K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

. XI ..R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna.

(V ar). A. : Yazma Müz. Ed. : V arak yz. : Müze nu. Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (. . m. Fak. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi . DTCF. : Kitaplığı kt. baş Bd. : Kâğıt ktp. : : . c. e. (sh. K ütüphâne Mar.) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V. : Yazı. Bl. bis auf unsere Zeit. : ölçüsü st. C. XII AG A. : num ara ölç. K.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . Gnl. g. Derg. Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst. A. b. GOD : .KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). : satır s. : M arburg N üshası Ms. g. Ü.

Bu sebeple biz. Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III . Kaygusuz Abdal adlı eserinde. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir. F uad K öprülü. san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir. Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller.s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. Rıza N ur. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir. M uhtar Yahya I>ağlı.

Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek. Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. M etinleri. m üstensihlere âit de olabilir. Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. dil. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. Aldığımız örneklerde bâzı vezin.çalışm akta. Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. devri icâbı. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık. Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. K anaatimizce bu eserlerin din. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î. A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. tabiî sayılmalıdır. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . Bu eserimizde. Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık.

hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek. hem Anadolu’nun. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. kafiye. adı. Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı. M enkabevî hayatı için. âilesi. XV . Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. nazım şekilleri. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar. İkinci Bölüm ’de. Kaygusuz’un yaşadığı devir. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi. san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. iktisâdî.lendirilm esi gerekir. Vezin. Bu bakım dan. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi.

Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur. Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç. K ültür Bakanlığı. Dr. Ahmet B. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. Dr. Dr. Ercilasun ile Doç. Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim . A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım .Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof.ANKARA XVI . Ankara.

bâzan b ir m em leket adı. X III. yüzyılda Anadolu. 1. hâ­ . yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır. 2. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken. im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. 404 . s. C. kısm en X. Anadolu maddesi.GİRİŞ A) X III-X V . 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır. Bu asır. F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. fakat ondan daha geniş. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur. TA. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad. C.416. O rtaçağdan itibaren. s. ÎA. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. S ultan Alâeddin. YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ. Anadolu sözü. A tiadolu maddesi. 428. hem de yıkılış devirleridir.

bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir. X III. X III. B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. asırdaki içtim âi. asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır. yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. Bunlar. asırda da devam et­ m iştir. asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir.ta rik at isyanları hem devleti.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları. yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. hem de halkı derm ansız bırakır. X III. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür. Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi.ğu'nun du ram u kötüleşir. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . Ilhanlılara rakip olan M ısır . XIV. İktisadî. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı. Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir. Türkiye’de . asır. kültürel durum XIV. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası. X III. XIV.

S ırf iktisâdı sebeplerle I. M engüçeklileri. a ) Siyâsî durum X III. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. I.1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. Bu asırda cesûr beyler. Kurulusu. Köprülü. M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş. F. Isyânlar. Osm anoğulları. Selçuklular X II. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan. Bilhassa 1. 2. a. baskı. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. 67 . tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. 1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. XIV. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur. Alp Erenler. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. S altuklulan. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir.: M. .69. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. güvensizlik ve kanunsuz­ luk. asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di. Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 . Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi. Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^.

Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra.. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise. batıyı değil. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. h attâ oğlu II. yol. Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. X III. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. Çemişgezek. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. Alâiye vb. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. kervansa­ ray. Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu. X III. Alâeddin. doğuyu ele geçirmeyi. Bilhassa Antalya’nın zaptı. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ . câm i vb. Alâeddin Keykûbad dev­ ri. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. Erzincan. küçük E rm enistan’ın te ’dibi. I. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. asrın birinci y an sı. bilhassa K ahta. Erzurum . Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir. dâhilde birçok im âret. I. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir.

h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı. X H I . yüz yıl­ . A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. Selçuk hüküm dârı.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. D urum bu vaziyette iken M ısır . artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. Sivas. Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler. hem de halk m uztaripdi. A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı. zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu. Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu. B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. Mısır . M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. Bunun üzerine Moğollar.XIV. Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek.

bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. . asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir. Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı. sağlam b ir otorite kuram am ıştı. asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. . B unların en eskisi I. Hülâsa. Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir. ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. X III. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar.1429). Oğuzların Avşar boyun­ dandır. X III. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. 1381’de Kütahya. D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. X III. Devletin başkenti K ütahya idi. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu. K aram anlılar. Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. Germiyan Oğulları.

e. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra. asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. a. Osnumlt Tarihi. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. Paflagonya hâkim i U m ur Beğ.1461) m da ilâve edecek olursak. Öztuna. s. 2.1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). Yılmaz öztuna. 69-8 4 . babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti. Germiyan Oğulları XIV. s. K astam onu’daki C andaroğullan (1291 . M anisa'daki Saruhanoğulları. a. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü. X III. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı.. en kuvvetli ihtim âle göre. XIV. 34-47. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. B alıkesir’deki K arasioğulları. s. A nkara 1972. a. J. 2.25. 1. Ger­ miyan sülâlesindendir’. Y. c. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği. g. Köprülü. F. H. bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. g. Lâdik’deki İnançoğulları. e. c. 4) . N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. s. 6 3 -7 0 . 4 -1 2 . B a k : M.Germiyan Oğulları. C. s. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları.. 24 . Anadolu Valiliğinin ihdası. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler. B üyük Türkiye Tarihi. 1. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. İstanbul 1977. 3 baskı.. Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları. 4 8-54. e. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir. C. Uzunçarşılı. g.

Sultan Orhan. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür. . 1335’de. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır. 1324 . R4urad Bey daha 1359'da 5) TA. m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur. E rtu ğ ru l Bey. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. Rumeli.. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. 2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar. 89. C. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar. Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. Yerine geçen O rhan Gazi. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. Selçuklu Sultanı Alâeddin. Gelibolu. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r.Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. s. M urad) geçer. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^.1362’deki saltanatı. XXVI. Balıke­ sir . E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı.

20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer. ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. N iğbolu’da. Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. 1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I.K aram an savaşı çıktı. b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. 1386 . Yıldırım Han. JVlurad. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi. 25 Eylül 1396’da Yıldırım. Tuna. Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. A rlık Osmanlı Devleti. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş.1387’de ilk Osmanlı . Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir. 1391’de Eflâk Prensliği. B alkanları hızla ele geçirdi. E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. gerçek b ir im p arato rlu k tu r. doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. 1398'de Sam­ .

Trabzon İm paratorluğu'nun güney . Göçebeler Göçebeler. Anadolu Türklüğünün en temiz. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı. b ) İçtimâi durum X III ve XV.’s. yazın yayla. yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı. en canlı b ir un6) TA. y a­ şayış. 89 .s u n a geldi. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. Meselâ.91. C. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir.ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi». 10 . 1. H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. vergi verm ekle m ükellef idiler. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı.. h er yıl. B unlar devlete. Göçebe aşiretler. XXVI. Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. Ya zirâatla meşgul olurlar. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. X III. Doğu A nadolu'ya dayandı*. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. asırlar arasında Anadolu Türkleri.

h er tü rlü taassu p tan uzak. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir. aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. târih î kaynaklarda «siyah libash. M alatya. O nlar da buna zâten hazırdılar. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. H erhalde. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen. idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup. h a ttâ X III. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. II.Allah. tüccâr kâfilelerine hücum dan.Allah. yağm adan. açık köylere. Amasya havâlisine hâkim oldular. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul . şehirlere. kadın ve çocuklarıyla beraber. Bu göçebe kitleleri. yakalanıp asıldı. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler. Tokat. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. kızıl börklü.suıaınu teşkil ediyorlardı. Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı. tahribdende geri durm uyor­ lardı. ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle. X III. F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 .1240) ve B aba Resul . K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 . aynı içtim âi tipi tem sil ederler.

12 . bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı.98. köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar. Bunlar. eski nüfusu azaltm ıştı. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir. s. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. Anadolu. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. 93 . Köprülü. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. 2. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. ilk zam anlardan itibaren. göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. F. K öylüler A nadolu'da köylüler. O rta Asya’da. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi.. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı. e. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi. yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. g. a. h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu. H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış. yalnız göçebe u n su rlar değildi.lan eserlerde. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. Bunun için Anadolu T ürk devletleri.

g. Köy­ lüler. Bir m adenin işletilm esi. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*. 98 -102. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı. o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. X II. Köyler. F. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. H ülâsa arazi meselesi. b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir. a. Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. 3. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki.sa­ tım vergisi. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur.. 13 . Selçuklu idâresi. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. b ir yolun m uhâfazası. bu hizm et m ukabilinde. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı. yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. rençberlik eden­ ler. dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. arazî ahm . dir. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. Köprülü. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. Bunlar. e.

sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca. Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı. sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü. K eykûbad devrindeki Soğdak seferi. D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. Provençe’lalılar. ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar.' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi. Selçuklular. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. X II. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. 14 . Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir. asrm son yarısı ile X III. I. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar. hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz. Selçuklu Devleti X III. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır. Anadolu’da şehir hayatının.1er. X III. Selçuklu hüküm darları.

din âlim leri. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. tekkeler. Başkentte. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. H astahaneler. Şehir halkının. asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. m üderrisler. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. M em urlardan ve askerlerden başka. bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur. B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. vâizler. fak at teâm ülen. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. im âretler.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. seyyidler. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. 15 . Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. Daha çok XIV. şeyhler. O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. m edreseler. sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. bu gelişme. tabibler. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. devlet hâzinesinden p ara alırlardı. hânendeler vb. nakkaşlar. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. çalgıcılar.

kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler.. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. X III. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. s. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur. g. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir. 102 . köy. XIV. asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti. e.tasavvufî esaslardan. O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. asrın son ya­ rısında. 16 . yâni tâcirler sınıfıdır. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder. P. X III. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. ahlâkçı ve tesânütçü idiler. siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’.119. B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. başlıca ticâret serm âyesidir. Köprülü. m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. Kısmen dînî . a. Ü cretlerin tâyini. âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı.B ütün bunlar.

X III. s. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. 119-121. her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu. s. A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III. s. asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz. 1. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu.. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi. A nkara 1977. A nkara 1976. c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu.İslâm âlim.yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. B a lk Edebiyatı Araştırmaları. Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. Köprülü. asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. 522. e. Türk Dünyası El Kitabı. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. g. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II. X II. Çocuklara okum a . Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir. buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış. Şükrü Elçin. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği. a. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». 17 . asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. F. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır.

s. g. Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. 1. X III. s. tefsir. asırlar-Y T M . 193. bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti. m uhitini unutm adığı. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı. yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” .. 279-280. m edreseler açıldığı. Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. 18 . hadis. a. Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . F. 277 . Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca. 13. m.280. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur. A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları. yalnız taklîdî olm ayan. F. gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. tasavvuf. Köi)rülü. Yunus Em re. Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri.vetlendiği. ve XIV. halk diline m ahsus deyim. Köprülü.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir. Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII. atalar sözü. Bu hâliyle o. M. sâde halk diliyle.. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki.Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri. kelâm.Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. Yunus E m re’nin şiirleri. Arap .

s. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . 68 .. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. Eskiden Bağdad. 2. XIV. 3 -5 . 15) Bak : t. Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''. 14) A. Hatayı. c. Uzunçargılı. Kul Himmet.nâm e’leridir. 25-29. 19 . Hikâye-i Şeyh-i San’an. Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. k er­ vansaray. g-. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. e. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz. bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri. H. B uhara şehirleri gibi. dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından.yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur. s. câmi. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. K aygusus Abdal. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır. Ahmed Fakih’in Çarh . g. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet.69. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. Selçuklular devrinde. asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. a. Battal-nâme. s. a. e. X III. öztuna. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. Türkiye. c. Y. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. İstanbul 1953. Gölpınarlı. 1.. hastahane.

.nâm e’si. N ihayet XIV. Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si. O rta Asya. G örüldüğü gibi. H acı P a şa n ın Teshil’i.Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. vb'larm ı zikredebiliriz. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. Sâdi. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. asır sonlanyla XV. X III. K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı . Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. Nizâmî. Selm ân gibi sim alar. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi. Firdevsî. 20 . A ttar. Kelile ve Dimne. asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. asırda Y unus ıve XIV. ve XIV. İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. . asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. Kabus-nâme. Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. . X III. Marzubânnâm e. onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur.

. C. s. g.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’.1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır. a.. 2. Selçuklu sultanı I.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır. c.1392 ile 1402 . Kaş. Uzunçargılı.1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya. A. e„ c. K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. s. Refik. 4 9 -5 3 . Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. İA. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. Tekindalr. Türk T arih Encümeni MecmuEisı. Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir. 12/1. Teke îli. Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne. e.Sevâhil E m îr M übârizü’d . K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir.1392 y ılla n arasında Antalya. 1. H. Elmalı. g. Fâitih Zamantnâa Teke ili. 21 . 1361 .B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli. O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş. öztuna.İ li maddesi.1361 ile 1373 .1373 ile 1402 . Y. K alkanlı. Gömbe. a. Bak : I. İstanbul 1340. s. 36. 124. 65. 79/2. s. T e k e . 1300 . «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir. Bu sûretle Teke oğullan 1300 . 1361 . asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . XIV. Millî. no.

1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. 52. 76. 83. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^. 23) S. 22) t. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu. s.. a. e. 82. s. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey.. II. g. II. a. 20) t. a. 2. g. F ikri E rten. F. a. II. s. 2. A ntalya’nın 1362 . 21) S. H. 50. Erten. 83. Uzunçarşılı. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş.Teke Em irliği 699/1299 . a. İstanbul 1940.. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”. a. F. Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada. öztuna. C.. Erten. g. C. Refik. H am idoğulları G ölhisai. 1. a. F. g. S.. A. Uzunçarşılı. C. A ntalya v m y e t i Târihi II. öztuna. s. m. 1. a.. 84. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır. e. Y. 35.. s. C. e. e. g. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. Y. 3. s. e.. e. g. H. Erten.. 19) 22 .122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. g. D ündar Bey. e. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya. 35. g. s.

84. s. Refik. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür.. 2S) 23 . F âtih ve II. g. 2. B ilhassa Ahîler. g. II. m. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış. A. g.irliğine katılm ıştır. e. s. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. Y.. a. F. g. adam larını him âye ederdi. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri. öztuna.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^. s. Os­ m anlIlara tâbi olmuş. s. 35-36. S..pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li ... e. 84. H ızır Bey’den itibaren Teke . Osmanlı . Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^. Erten. m. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. F. Refik.. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. 71. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. a. a. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. A. g. 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. 90. 70-76. a. Erten. 61. e. Osman Bey. Osman Bey. s. C. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. II. a.

s. g. m. 27) 28) 29) 30) 31) A. a. Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir. Refik. g. A. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi.şıldığına göre «Karye-i Ada». 24 . l î . Refik. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü. M urad’m vakıfları vardır. s. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. Refik.. 70-84. O. M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. 65-66. Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi.. Refik.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât. II. a. g. Bak . Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. 1424 . s. 68-69. a. a. K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'.. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. II. A. 69. g. s. 70-76. m. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II. H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden. M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. m. K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. A. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^.

Bu göç akım ı uzun zam an devam etti. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler.1. B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler. hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi. Bu. hem siyâsî. Anadolu'ya geldi. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler. yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. hem ticârî.etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : . Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. hem iktisâdı. H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde. H erkes. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . Bu tasavvuf cere­ yanıydı. 2. Alp .E ren­ ler ortaya çıktı. Ayrıca A nadolu'da X III. B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu. Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu.

yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu. İst. yalnız dünya değil. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu. X III. Şehir. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. 3. Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. Kalbaklı. Ahîlik dînî .148. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. yakılıp yıkılıyordu. 26 . Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor. Bunu sultanlar da benim sem işti. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. Nakşibendîilik. C. A rtık tasavvuf. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. 147 . şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. Melâmilik. O. H erkes huzursuz­ du. yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu. 1. 1973. insanları kardeş gören. ve XIV. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. Türk Edebiyatı. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran.İktisâdi b ir teşkilâttı.irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. Bektaşilik. 32) Bak : A. Zira. yardım cı olm aya dâvel eden. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^. saray ve konaklarda. hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı.

32.) M. Die Vita des İbrahim bin Edhem.54. 7 -13. Die Bekehrung des Kaighusuz. s. (Bu makale.BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür. F. Hallauer* tarafından neşredilm iştir.V . 1) M. M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^.15. İstanbul 1941.» İstanbul 1935’te negredilmlştlr. Şubat 1973. 3. s a y ı : 1. Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I . 102 . Dağlı. s. s. s. Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. 203-207. V. s. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. 74-75. R. K aygusuz Abdal.21 . 198 . Nur. Tschudi. Basel 1925. K aygusuz Abdal. Hallauer. s. L. T ürk Folklor A ragtırm aları. sayı : 2. J. 14 ..50.207. Köprülü. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. İstan ­ bul 1949 . C. Bd. 1. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde. s. 31 . s. Y. 52 . T ürk Bilik Revüsü. Salcı. R. R udolf Tschudi^ ve Jakob. sayı : 4. Gaybi Bey. Yıl .103. IHirk Kültürü. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır. 47 (1951). Abdal Mûsâ. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . 78-90. sayı : 5. sayı : 124. 1935. sayı : 7. 20 . A us einer türkischen HeiUgenvita. s. nu : 5.

L. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. c. n estâ lik/rik’a. Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. N ur'un ve V. kt. yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. Dil husûsiyetleri. K öprülü. 53. &Sxl6. sahifede bitm ektedir. sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. ölç. st. Jf6. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir. Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır.5x12 cm. elimizdeki nüshanın X V I -XVII. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. s a n âbâdî. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. yz. 28 . 17. 19. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur. ciltsiz. Yazm anın başından bir. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk. Bu hülâsalarda Kaygusuz. 7) Elimizdeki nüsha : sah.

kâm il ve tüvâne idi. 29 .’A.. g.S. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi. Çocukluğuna âit bilgileri. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K. m. 'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. Ancak. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi. at üzerinde. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R. . çocukluğu.A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. z6r-i bâzûya m âlik. Menâkıbnâm e’deki « . 78. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. s. onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. ’ârif. a. tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi. . Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi. silâh-şorlukda. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. ’âniil. Nur. Ailesi.

Gaybî Beğ. vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. onsekiz yaşında iken. g. tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. fakat âhû yıkılmaz. m. a.. pehlivanlık. kirişe kor. b ir âhû gö­ rür.rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. K irişden çıkan ok. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ.unun altına saplanır. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ. Â hû'dan durm adan kan akar. avcılık vb. Dağlar. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. Bebüı. 2. 9) R. ni­ şan alır ve oku atar. Gaybî Beğ de ardına düşer. Nur. 78. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer. âhûnun sol koltuğ. 30 . sıçrayıp kaçar.

S erik .A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya. T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor. Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi. Tutacak oluyor.ö k ü z Gözü . Ok. «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim. Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. oradan da Kepezbaşı . yalnız benim içimde bir a şk var ki. .Yenice . 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı. Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor. O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış. Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar. Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne.Beyis Ovası . bir uzaklaşıyor.-» B ir gün Gaybî. İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. Abdal Mûsâ. Böylece Söğütçük Korkud-eli . burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış. Gaybî : «— H a . sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor. O n a bağlıymış­ lar. Meğer o sahradaki bu dergâh. geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor. Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış. bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. İS . babasından isiin alır.lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor. Pek çok dervişi varm ış. ne olduğunu ben de bilemedim. fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. M anavgat . atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar. 31 . benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor.A k su . . velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş.Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“. bir yaklaşıyor. Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor.Yokom an Beli .

bilmiyoruz» dediler. ileri yürüyüp elini öptü. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . onu bana virün» dedi. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. o benüm şikârum dur. alnını yere koyup. dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». «’Aceb bu âhû nice oldu. Begzâde. Daha sonra geri çekilib. erenler gelsün diye buyurdılar. dervişler. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. nereye gitdi. ellerini bûs îdüb. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . Bu esnada. o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m . gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. Bir mv. nice oldı. hak-i pâyine yüzünü sürdü. bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri. H em ziyâret kılasun. Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok.Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun.ddet öyle kaldı. niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . buraya gelüp içerü girdi» dedi. hem en eğilerek selâm verdi. Gaybî Beğ de. İçeri m eydana girdi. S ultan’ı gördü. dediler. Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi. hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi.

11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. attığı ok. Sultânum!“ dedi.' Ben om ok île vurdum. Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. Beğzâde. Akalniş K öyü/Elm alı). safâ geldünüz. 33 . bakıp gördü ki. Gönlün. Gaybî Beğ. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. özür diledi. üzerine at sürüp hayli koşdum. Çok menzil aldı. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur. tazarrû ve niyâz eyledi. Biz geçtük suçundan. Meğer bu geyik sûretinde görünen. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. ayağma baş koydu. Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı. yoruldı. her gördüğün câna ok atmayasun. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. neden senün şikârun oldı?» diye sordu. bu durum u görünce çok pişm ân oldu.«— Hoş geîdünüz oğîum. Sultan : «— O âhû. dilegün nedür. (H aşan Tanal. Gaybî B eğ: «— Bilürem.» Beğzâde pişm ânlık duydu. kadem getürdünüz. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu. Gaybî Bağ. b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi. keyfiyet-i hâli beyân etti. bîr dahi böyle etmeyesün. gör okum» dedi. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . Gaybî B e ğ : «— Sultânum. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp. utandı. dile bizden.

j" e’âlâ Hazreti’nün. dedi. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. beline kem er bjiğladılar. Zîrâ kim bu yol. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. 34 . ^ış ve yaz. tag ve sahrâ. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. Cehennem ve Cennet.» Bu em ir üze­ rine. Çjglmek var. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. her işde bir hikmeti vardur. gâm ü şâdî. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti. ağlamak ve gülmek. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. b jf posta o tu rttu lar. 2 . ince. gîce ve gündüz. fe<^âd kılmaya. Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. ondan sonra bizüm jtatumuza gel. gitmek ve dönmek yok». Gönlüne de danış ki. mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye. Meselâ dünyâ ve âhiret. Var imdi pederünden icâzet al. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme. s. erkân üzre oturdu. AG nü^yası.5 . Hakk '. yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür. b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün. sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz. oğulluğa kabûl eyleyün.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp. Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine.

D ağlan. Siz bana dahi idemezsünüz. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. 35 . Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. Aklı başından gitti. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. Gaybî Beğ de. Atla­ rından inip. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. Bevvâblar. babası katına. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi. N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar. dedi. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. gâib oldı. hiç gö­ rünmez. K apıdan içeri bakdı. âsitâne kapısından m eydâna girdiler. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu. Bu esnada k u llan başına geldi. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler. ovalan. O rada Beğzâde’yi gördüler. Beğzâde buradadır. b ir post üzerinde oturuyordu. gelün». G ördü ki. Beğzâde. atından ve donundan ferâgat etm iş. sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı.

nice kişidür göreyüm. andan haber sorayum» dedi. ağladı. Adı Kılağılı îs â idi.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. hürm etle karşıladılar. halk içünde vakârum. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. atının 'başmı t u t u p . Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı. dâim a onu gönderirdi. Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. yüzünü yerlere sürdü. Selâm verdi. onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. Hemen yerini yurdunu bırakıp. Teke Beği. Zirâ onun beceremediği iş yoktu. b ah âd ır b ir kişiydi. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. nerede b ir cenk olsa. 'Alâ'iye Sancağı Begi. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. Civânmerd idi. yok dîrsen helâk oluram. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut. Teke Beği. İçeri girdi. Her ne idersen becîd tut» dedi. Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. o Abdâl’ı bana tut getür. D ervişler onu görünce. nâmus u iarum kalmadı. acısı tepesine çıktı. neyledünüz?» dedi. Bu. Dört-beş yüz adbalı var. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup. Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. 36 .

bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. taştan taşa. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. «Hemen edebünle geri dön. Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi.. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. Sultan. mübârek elüni öp. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. içeri girerek. pâre pâre oldu. ne atı durdurabiliyor. ne de ayağını kurtarabiliyordu. H iddetlendi. dilegüni dile» dediler. Çünkü at. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı. yerden yere çarpıla çarpıla. Kılağılı îsâ ise. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. yel gibi uçuyordu. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. bana tiz haber virün. öyle koşuyordu ki. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. H em en atından aşağı inip. Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. Böylece at.«— Aşağı in de. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. atumdan aşağı inmem» dedi.^». atum bagluyalum» dediler. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür. Sultan. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. Çıkarm ak için uğ­ raşırken. Sağ ayağını üzengiden çıkardı. kapıdan dışarı çıkıp. benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. geldigin yola git. Ama üze­ 37 . Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. At. K arşıdan gördüler ki.

davul ve zurna çalınıp. Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. başka hiç nesne yok. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. kolu. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. Kılağılı îsâ'nm başı. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. Dur Dağında ne k ad ar ağaç . temâşâ ideyüm» dedi. Sultan. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı. Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü. Sultan ve mü38 . biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu.rinde kim se yoktu. Durum u etrafına sordu. koşm aktan kan tere batm ıştı. dağın yürüdüğünü görünce. At ise. gövdesi gitmiş. m unzam süvârler halinde durdular. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. Zira Kılağılı îsâ. dâl Mûsâ yanacak. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. hem de kıym etli b ir cengâveriydi. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki. sancaklar kaldırılıp. Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. Teke Beği. filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. o münâfıgı âteşde yakayum.

halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme.10. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu. Teke Begi. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek. askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi. B ir m üddet sonra. Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı.rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler. Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*. AG nüshası. Alâiye Sancâğı Beği. Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. mübârek elüni öpüp. Yaklaşm ca. bildi ki Sultan Abdal Mûsâ. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum. Yolda gelirken.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. 5 . ’Alâ’iye'den kalkıp. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. dağdan bir. teydi. ayaklarına yüz sürüp. 39 . üç yüz adam ıyla birlikte. özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü. s. Askeri de onun ardm ca geldiler. velâyet ve kerâm et sâhibidir. Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti.

nice kimseler faydalansunlar. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi.alıp mutfakda bir yire doldurun. kerem erenlerden. Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. 40 . onların özürlerini kabul edip. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. (önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. fukarâya virmezler» dedi. o pınarlardan bal yağ yerine su akar. kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. K aplarım doldurdular. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. Sultan. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. «— Didigünüz olur.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. dördüncü gün vardılar gördüler ki. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler. yağ aldılar. birinden bal. Hoş geldünüz. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun. H alifeler ve dervişler «Sultanum. Erte bir gün gelürler. çok mü­ câdele olur. A tlarından aşağı indiler. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. bu pınarları koyun. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. Sultan'ın dediği gibi. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler. H er biri. Sultan Abdal Mûsâ.

m aiyeti ile birlikte. salihler-velîler gürûhuna kanşa. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. A G nüshası. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e. dervişliği ihtiyar etm iş. Âsitâne’de kaldı*'. bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. ’Alâ'iye Sancağı Beği. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip.’Alâ’iye Beği. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. 3. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. dervişler de hizm et ettiler. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ. s. Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı. 41 . 10-12. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan. onun terbiyesine bıraktı. Gaybî Beğ. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid.

Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. «kal». Y. Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti. kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. 20’de «İhsan Kıl». M. Olunca M. 20’de «yek». Nasibini aldı. îcâzetnâm e aynen şöyledir .. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4. 42 . : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi.g. M enâktinâm e. AG nüshası. Y. H acca gitmeğe niyetlendi. Sultan. AG nüshası. e. s. 12. a. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. Dağh.. 12-13. 13’de a. s. DağU. Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. kaygudan rehâ buldun. s.«— Gaybî. Menâktbnâme. g.e. s. s.

Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. k arar eyledi. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. s. şöyle hileler. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. her kim olsa.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. bir divâneye. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. M aka­ m ına geldi. 13. Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. şeref-i dest btıs kıldı. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. Zira. Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki. «Sultânum. Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür. A G nüshası. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. 43 . mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar. Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu.

O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. 44 . Kendü kalbümde saklayanı». Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. AG nüshası. Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. s. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. sen içlinden söyleyesün». haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der. Bu hal. 12-14. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum.Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler. yü­ zünü yere koydu. oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. gitm ek üzere izin istedi. E renler karşısında m eskenet gösterip. ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. 5. Sul­ tan a m a'lum oldu. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. 21) Menâkıbnâme. Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. Abdal Mûsâ. Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. seccâdeleri üzerinde oturdular.

Âdet üzere yerine geçti. Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. daha sonra sohbete başladılar.Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. B ir menzile vardılar. Bu su. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. ellerini yudular. Durum. başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. O gün yine akşam oldu. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. Yüzünü yere koydu. Kaygusuz. Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. ne hoş yirde bitm iş. bâlâ-bülend olmış» dedi. K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı. Yediler. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. sebze ve meyveler vardı. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. Dervişler. şükrettiler. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. bu çınâr degül. Y anından da ulu b ir su akardı. Bu rad a Kaygusuz. yine kapıya vardı. D erv işler: «— Sultânum . Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu.

Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. güzel çmârdur/» dediler.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. Şim­ diden sonra ne fayda. 46 . Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. muvafakat kılmaduk. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. Hepsi yek-dil. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. İçlerinden biri hemen kalkıp. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. Kaygusuz Abdal. Büryân köbap yapılarak pişirildi. Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. yekcihet olmaduk. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. yek-dil. Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. peşimânlık fayda itmez» dediler. O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. cümle bir dilden söylemek gereg idi.

Abdal Mûsâ Sultan. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. 18. Üstlerinde tennûre. Meyve mevsimi değildi. Akar suya baktılar. Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur. Bâri maksûda varalum» denmektedir. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. ilk b ah ar gün­ leri idi. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. b irer gözleri pam ukla kapalı. tenâvül eylediler. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar. biz de tenâvül idelüm». üryan. b ir m erkebe bindi. 23) 47 . elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. ayakları çıplak. tîz tutun. Kaygusuz Baba Sultan. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu. Kaygusuz Abdal ise. yalınayak kırk dervişi gördü. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. M enâkıbnâme. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. AG nüshası s. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken. Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. G em ilerden dışarı çıktılar.

hiç biri selâm virmedi. Baba «— Teke Vilâyeti’nden. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. Bu diyâr-ı Mısr 48 . kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. Nevbet bugün benümdür. selâm 'verdi. müşkilinî su’âl eyle. sana b ir su ’âlüm var. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi. Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi. Bu yol kenârmda durdum. sebebi nedür. hepsinün bir gözinde pamuk var.^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle. Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne . Sebebi nedür?» dîye devam etti. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. Hâcib : «— Pes m a’Iûm. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. se sana cevâb virelüm» dedi. Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı.de selâm verdiler.

Yanınca kırk nefer âdemi var. Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif. Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. kâmil ve ’âkîldür. K aygusuz: 49 . Om imtihan itmek gerekdür. Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. ziyâret idüb. bîr kimseye rast geldüm. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. o kimseleri çagırtalum. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. kırk tâne kâşuk yondursunlar. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi. Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî. Hâcib : «— Sultanum. Sordum.kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi. zâhîr gözümüzi yumup.

içeri girdiler. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz. sâlihler. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler.» 50 . bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. Biz dahi bir gözle bakanız. Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. Başından tutup doldurdular. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. safâ geldinüz. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi. Ellerine aldılar. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi. Daha sonra yemeğe oturdular. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du.de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. yirm isi . Kaygusuz Baba. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. Pâdişâhın sarayına vardılar. kademler getürdünüz» dedi. Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. eğilip selâm verdiler. B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı. K aşıklarını ellerine aldılar. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler. Yirmisi sofranın b ir tarafına. âbidler.«— Da’vete icâbet lâzımdur. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler. hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi. fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm.

hoş geldi. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. 25) Fâtiha Sûresi.M ısır Padişahı.Kur’ûn e l-A z tm . «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. siz de «âmin» diyinüz. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. «Âmin. 51 . âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. V e : «— Ey Şeyh. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar. Daha sonra Kaygusuz Sultan. 1975. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. Her ne ki Hakk’dan geldi. Yüzleri ve gözleri açıldı.mesâni ve’l . Yâ mu’în» dediler. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. DİBY. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. s. (A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam. Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü. Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü. Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu. Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». A nkara. Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. Allah’m sevgilisidir. dünyâyı gördü. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu. 265. 24) H lcr Sûresi’nln 87.kod ataynâke seb’an mine’î . Sultan Kaygusuz.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. Sûre-i Seb’al . Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi.

kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir. . dile benden ne dilersen/» dedi. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur. 339b ve M. AG nüshası. m uhabbetle gülen b ir yüz. O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi. dünyâda murâdumuz. g. başka nesne lâzım degüldür. e. Kaygusuz Sultan. 24. Dağ:lı. Şiirin tam am ı için Mar. Y. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun. a. M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi.42.52.«— Yâ Şeyh.. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur. 41 . bak . s.» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. O. Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. s. aşkla dolu b ir gönül ister.

Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. O rada hazır olan bü tü n vezirler. em irler. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. Ancak y an sı doldu. K iler em îri bu hale şaşırdı. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. 19-26. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. O keşküldeki bal ve yağdan yediler. sâlihler. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. AG nüshası. Kiler Em îri keşküli getirdi. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum. Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&. M ısır pâdişâhı. B urada kırk gün kaldı­ lar. s. Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. Hepsini keşküle boşalttı. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım. yağ keşkülin içinde kayboluyordu. 53 . S onra bal fıçılarının ağzım açtı. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. fakat b ir zerre ek:silmedi.durm asını em retti. o keşkül! dolduramadım» dedi. B ir tü rlü dolduram adı. bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi.

K onakladılar. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. 26-28. AG nüshası. Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler. Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar. Ne şehir var. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler. Akşam olunca yine aynı hâl olup. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı. ne pazar.1453). K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir.1. H er biri şehrin b ir yanm a gidip. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi. 12. 6. Gece yatıp. B una teaccüp ederlerdi. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. Gündüz gider. 857/bag. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi. akşam olunca da konaklarlardı. s. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf. Burada 28) Menâkıhn&me'nm. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi. Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. 54 . B ütün hacılar geldiler. Menâlabnâme. müellif K asrü’l . adm ı da ’Ayn» koydular^®.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. Hac vakti erişti. ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. kâtibi (K âtibü’l. K â'be şehrinde cem oldular. A ynca. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi.

C. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb.31. Asî suyu üzerine konup o turdular. oradan da B ağdad’a ulaştılar. Evliyâ Çelebi. Şam ’a geldi. Ziyâret ettiler. sekizer saatlik mesâfeden duyulur. B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r . s.ı M u h a m m e d î » diye anılır. Ona göre. Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı. 60).Haleb . Asi N ehri’nin kıyısınöadır. İstanbul İkdam M atbası 1314. Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle. III.yedi gün kaldılar. Necef. AG nüshası. Bu yüzden de « D o l â b . 30) 31) 55 . H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır.’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e .35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir. B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille. K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. H âlid b. dört ya­ nından. MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir. (Bak : Evliyâ Çe­ lebi. Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi. orta milinden yukarısına k ad ar kırk. B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı. oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler. Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir. Kûf. Daha sonra Karye-i Şeyhûn .Akyol .Hân-ı Tum an .Serâkıb (?) . Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. 7.Kilis . Dolâb-i Muhammedî.n â m e » adlı risalesini söyledi” . Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 . Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi. 28 .i D o l â b » dır"**.Ma’a rrâ (?) . s. Seyâhatnâme. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler.

Gezip gördükleri yerleri anlattılar. Menâk%bnâme. s. Oradcin Medâin. 31 . Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme.oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler. Musul. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler. AG nüshası. Sâm arrâ. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz. Kaygusuz ve kırk neferi. AG nüsnası. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^. 56 . Daha sonra Kaygusuz. Abdal M ûsâ’yı gördü. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır. 45 . Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler.43. Ayrıca. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. yü­ zünü yere vurdu.46. s. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. T ekrar Bağdad'a döndüler.

1497). 108b. 1935. T ürk Bilik Revüsü. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M. v. 10. İshak Beğ. 25 . Dag:lı. R. Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır. Y. Y.28. Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır. M arburg nüshası. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. s. Y. İbni Fenârî. nu : 4904. nu : 5. 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. İstanbul 1941. nu : 645. Kaygususs Ahâal. R. Yıl . 1. fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. M urad (1421-1451).800/M. s. 2. s. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl. m üstensihe âit bir zühul olmalıdır.139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. Nûruosmaniye Kütüphanesi. 88. Filibe 34) 35) M.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. v. Dağlı. M. Kltâb-ı Dilgüşâ. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. A nkara Genel Kitaplığ-ı. . Nur.

XIV. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV.17. Ahmet Kabakh.277. Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. s. Dağlı.Hammâmîzâde İhsan . T ürk Edehiy û tı NümûneJeri. e. 58 . Hıfzı Tevfik . 160. İstanbul 1927. Dağlı’dan önce. s. T ürk Edebiyatı. 800/M. 31. M. s. TK. 28. M. A ralık 1978. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. İstanbul 1973. 2. 25 s.H aşan Âlî. Nur. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. Y. 276 . C.Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. 101. sayı : 197. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2. a. 2.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. c„ s. İlhan Başgöz. M art 1979. sayı : 194. Abdurrahm an Güzel. 215. Y. XV. Dagrh. 1465) dir^. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. a. a sn n ikinci yarısı ile. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M. İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal. 27.. g. Dağlı. İstanbul 1968. 16 . s. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. s. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. g. Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını. T ürk Kültürü. Y. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. s. Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV.

F. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. g. 44) 45) 59 . Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M. IV.00. m.. a. m. Köprülü. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. TM. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. 1939 (1. Kaygusuz’un H. s. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R. Mısır’da B ektaşilik. Nur. g. s. E r . a. s. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. 818’e değ^l. Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse.91 tarihlerine tekâbül eder. s.doğum târihini de H. 761'de M ısır’a geldiğini. Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R. 742 olarak hesaplam aktadır. K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde.. Ahmed S irn Baba. Köprülü. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 . 1939. 25. Menâkıbnâm e’deki. 89 . S. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. A. 769'da H icaz’a gittiğini. 1444 de H. F. C. Nur. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. 847-848’e tekâbül etmektedir. 16-17. İst. 2 baskı. b a sk ı: Kahire 1934). 20.

s.. S. Ergun. 24. 398. Edebiyat Târihi Dersleri. 196. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. s. Ergun. 117. C. s. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir.m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. N. 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. s. s. S. 20.z aus einer türkischen Heiiigenvita. 900/M. Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. g. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. İstanbul 1935 s. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F. XV. Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. Rudolf Tschudi. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde. 918/M. B ektaşi Şâirleri. N. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. 52) 60 . İstanbul 1930. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. İstanbul 1955. B arbara Flemmirf:. Köprülü. 1 -2 . 47 (1951). a. Agâh S im Levend. 80. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. 203. Nihad Sâmi Baharlı. m.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. ayrıca H. Landschaftsgeschichte von Pamphylien. s. Die Bekehrung des Kaighusu. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. Wiesbaden 1964. Bd. İstanbul 1971.

Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler. G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel. Deutsch .Kul H im m et. Abdülbâkî Gölpmarh. VV^iesbaden 1964. İstanbul 1963. K aygusuz Abdal B ata yi .XV. buna göre Abdal Mûsâ'ya. ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir. 1 A ralık 1968. gençliğinde bağlandığına. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir. H eft 48. Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. Bonn Oktober 1962. yüzyılda yaşadığım ifâde eder. 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV. Abdülbâbi Gölpmarh. V^alter Björkmann. İstanbul 1953. s. 3. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına. s. 396. Die altosmaniache Literatür. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. Kaygusuz Abdal. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. s.Bektaısi Nefesleri. -İ12. Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . O. Fundam ente II. S a y ı: 207. 6. 1953’te yazdığı b ir eserinde. 54) 55) 56) 57) 61 . yüzyılda yaşadığını. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ . Abdülbâkî Gölpınarlı. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal .Türkische Gesellschaft E. yüzyıldır. V. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV. Cilt XIX. manzum bir risâlesinde. A levî .Pir Sultam Abdal. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. nihayet XV.

yüzyılın 2. 4. s. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. Gölpınarlı. VIII. e. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. İstanbul 1972. Vasfi Mahir Kocatürk.419. F akat Gölpınarlı. A. 175. A. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A. XXI. a.. doğum târihiyse. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. g. yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır. 62 . Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır. IX. s. Gölpınarlı. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^. asırla birlikte XIV. b iri Alâiyeli. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. Türk Ansiklopedisi. 175. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. asır olarak gösterm ektedir. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV. s.Kaygusuz’un XV. C. 1972’de. yüzyılın başında doğmuş. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. yansıyla IX. Göİpmarh. A nkara 1974. b ir parağraf isonra «Kaygusuz. [yüzyılda yaşamış (XV. H. «K. 418 . VIII. Kaygusuz Abdal.

T ekke Şiiri Antolojimi. Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. Abdal. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. 188. 1. s. 290. İstanbul 1936. T ürk Edebiyat% Tarihi. 63 . T ürk Edebiyatı Tarihi. Bize göre kabule şâyân olan görüş. s. Türk Şâirlert. Mûsâ maddesi. M. M. s. s. Çünkü : 1. K ocatürk. 169. dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir. s. Kocatürk. Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. A nkara 1968. R. Nur ve F. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. 35. XV. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. V. C. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. T ekke Şiiri Antolojisi. 3 4 -3 6 . yüzyılda yaşam akta­ dır. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. A nkara 1970. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz. Ergun. s. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. S N.dir. «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. 143-156.

asırda intisap etmiş olm ası gerekir. C. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir. s. Sayı : 124.^azâde Tarihi. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. Güldeste-i Riyâz-% İrfân.tevârih.. 2. Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir. M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. 134 a Â!ş%kpa. s. BursalI Belîğ'. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. T ürk K ültürü. c. Şubat 1973. gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . M ustafa Alt. Ancak bu târihi. s. İstanbul 1277. 33. Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. Demek ki Abdal Mûsâ XIV. v. 406. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. Ahdal Mûsâ. İstanbul 1269^ s. 205. Hoca Sâdeddin. 2. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. Künhü’I-ahbâr. asırda yaşadığı fikrindedir. İstanbul tab ’i. Taşköprülüzâde. 64 . s. Şekâytk-ı Nüm âniye. 64. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi).dan . bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. B ursa 1302. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV.Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. 5. İstanbul 1279. Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ . asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*. Y ıl: X I/4. 213. Tâcü-t . s. 206.

M. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. 3. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. M. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır. Dolayısiyle Kaygusuz. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir. Dağh ve V. 742 olarak kabul etm e­ sek bile. İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır. 800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. R. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H. Nur. O. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. H.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız. Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al. H. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. Y. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. . M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. 742’de doğduğunu yazm aktadır. Şu halde bahsi geçen H. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . Çünkü H. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir.

b u şah ıslan XV.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2. yüzyıl. tsm âil Hftmi Dânişmend.. M.. İstanbul 1971. Bizce bu doğru değildir. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. Murad Han. s. Murad’dır. B urada M. 1. ricâlinden sayarken. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. Cilt : 1. İkinci baskı. Osmanlı Müellifleri.. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. s. Dağlı. Y. 2. BursalI Mehmed Tâhir. 254. 313-314. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^. asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. XV. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. g. 73) 74) 66 .M. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430). İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. 118-119. BursalI Mehmed Tâhlr. 65-6 6 . e. s. «İbni Fenârî» olduğu gibi. g. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . e. nu : 79/2. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. 1. Y. a. a. yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. Y. s. Dağlı. 17. Kocatürk. İstanbul 1975. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik. B arbara Flemmlng. C. s. e. F âtih Zamanında Teke İli. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir. s. M. 38. g. Cild. H albuki Alâeddin Ali. a. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. Ancak M. İstanbul 1340. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . V. TTEM. Y.

b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu. g. Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz. s. tkinci Cilt. T ürk Ansiklopedisi. g. a. s. C. Bak : lA. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''. 1. İshak Beğ’e gelince b u zât. 605. s. 66. 397. 613. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir. a. Murad II maddesi. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . 230. B ü yük Türkiye Tarihi. XX. 67 . Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. 607. C. e. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder. 204-205. s. İsh ak Bey maddesi. s. Ism âil Hâml Danişmend. 2.. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı. m.med de «İbni Fenârî»dir. 400. bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir. Ahmet Refik. Yılmaz öztuna. İstanbul 1977..

Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır. Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır.. yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir. 2. O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez. Mar. V. 68 . v.Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri. 333a-b. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz. İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan.

O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan. Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor.. 334b . gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. v.Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir. Mar. Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. Çünkü şiir. 69 . Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır.335a.

D aflı. e. 8. 742/M. 117. a. v.61 . A ralık 1968.târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik. a. sahifeden sonraki fotokopi. g.. B arbara Plemmlng. g. Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®.. 296b-297a.. Mar. R.H.. 1360 . Y. M. s. Tschudi. s. Sayı : 207. Y. Rıza Nur.59 .. 7. Dağ-lı.42 — H. 780/M. 78. TM. IV. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir. 1341 . s. Misinada Bektaşilik. 10. s. Menâktbnâme. s. 760/M. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H. a. m. Menâkıbnâme. m... s. e. e. AG nüshası.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 . a. 91. s. g. Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. Kaygusus Abdal. s. g. Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. 204. Köprülü. a. a. Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. F. 395. 762/M. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“. Nur. Abdülbâki Gölpınarlı. AG nüshası. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir. 81) 82) 83) 70 . 14. s. m. 79) 80) Dîvan. g. Cilt. s. T ürk Dili. 1358 .. M. g. 3.

1361’de Kıbrıs Kralı Pierre. Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. 1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç. bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz. s. Alâiye maddesi. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. 730/M. Bu kayıttan M. a. Aynı Alâiye Beği. 71 . y. onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir. Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti. 733/M. H. C. a. 288. Mükrimün Halil Yinanç. 766/M. a.H. 1.30 .33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta.Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs. Çünkü Kalkaşandî.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz. y. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H. 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış. 1332 . yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. 1329 . 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir. 737/M. «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. 1332 . ÎA. y.

Alâeddin . Erten. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin. s. F. 1333 (?) . H.74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz. İstanbul 1940. g. Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur. Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf. e„ s. a. S. 774/M.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . 72 . 72. 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır. 86. Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. A ntalya Târihi II. Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan. b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten. 755?M. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. Şu halde H.

Flemming. Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. Yinanç. Yinanç.dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır.. Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa. M. s. tA . g. Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed. Ş. s. Yinanç. Tekindag. I.132. kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M. O 12/1. Sayı : 7 . A nkara 1969.8 . s. 1333(?) .O ğullan mad. Anadolu Beylikleri. 6 5 -6 7 . H. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. «XV. Ş. 131. m. Teke . m. 92.. İstanbul 1977. Y. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir. s. s. g. asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. Teke Oğullan maddesi.. Tekindag. g. Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası. 129. Teke Eli ve Teke Oğullan. «.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al. s. 93) 73 . H. Uzunçarşıb. H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır. a. B. K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med. a. 188. Tarih Enstitüsü Dergisi. H. 89. 128 . e..

105-108.. m. g.. AG nüshası. 94) 95) 96) 97) Ş.. Men&kibnâme.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'. 94-102. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal). 50.. a. A. s. 28. S. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir. Ş. 69. AG nüshası. 118. babasının Hüsâmeddin Mahmud. 74 . a. s. s. m. 72. 131. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. g. Tekindag:. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. 86. N. 131. s. Flemming. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. s. Bilâkis. g. a. Tekindağ. a. MenâkibnAme. g. 134. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş. e. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. m.10. s. 6 . Ergun. 1 -2 . Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. B. dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz. 12T-131. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*. s. Refik.

s.2 . s. N. asıl adının «Ahm ed Gaybî. e. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. 26. Dağlı durm uş. «Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini. 1 . (Manzum E serler). 33b. AG nüshası. g. Y. 99) 100) 101) 75 . Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt. a. «Gaybî». 36-37. Menâkihnâme. nu . Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. e. Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’. Ali Em îri Bl. v. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. g. s. M. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder. 797. C. Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz. e. Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir. S.. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. 1 . Ergun. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M. C. 28. 50. S. N. a. Millet Ktp. Ergun. Y.3. bir yanlış okum adan İbârettir... Dağlı. a. s. g.2 .

s. m. Aynı ad. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan».. «Seyfeddin. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. Bak : «Âüesi Bölümü» 76 . Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir. S. Şemşeddin. N. 87. şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal». Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır. g. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. Şemsî. n u . Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. Pertev Paşa.M enâkıbnâme nüshâsının 39. «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. a. Gaybî Beğ. Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur. Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet.

Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. şim den sonra Kaygusuz oldun didi. s. H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır. 18. M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. Yunus E m re ve Tasavvuf. Mar. BektagiUk Tetkikleri. şeyhi Abdal M ûsâ’dır. 77 .. AG nüshası. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur.G ay b î Beg. A. 340b. Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi. 12. « . İstanbul 1928. s. H ulûsl). s.. Gölpınarlı. H asluck (ter. 191. Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. 121. Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. Taaa/ovuftam. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. v. s.Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır.. Menâlcibn&me. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® . R. Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı.

4. M.Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. V. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. Bektaşi an'anesinde. 2 6 a -b . M ısır’a gitmiş. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. 312a. 1. 111) M. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi.. Biz. s. AG nüshası. 296a. s. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. Ylnanç.. 296a. . H. «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. *) Menâkıbnâme. Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. T ekke Şüri Antolojisi. Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». M. Alâiye maddesi. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV. 44 7S . Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. lA . 110) V. Vasfi M ahir K ocatürk. s 143. 300b-301a. s. 112) Miğlâtanâme. «Baba Kaygusuz». 113) Mar. Cilt. Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””. v. 3 1 0 a-b . 266. 288. V. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta. 314a-b. Kocatürk.

800/M.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. N ur. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur. s. s. 288. 79 . H. B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. n . Yinanç.. 27. N u ru n ifâdesi. tA. M enâkıbnâm e’ye göre. R. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. Alâiye’de Mısır. a. e. Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. 92. N ur. g. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. g. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu. AG nüshası.. 85.. N ur. 114) 115) 116) 117) R.98’de geldiği anlaşılıyor. g. M. m.. a. a. s. 89. Krten. a. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz. g. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. s. 1397 . 85. ay n ca Alâiye’den îskenderiye. S.. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz. îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu. Mendkıbnâme. m. m. R. R. P. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz. Biz de R. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. s.

Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin.Bağdat . Köprülü. Kaygusuz’un Mısır. b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler. s.Kilis .Şam . Köprülü. Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür. Hicaz. sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu.Bağdat . .Abdal M ûsâ Âsitânesi. a.Musul . Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur. m.Birecik .H am a . M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. 80.Küfe .Necef K erbelâ .N usaybin .. Köprülü. a.Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*.H um us Halep . F. Mısır’da Bektaşilik. 20. g. Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez. Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor. Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz. F. Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder. 25.Hille .

Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre. Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 .1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. 81 . Mar.. Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir. Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir. 333a. v. Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan. B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü.

v. 334a. 82 . 335a. 333b .334a.. Mar. Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. v.. Divan. Divan. v.. 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar. Mar.

buralarda geçen yer adları m ühim dir. 572 v. N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. Dîvan. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz.. Dag:h.. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. benzemesi'^. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok. Mar. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. ona bir dükkân tu tar. Y. 19. Seyâhatnâme. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur. s. E. dd. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir. v. Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. E dirne’den başka Yanbolu. a. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. 83 .Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. Çelebi. e. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır. a V. g.E dim e. İstanbul 1315. Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir. M. s. 335a.

g. a. a. Banarlı. s. e. Divan. yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. s. Anna M arla Schimmel. Nur'^®. Flemming. g. g. g. Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. Bizce kesin olan husûs. 5. a. s. a. 333b. A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler. d.. g. 25. Mar. B. 84 . 98. s. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba.. m. 117. s.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz. 398. m. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. N. Köprülü. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. Nur. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. Rudolf Tschudi. asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV.. 20. a.. g. a. R. 203. W alter Björkmann. S. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. v. s. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır. a. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır.. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. s. asrın sonlarında ve XV. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir.. Bize göre de Kaygusuz’un XV. g. Mısır’da Bektaşilik. m.. Sâdece. 412. e.. e. F.

a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. 18. aynı asrın ikinci nısfında. a. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"".96. 29. S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*. F.. F. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. A. Köprülü. s. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. g. m. Nur. m ağaralar» görmüşlerdir'^^. g. y. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R. H. R. a. a. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck. N ur.. a. asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil. de Vanjany. M ısır'da bulunduğu sıra­ da. 85 . g. H al­ buki Evliya Çelebi. Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır. s. Bu bilgelere dayanan F. 95 . a. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1. a. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*. L ondra’da ba­ sılmış.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. s. g. K öprülü. 29.. e. Köprülü. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. a. m. m.. y.

Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. Sayı : 7 . Kaygusuz Abdal. Tekindag. 73.Oğullan. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır.eli ve Teke . Tekindağ. Ş. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede. Türk Târih Kongresi A nkara. İstanbul 1977.. m. Ilhan Akçay. R. Nur. îlh an Akçay. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor. Teke . 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. N ur. a. s. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. 365. 93. s.8. T arih Enstitüsü Dergisi. Abdal Mûsâ Telekesi. Tekindag. Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. g. s.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir. VII. Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^. Ş. kız kardeşi : Zeyneb. y. 86 . m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. a.

Ay­ rıca Alâiye Beğliği. 273-276.len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. Tekindag-. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur.. m. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. 742/M. IX. 1341-42'den eskiye gidemez. Antalya. Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. Beyahatnâme. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. E. 87 . g. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. Bu devirde Alâiye. 6. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. s. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi. Ba­ bası. 7 6 -7 8 . asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur. s. C. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. Doğum târih i H. Çelebi. M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir. 1361 -1373 y ıllan arasında. a. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV.

A nadolu’da.ış olm alıdır.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm. Edirne. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş. Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir. Filibe ve M anastır’da bulunm uştur. Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş. Tahm inen H.on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış. Yanbolu. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş. ayrıca avcılık. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir. Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur. Hicaz. 1397 . Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. 800/M. B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz. 88 . b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir.

357 -359. A nkara 1943. İstanbul 1340/1921. s. s.. Atalay. Dağlı.62. 3. 16-2 4 . T. Y. GDO. Dağh. S. Yıl : 1935. 161 .. A. Edebiyat Tarihî Dersleri. Boratav. F ırath . Baba. İstanbul 1926. İstanbul 1935. B ektâşi EdeMyatı. J. Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. K aygusuz Abdal. s. 109 . Uraz. B. 86. B ektaşi Şâirleri. N. İstanbul 1935. N. Alî. Tevfik . târih sırasına göre şöyledir: Hammer.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar. Onay. Betsch 1837.H. 41 . Ergun. Bd.. s.110. Türk Edebiyatı Târihi. 96. Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın. R.. İstanbul 1939-40. s. Türk Edip ve Şâirleri. 58 . s. S. S. M. S. s. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. 472-479. 7 . Levend. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal). Türk Edebiyatı Niimûneleri.80.74. s. İstanbul 1938. Fındıkoğlu. 120. H. 8 0 -8 1 . Bekyâşi Tomarı. 158-59. s. Nur.87.H.. İstanbul 1931... İstanbul 1340/1921. Mısır 1939. M. P.. s a y ı: 15-16. P. İstanbul 1930. Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. İhsan . İstanbul 1928. İstanbul 1941. 196-203. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye.. A. s.8 . 59. V. Ergun. s. s. s. 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. N. Halk Edebi­ yatı Antolojisi. T ürk Bilik Revüsl.. Y. nu : 5. II. 172. A. Sayı : 17. H ayat. M. 89 . s. Mihrâb.67.. H. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri.. Kadrlye Hüseyin. İstanbul 1927. s. s. Z.

K ocatürk. U. C. TPA. s. Güzel.. Sayı : 197...169.33. .B ektaşi Nefesleri. 207. A raştırm a Derg. İstan ­ bul 1968. H atayi. TDK A nkara 1963. 24 -28. İstanbul 1975. A. s. 2 5-58. A. Zaman Zaman İçinde. 107-8.. 102-103. A. s. 25 8 -9 . 3 6 -4 0 . A nkara 1979. M. Oytan. İstanbul 1955.. X. s. Gölpınarlı. Gölpınarlı. s. 213-15. 25-28. A. H eft 48. E ski Türk Edebiyattnda Nesir I. M. s. Pekolcay. T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi. II. İstanbul 1964. XIX. L. s. T. Dîvan 2. Şubat 1481. V. C. 245-254. A. s.Deutsche Gesellschaft E. 276 . Gölpınarlı.. Fas. V. Boratav. T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. 90 . G ülistan 3. C. 31 . Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. İstanbul 1955. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler.282. s 105-106.. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. K aygusus Abdal. İstanbul 1953. İstanbul 1949. A. N. Alevî . 143-146. İz. Güzel. N. P. B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri. 1. Bonn. İstanbul 1960. 189 -197. Drei türk.. N. A nkara 1968. 1. Schimmel. S. M ystiker. s. Gölpınarlı. 398-405. TD özel Sayısı. TK. s. Sayı : 10. s. III) 4 3 -5 1 . Abdurrahm an. Millî Kültür. Caferoğlu özel Sayısı. İslâmî Türk Edebiyatı. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV. Yunus Emre-Kaygusus . s. 2. A. Türk. A. Abdurrahman. İstanbul 1958. V. S. sayı 9.. 35 -38. S a y ı: 194. 1 20 -1 .Eraydın. 83-85. K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. F. Yunus Emre ve Tasavvuf.Pir Sultan Abdal. 177-195. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli. Gölpınarlı. . s. Sayı : 2.. Erg'un. K ul H im m et. s. M. A ralık 1978. B ekta­ şîliğin tç Yüzü. Oktober 1962. Fak. Ed. s.2 .. 1. K aygusuz Ahdal.. 1 . Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. TK. T ekke §üri Antolojisi.. s. Salcı.. Cunbur.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1. C. İstanbul 1963. 2. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si. 163 . İstanbul 1961. 100-118. 31 . Bonn Mitteilungen. Akalın. M.... M art 1979. 175-6.32. s. Başgöz.

Biz. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. Saraynâm e 2. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. 21. G evhemâme 5. Kaygusuz Abdal Maddesi. m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir.M ensur (K arışık) Eserleri 1.4. B udalanâm e 2. s. 419. Osman Ergin Bö­ lüm ü. eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz. M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. V ücûdnâm e c) M anzum . Kitâb-x M iğlâte 3. Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. C. Eseri inceleyen A. 91 . G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^. 2) Türk Ansiklopedisi.

A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III.I. st. Koğuşlar Bölüm ü. şemselıi kahverengi meşin. Türk Dili ve 92 . 10. Memlûk tarzı. 1489 târihli. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX. hareketli nesih. E m ir Ali. 90. mıklebli. ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. yz. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. Eldeki yazm aların en eskisi. c. Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. 895/baş.1489. G evhem âm e’yi içine alan ve H. 895 M. âbâdî. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. 13x8 cm. 27x18. kt. Var. Mecmûa-ı Lâtife. istin sah târih i . ölç.11. Ahmed b. 25. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir. M üstensih : Ali b. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir. Biz. nu : 950.

5x15. meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. 19. s. Var. nesih. Ceneviz. s. M üstensih . M.263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. Ankara Genel K itap­ lığı. yer yer harekeli nesih. Teil I. Ms. 17. kt. san. 3. c. 25. 24. s. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş. kaıhverengi. s. 1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 . m. W iesbaden 1968.. 93 .. 2. ölç.1501. Flemming. g. 345. 2.5. Marburg. 15.5x11 cm. 19x12. 326-331. st. Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. s. (sh) : 263. Risâle-i Kaygusuz. st. Staatshibliothek. Var. or. E. kt. 23 . Türkische Handschriften. ölç.28. s. 4044.1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında). M. n u : 645. nohut rengi. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. yz. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'..10. oct. siyah meşin. a. beyaz. s. yz. B. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş.Son : Ve 'anhüm (arab ça). 14x9 cm. e.7.

121b 122a .139b 140a . Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı.262a : tki müstezâıd 262a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b .107a 107a .Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem. 263a-242b.341b 342a 342b . 253b-258b aralan farsçadır) 261a .105a 105a .120a 120a .262b 264a .137b 137b .343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 .134a 134a .288b 288b .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b.340b 340b .

7. kt. C. 11. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4. 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin.223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. M üstensih : Veli Baba Sultan b. c.1533. Var.5. kenardakiler yan). 5. sarı nohut rengi. kt. nesih. III. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi.1630. istin sa h târihi : 1040/baş.343b . kırmızı. istin sah târih i : 940/baş. 19 (iç sü tu n ).Meânî. yz.5 cm. Nûr-ı 4904. meşin*. 10. İki terkîb-i bendi. c.8. s. Sh.3x14. iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). Sayı : 3 . Hüseyin. 315. st. ta lik . yz. İstanbul 1949. nu : 95 . 16. içteki düz.4. 24. 13. 23. karton. 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler.5x11. 61. Osmâniye Kitaplığı. CâmiÜl. 22x11 cm. (üç sütun. âbâdî. ölç. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. st. 114b-il5b. 539-569.2x7.: Dilgüşâ (IlOa-lllb. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm. Var: 106b-120a. ölç. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi).

nu : 411/1-2. yz.1793.7x8. 15.s. kt. Var. nesihim si rik'a. 17. mıklepli mukavva. 7.7. filigram lı m ühreli. İstanbul Üniv. yer yer harekeli nesih. K tp. İstinsah ta r ih i: 1208/baş. 21x13. Delîl-i Budala. c. Süleymâniye Genel Kitaplığı. 96 .1785. 26.5. ölç. D üğümlü Baba K ısm ı. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. Var. yz. Son . İstinsah târih i : 1170/baş.7 cm. 21x14. 19. istin sah târihi : 1200/baş. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür. Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür. yz. 16. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler. Var.2 cm. 15x8. nesih. 50. 21. îsm â il Sâib I. 14. ham dele ve salvele.1756. m ı : 4105. nu : 5413. st. üç hilâlli. kahverengi. 4. Delîl-i Budala.9. me­ şin sırtlı. beyaz avrupa kağıdı.5. 6. ebrû kaplı. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi. c. 9. deri ciltli. kt. ölç.59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri.5 cm.5x10.8x14. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür. : 1 . kt. beyaz. 8. V ar : 14a-49b Delîl-i Budala. m eşin ciltli. Besmele. 131. DTCF.11. c. Baş .39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 . ölç.8. st.

26. 19.2. V ar . ölç. îstin sah târihi : 1212/baş. Osman Ergin Bölümü. nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala. 28. Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur. 1.1797.9. 1259/baş. Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e. İstanbul Belediye K ütüphânesi. Var.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî. 15. c. yz. XI X. nu : 909. Kü- 9.Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur.5 cm. st. rik'a. Depot der Staatsbibliothek.1843). Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a . Ib . 2. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş. kahverengi. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü. or. Ms. kt.5x8. H am dele ve salvele. 97 . istinsah târih i . asırda istinsah edilm iş nüshalar 1. 62. Tübingen. 15. Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler.107b 108b . M illet tüphânesi.5x14. k arto n ciltli. q u art 1494 (Vücûdnâme.1821). ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb.32a 32a -80b 80b -82b 82b . Baş . beyaz.6.130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme.

Delîl-i B udala) .I I I . 4. Miğlâtenâme. DTCF. Saraynâm e.7.1877). Mesnevi I . n u : 10.1845).B. 6. İstanbul Belediye K ütüphânesi. n u : 7.I I .9.1. İstanbul Belediye K ütüphânesi. nu : 3040 (Delîl-i Budala. n u : 2. 15. H acı Malımu<İ Efendi Kısmı.1893). Osman Ergin Bölümü. 30. 5. istinsah tâ rih i: 1268/baş. 30. 8.12. n u : 3. 27. Üniversite A 385 (Delîl-i Budala. Gülis­ tan. n u : 5. A nkara Genel K itaphğı n u . istinsah ta rih i: 1304/baş. istinsah tâ r ih i: 1294/ baş. nu : 9.1851).1886). istinsah târih i : 1296/ baş. istinsah tâ rih i: 1262/baş. 26. n u : 6. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1.10.1878). B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel. nu : 1889 (Delîl-i Budala. istinsah târihi : 13^1/ baş. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ. DTCF.3. 167 (Dilgüşa. Osman E rgin Bölümü. Süleymâniye Genel Kitaplığı. Üniversite A 14 (Delîl-i Budala. 7.. 16.E. n u : 4. n u : 8.12.

H âşim Paşa. 4. nu : 74 4. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A.11. 2. n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. Gevhemâme. İzm ir. 16. 14. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. H âşim Paşa. Min- 1. H ayri Abdullah B udala) Efendi. 15. H âşim Paşa. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. Dilgüşâ. c DTCF. H aşan H üsnü Paşa. 67 (Delîl-i Budala) 7. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. 12. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. G evhem âm e. îsm âil Sâib I. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. DTCF. DTCF. n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . 3) n u : 19 (Dilgüşâ.3. n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8. H acı H ayrullah Efendi. 2. DTCF. 13. Mesnevi 1. n u : 55/4 (Delîl-i 6. 2. nu : 82 5. H. n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. n u . H âşim Paşa. Pertev Paşa. nu: nu.

Osman Ergin Bölümü. n u : 535. n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. 15. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl.. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü. e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. n u : 115-116. 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. dala) 12. dala) 14. n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u . n u : 910 (Delîli B udala) 3. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi. (Şiir­ ler) 4. Muallim Cevdet. Uşşâkî Dergâhı..10. n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. K. (Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). O sm an Ergin Bölümü. 17. dala) 13. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. dala) 11. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. Osman Ergin Bölümü. Hacı M ahm ud Efendi. n u : 909 (Delîl-i Budala) 2. nu • . 16. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz). Osman lâte) 4. n u : 797. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı.

or. or. Flügel III. Osman Ergin Böl. n u : 1961. 543 (Dost.. M arburg. or. nu : 1889 (B udalanam e) 10.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1. 3. Staatsbiblothek. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. Osman Ergin Böl. n u : 1993. I (Delîl-i Bu­ dala) 2.. Viyana. 2746. Vahid Paşa. oct. oct. 2736/4. 489. Ms.. 2620. n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. 16a. Osman Ergin Böl. oct.6. Osman Ergin Böl. Osman Ergin Böl. M arburg. 2. Ms. nu : 1407 7. 101 . Staatsbibliothek.. n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1. M. (Delîl-i 4. 4. Osman Ergin Böl. 3. Staatsbibliothek. M arburg Ms.. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. R. B udala). n u : 1283 11. nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1.

T ürk Edebiyatı Târihi'nde. oct. n u : 144 (Ms. varlığını öğrendiğimiz. 144. 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. Ms. Gotha. K ocatürk. güşâ). Türh Edebiyatı Târihi. 51. Salcı. Dilgüşâ. 9. M. araştırm am ız sırasında. Staatsbibliothek. N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. M arburg. or. M. L. M arburg (DilPertsch. 10. n u : 185/II-1II (Miğlâte. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. g. or. 8. 51) V atican Turco. 86-88. 7. V. R. Min­ bernâm e. 13. V. B unlardan başka. R. s. Kocatürk. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. 68. Nur. S taattbibliothek. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M. R. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un. Gevhernâme. O rient 8. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch.5. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme.. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1. 2. 3. 3054. lanâm e) Ms. n u : 35. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. oct. m. a. 11. 6. 102 . 12.

103 . fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir. g.fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. 1. Mesnevi. a. C. m. 4. s. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®. Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ. Sayı : 1. Salcı. 9) V. 14.. L. Ş ükrü Elçin.

Mar. 3 7 -4 0 .222. 4904'de 44.137b. Men&kfibnâme. E rgin Böl. Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur.II. nu : 909’da 4. Mar. O. 663'de 9. An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir.24b. 134a .. ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1. nu : 619/29. v. M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. n u . Ali E m îrî Bölümü. 23a . Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^. 214a-215a. n u : 52'de 31. TürUische Bandschriften. 25a-26a. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. 81b . M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. n u : 4 1 1 /l'd e 4. v. A nkara Genel Kitaplığı. s. v. 137a-139b. Manzum E serler Blm. v. y. Süleymanlye. 330-331. Millet Ktp. n u .. P artev Paşa. Mevlânâ Müzesi Ktp. Süleymâniye. v.213a.83b. Nûtuosmaniye. nu : 979’de 64. M enâkıbnâme.. nu : 663. V. Millet Kütüphânesi. iki Müs10) 11) B.. iki Terkîb-i Bend’^.. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. s. Belediye K ütüphânesi. Teil I. Hâgim Paga. nu : 797. Flemming. v. 199a-b.. nu : 2467/IX . Nûruosmâniye. s. 218 . 212a . nu : 19. Osman Ergin Bölümü. 12) 13) 104 . AG nüshası. Düğümlü Baba. Süleymâniye Ktp. Belediye.

diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. . insân-ı kâm il. 687. 21 5 a-b . Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. d ü n y a .. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz. ları. Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz. B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı.. Ktp. Bağrım a kem end takdılar. İskender. Dallarım göklere ulaşırdı. 51 . v. Kaygusuz. Kuş­ lar. Tercî-i Bend. v. şiirlerinde Allah. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. Kayser. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. Nûruosmaniye.52. vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz. V. K isrâ. Ank. geçer.tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. b u gönül. AG nüshası. edeb. 3 1 4 a-b . s. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. aşk. 75b-76a. bitki. larından bahseder. Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. . O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. hajn/an. kum rular budaklarım da yuva yapardı. vahdet. Gnl. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. sokak sokak dolaştırdılar. bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar. nu : 105 . Men&kıhnâme. zikr.

Cihân istikâm et 106 . Şim di. hangilerinin farz. B ütün bunların sebebi. Gnl. gılman. huri. onu anlatayım . Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse. Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . Âlem ve insan hepsi birdi. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. Ank. M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. M ustafa’nın cânm da sır idi. Cennet. ikilik yoktu. canların ilkidir. yer ve gök hazine içinde bir sırdı. güneş. zaman.. Allah. Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. Cihân. ilk önce M ustafa’yı yarattı. Önce su oldu. Ay. H er sıfat zât içinde gizliydi. 2. Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim .kaç rek ’at olduğunu. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. Ktp. dünya. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi. herşey. n u : 645. âhiret yoktu. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. aktı. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. în san vücudu yoktu. Mus­ tafa oldu. n u : 645' deki yazma 1560 beyit. O’nun câm. Kaygusuz. yıldızlar. Cehennem.

Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. Dünya önce denizle doluydu. gövdesi ve tüyü koyuna. Sonra kam ış yaratıldı. 107 . elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı. böylece varlıklar canlanm ış oldu.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. B ir dereye erişti. Havvâ’nm peşinden gitti. Mekke eli’ne düşm üştü. Havvâ. fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. kulağı eşeğe. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. Âdem’in Cennet’e konulm ası. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı. eski hâline döndü. Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. Havvâ’nm yaradılışı. içleri hardal tânesiyle dolduruldu. Âdem Şâm ’a vardı. O da Âdem’i arzulayıp aradı. Allah atı.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. H er can kendi cism ine girdi. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır. Ayağı sığıra. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. Allah b ir kuş yaratıp. Otuzüç yıl Âdem. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı. B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. Âdem. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. ona «tâneyi ye!» dedi . Sel gelip bunları dünyaya yaydı.

fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. Cebrâil. hikâye edilmez. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür. Daha sonra N ûh Tûfânı. raiyyetler ve peygam berler.Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. insan ların b ir kısm ı Şît'e. İşte dervişler bunlardan nişandır. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. Hz. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. pam uktan elbi­ seler giydiler. Âdem'le Havvâ. Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. 108 . b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. Hz. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. Âdem. Âdem'i yüzüne perde eyledi. Kaygusuz Abdal. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. Buraya kadar olan kısım. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. toprak. ateş ve yeldir. âlem in aynasıdır. M uhamm ed'e gelinir. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. Âdem'de ayna oldu. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. Hz. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. Mûsâ peygam ber ve Firavun. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. Allah. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. Dâvûd ve Hz. Perdenin aslı su. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu.

Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur. Yedi kat yerde mi. erkek mi. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda. Düğümlü Baba Bölümü. ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. H âşim Paşa. Eser. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l). ikinci ve üçüncü mesnevîler. Bu eserde. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. 805.. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. nu: 411/1.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. 645. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü. n u : 167. Osman Ergin Bölümü. «mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir. Süleymâniye. Ank.3. Süleymâniye. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . can mı. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş. Ktp. vücut mu. dişi mi olduğu sorulur. 1017 beyittir. yoksa gökte mi bulunduğu.. Bunu ancak âşıklar anlar. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır. Gnl. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. m ünâcât ile başlar.

Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi. «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır. üçyüz altm ışaltı çarşısı. Derviş. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır.yiğitlik . P ir ve mürîd. D estur verilin­ ce içeri girer. m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini. Kâinât.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir. Ne Mısır. Çünkü sağı. m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. solu. tuz ekmek hakkını unutma. b ak ar ki b ir muazzam şehir. N okta çekilip «elif» oldu. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler. în san dört safhadan (oğlanhk . B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. 110 . «Bilmediğin sözü söyleme. şehre girm ek için d estu r ister. tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. ne sattığını so­ rar. ne Şam onunla kıyaslanabilir. oniki kapısı var. Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur.pîrlik) geçtikten sonra ölür.kem al (kırgılluk) . önce b ir noktadan ibâretti. Daha sonra Kaygusuz. oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi. Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. fakirlerin elinden tut. kırılacak dala konm a. ulaşamayacağın şeye elini uzatma. Şeriât. tarikat.

şerri yol eri bilir. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya . Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur.diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır. O halde nefsi bırakm alı. Cümle kâinât onâ Cennet olur. V ahdet m ülkünün sultanı olur. özünü bilen de rabbını bilir. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz.hayrı. Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur. İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû.. «Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır. Cevherden cevheri o .. ona duymamalıdır. sonra 111 . Özünü tahkik süratiyle bilir. Onun katında her diken gül olur.'farkeder. Daha sonra «nefs»e geçilir. İçini dışını aşk ile yandırır. Sözü pişirir.» hadisi açık­ lanır.

kendisi m âm urdur. H akk’ı bilm ek­ tir. B undan son­ ra tekrar. Isâ nefesli. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır. Dün­ yada herkes «er» olamaz. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. Dünyaya gelmekten m urat. iki cihanda zelîl olmaz. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir. Sofi. mal sahibi olm ak değil. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. cismi viran. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. Evliyânm «delîl» olduğu insan. Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». F erhad'a Şirin görünen. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. Ahmed huylu. zikr ü teşbih etmeli. evliyânın vasıflarını sayar. H er şeye hikm et­ le bakar. Eyyüb sabır­ lıdır. derviş öz yolu­ 112 . Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. sözlerini m izâna tartıp söyler. âşık feryâd ü âh etmeli. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. Zâhir içinde bâtını nûrdur. Yûnus'u balık içinde bekleyen. cam vahdet âlem inin defteridir. Yahya’yı herdem ağlatan. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir.söyler. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. O. Gönlü mâden-i esrar sırrı. Dünya b ir gör-geç evidir. İnsanın hayvan ol­ madığını. herkes de «er»in kim olduğunu bilemez.

gözünden p er­ deyi kaldırır. sırat. bağ. H arâm î kervan gözlem di. şâkird. kılıcın yaptığı işi yapamaz. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. bülbüle gülistan. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı. H er işin aslını anlam ak için. şer. küfrünü kesip im ân aşılar. Tûtînin lâyığı şeker. Sonra tekrar. m âşuk. âşık. h er çiçek güle benzemez. vahdet. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. haşr.nu gözetmeli. karganın m aksûdu m urdiırdır. m âhlûk. în san konuşur. sedef. âhiret. hayır. hayvan otlar. Türkm en yaylaya göçmelidir. aşk. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir. im ânım aşk ile kaim eyler. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. baykuşun vîrânedir. Seni vuslata o iletir.ile ol hâbîb IIS . K ürd ayran içmeli. katre-i um m ân. sen. Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. H er işin aslım o bilir. îğne. ırak.y . İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . Kelebek uçm akla kuş olmaz. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. dünya. bağban. yakın. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. inci. ben. H er sedeften inci çıkmaz. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. ü stat. Hâlik. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. Bülbülün yeri gülşen. Atla eşek b ir değildir.

ne olduğunu. Âlem sedef. K af'dır. tûbâ. Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. bu dünya çarkı onun için döner. Âdem cevherdir. sîm urgdur. Âdemi bilen köle iken sultan olur. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler. H ûri. Su. însanm gözünü açması. Âdem hüdhüddür.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. 388 beyittir. ay onun için batıp çıkar. Adem'e secde etm işlerdi. kevser onun için­ dir. âlemde olan herşey âdem de vardır.. toprak ve havanın tılsımı odur. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. 19'da b irer nüshası vardır. havuz. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. ateş. Kt. bb) İkinci Mesnevi Mar. 114 . Hâşim Paşa Bölümü. Cihan onun için gülşen olm uştur. Çünkü yıldızlar onun için parlar. Gn. nu. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir.

doğmak. T arikat yolu em indir. Kiminin elini tutup sultan eder. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. ne yoldaş vardır. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. Kimi aç.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . Özü. kış. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. gelmek. uyum ak. Bu gibi nesneler orada kesrettir. gitmek. kim isi inkâr eder. ölmek. İsa nefeslidir. O. kim i to ktur. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l . diyen Kaygusuz. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. onla­ rın kibirlenm em elerini. ne harâm î. O rada yaz. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. kesretin tam am en gittiğini. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. kim isi «velî» der. îşte dünyanın hâli budur. Menzile yeten. uyanm ak yoktur. Onda ne azık ne su. «zât» vardır. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır. güneş gibi m enşur'dur. Kiminin vakti hoş. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. kim i­ nin yerini külhan eder. kim inin kesesi boştur. Bu dünya halkı ona «deli» der. O rada «sıfât» yok. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez.

B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner. pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. vahdet âlem inin güzelliklerini sayar. gözünden perde açılmış. K arun. sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır. Firavun nerede? Cemşîd. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu. Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. Cihanı tutan.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. Şeddad. düşünde b ir şehir. Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. Kayser. Sonra uyan­ mış. Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . Bundan sonra KaygLisuz. N em rud. sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır.

zülf-i perişân O’dur. m erhem vuran da O’dur. ci­ han. Kimi Leylâ. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. kim i Azrâ’dır. m ahbûbum . Şâhım. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. Anlatılan destan O. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır . gülistan O’dur. Onsuz bana can. cümle cisme can O'dur. Erenler halk içinde güneş gibidir. dükkânım odur. T ürkm en’e «çığ». B ütün sırlar gönülde gizlidir. Benim herşeyim Allah’tır. daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar. dildârım . 117 . Kimi Vâmık. «Sözü çok uzatma. kam ıştaki şeker O’dur. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir. E renlerin him m eti Arşten yücedir. Cennet gerekmez. Geyikteki m üşk O. gönülde mesken tu tm u ştu r.diyerek önce «aşk» hakkında. H er haberi erenlerden sorarlar. kim i M ecnun'dur. Bülbül O. Cümle katrenin um m anı erdir. Hüsn-i lâtif O. Aşk gönül içinde «delîl» dir. Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur. K ürd için «cacığ» O’dur. bundan sonra «erenler»i an­ latır. Aşk. sermâyem. Yara da O.

îmânın aslı edeb iledir. Kaygusuz. H âşim Paşa Bölümü. tek rar «birlik» i anlatır. Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur.. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer. gece ile gündüz. Çünkü m âbud. herşey «bir» oldu. ırakla yakın. Birlik âlem inde herşey güzeldir.. Ank. hüdhüd ile sîmıırg. O. Gn. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. âdem sıfatında görünm üştür. 367 beyittir. Tekrar «âdem» in değerini anlatan. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. in san gözünü açıp özünü görmelidir. 118 . Herşeyde Allah vardır. Kâf ile nûn. herşey birbiriyle do sttu r. n u . çeng ile ney. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. Bî-nişana nişan. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz.cc) üçüncü Mesnevi Mar. yahut yemişli b ir bağ misâlidir. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır. b ir çerağ. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. n u : 19’da b irer nüshası vardır. her sûrete can âdem dir. Kt. 167 ve 645 ile Süleymaniye.

T u r'a aşk ile gel­ m iştir. özü hayvandır. kanadı kesilmiş kuşa döner. n u : 950. hepsini anlar. sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. ka­ lem. yol sorana «delîl» dir.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. yedi kat gök nedir. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. fitnesi çoktur. K oğuşlar Bölü­ m ü. gözü görene m eş'âle. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. im anı dünyadır. Süleymâniye. m üslüm anm haccmı öğrenir. H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. Aşk. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. Âdemi eşekten ayıran aşktır.. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. İlm-i Ledün’e ula­ şır. Mar. İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . Cihan aşk ile parlar. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. Cehennem. başından vazgeçer. B ir akça için bin yalan söyler. insanı yoldan çık an r. Cennet. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. yedi kat yer. kürsî. M uham m ed’in m irâcını. Âlem aşk ile döner. Nefis. Kaygusuz. B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. Y ûsuf’un niçin satıldığını. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. M ansûr'un niçin asıldığını. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. S ûreti âdem . Dünya yalandır. ölüyü m ezarından çıkarıp soyar. 4. n u : 4044. Mûsâ. Dîni. H âşim paşa 119 . Bu insan sağını solunu bilmez.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Hasan-ı Basrî. kimi pûtî. Orada sonsuz cevherler vardı. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. An­ cak herkes mürşid olamaz. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. «Müridlerinün kimi lûtî. kimi oğlan. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Ne istersen kendin­ den iste. kimi bekrî. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. kimi uşak» tır. Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. hastanın marazını bilir. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü. Hakk’ı isteyen orada bulur. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. kimi sûkî. Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. hâzık bir hekimdir. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur. Çünkü mürşid. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. muttasıl oruçdur disünler. Şehre girince oğlan kayboldu. kimi dehrî. Kendilerini de Şiblî. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . ama gidemedim. Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim.nna karıştım. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. Şehir insandır.

çarh devranım. Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. Hz. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. arş seyrânım . gökler çadırım . 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir. hâkim lik. te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder. Yedi kat yer b ir avuç. Çölün ortasında b ir büjöik yol var. Derviş b ir m üddet yolda gider. Hz. B âri çağırayım.. Yedi kat yerler vücudum . îsâ . Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir... sular dam arım . Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 .. su yukarıdan aşağıya akaı-. Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . yıldızlar m eş’alem. O rada kendinden başka kim se de yoktur. Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış.. belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır. güneş aşağıdan yu­ karı çıkar. Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil. Hz. İbrahim ve Âdem oradaydılar. yerler dâim durur.. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . beğlik. F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler. yerden göğe b ir kulaç. fakat yolun sonu yoktur. Ay ve güneş kandile benzerler..ve gâh gâh sâdık âh iderler.» Daha sonra Kaygusuz. kulluk benim karînem dir. bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. Mûsâ. B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır. Hz. Gökler dolap gibi döner.. B unların cüm lesi b ir vücuttur. Bana «kuş dili bilirsen söyle. bilmezsen kalk git» dediler. M uhammed. dokuz felek b ir tekne.

n u : 824/2.Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. n u : 4044. nüshası yirm i beş va­ rak tır. fa­ kat yine bulamaz. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. Hemen başını özüne çeker. Kâmûa-ı TürM. K endinden b aşk a kim se yoktur. 2 sak. 797. nu. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. B akar ki düş değil. özü özüne görünür. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. n u : 411/1-2. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. Süleymaniye. Basm a B udalanâm e nüshalarında. H acı M ahm ud Efendi Bölümü. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. nu : 185-11. İstanbul. B akar ki ne sah­ ra var ne yol. Vatican. eski nüshadaki şekli tercih ettik. 138Ö. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. E serin adı. Ancak biz. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. T ekrar m ütehayyir kalır. Osman Ergin Bölümü. 129 . 2. A nkara Genel Ki­ taplığı. n u : 3040. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. s. Süleymanniye. Esasen «birini şaşırtm ak. K itap b u rad a biter. Turco. Mar. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. Düğümlü Baba Bölümü. B irilerini arar. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. nu : 663’te b irer nüshası vardır.

gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. 130 . isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. Hz. ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. Elinde asâ. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler. Derviş. b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. Diğer peygam berler. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. O zam an an lar ki b u âlem den m urat. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. Eser. E r -R â id . Peygam ber de «O da devedir. 2. Şeyh. kendisidir. O rtada Hz. Bu sırada derviş Hz.düşm em ektedir. Kendisini tek ve tenha görür. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. 1408. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. Ba­ k ar ki yer. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. Aşk pazarına 20) Mes’ûd. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. B eyrut 1927. boynunda teşbih vardır. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. M uhammed. s. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. bask.

Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. Ali’nin kulluğunda bulunur. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar. fakat Hz. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. Hz. Hz. Daha sonra Hz. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. Ali’ye sorar. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. Derviş yine birgün Hz. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. Ali «yukan bak» der. Hz. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz. Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der. kuyudan ki çıktım . Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. ona m ürîd olur. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. «ben onu göremiyo­ rum. Ali’ye tahsin ettiğini görür. ^ 131 . Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. Derviş. Derviş «peki. Ali’ye sorar. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. der. Hz.girer. görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. Ali’dir.

İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş. Sonra derviş uyanır. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı. Firavun'un askeri. Şeytan yalvarır. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş. Hz. O sırada şeytan gelir.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. Derviş onlara Hz. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür. dervişi kovalar. 132 . Hz. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. B aşlarında N em rud. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır. Derviş b ir rüya daha görür. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. îs â ’yı ve F iravun'u görür. H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. Derviş gâlip gelir. îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. Bu rüyada da Hz. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. «odun toplaym. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. Derviş. B ir kalabalık görürler. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. Şey­ tan kaçar. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. B ir başka rüyada. Derviş de onlara erişir. Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. ateş yakın. Hz.

Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. seni bırakalım » der. N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. diğerleri de dağılıp giderler. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. Şeddad. O nlar da giderler ve otururlar. başka ta n rı var dediğini anlatır. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. B unun üzerine der­ viş. dervişe rüyâsını anlatır. ben bunun doğduğunu bili­ rim . âlim ler. Derviş. B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. N em rûd. âkiller dolup taşar. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. Yine m ücâdele ederler. Şehirde ârifler. îb râh im getirtilir. Behlül. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. Derviş b u rad a uyanır. kucaklaşırlar. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini.» Derviş Hz. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 . N em rud onu tu tar. Derviş yine rüyaya dalar. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin.M ancınık k u ru ­ lur. «N em rûd ta n rı m ıdır. gel b u k üfür sözleri terkeyle.Ne kim şeytan der. Behlül de onu görür. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. Fira­ vun. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. Beykozlu Peçan) oğludur. H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır.

H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. buraya gel. B ir yerde kalabalık b ir divan var. Derviş âlem in te­ şekkülünü. H akk'ın birliğine şükreder.okur. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. k u rb an ı al. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. soru hesap bitm iş. Derviş uyanır. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. Mûsâ peygam ber «derviş. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. Behlül un çok hoşuna gider. T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. m aksut yerini bulm uş. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. ileri yürür. görürki balığı öküze yükletm işler. G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. b u rad a sohbet edelim» der. Derviş de onların yanına gelir. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. Onun nûrundan ve ruhundan Hz. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. Derviş derhal onu tanır. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş. Bu esnada «gel kurban al. derviş aldırış etmez. yürürler. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. Yine m ücâdele ederler. 134 . Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür.

Hz. C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. Üç katlı. Derviş de önce âdem donunda. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. Süleym an h üküm dar olduğunu. Süleym an’ı. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. dörtyüzkırkdört çarşısı. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. Birin adı Kabûl-i Rahm an. sofiler gelip Hz. Yediyüzyetmişyedi mahallesi. zâhidler. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş. Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. Hz. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca. âbidler. Ali’yi görür. birinde Hz. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Ali’ye selâm verirler. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Şeytanın elini çözer. Muhamm ed’i. o sırada derviş uyanır. B ütün kâinat bu aynaya akseder. oniki burçlu. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. üçyüzaltm ışaltı arkı var. Süleym an’ı görür. B ütün şeyhler. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. Kim olduk­ larını sorarlar. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e.m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. oniki kapılı. Hz. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. B ir başka rüyasında Hz. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der.

Hz. Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür. Hz. Hz. Geyik dervişin içine girm iştir. Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 . Yer gök. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. Daha sonra uyuyan derviş. M uhamm ed. Allah’ın hepsini bağışladığım . cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. herşey yerli yerindedir. Oraya gelen derviş. M uham m ed ona Şam ’ı sorar. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. Bunu söyleyen derviş. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür. cihandaki herşeyin.görür.

Göbek Mizan. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur. sayıkladım . kulak gibi ve batınındaki hayal. Taban H ût'dur. n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır. râbian Şems terbiye eder rû h olur. Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. Göğüs Esed. El­ ler Cevzâ. Üniv. Eser. âriflere sorun bu düşün tâbirini. akıl. K ütüphanesi. 137 . Tübingen Devlet K ütüphanesi. 3. Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. n u : 6817. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. 16 varaktır.kitaba yazar. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. şu kitabı yazdım. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. K ollar Sevr. Osman Ergin Bö­ lüm ü. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. «Ben b ir düş gördüm . B ut Kavs. Alın Seratan. Kasuk Sünbüle. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. Belediye K ütüphanesi. ağız. nu : 1494 : İst. Zeker Akrep. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. b u söz ne de­ m ek olur. Dizler Cedy. Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir. nu : 909. nu : 1321. B aldırlar Devi. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. âyetlerini vererek başlar.

138 . 3. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir. B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. B urun İsrafil'e. kim isi kapanır. Onun eteğinden tutm alı. Alın Nûr-ı Hidâyet. B ahar Ha­ kikat gibidir. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. yediyüzyetmişyedi sinirler. Ağız Cebrail'e müşâbihdir. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. B urun Yol-ı Cennet. izinden gitm elidir. K ulak Pâk-ı Nübüvvet. K ara kış şeriat gibi­ dir. 2. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. Güz M ârifet gibidir. Cihana gelmek T arikat gibidir. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. Gönül Mihr-i M uhabbet. Âdemin vücûdunda. Ağız kelime-i Şehâdet. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir. Yaz T arikat gibidir. Kaş Âlem-i K udret. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir. . Göz Nûr-ı Vahdet. bu n lard a hikm et çoktur. göz Azrâail'e. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. Bu kapıların ki­ misi açılır. Adem. El K udret-i Allah. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır. 4.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. Baş Tâc-ı Devlet.

tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu. Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder. B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur. B ütün m ekânla­ rın. Kaygusuz’a göre. kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. yerde olanlar da Allah’ındır. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır. gönüllerin. sıfatların. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. âlem lerin. nihâyet son peygam ber Hz. yâni însân-ı K âm il’dir. Daha sonra Kaygusuz. İnsanoğlu kâinatın defteridir. İm di h er kim h er şeyi görür. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz. «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım .B undan sonra Kaygusuz. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. yabanda aram anın aslı yokdur. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini.

fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. kırklar. yediler. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. altıbini insana m ütealliktir. B unların da eli altında velîler vardır. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. B undan sonra «Ey Dâvûd. makbûl-ı vücûddur. O. B undan dolayı cümleye hük140 . Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. İnsan kendisine bakm alı. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. kul m u sultan m ı anlam alı. Daha sonra Kaygusuz. ih tilât halindedir. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. üçler. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. altıbini hayvânâtâ. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. însanm kendisini bilm esi. sol yanında halife vardır. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. Altıbini nebâtâta. Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. B âtın erenlerinin halleri böyledir. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû.zım dır. Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. üçyüzler ve binbirlerdir. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez.

Ankara Genel Ktp. : 197. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır.. n u : 4904. T ürk Kültürü. kendilerini tanım aları. Ancak insanların hepsi böyle değildir. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine. Osman Ergin Bölümü. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . B urada vahdet-i vücûd anlatılır. Süleymaniye. Mar. tavsiye edi­ lir.. ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. n u : 167 ve 645. n u : 4044. Niir-ı Osmaniye. Süleymaniye Haşim Paşa. Etnografya Müz. Ankara Genel K ütüphanesi. Düğümlü Baba bölüm ü. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü.. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. Ktp. n u : 19. İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. Muallim Cevdet K. say.. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. Süleymaniye. M arburg nüshası 50 v arak tır. 276-282. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. 141 . M arburg. Mevlâna Müzesi Ktb. DTCF. oct.. n u : 3692/2. Ms. B irçoklan sûretâ insan. nu : 411/1-2. n u : 398. Millet Ktp. 51. Ali Em iri Böl. İstanbul Belediye K ütüphanesi.. mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. Mar. Eser. s. n u : 797. M art 1979. n u : 216. nu : 2468/-VII. nu : 17824.meyler. Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. n u : 698/2. Üniver­ site A 281. or.

diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller. Biri vücûdun bütünü. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir.m ıştır» âyeti m ucibince Hz. Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz. düşüncelerdir.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir. B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder. b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < . özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi.

ölm ek güz. dokuz felek b ir değirm en. seyyâreler tam am oldu. hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular. M uhammed Mus­ tafa.Kaygusuz. Cennet halk. yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. doğrusunu demek erlik. kış koz. yıldızlar m eş'alem . nakş ü hayal­ ler teferrücüm . yalan söylemek zağalhk. içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . arş sayvânım. gece velâyet. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. b ir hikâye daha söylemesini istediler. çarh devrânım . soh­ bet ederler. yedi kat yer b ir avucum. uyanm ak âşikâre bazar. Pâdişâh. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. gök çadırım . gök. yerin eni 143 . yaz ge­ ven (gönü?). içinde zindan sûretli kişiler koydu. Derviş. Âniden gördüm ki yer. sağlık gülistan sayrılık zindan. uyku m ünâcât. Onun aksince b ir yer daha düzdü. yerden göğe bir kulaç. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. Cehennem kahr. altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. îsâ. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. O da şunları sö y led i: Yer vücudum . Âlem cüm büşe gel­ di. Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. Sonunu düşünm eyenler. su lar dam arım . hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. yıldızlar. doğmak b ahar. gündüz nübüvvet.

âkilliğin. evliyalar vezîr. özini bile. Câhilliğin. beğlik hâkiînliğim. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. od gibi çiği pişirici ola. devletin. hulkı M ustafa'ya benzeye. âdetsiz iş işlememek. cim rilik etmemek. O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. hayvanlı­ ğın vb. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar.uzunu b ir arşın. b u lu tlar vb. 144 . kulluk m ertebem dir. H akk'ı kendi vücudûnda bula. huyı Ali’ye benzeye. ’ışkı delil ide. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir. tekebbürün. İnsanın kıym eti. yer. yil gibi h er yiri seyrân ide. büyüklere küstahlık. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. edepsiz olm am ak. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . de­ niz gibi derin ola. ârif ola. akıl fikirden biter. İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. peygam­ berden utanm ak. gök.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu. Aşk m uhabbetten doğar. alâm etlerini sayar. hâsud olm am ak. inancın aslı ikrar. külli kâinat hilkahm . yir gibi sâkin ola. sö­ zünde dü rü st olmak. su gibi dâim â b ir yola vara. peygam berler elçi. tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir. îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir. küçüklere tekebbür etm em ek. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. m arifetin aslı tevhid. yalan söylememek.

cümle sıfat onun şûbesidir. h er zam an H ak ile ol­ m aktır. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. îkrâr-ı sâf. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. dolandığı zam an gece oldu deriz. H a­ kikat. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. bizim ak­ lımız buna erişmez. âhirete aldanm am ak. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. 145 . Aslı H ak’tır. kabiliyyet-i lâtif. Mür­ şîd-i kâm il. Daha sonra can ile vücûd. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. gittiği tarafa aşağı deriz. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. inâyet-i Hak. Biz dillerden T ürk dilini biliriz. Kerîm-i zül-celâl’dir. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. menzile erişene derler. erenlere ik rar eylemek. suyun geldiği tarafa yukarı. T anrı’dan korkm ak. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu. îkrâr-ı sâf. m ürşide inanm aktır. Kâbiliyyet-i lâtif. cüm le âlem tecellîsidir. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir.\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. gayb âlem ini söyler. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir.

kim i Allah'a tapar. B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır. Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. 146 . H akk'tan gayn iş işlemezler.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. kimi aya güneşe. Vâcip olan. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir. berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. özünden tam âm en fena olm ak. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . H akk'ı hâzır görenler. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. m ülâzem et. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. kim i kendi eliyle yaptığı şeye. H akk'ın kendisinden a y n mı. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur. kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. kabiliyet. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. Çünkü Allah. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. H akk'ı aram ak. Kul gidetse H ak kalır. tâatı tem iz kılm ak. în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. bu­ rad a var. H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur.

Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. Y ukarısı yedi tabaka 147 . kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. kim isinin öz nefsinden âciz. Deliyi zin­ cirle bağladım . n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim.. kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. Altı kapısı vardır. G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir. kerâm et bilmem .insanın tü rlü tü rlü olduğu. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. Âlim de­ ğilim. akıllıya nasihat eyledim. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. A nkara Genel Ki­ taplığı. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. nüshası 69 varaktır. Mar. Veli değilim. Sözden top yontup aşk m eydanına koydum. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. n u : 4044. Süleymaniye. n u : 167 ve 645. bu cihanın b ir saray olduğunu. D aha ne vereyim. Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar. içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. ibâdet bilm em . Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. 2. îşte arm ağa­ nım budur.

kom şuya em in olmak. sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. kış bu sarayın revnakıdır. yıldızlar. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek. gün­ düz. Bu sarayın. ayın ne olduğu sorulur. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil. güneşin. peygam berden utanm ak. ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. H er tabakanın içi halkla doludur. evliyâya ik râr eylemek. yaz. ibretle bakm ak. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. 148 . yola erkân ile var­ m ak. Ay. Sultanın m ülkü olduğu. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. ârifler katında sâkin ol­ mak. gece. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır.köşk. hikm etle konuşm ak. güneş. baktığı h er yerde Allah’ı görmek. câhillere ilimle söylemek. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. H ak’tan üm idini kesmem ek. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. menzile yol ile. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. yâre yol­ daş. yıldızların. u lu ’l-emre uymak. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. Şiir kısm ında b u sarayın.

Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar. Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı. hayvan olan otlam akla vakit geçirir. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. İnsanı b u saraya b ir getiren var. H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır. M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. Mal. Sultanı bilen. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. hazi149 . Kaygusuz. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. Bu sarayda insan Allah ile bilişir. k atır. a t pe­ şindedirler. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. altın. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur.

Bu âlem b ir kervansaraydır. Ali’ye Zülfikâr. Allah. h astalar kalsm . sağlara h ab er ve­ rin. H ak Taâlâ. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. ta slar dolsun. Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. insanın teferrüç yeridir. insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. gönlü alçaktır. bağlara varalım . Saray. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. sâki kazı kebap eylesin. Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş. K ahır. çengi kızları oy­ 150 . işte bu cihandır. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. küfür. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. herkes sarhoş olsun. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. im ân. İçindeki halk onun k u llan d ır. nasibine şükretm eli. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. konan göçer. Eyyüb'e sabır. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. Nefsi kırık. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı. M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. lütuf. ney figan eylesin.neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur. her hünere bu sarayda erişm iştir.

Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. çünkü b u saray bizim içindir. ay ve güneş doğsun dolansm . M uhib su üzredir. altın. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. gümüş. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir. Âbid to p rak üzredir. Hak. bostan. hoca. il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim. efendi. içelim. 151 . elini işinden gidermez. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. kaftanlaı bohça ile gelsin. bahçe. Âşık od üzredir. Zâhid yel üzredir. Kaygusuz. elâ gözleri süzülsün. Bağ. gözünü baktığı yeıden ayırm az.nasın. m elûl olacağına melûl olur. paşa. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. m utribin gönlü akça ile hoş olsun.

Bak : Sadettin Nüzhet Ergun. çoğunlukla. H alk Edebiyatı Antolojisi. . 1 A ralık 1968. «Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I. 398. Abdülbâki Gölpmarlı. Kaygusuz Abdal. Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. XIX. 172.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. 152 . A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. «Yülelerden Yüce gördüm». İstanbul 1938.s. s. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*. T ürk Dili. Nüzhet Ergun. «Kaplu kaplu bağa­ lar». C. T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». Fakat verdikleri örnekler. Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır. Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. <ı. Sayı 207. Bak : Abdülbâki Gölpmarlı.

Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal. Kaygusuz Abdal. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır.Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan». Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır. Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır. Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. 153 . Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir.

Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek. Mar. v. 315a.. 301a. Dîvan. Mar. Dîvan. v. 324a. v. Mar. v. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim. v.. Dîvan. Mar. Dîvan. 154 .. Mar. M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan. 315a. Mar. Dîvan. Dîvan.. v. 299a..Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz.. v. 297b. 293a. Mar..

Gnl. Divan. v. Mar. v. İkinci Mesnevi.. 321a.ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan. 331b. 231.. v. 107a. Divan. Mar. v.. v. 27. nu : 645. Ergun. Dilgüşâ. 155 . s. Mar. s.. 211b. AG nüshası. Menâkıbnâme. Mar. v. v..Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd .. Ank.. Dîvan. 304a. Divan. Mar. Ktp. 309b. S. Mar. N. 49. 291a. Mar. s. B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri.

Birinci mesnevî. Gevhemâme. Mar. v. v. Mar. Mar. 337a.. v. 338a. 134a.. v. v. Mar. 80b. 156 . s.. Mar. v.. Dîvan. 105a. T erd-ı Bend. v.. Gülistan. Nuruosmaniye. Mar.. Saraynâme. Mar.Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan. 213a. 43. 304b. Dîvan.. 29b. Knl. nu : 645.. v. Ank. Ktp.

Gülistan. Mar.. 215a. Dîvan. Dîvan.. Mar. 139b. v. 336a.. v. v. v.Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend. Mar. v... v. 157 . Nuruosmaniye. Mar. 314a. Dîvan. 291b. Dîvan. 214b. 315a. 318b. Mar.. Mar. v. v. Mar. Dîvan.. Nuruosmaniye. 207b. v.

Ktp. 304a. 290a. 37) Gülistan. 297b. 34) Dîvan. 33) Dîvan.Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır. Ank. sık Daha çok Türkçe kelimelerde.. Geni. Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır.. s.. 34) Dîvan. Mar.. 43. Bu. v. 318a. v. 36) Dîvan. Mar.. Mar. 158 . Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan. v. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle. Mar. v. o devir şiiri için tabiî b ir haldir.. nu : 645. Mar. 314b. v.

305b.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. 107b. Mar. bâzan 4-F3. 159 . b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır. O. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır.. Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır. bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. İkinci Mesn&vî... v. v. Mar. Yedili şiirlerin­ de duraklar. bâzan 3 + 4 olm akta. 293b. Mar. v. Dîvan.

Mar. Mar.. v. 160 .Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # .. 331a-b.lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan. v. Dîvan. 288b.

333b . sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan. Mar.Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm. v. 161 ..334a.

s... nu : 633. Osman E rgin Bölümü. 162 . 223.Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. Mar. v. 311a. bâzan du­ raksızdır. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp. Dîvan.

kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde .b. 163 . . 333a .m uhtelif nüshalara rağrnon .. A li Em lri Böl. h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir. Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim. nu : 5S5. Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. v.ı kanaatindeyiz. Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ. Ancak Sayın M. Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp. v.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan..hiç rastlam adım . Mar. (M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr.

s. Zira A vlan Gölü. Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda.Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme. 213. Kaygusuz. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu. Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır. 108b. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır.ı ^. nu : 535. İkinci m ısradaki <ı.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur. A. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp. Alevî-Bektaşi Nefesleri. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir. Elmalı civarındaki yer adlarıdır. Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. Metnin bütününe bakıldığı zaman.. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. Gölpınarlı. 164 . v. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir.

165 . 299b. Dîvan. Onda. s. AG nüshası.. KAFİYE Kaygusuz Abdal. tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır . v. kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder. Mar.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. 44."* II. Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme.

v. Mar. Mar.ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz. İkinci Mesnevi..9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan. 166 . Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a. bâzan da kaf-kef. kaf-gaym . v. 307b. 119b. Mar.. 319b... ikhıci Mesnevi. Mar. 107a. Dîvan. v. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır. 305a. v. v. Divan. Mar..

Dîvan. nâr. v. 315a. ummân.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. O.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih. 167 . ber-dâr bidâr. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. v. gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân. Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. 289a. v. bâzâr.. gerek gazellerinde. Mar. pinhân noksân. Dîvan. Mar. 188b. Dîvan. vîrân. inşân mekân. Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de.. Mar. yâr. bâr.. figân. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir. Arapça . hayvân.

317a. Dîvan. ol-. Mar. * Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır.. 168 . v. gel-.. v. Mar.'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. Dîvan. i-. bul-. 290a. 189b . 235a.. Mar. Mar. di-. v. Dîvan. Dîvan. Mar. ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan. Mar. v. 290b..» gibi çok kullanılan fiillerdir. Dilgüşâ.. v. v..290a. 289b. Redifler um ûm iyetle «eyle-.

.. 291a. v. 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır. v. Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. Dilgüşâ. 169 ..Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m . m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir. v. Mar. Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n . onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur. 218a. Mar. Yedi. Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir. Birinci Mesne-vî.60 civarındaki gazelle. 97a. dokuz. Mar. Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir.

Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır.. v. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır..Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır. Mar. Mar. 291b. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi). K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır.000’e yaklaşm aktadır. Minbemâme ise 29 beyittir. v. 170 . Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63. elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir. Y azmalarda 68) 69) Dîvan. 320a. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz. Dîvan. Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8.

İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir. Tercî-i b en d ’lerinden biri. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır.. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v. 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir.. B unlardan Mar.onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır. 215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir. N uruosm aniye (v. Terkîb-i bendlerin birincisi. (v. 171 . dokuzar beyitlik yedi hâne.

Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. Bu kafiye. Bu şiirlerde Kaygusuz. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır. s. v. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir. nu : 663. 332a. Divan. Onun koşm alarında çoğunlukla. 172 .b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır. v. 333a... ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. 223. Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir.. Mar. Mar. İstanbul Belediye Ktp. Osman E rgin Böl..

Gölpmarlı. Mar. 311a.BsJctaşi Nefesleri. 213. v.Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı. A levî . sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan. s. A. 173 ..

.b. çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan.D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ. bu manzumeye de. v. XV. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz. Mar. 174 . A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında. hiç rastlaiiilm am ıştır. 328a .

İzahlı BaVc Antolojisi.Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir. şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. Halil Vedat Fıratlı. Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. s. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav. 50-51. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. A nkara 1948. Şiiri 175 . B unlara bâzı örnekler verelim.

e. V. Kocatürk. Mar. 20. a.. 149 . a.. 108b. N. 4 5 -46. nu : 535. Gnl. A.54.51. s. Kaygusuz Abdal . 79) 80) V 176 . Ank.H atayı . «kaplu kaplu bağalar»*®. V. tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. F ıratlı. Kocatürk. V. Ergun. s.Kul H im m et.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® .. «yamru 77) 78) Düffüşâ. N. g. g. Gölpınarlı. TŞA.46. PıratU. s. s. 52 . e. P. T ekke Şiiri Antolojisi. 145 -146. s. nu : 645. v. M. Ktp. Millet Ktp. S. s. Boratav-H. v. g. Gölpınarlı. P... 50 . 231b. N.. s. V.. s. Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm. a.151.. H alk Edebiyat% Antolojisi. 172. M. A. 44 . Boratav-H. «bir kaz aldum ben kandan»”. 155. Koca­ türk. V. M. s. e.

e. 44-45. v. a. Kocatürk. Mar. e. «bugün bana bir paşacuk»®^.b. P. a.. V. e. s. P. 333a . g.153. Kocatürk. Boratav-H. 47 . s. F ırat. Eoratav-H. s. g. N. M. Fıratlı. v.. Mar. 333b-334a. 177 .. e. s. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V. M.. «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır . A. 147-148.48. a. F.. 147. g. M. s. a. Dîvcm. 151 . Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü. «Filibe’de bir kan»®^. Kocatürk.. g. g. N. m v a n .yumru söylerim»®’.b. v. V..'. e. Mar. «benk ile seyretmeğe»®^. 334a . V.

Kitâb-ı Miglâte.. Belediye Ktp. s. Ergin Böl.. nu : 663. 178 .Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte.225. 224 . O.

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

. Biz. datlucuk (Mar. XIV.. 180 . 82a) bulat «bunlar» (G ülistan. Mar. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz. v. s... 323a-b. v. Mar. v. 5) 89) Divan. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal. taş basm ası. danlacuk. 101b) sencileyin (Birinci Mesnevi. v. 163a) dim ezem (Budalanâm e. Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder. Mar.Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI. gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir. a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. asır sonlarıyla XV.

bahr. 73b. 11b) idühen (M ar. v. Tamu. kalem. vücâd. v.. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar. vahdet. 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e. ezel. pinhan. Cennet.. yir. Ü. Uçmak. 48) olıcagaz (M ar. hûri. âkil.) göricek (G ülistan. 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar. Hak. ten. abdal. kibir. s.. külhan.dogupdur (B udalânam e. 645. ışk. v. sâdık. gılman.. mevc. derya. ay. pîr. v. tekebbür. cisim. sır. âsüman. akl-ı maâş. 297a) hilicegez (M ar. 291a) gelübeni (M ar... Cehennem. N u . 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e. Mar. v.. tevhid. velî. keleci. nu : 6817. zünnar. insan. î. hikm et. zat. Ktp.. levh. Çalap. öz. zerre. v. çarşu. Ktp. imân. şe­ hir. v. virâne. birlik. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. v. v. katre..) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi. ebed. bazar. sıfat. küfür. 110b) elün dutdtğı (M ar. Hüdâ.. m ürîd.. Gnl.. — Allah. sırat. kürsü. m üslüm an. nefs. 319b) vuruban (Mar. tâlib. tersâ. ışk eri. harâbât.. hai' ■ 181 . v. v. âlem. gönül. yıldız. Ank. gene. meyhâne. gün. tevâzu. evliya. sâki. u m ­ man. kûşe. v. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür. ilm-i ledün. söz. âbid. ikilik. 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar. akl-ı maâd. delil. zâhid. 2) işitgil (M ar. yol eri. güman. mahalle. Tanrı. deniz. s. derviş. kendüz. Mevlâ. mânâ. 307b. s.

kum ru. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. ibâdet. arm ut. m ir’at. incir. buğday. arpa çöreği. mercan. pirinç. tennûre. pelût. nesteren. kiraz. def. karga. har. zeytin. deve. dem ür. güllâb. samsa. soğan. gibi m aden isim­ leri. fodulluk. andelîb. saz. koç. bakır. bülbül. eşek. kaz. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. nenenk. diken. pâlüze. hurma. tûtiyâ. kaym ak. yılan. sîm . çınar. karınca. kurt. tuz. leblebi. iğne. — Kepenek. kılıç. gazal. hal. öküz. hezaran. kanun. polad. karpuz.sud. şîr. sâlûs. akbaba. börk. gonca. çetük. fil. fındık. kalın yufka. ayran. gibi yiyecek. et. kuru üzüm . tatlı ve yemek ad lan . havuç. çevgen. tûtı. kebap. sedef. düglek. çeng. darı çöreği. lâl. saksağan. tâvûs. yâkut. şah­ baz. burma. nesrin. şâhin. şeftâli. ayna. yağ. nergis. sek. — Ney. büryan. çeren. baykuş. it. m ûr. nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. üzüm . fâhte. ballı kaygana. buğra. balık. kavak. âhû. yarasa. arpa. servi. bâdem. bulgur. 182 Kaygu­ . tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. geyik. kalye. su şer­ bet. ekm ek. kelebek. gibi hayvan isim leri. benefşe. cacık. koyun. erik. çö­ rek. dana. zağ. — Gül. yufka. elma. yay. erişte. dilkü. kavurm a. penbe. yahni. zer. ok. pam uk. mâr. rebâb. — Şeker. güm üş. zerdali. keşkek. tarhana. içecek. — Altın. leğlek. gülbeşeker. hâr. fıstık. köpek. don. sığır. kerkes. gibi bitki isimleri. gözgü. pilâv. katır. — At. lu lü . arslan. incü. m arsuvan. kuzgun. serçe. sındı. koz. helva. top„ satranç gibi eşya isim leri.

O. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte. v. Mar.«ötmek» (M ar. 130b) bigi «gibi» (Mar. 134a) bay «zengin» (Ank. 173. v. banla ... s. v. 225) asst (M enâkıbnâm e. Ergun. İstanbul Belediye Ktp.. 205) düriş.. 331a) değm e «her hangibir» (M ar.. Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş.Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler. v. 128b) d a k d u t. Mar.. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte. v. 333b) 183 ..«paçayı sıvamak» (M ar. 97a. 107b) göğündür «pançar» (M ar. 300b) döhül (G ülistan.. (Miğâb-ı Miglâte. 129b.«çalışmak çabalam ak» (Divan. 315a) daş «dış» (M ar.. v... 150) bezek «Mar.«aldatmak» (Divan. (Mar. 111b) çevgân (M ar. Mar. Geni.. Ktp. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak». Bl..«tariz etm ek. v. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir. s. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp. 119a) çetük «kedi» (M ar. s. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır... s.. İ l l a . v. v. v. 113b) Çalab. (Mar. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte. v.. v. 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar. v. v. 101b) don «elbise» (Mar. 13). 110b. 77b. n u : 645. nu : 663. 299b) börk (M ar. k usur bulm ak». alda. s. 32b) çem ren.. v..

v.. 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. Ktp. Ktp. v. v. nu : 6817.. Gnl.. 111b. s. nu : 824/1-2.. 15a. 82a.«kuçaklamak» (Mar.. 163) nöker «maiyet m em uru... v. 334b) m undak «bunun gibi. 98a) karabaş «câriye» (Mar. 104b) kendüz (G ülistan.. Mar.. Mar. s. 5a) kiçi «küçük» (M ar. 185a) keleci «söz» (M ar. v. 162) gözgü (Ank. v.. 47) kuç. Gnl. 133a) öküş «çok» (Mar. v. 305b) m ûş «fâre» (Mar. Gnl. (Mar.«düşünmek» (Mar. Ktp..«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte. hesap». hizmetçi» (M ar. v. Mar. omuz» (B udalanâm e.... v.. 185. m ikdar. böyle» (Mar... (Mar.«sarılmak» (Mar. s.. 236a) kimiş. s. Sb) tr . s. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme.«bırakm ak» (Ank. Taş basm ası.. v.. ktp. 79a) öndün «önceden» (M ar. v. v. n u : 824/1-2. v. v. V.. 333b) 184 .. nu : 645. v.. v. Mar.. 132a) sagış «sayı. Miğlâte. Ib) tsst «sahibi». v. 150) kancan «nereye» (Mar. 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi. 44) kakı. Ktp. v. v.eğin «sırt. 128a) ög «akıl» (M ar. Ü. V.«ayrılmak» (Vücûdnâme. v. s. s. Ank. Geni.. 107a) ktran «kenar» (M ar. î. 7a) harcı «has olmayan» (Ank. s. 58a) kant «hani. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e.. adet. v. 191a) özge (Mar. 229a) şarlan. nu : 645. nerede» (Mar. san. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte. v..

167b) uşda. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir. henüz.«yaklaşmak.. v. 211b) sünük «kemik» (M ar. 334a) yören . 233a) üzz7-«kopmak» (M ar.. v..«em anet etmek» (M ar..sayru «hasta» (Mar. 333b) Tamu.. v. 305b) yarı «yardım» Gülistan. v. 223) soyla. v. cüzdan» (Mar. 178a) tapşur. yeniden» (Mar.. 185 .. Gnl. v. 308.. v. v. 334b) uşda «işte» (Mar. v. 44) yavt «yakın» (Mar. v. v. v..«kırılmak» (M ar. Mar. v. 153a) yancuk «kese. 167b) neşene «nesne (M ar. v. s. O..«ufalamak» (M ar. v. 233a) viribi . v. 7a) yancucak «kese.. v.. 110a) yarag «hazırlık» (Mar.«göndermek» (Saraynâm e. 178a) teki «gibi» (Mar. v.. dolaşm ak» (Mar. Ktp. 155) tor. n u : 645.«ağ» (Mar. 84b) yenile «yeni..«em ânet etmek» (M ar. v.(Mar. 81b. 76b. s. s. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır.«hazırlam ak» (Mar.. v. 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar... 125a) u g n «hırsız» (M ar. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte. 107a) yay «yaz» (Mar.. v. Mar. 90a) Uçmag (Mar. v. v.. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar.... Ank. halkın anladığı basit kelimelerle... İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate.. 92a) yarakla . tasavvuf um delerini.. 153a) sın... v. v. cüzdan» (G ülistan. v. 83b. 114a) töre (M ar.

Birinci Mesnevi. v.. nu . v. 1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ.. Ktp. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz. 824/1. Onun kullandığı anlatım şekillerini. 82a.K aygusuz'un eserlerinde.. tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. Mar. Ank. 12a. v. ' 186 . GMistan. 212a.. Mar. Gnl.

Mar. peygamberden utana.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre. v.»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme. 236a. özinden kiçiye tekebbür olma.. 187 . tâ’ata meşgûl ola. Mar. kavlünde dürüst ol. v. 25a. v. Mar.. Saraynâme... özinden uluya küstah olma.. yalan söyleme. 311a.. hasûd olma. Dilgüşâ. 26a. edebsüz olmaya.. v. Dîvanj Mar. Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi.Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu.o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar. bu saray nakşına gönül bağlamaya.. ’âdetsüz iş işlemeye. balıillik eyleme.

iy insan. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 . iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır. iy gönül. Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir.Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz. iy can. dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib. iy Hakk’ı isteyen. N asihat tarzında. iy’akl-ı kâmil.

dînî meseleler.Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ . Gerek tasavvuf um deleri. v.ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a». Mar. Mar. 211b. 189 . Dilgüşâ. 229b-230a. v. gerek . bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ.. târif ve izah etm e usûlüdür..

100) Viicûdnâme. Ktp. 3b . İst. toprak. s. bu kudret dost tecellîsidür . Kemik. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur. Âşık od üzredür. cünûndur. . yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. İlik... dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od. îst. Mar. kan olur. 103) Dîvan.«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer. 101) Budalanâme. dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. Ammâ zâhid yil üzredür. v. Cümle bu hik­ met.. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme. Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. sâlisen zühre terbiye ider. sâniyen Mirrîh terbiye ider. elin işinden gidermez. Âdemün vücûdı bir şehirdür. Mar. 300b.Âbid toprak üzredür. 102) Saraynâme.. gözini bakdugı yirden ırmaz. evvelâ zühal terbiye ider. v. râbi’an şems terbiye ider.4a. Ktp. 58a. et. 25. deri bu dört ata cânibüdür. kemik olur. Ün. v.. 2a. rûh olu r. yağ. tamar. am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. et olur. Muhib su üzredür. v. kan. . Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer.. nu : 6817. melûl olacağına melûl olur. sinir. bu beşi ana cânibindendür'®'.. nu : 6817. tJn. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. taş basması. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur. su. kıl. her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. 190 .

s. Gnl.. 191 . 45. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan.3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. Ktp. Ank. nu : 645...

v. s. Gnl. Birinci Mesnevi. 49. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi.Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. Ank. ’âlemün 105) 106) Gülistan.. 192 . nu : 645. 78b. Mar. Ktp..

Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış. nu : 663. Kitâb-ı Miglâte.. Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun. s.. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi. V. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır. 150. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi.pâdişâhı idüm. s. Derviş anı görüp eyitdi. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir... Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme. ’Azîm cem’iyyet olmışlar. Şejrtân ka­ kıdı. Gözin açup bakdı gördi düşidür. 193 . 26-27. Belediye Ktp.. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura. Taş basması. OE Böl. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi.. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. Mar. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler. Subhâna’llâh didi. uyanıgeldi. . yine yatdı. tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“... 267b. uyudı.

Şeytan bakdı. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir. ammâ hîç tınmadı. Böl. Derviş eyitdi. 79a . 194 .Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . Mar. Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal. Belediye Ktp. O.. nu : 663. 37 .b. Tann vardur dijöi». tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme. bunun cezâsm virelüm. sen hîç tınma... s. 155 -156.. bir dahi öyle söz söylemesün.. Ergin. 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi. Kitâb-t M iğUte.. ammâ der­ vişi bilmedi.. AG nüshası. neme gerek.38. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü».. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler. Birinci Mesnevi. Şey­ tân eydür. 'İsâ peygamberi bildi. v.... Derviş şeytânı bildi. ben ananla söyleşem didi.. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm. eyü halvet bulduk.. s. sen nice dilersen eyle didi.

v Ib. Ank. Mar. Ktp. Gnl. Gülistan. üniv. nu : 645. 195 . Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. Vücüdname. nu : 645. s. nu : 6817. Gnl. İst. 112) 113) 114) Dilgüşâ. Ktp. Ank.. 213b .. s.arka arkaya sualler sorar. Ktp. 5 .6... 44.214a. v.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

333a .. v. 203 .Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a. Mar. vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan.o.

bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır. 334a. diğeri «Filibe’de yenile .Yanbolu’da bir kan»..Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır. 204 . Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni . v. Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan. Mar.

v. Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un. v.. Mar. 205 .Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler. ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır. 334b. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. Dîvan. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan. Mar. Bâzı an ah tar kelimeler. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır. bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır. Üstelik Kaygusuz.. 335a.

Dîvan. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur. v. «Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. sana kiraya virîhnişdür»’”. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir. Mar. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur. F akat Kaygusuz. «Vücûd» ise geçicidir. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. 206 . Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. 9. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. Taş basması. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir. Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır. «câ­ zû ayyâr» dır. s.. 332a. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme.

O halde b u rad a «akma çeriye gitmek». eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. M. Söz gelişi V.nimetleri» dir. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. 290. N itekim Kaygusuz. s. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. E deU yatt Tarihi. 207 . Türle. M. H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. K ocatürk. Kocatürk. «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından. akına çeriye gitme» de­ m ektedir. Meselâ o.

Böylece Kaygusuz. v. Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir.vücûdu» nu kasteder. 217b. v. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle.. Mar. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem. Mar. 79b. halk diliyle ko­ nuşm akta. Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür. eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız. üç yüz altm ış altı çarşı. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır. Dilgüşâ. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur.. / 208 .

209 . Mar. 1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi. Mar.b. Mar. lJcin<^ mesnevi.latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: .. Mar.. 92a İkinci mesnevi.. 119a. 81a. İ l l a . v. Birinci mesnevi. v. v. v..

Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .

Ank. 132b. G-ülistan. M.. Ktp. İkinci mesnevi. 114a. a. s.64. 184b-185b. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 . 7b. v.. 82a. nu : 645. v. v. Mar.Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. Mar. Birinci mesnevi. Mar. s. Mar.. v. Mar... v. Dagrh.. 8 9-90. Gnl.. v. Mar. Üçüncü mesnevi.. g. e. 176a.. v. 63 . Mar. Y. GüUstan. 163a. Saraynâme.

s. Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z. Taş basması. . çarşıda. 212 . pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a. sokakta.. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme. 5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz.«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme. 12-13.. Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır. boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^.

v. 225.. İst. s.Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. Bl. 213 . nu . Ktp. O. Mar. 296b. Belediye 663. Ergin.

idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. v. Budalanâme.. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi.y . 333b. 155) 156) 157) Dîvan. Mar. 214 . Mahlûk ne çâre idebilür. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^. Mar. Kabûl iderse hoş. Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola. Taş basması. Dîvan.. . s. 4.Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi . v.5. 335a. .

E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem. 24.Bulagör bir bilüri»‘“. Budalanâme. Bilmeyen bil­ mez.bilmeyen ne bilür bilüri .. s. 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir.Sen seni bilmez isen . hod yine ne söyleyem..« . Bilen bilür bilüri . 215 .

Fakat. Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. Yaradan» kelime­ 216 . Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. Tanrı. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz. Çalap. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz. Mevlâ. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. Rab. a) İtik at i. H üdâ. ibâdet. Hâk. Hâlik. O. Allah «Allah» kavram ı. O. halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Kaygusuz’da «Allah. K irdâr.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I.

v. 105a .. Gnl.fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür . kadîr.. vahdâniyet. Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb. habîr.celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme. kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r. nu . ganî. ta ala.ender . Ank. 645. s. alîm. 62. celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır. basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . Allah'ın «hay.b. «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. 217 . Ktp. semi. bâki. Mar. lem yezel. İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr . hakim . cemîl.leriyle ifâde edilir.kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . Gülistan. rahm an. çelil.

«vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir. Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. nu : 645. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur. kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir. Mar. Ktp. Saraynâme. 4b. Allah’la senli benlidir. Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah.. v. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir. Tabiî bu. 34b. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir.. Gnl. insana her şeyden daha yakındır. v. 218 .. Ank. h er yerde m evcuttur. 140. o halde Kaygusuz.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir. s. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». Mar.

219 . s. «fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir. Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır. O. Ali Em lrl Bl. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte. A levi . Aynı husus.. Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük. nu : 535. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz. onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. v. 108t) Kağnı arabası. S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta.. 213. Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı.B ektaşi Nefesleri.

Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. Mar. Dîvan. melâike. 3b. nu : 224/1. Ank. 220 . Onun eserlerinde en çok adı geçen melek. Gülistan. Gnl..Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann. v. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul. 295b-296a.. Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. Cebrâil. Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. ferişte» kelim elerini kullanır. Cebrâil’dir. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır. «Melek» kavram ı için «melek. peygam berler­ le. Ktp. v.

. Ank. İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan.Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer. nu . Ank. «Azrâil'e müşâbihdür. Ktp. Ktp. insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm. 645. 53. nu : 645.. 221 . Gnl. s. B urada melekler. İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür. s. Mikâîl’e müşâbihdür. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. Gnl. 49. Gülistan. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür.

tiniv. tîniv. Evvelki kulak. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. 3a. Mikâîl'e müşâbihdür. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür. ikinci göz. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. 72b. Kaygusuz’un eserlerinde. Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. Bu rüyâlarda şeytan. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». bâzan «şeytan. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. İst. nu : 6817. v. «ak sakallı. Şeytan. Ktp. nu : 6817. v. Vücûdnâme. v. şeyâtin» kelimele­ riyle. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz . «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. 3b. dördinci dehân. Ktp...bilîdür. Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte. cepkeninde seccâde. üçinci burun. .. Mar. b ir elinde asâ. İst. Îsrâfîl’e müşâbihdür. bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. ’Azrâîl’e müşâbihdür. boynunda teşbih. J](irinci Mesnevi. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle.

Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder. Ank. nu : 645.. Mar. 215a. Gnl. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. Ktp. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı. Dakyânus. 47. şeytanın torbasını alır. G ülistan'da Hz. Ayrıca Firavun. Derviş. Gülistan. Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. s.. v. 223 . Dilgüşâ.ba» şeklinde tasv ir edilir.

Mar. 56. Ank. v. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an». 72b.. 338a. Gülistan. nu : 645. Ktp. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada.. Gnl. 224 . bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir. s.3.. Mar.. Divan. nu : 645. Gülistan.. s. v. Gnl. Ktp. Ank. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. 56. K itaplar Semâvî kitaplar.

v. 225 .. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. Gnl.Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. «Mahmud. 57. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir. Gülistan. hayrülbeşer. «peygamber. Tabiîdir ki Hz. M uhammed. s. Kasım» adları ile «habîbullah. nu : 645. Mar. Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. Mu­ ham m ed. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. Ktp. Ahmed. 56. nebî. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer.. 18 3 a-b . Ktp. Gnl. M uhammed. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler. Ank. Ank.. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. Gerek kavram olarak. K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. Gülistan. nu : 645. s. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir.

«kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle. Bunun başlıca iki sebebi vardır. peygamberimizi.K aygusuz'da Hz. îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası. M uham m ed'dir. Ank. s. Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. Ktp. İşte bu sebepten Kaygusuz. Hz. İlk yaratılan onun rûb u d u r. M uham m ed'dir. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r. 2. 1. 226 . O. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. Gnl. 4».. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . nu : 645. M uhamm ed.

nu : 645. Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». 217a-b. Taş basması. m eleklerin kendi­ sine secde edişi.. Hz. Hz. 27) 227 . Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. s. Gülistan. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. Ank. 26) Budalanâme. 2 3 -2 4 . Âdem. Gnl. Süleym an’dır..«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. da y er alm aktadır. Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. ve Hz. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la . . Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar. Ktp. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. 47 . Âdem’in to p rak tan yaratılışı. . m uhtelif vesilelerle geçm ektedir. berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere. Mar. M uham m ed’den sonra. V. Hz. Dügüşâ. Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî..54. Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber. her biri bîr söz söyledi. s. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. hiç biri bunı temyiz idemediler. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur.

Hz. îbrâh im . Gülistan.. halîllullah. cinlere. Gnl. M uhanm ıed’ ıden başka Hz. Biz. Belediye Ktp. îsm âil kurban edilmesiyle. 193-195. Ank. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte. Kitâh-% Miglâte. îb râh im . îb râh im N em rû t’la. Yûsuf güzelliğiyle.^ kâh b ir adada devlere. habîbullah’dır.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. G ülistan'da Hz. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. 54 . îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. Adem. îb râh im . Eyyüb sabrıyla. ve Hz. ehrim enlere. N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. s. s. îbrâhim . M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. Bölümü. Nûh. Mûsâ. Söz gelişi. Kitâb-i Miglâte. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. Ergin. îsâ. kelim etullah. 195 vd. 228 . O. Mûsâ. nu : 663. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. ifritlere sultanlık etmekte^’. M uhammed. safiyyullah. 174 vd. rûhullah. Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. Yâkub yaşlı göz­ leriyle. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz. Ktp. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır.. Âdem. nu : 645. Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. perilere. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^.57. s. Süley­ m an ve Hz. M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. s. B unlar içinde Hz. Mûsâ. Hz.

.Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler. 96a. Mar. 229 . v. «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi.

hûri. Cennet.Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5).Y a s â Peygamber. gılman. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde. subh-ı kıyâm et. Birinci Mesnevi. sual. Âhiret kavram ı. Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. yevm-i kıyâm et.. Kevser. 230 . şefâat. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır. 72a. Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. Sûr. Mar. m ahşer. 71b-72a. «âhiret. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir. Birinci Mesnevi. mizan. m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır. Mar. Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. sırat. v. hesab. v..

âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. 4i.. Gnl. bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz. v. v. nu : 645. GüUstan. Ank. v. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı.. 234a. Mar. 233b. Mar. Dilgüşâ. 231 .. M uham m ed’in şefâati. Mar. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû. s. Gülistan. 148a. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir.. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. Ktp.

Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir. Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. Dahi m agbûn oldun. s. gain u gussası yok.7 . 6 .H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. 232 . 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a. Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun. Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir. âhiret m arazlarından em în olasın. Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. bir m ürşid-i kâm ile iriş. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. Kendü hâllerinden haberleri yokdur. H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma. gam u gussa başına üşm iş. 'ârif ol. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola.sen seni bil dimekdür. Taş basması. Ammâ sen senün bildigüni ko. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. H er birin b ir sûretde tebdil ider. B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. h ayrân ve sergerdân kalmış. dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. . Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak.

söyleşür. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. mîzan.12. mîzan ise «mîzan. 118a. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. sekâhum rabbuhum*^ bâkî. 11 . am içen ganîyy-i mutlak olur. Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. şarâb ü lyş bâkî.hâlün mahşerde ’ayân olacakdur. BuddUmâme. Taş basması. ikinci Mesnevi. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. dîdâr bâkî. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır.. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat. 21. Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. Ol şarâbı Hak ögmişdür. Rabb sâkî. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir». budur şarâb. Anda temâşâ bâkî. S ırat. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. insan sûresi. s. visâl-i bâdesin iç»''^. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. Cümle yaradılmış yine gelür. v. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin. anlan sen rûşen görürsin. âyet. dil ile vasf olmmaz. Mar. İşte budur lezzet. budur zevk. 233 . «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle.

112a. Duzah. hûriler. A levî . A. Tamîı. Uçmak.B ektaşi Nefesleri. Mar. Rıdvan. Ali Em îri Blm. Firdevs. 234 . onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet.. Cennet’in güzellikleri.. gılm anlar. Mar. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. üçüncü Mesnevi. v. ikitıci Mesnevi.. Nâr-ı cahîm. Cehennem ise «Cehennem... Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. 213. v.. Mar. Naîm» kelimeleriy­ le. havz u kevser anlatılır. Gölpınarlı. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. Mar. Behişt. Millet Ktp. 186. v. 133a. v. Dîvan.Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz. s. nu : 535. 108b. Adn. v. 319a. Od» kelimeleriyle ifâde edilir.

gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan. 58b.Cennet. Mar. 130a. Mar. 125a. Üçüncü Mesnevi. kullara verilm iş b ir nim ettir. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet. Üçüncü Mesnevfi/ Mar. nu : 645. V.. 235 .. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet.. v. H uriler. 47. 108b. Ank.. Gnl. Mar. v. İkinci Mesnevi. v.. s. Ktp. Saraynâme. G ülistan’da Hz.

derviş ki bu hâl gördi. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. . Hazret-i Muhammed (S.169. r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder. Belediye Ktp. maksûd yirin bulmış.. O. ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin. müstagrak olmış. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış. Kaygusuz. M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır.. Kazâ ve Kader . ilerü yürüdi.V. ’aceb ne ola didi.A. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte.) ser-firâz olmış. yatup uyuyu kaldı. soru. « .B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi. b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. cümlesinün suçlan bağışlanmış... cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış. Andan nâgehân ol nûr berk urdı. hisâb t ^ â m olmış. . cümleye rûşenâluk. . bu kısım larda hesap günü. cümle eşyâ uyandı. Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. bir yirde galaba dîvân durmış gördi. ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. Derviş gördi kim hisâb günidür. sormak istemek günidür.Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler. 168 .K itâb -1 M iglâte’deki derviş. Ergrin Bölümü. s. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler . . 663. nu : 236 . her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi. .

100a. 237 .mihler yapılmakta. Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer.. 1. v. Mar. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar. v. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer. Dîvan.. 339a.

175a.Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder... Dilgüşâ’da Kaygusuz. 238 . Saraynâme. v.. Ank. Gnl. v. Birinci Mesnevi. 85a. 24b. Gülistan. 57) 58) 59) 60) Gülistan. s. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . Bâzan da Kaygusuz. Ktp. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. hayr eger şer. nu : 645. Mar. 45. Mar. hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür.. Mar. Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3. v.

b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git. 17a. İnşân Hakk’un hikmetine bakdı. Mar. iy bu cihânda özini bilen insanlar. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. bu bir bâbdur. ve S araynâm e’de. 239 .. tâ'ata meşgûl oldı. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. cümle 'âlemden. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. Saraynâme. Allâh'a 'ibâdet ideler. bu sebeb yaradılmış halk içündür. hayvanlar gördi. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ . Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ.şer işlese şer bilür. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur.. 243a. bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür. tâ'ata meşgûl oldı. Mar. Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. v. cihânın ibâdet yeri olduğu. hayvân gördi hayrân oldı. Hakk'un uluhgı. v. dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. 61) 62) ZHlgüşâ. Bes iy tâlib-i Hak. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar.

. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. Dilgüşâ. 25a . ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1. kudretini görmekdür. İcâbet temizlik üzredür. 265b. temiz gerek. Hak’la vasi olmış ola. Mar. işi hâsıl olur»^. v. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. K\tâh-% Miğlâte. Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme.. hikmet ile söylemekdür. ’ibret ile bakmakdur. v.232a.b. Bak «İlâhi» bölümü. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür. 240 . Anun ’aklı kâmil olur. v. Bes iy tâlib. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. ’ibâdet. Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür. özinün hakikatini bilmiş ola. sözi delil olur.. 231b . Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı. Mar. Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür. Mar. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği.

Allâh'ı bir. Mar.. 66a. Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın. G örüldüğü gibi Kaygusuz. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder. Mar. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. Saraynâme. dahi kendü nefsün yok bile. 241 .66a. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur. peygamberi hak bile. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. her işi işleyen Hak’dur. Saraynâme. Kelime-i tevhîd. evliyâya muhib ola. 231b. isbât var bilmekdür. «Zâhiri ol. Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^. v. 65b . Mar. v. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür... dahi nefsün tekebbür itmeye. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . Nefy yok bilmekdür. Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. kelime-i tevhidi. Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile.tadı gelür. v.

Gülistcm. Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî. v.. 242 . 183b. kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz . v. Mar.Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2.. Bu şiirde. 77b. Mar.

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

V. g. A. Gnl. s. AG. e. 20-21. 244 . S im Baba. Ank. 687. İstanbul 1935. s.. M.Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme. 5 9 -6 1 . a. s. Y. Ktp. 7 5 a -7 6 a . 5 1 -5 2 . nüshası. nu .. Dağb. B ektaşi Tornan.

3. Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur. Mar. 129a. s. Üçüncü m esnevi.b. 16-17. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’. Zekât. Oruç. Taş basması. 245 . Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır. Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. . fa­ k at bu defa sûretin gizli. v. Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur.. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder. Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden. peygam berlerin şeriati üzre olacağından.

adam öl­ dürmek. İkinci mesnevî.. Mar. Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. v. 246 . h er yer K âbe’dir. oruç tutmak. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı.ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak.. İkinci mesnevî. v. domuz eti yemek. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. 317b. zina yapmak. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur.. O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. O. 75) 76) 77) Dîvan. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. Mar. v. 112b. hırsızlık etmek. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. H lb . kumar oynamak. Mar.

sâlûs. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. 'ayyârlık. mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. iki yüzlülük». mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 . mağrur ol­ mak. sıdk. safâ. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı. tn san saf ve sâdık olmalı.F akat kibir. ’ucb. riyâdan kurtulm ak. tekebbür. zerk. riyâ. riyâ. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. Binânenaleyh nam az kılarak. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez. şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. 1. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. am a kibirden. kibirli ve riyâkar olm am ak. m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. O.

Mar. 143a..Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan.. v. a& istan. 61 . 248 .62. nu : 645. Ktp. s. Gnl. An.

. 299b. Mar. Gülistan. v.Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan.. 192a. 317a. 153b. Dîvan. Mar. Mar. v. v. Mar. 82a.. Mar. Mar. 249 . 153a. Gülistan. v.. Gülistan. v. Birinci mesnem... v.

. v. Torbası . Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir. v. Mar. Gülistan. v. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder. 306a. 299b. v. Mar. 188a. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı . Mar.. Mar. Bu kavram ı o.. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. Gülistan. 158a..Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız.. 85b.yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3. Mar. 250 . Dîvan. v. Divan.

. 143a. 93a. Üçüncü mesnevi. Mar. Gülistan. 261.. Gnl. v. Ank. 143a. Birinci mesnevi. Mar. Mar.. Ktp. v. nu : 645. v. s.Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis .. 251 .. 132. v. Mar.tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan.

îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4. 252 .. O. «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». v. 92a . «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. v. Kaygusuz «edeb» kelim esini hem . 153a..b. İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur. T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür. edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır. Mar. Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir. Edeb . Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi.«hayâ» m ânâsında. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir. Gülistan. Mar. hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır.

. 127a.Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi.. Mar. v. 152b. 253 . v. Gülistan. v. Gülistan. Mar.. 154a. Mar.

Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri . 105) Saraynâme. edeb bekledi. 12b. v. Mar. Bu iktiDîvan.. v. Mar. Mar. 103) Dilgüşâ.. Âyetler Kaygusuz Abdal... 229a.. 106) Saraynâme. Mar.N utuk» bölümü. sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder. v. 39a.. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1. evliyâ enbiyâ oldı. v. 108) Dilgüşâ. Ol ki sonun san­ madı. Mar. gerek manzum. 74a. 33b. Mar. 107) Sonunu düşündü. 102). 328a. 101) 254 . 247b. 104) Saraynâme. v.Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^. Ol ki edeb bekledi sonun sandı. gerek m ensur eser­ lerinde. Mar. v. v. Birinci JHesnevî.. dolaşdı.

O. Divân. 35. nu : 6817. tiniv. v. Ktp. 100a. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır.. Ta§ basması.şem m e vechu’Uah. v.. ta ­ savvufla ilgili olanlardır. a. V. Küllü m en ’aleyhâ fân.. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. 115 (Div<m. Vücûdnâme. l ’l7. 110) Fe . 313a. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . Mar. v. nu : 6187. A ’raf sûresi. ttaiv. Yasin sûresi. 115) 255 . a. 326a). 68. 26. 12b). 8a). (Dîvân. «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır. a. v. Mar. İst. s. 47. a. (Vücûdnûme. a. M ü’min sûresi. a. İst. 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît.. Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. K ün i e . N isâ sûresi. Meryem sûresi. v. 126 (Budalanâme. a. 12a). Ktp. Bakara sûresi. B akara sûresi. B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— .. 172 (Saraynânne. Â l-i İmrân sûresi. a. Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir.. a.rabbiküm kâlü belâ. Rahman Sûresi. ( Saraynâme. Mar. 31 (Vücûdnâme. 43b). a. Mar. Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir. 324b). 26. 82. Birinci Mesnevi. v. V. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler. Bakara. Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir.yekûn. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti.bas. 4 1 a -b . 332b). v. Mar.>. Yâsin sûresi. a.. 83.. Mar.. sonra eşyayı Meleklere gösterdi.

97 (Budalanâme. Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. O ’ndan başka Tanrı yoktur. 289a.Rabbımn katında bir gün. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . v. E l-M ü’minün..K im oraya girerse güvenlik içinde olur. v. v. Vücûdnâme. 14a)..»“^ «— . 7b).. . s.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— . yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. 28).. Al-i îmrân. Mar.. 10b). Hüküm onundur. s. a. 62 fVücûdnâme.. Â ’raf.. a.«— . 262 (Biritıci Mesnevi Mar. a. 14b). 4). a. «— .. Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik. Biz insan oğullarım .. hattâ da­ ha sapıktırlar.And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık. İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur. Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*. O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara. a. derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık... 179 (Dilgüşâ.2 a ) . l b .. v. 70 (Dîvân. Mar. 88 (Vücûdnâme. 97a). . Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık.. 47 (Budalanâme. Hcc. 247a. Yunus. a. a. v. O’ndan başka her şey yok olacaktır. sizin mzdan bin yıl gibidir.. a.»”’ «— . Vüvnldnâme. Onlar üzülmiyeceklerdir. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik. v. 12-14 (Vücûdnâme. 256 .»'“ «— . sayacakları- «—. Isrâ. Kasas.

a. — . s. 56 (Saraynâme. a. bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı. . o Allah bir tekdir. Zâriyât. İnsan. (Budalanâme. v. o halde insanlar arasında adaletle hükmet. — . 28).R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . 13b). 21 (Budalanâme. 10 (Budalanâme.. a.. 9 Fussilet. — . a.Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık.«— . 1 (Gevhernâme.»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — . thlâs. Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. Mar. 53 (Vücûdnâme. 257 .. 12). İ l a ). v. Mar.. De kî. s. Mar. 50).... 8b).. 26 ( Vücûdnâme. 105a). 37b) Necm... v. a. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — . Rablan onlara tertemiz içecekler içirir.. Kamer.G erek âfak da. v. s... O ’da: Ben yenildim. 297b). 39 (Vücûdnâme.. a. Zümer. v. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — . 32 (Dîvân. a.. De kİ.»*^ «— . İnsan ancak çalıştığına erişir. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz. Zuhrûf.. v. a. a.

1. Böl. Kitabu’l-’ılm. (D ilgüşâ. ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır. Hadis nu : 1213. Abdurrahman es-Sahavî.. v. M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir. s. 417. 217b. Nevevî. Mar. Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir.. (Budalanâme s..s. ?.. Belediye. «uydurmam. diyebiliriz ki. Budalanâme. v. B ab : 11. Mar. 436. 412. Haleb.2. Müsned. Muhammed b. 3. O. Keşfu’l-Hafâ. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. s. Ahmed tbnl Hanbel. C. Kahire 1965. 4. 131. s. Kitabu’l-’ilm. 239. Müslim. C. 4. C. 356.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^. Bab . tsmâil b. Üçüncü Mesnevi. 24). <KSâbit değil­ dir-». 134) 135) 136) 258 . v. 2). Hadis nu : 926. Kahire 1956. Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. Ergin. 399. el-Makasidu’l-Baaene. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. (Saraynâme. 209': C. 124a). Muhammed el-Adûnî. 361. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». 66a. Suyûtî ise. 190). 218a. el-Makastd-uUHasene. nu : 1321. Buhârî. 260b. Hadis nu : 2532. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır. Muhammed b. güçleştirme. s. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır. tbnl Tejnniyye.. 365. mar. o halde insan vücûdu bilinm elidir. 2. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır.. Abdurrahman es-Sehâvî. s. s. s.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. 283. (Vücûdnâme.

«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . Muhammed Fuâd Abdülbâki. Mar. 147. 5. C. A G nüshası. s. C. e. Ayrıca bak . El-Adûnî. g. a. Ell-Adûnî. s. (Dilgüşa. 22). 2. 455. 1745. Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme. buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. 8.. a. 259 . «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu. El-Adûnî. (Budalanâme. Eser­ lerinde. 28). «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân. Kitâbu’l-imân. g.. v.. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^. Mar. 127a). âyet. a. a. Kahire ?. (Menâkıbnâme.w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'". {Üçüncü mesnevi. Cum’a sûresi. ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. e. a... Hadis nu : 1884 -1885. g. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. 1. s.. 2. s.g e. s. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî. «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. e. 1. em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır. 83. g. el-Lü’lü ve’l-Mercân. s. 439. C. Is­ lâm Dini'ni. 1. El-Adûnî. Hadis nu : 1215. s. 248a. 7b). C. 147. e. s. dini hüküm leri. v. v. 251a). Hadis nu : 381. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” . Hadis nu . g. Kaygusuz.. Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an. S.

N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ. O. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek. bugünkü m ânâsı ile değil. onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. Bu bakım dan o. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır. Hz. ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. esrar ve şarap içmeği. Tann'yı görmektir. Zira Kaygusuz. Ona göre içmekten m urat. 260 . eserlerinde Allah’a varma yollarını. Kaygu­ suz Abdal'ı. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır. şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir.ve H adîs'ler olduğu görülür.

yer. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. nefs-i kül. zât. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz. Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. hayır. zâhir. dünya. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. bu hâli «lâ-mekân. âhiret. bâtin. şeb-i vahdet. Cennet. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder.II. gündüz. Kaygusuz. akl-ı kül. gece. Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. şer. Cehennem. aynı oluşu. yıldızlar. on sekiz bin âlem. gök. Vahdet-i vücûd. bütün varlıkların b ir oluşu. G ülistan'da. K âinât. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. burçlar. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. 1.

nu . s.Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan. 645. Ktp. 44-45. Ank. Gnl. 262 ..

.. tst. Saraynâme. tTniv.. Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden». Her eşyâ yirlü yirin aldı. Tas basması. 263 . Mar.. durdı. B ütün kâinat. Mar. Budalanâme. v. 17. külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. v. Taş baskısı.. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme.. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. Ktp.. 228b. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi.Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. THlgüşa. nâgâh gördüm bu yir ve gök. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*. IMgüşa. s. v.. Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü. 8b. 17. s. v. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi... Mar. bu nakş ü pergâl tamâm oldı.. 6a. resm ü şekl kunldı»’" '’. bu kevâkib ü seyyâre. nu : 6817. Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^. ayân etm ek is te r . dir. Budalanâme. 228b. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k .

. Dügüşa. Budalanâme. s.46. Gülislan. s. 18.bünyâd eyledi. Gnl.. Mar. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat. Ank. 228b. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. 45 . 17 . nu : 645. s. 150) 151) 152) 153) Budalanâme. Taş basması. kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. T an n önce Hz. Ktp. v. \ 264 . Tanrı. M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi.18. Taş basması.

balığın içindeki Yûnus. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. Ferhad'a Şirin görünen. hayır ve şer. gökler. Yerler. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. hâsılı «herşey» yaratılmış. hayvanlar. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . aslında O’nun vücûdudur. Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. Âlemdeki bütün mevcûdat. güzellerin yüzündeki göz. melekler. yıldızlar. peteğin içindeki bal. şekerdeki lezzet. Fakat bu kesret zâhirîdir. insan­ lar. Leylâ’nın yüzündeki güzellik. Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât».2. âhiret. hepsinin aslı Allah’tır. dünya. gönüldeki fikir ve tedbir. zaman ve mekân. bitkiler.

191. s.. Birinci mesnevi Ank. 266 . nu : 645. Mar.72a.. Birinci mesnevi. Ktp.. Mar. 100a. Gnl.Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi. v. v. 71b .

288b . Dîvân.Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. O.289a. v.. «Lâ» nın nefy (yok­ luk). bu kavram ı «gayr-ı Hak. andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân. Hak’dan aynı.. Tanrı’dan aynı. Mar. v. Mar. k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır. 267 . 306a.

Vücûdnâme. V. Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***... îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür. buyurur ki.b. üniv.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. v. Mar. 66a. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi». s.. nu : 6817. Mar. 186. İst... Gülistan. v. 77a . v. Vücûdnâme. Belediye. Birinci mesnevi. 268 . A. O Eîrgin Bl. Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. Ktp. v... Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur. Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı. 9b. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. nu : 1321. hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh . Mar. 141b. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı.

313b. Mar.. v. Mar. Mar. Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I . tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir.. IMnci mesnevi. Saraynâme.. 269 .Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme. 295b. 51a. v. Mar. Dîvân. v. v.hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân. 111b..

Kaygusuz Abdal. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz. kendü vücûdınun içinde sır olmış.b. v.«Ene’l-hak» kavramını. kendüden gayn kimesne görmedi. 307a . Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı. Velî yir gök gördi. Max. tek ü tenhâ hemân özidür. Cemî yirde 168) Dîvân.. 270 .

insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. Hemen hemen her eserinde. öz vücûdından gelür. v. tst. O. Ünlv. Ktp. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir.gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. nu : 6817. s.. 145. s. Derviş fikreyledi. Osman Ergin Bölümü. Vücûdndme. Ona göre Hz. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. aydur. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. îst. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. Budalanâme. Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. 271 . Belediye Ktp. Gözin açdı gördi çindür. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. 24. 9b. gönü cûşa geldi. nu : 663. Taş basması. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. düş degül..

cümlesinün rengi vardur. İst. 272 . Üniv. Birinci mesnevi. v. Ktp. pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi. Ktp. Mar. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. 108a. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ ... insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder. Vücüdnâme. çarşılar. Univ. nu : 6817. B irinci mesnevide de Kaygusuz. 79a vd. İst. 6a. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur.. 7b. Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. altı bini inşâna müte'allikdür. içinde m ahalleler. 11b. nu : 6817. duvarlar. altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. Vücûdname. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. v. Mar. kapılar. v. altı bini hayvânâta müte’allikdür.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür. v. on sekiz bin sıfâtdur.

Mar. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır.. Mar. 273 . 7b.. nu : 6817. Saraynâme. Birinci Mesnevi.. v. 78b. v. tJniv. v. Mar. 86a. v. Birinci mesnevi. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması.vb.’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” .. Ktp. İst. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme. 3a.

Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu. v. Baraynâme. Mar.. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı. İkinci Mesnevi. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal.. 248b. 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi. 112a. v. v. bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. 274 . Dilgüşâ. Mar. cümle eşyâ uyandı.lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur. Mar. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“. Mar. 42a.. 86b. v..

A yrıca b a k : Hülâsa 275 .Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. 183) 184) Dilgüşâ. v. s. 249b. 18-20. Taş basması.. Mar. Budalanâme.

«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır.. 93a. " 276 .b. Mar. v. Mar.. 109b. Mar. 102b. 67a . v. İkinci Mesnevi Mar.. Saryanâme. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi.. v. v. Birinci Mesnevi.

292b. v. Gülistan. Bürinci Mesnevi. 645. 277 . nu ..f f ) Nişân . v. Birinci Mesnem. Mar. Mar. 72b. v. Gnl..Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom. v. 65.. Ktp.. 225. Ank.. s. Birinci mesnevi. Ktp. 73b. Mar.. s. 78b. Birinci Mesnevi. Gnl. nu : 645. Mar. Ank.

sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer. 152b.. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. manevî b ir kâbe. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş.. Gülistan. Zira Allah. Allah sevgisi. 164b-165a. Kaygusuz. beytu ’l-hak. hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı. v. nutk-ı hak. yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir.Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter. 278 . v. H akk’ın nazargâhı. seyrangâhı.Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül . Mar. pâdişâh m akâm ı. Mar. m arifetu ’llah. Allah’ı Gönül de bulur.Sır . cihan aynası.

44a. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. Allah’ın evi. s. Saraynâme.. varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür. Mar. Budaîanâme. v. Zira Allah. Taş basması. tanıklığı. Gönül. M arburg Nüshası. bu âlem in seyrângâhıdır. Saraynâme. 152b. v.. m eskeni. 43b . h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Mar. 69b. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. 279 . Zira gönül. 7 . Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. m akâm ı. v.10. Sarayname'sinde de gönlü.

Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini. kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. zîrâ gönül. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır. gönülde «gûher».Kaygusuz. Gönül içine giren kişinin vakti hoş. aşkın kendisine delil olduğunu anlatır. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 . Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu.

«gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi. 117a-‘ b. Mor. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur. «nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan. Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. Çünkü Allah. v..Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır. 281 . Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören.

.Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân.b. 142a. Mar. 282 . Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan. v.

Budalanâme. Saraynâme. Mar.. K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. s.ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur. v. Ktp. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış. Kavgusuz.. v. bâ­ zı eserlerinde. Mar. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? .90a. Taş basması. s. 43t>.212. fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. Mar. Dügiişa.Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah. Gnl. v. 283 . 89b . îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir. 211 . 24.. Aıik. daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler. ilk olarak Hz. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi.. 217a. nu : 645.

.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal. v. v. 300b. Mar. 18. 301b. s. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme. v. Dîvan. s. v. 6. Mar. Dîvan.... Mar. Taş basması. Dîvan. Budalanâme. 284 . Dîvan. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ . 304a. Taş basması. 294b. Mar. b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir.

Rab sâkî. İşte budur lezzet. 01 şarâbı Hak ösmisdür. 105b . Budalanâme. şarâb u ’ıyş bâkî. budur zevk. T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal. Mar. 11-12. «deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör.Bu ayrılık kavram ı. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker. budur şarâb. Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. s. Anda temâşâ bâkî. Taş basması. . Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. v. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. Anı içen ganî mutlak olur. . visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme. dil ile vasf olınmaz. dîdâr hâki. sekâhüm rabhuhum bâkî.. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. . 285 .106a.

298b. Mar. seyran. 3. Budalanâme. 14. bu kavram için «teferrüç. 112b. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi. Mar. 286 . Kaygusuz. T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat. Dîvan. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. v. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. Tag basması.. mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir. v.. sefer.

v. marifet ve hakikattir. Birinci mesnevi. Mar. Birinci. B urada der­ viş. 78a. hülâsası.Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi. 79a vd. v.. Dîvan. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. B unlar sırasıyla şeriat. B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır. v. Mar. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir. d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir.mesnevi. Mar. 287 . Mar. Mar. 2a.... tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır. 73b. tarikat.. v. v. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® . 300b.

Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .lanır.

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

4b. güz mârifet gibi.. yaz tarikat gibi. mürşid. ü stü n b ir insandır. delil. 290 . der­ viş. 82b . Mar. nu : 6817. v. mürşîd-i kâmil. cihana gelmek tarikat. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya. er. tst.83b. b ah ar hakikat gibidir. kalbleri ve sırları keşfeden. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi. e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. «evliya. Ktp. Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. Buna göre kara kış şeriat gibi. âşık. Ayrıca ana rahm i şeriat. v. gerçek er. sofî. rehber. t)îüv. mânevî nüfuz sâhibi. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır. Vücüdname. cihanda durm ak mârifet..Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. ehl-i dil.

.. da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. v.sevkeden. 146a. m ârifetten hakikate u laştıran onlardır. Mar. 291 . tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan.

172b. v. 292 ..Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan. Mar.

Birinci mesnevi.. 86a. 293 .Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî. Mar.. 85b. Mar. v. v.

Aliyyü'l-mürtezâ. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir. Hallâc-ı M ansur. İbrahim Edhem . Bâyezid-î BistâmJ. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. Kaygusuz’da «H arâbat. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî. Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. beng. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali.. Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. Cüneyd-i Bağdadî. şarâb. H oca A ttar. «mey. v. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. 96b. evliyâlar şahı. H aydar. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir. S a’di. Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. Mar. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. 294 . H asan-ı B asri.

«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. Son olarak ifâde etmeliyiz ki. «hakikat» m ın peşindedir. «bâtın» ı. «m elâm et tabii. zâhirî olanın. hırka. ya doğrudan doğruya. sûretin peşinde değil. O. «İbn-i ledün». «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. 295 . h er sûret. «Sakal kırkm ak». İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . «yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle. O. Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar. «ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r. Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir. ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim .

Bunun üzerine Alâiye beyi. ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz. Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. M enkabevî hayatı. Çok iyi tahsil görm üş. o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 . Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. B ir av sırasında. O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş. M enkabevî ve hakiki hayatı. K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz». Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları.

Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız.yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. Çünkü bu husus.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin . K ırk yıl hizmeti. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. onun eserleriyle teyid edilm ektedir. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir. M ısır’a gidiş târihi. Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti. K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi. 297 . m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir. ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur.

Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. Birinci. Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4.m ensur karışıktır. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han. Budalanâme. Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur. Îbnî Fenâri. B unların yüzde sekseni gazeldir. 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. 1444 yılında ölm üş olm alıdır. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. K aygusuz'un eserlerinden Dîvan. İkinci ve üçüncü mesneviler. H ayatının. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 . İshak Bey isim leri onun. Gülistan. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. Divân'daki şiirle­ rin. Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor.

gönül. Kaygusuz'un m ensur eserleri. «Gevher»in canı Hz. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. bilhassa birinci mesnevide bulunur. «küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . B unlardan İkincisi. Gülistan.bidir. Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az. Baş­ langıçta. Kitâb-ı Miglâte. M esnevilerde Kaygu­ suz. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. akl-ı m aâd. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. «lâ-mekân» ı. Gevhemâme. nefsi bilm ek. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. lirizm in zirvesine ulaşır. K âinatın ve Hz. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . «vahdet-1 vücûd» görüşünü. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler. Budalanâme’de «akl-ı m aâş.

bâzan geçmişte. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur. Hece ile yazılanlar. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. m ünâsebetler k uran b ir eserdir. Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. 300 . çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar. B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir. bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. alın. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. b ir «aruz» şâiridir. yaz tarik ata benzetilir. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz. Meselâ ka­ ra kış şeriata. ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. Baş. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. Vücûdnâme. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. devlet tâcm a.m akta ve rüyâsında. Bu ilgi çekici eserde.

B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. halk şiirine yaklaşan b ir h usustur. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un. Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık.Arûzla yazdığı şiirlerde. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. b ir ka­ sidesi (Dolabnâme). Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. 301 . Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. iki terci-i bendi. tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. Kaygusuz. Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. on birli şiirler pek azdır. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur.

Tekrir ve seciler. delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. tasvir. Ona göre. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. Aslında Kaygusuz. Dinin itikada. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. mükâleme. onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır. halk söyleyişleri. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. O. Mecaz. cimrilik gibi huyları ele alır. diğer eserlerinde rastladığım ız. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. Ata sözleri ve deyimler. Ancak. O. kibiri. şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. doğrudan doğruya anlatım dan. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik. sâfiyet. riyâyı. O. Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. Oha göre ezelde 302 . eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır. Tahkiye. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. ki­ bir.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. haset. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık. tevâzu. O. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir.

Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. b ir «tekke şâiri» dir. Kaygusuz. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. sâhanm öncüsüdür. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir. B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. «Kesret» içinde «vahdet». O. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. Ancak Kaygusuz. Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . M erâtib-i erbaa. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. «Zât»ma «tecellî» etti. Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır.m evcûdat birdi. evUyâ. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir. Aslında bütü n kâinât birdir. ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. teferrüc vb. O. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir.

Ahmer S im B aba'nm eseri. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. eserlerindeki Hz. 304 . M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. esrar. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r. 2. Vücûdnâm e. 1. Şiirleri. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. m enâkıbnâm e’dir. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. Kaygusuz. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. 3. mey. Ali sevgisi. eserleri yazılmış ve okunm uştur. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri. K endisinden sonra eserleri. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. Budalanâm e. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. defâlarca istinsah edilm iştir. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. Allah ile senli benli konuşm ası. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur.ması.

h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. Gölpmarlı. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. s. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında.ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu. 1) 2) A. 131. nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz. 15. Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. K aygusuz Vize’U Alâeddin. İstanbul 1932. E srâ r Dede. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. 305 . XVI. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. İstanbul 1257. T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. îşte biz. G örüldüğü gibi. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal.j 4. Dîvân-ı Belâgat. s. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. 5. Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

Der. İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi.Riadletü’I .Mahrûae. Eundammıta II.. A. VII. NUıad Sâmi Başgöz. 5. baskı Kahire 1939.A hm ediyye ft Târihi ’t . Caferoğlu özel Sayısı. Ed.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A. Kahire 1343. Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. Sayı . K ehm ct Akçay. Besim Baha Sâid Banarh.Bektaşiyye b . A nkara 1979. : Bektagi S%m. îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay. C. İstanbul 1340. John Kingsley Björkmaıı. Yıl : 1927. A-hıned S im Baba Akalın. İstanbul tab ’ı 1332. A nkara 1972. : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi. nu : 79/2. Fak. T ürk Yurdu. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd. : er . : The B ektashi of DeruAshes. . Faslkül 1. îlhan Birge.Tarİkati 7 . A. London 1965. Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. Türk Ta­ rih Kongresi. : B ektâ^ilik Edebiyatı. İstanbul 1293-. 2.hmed tbni Hanbel A. İstanbul 1971.Müsned. : F&tih Zamanında Teke tli. 1. : Abdal Müsd Tekkesi. : Die Altosmanisehe Literatür.hmed Refik : el . Saâdet 1327. Wiesbaden 1964.A liyyeti ’l . : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher . Yayını.Uıart ’l . : Bektaşiler. C. ty. 10. İstanbul 1968. İstanbul 1340/ 1921.nâme’si. W alter 311 .

Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. V. M üjgan Dânigmend. 1 .Boratav. TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. İstanbul 1941. bas­ la. : Câmiü ’l . 312 . İstanbul 1955. l . İstanbul 1958. Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. İstanbul 1936. C. A nkara 1943. C. İstanbul 1949. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. Bursa 1302. İstanbul 1971 . Boratav.IV. An­ k a ra 1963. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. TDED. T ürk EdeUyaU Târihi.. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. İstanbul 1935.MeânVdeki Türkçe Şiirler. Murad Devri Mesnevileri. . Müellifleri. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. İstanbul 1975. İstanbul 1931. M uhtar Yahya » Elçi». : OsmanlI. M uharrem Ergun. tsm âil Hâml Daglı. H aşan Basri Çelebioğlu. İstanbul 1938. İstanbul 1930. : B ektaşi Şâirleri. P. C. m . VVİesbaden 1964.m . 1976. N-FıratU.1972. C. : Sultan II. 2. Amil Cunbur. Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. h a lAtt&rature dea ’aş%q. : Güldeste-i Riyâz-t îrfan.4. Pundamertr to II. Doçentlik Tezi (Basılmadı). K aygusuz Abdal. C. İstanbul 1957. H. X. Sayı : 3 . Şükrü > Ergin.I I I . : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV. Türk Şâirleri. 1 . A nka­ ra 1977. 1 -3 . 1.

Târihi I. An­ k a ra 1968.K ul H im m et . A levî . Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik . Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. 313 . Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri. İstanbul Sölpmarh. Nefesleri. Sayı : 13 . İs­ tanbul 1977. Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. 3 . İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II. C. İs­ tanbul 1972. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal.Eröz. İstanbul 1927. İstanbul 1961. İstanbul 1257. Türkische Handsrhriften. Wlesbaden 1964. İstanbul 1931. VVlesbaden 1968. TD H alk Edebiyatı özel Sajası. : A ntalya lAvâst 1338 -1340. IstEinbul 1953. Yunus E m re ve Tasavvuf.10. Gökyay. : Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. 3 . H ayat Mecmûası. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi. Plemming. A ntalya Târihi III. Sayı : 17. 9 . : Peyâhatname. İstanbul M elâmilik ve Melâminler.5 . İstanbul 1940. S.Ha­ ta y’ ı. M ehmet Erten. 3-5 Eylül 1980.6 K oygusuz. K aygusuz Abdal . A ntalya 1948. XIX. 1314. Ziyâeddin F. Teil n.s. Vizeli Alâeddin. T ürk Folkloru. Sayı : 207. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu.B ektaşi 1963. C.

: Die Vita des Basel 1925. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. A nkara 1979. : Türk Edebiyatı Târihi. A nkara 1970. 2. : C. el . K ültür Bakanhgı. 31-33. A nkara 1978. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli. 3 Besth 1837. T ekke Şiiri Antolojisi. S. İstanbul 1927. Hulûsi) Kabakh.Adûnî tz. İstanbul 1279.12/1. (Ter. Götz. 1 . A nkara 1955. . : Tasavvuf. İstanbul 1969. Wiesbaden 1961.Purgstall. Sayı : 197. İstanbul 1973. 1-3. Ahm et Kocatürk. İstanbul 1977. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit.Dichtung. Wien 1972 (D oktora Tezi). C. : T ürk Edebiyatı. ’AU in der Bektaschi . İbrahim hin Edhem.1974. C. A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. Yıl : XVII. İstanbul 1928. T ürk K ültürü. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. F ahir tz. Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih. İs­ tanbul 1964. : B e k ta ^ lik Tetkikleri. Bd. Mair Hasluck. Manfred Güzel. . Yıl : XVII. 2. Şu­ b at 1981. nam entlich jener des 16 jhdt’s.Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri.H a fa . Jakob Hammer . Millî Kültür. T ürk Kültürü. : K e ş fü ’I. R. C. Hallauer. H. Sayı : 194. Teil II. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I. J. Sayı : 9. M. İstanbul 1965 . Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. 314 .

315 . N . Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. 2. 124. S. : Eektaşiliğin tç Yüzü. S. Kadriye üevend. baskı. Leipzig 1874. 1 -14. A nkara 1972. 1 . İstanbul 1928. C. Tevfik Pekolcay. §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. IV. : Die altesten Türkischen M ystiker. A nkara 1973.16. nu : 37. İsta n ­ bul 1939. Mihrab. Sayı . Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ. N . YTM . Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış. 1 . A nkara 1962.2 . 1924 (Temmuz 1340). 1. VIII.. İstanbul 1935. M. S a y ı. 1. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar. İs­ tanbul 1977-1979. F.3 . W. İstan ­ bul 1962. Rıza. C. Tevfik Menzel. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. Ahmed T alat Oytan.Eraydın. TM. 3. Hüseyin. Yılmaz Onay. Dîvan Edebiyatı. A nkara 1976. C. İslâmî T ürk Edebiyatı. İstan ­ bul 1975. C.n . Th B üyük Türkiye Tarihi. basla. C. T ürk Kültürü. ftadloff. Peyâm-ı Edebi. Yıl : 1. Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. İstanbul 1943. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı. İstanbul 1935. I . ü m m e t Çağı Edebiyatı. Edebiyat Târihi Dersleri.i n . T ürk Edebiyatı Târihi. 15 . öztuna. OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu. In : BDMG 79. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri. C.Köprülü. 1933. K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında. 4 (1925).

Bedri Nur. ÎA. Uzunçarşıh. Türk BlUk Revüsü. Anadolu Beylikleri. Kaygxısuz Abdal. İstanbul 1277. Mükrimin Halil er . V.Türklache Gesellschaft E. V ahit LütfI Schlmmel. 1. Bonn. A nkara 1972.Eli ve TekeoğUUart maddesi lA..Ahbar.Lü’lü ve ’I . es-Sehâvî Muhammed F. Gaybi Bey. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi). M lttellungen. İstanbul 1965. A nkara 1976. Muhammed b. 12/1. ta b ’ı. t. I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde. Rıza Salcı. İstanbul 1929. 1-27. C. 2. C. No : 5. Deutsch . Bonn Oktober 1962.Râid.Mercân. Tekindağ.V . Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı. (basılm am ıştır). Sa 3n : 7 . 316 . İstanbul 1299. 47 (1951). K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I . 1 . Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita.M dkâsıdu ’I . 1. A. Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan. I . A nkara 1969. Yıl : 1935.Eosene. C. C.V n . İstanbul 1949-1950. Beyrut 1927. H. Yinanç. T eke . Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri.Mes’ûd. K itâbeler II. C. I.EU ve TekeoğuUan. Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. Kahire 1956. Türk Ansiklopedisi. İstanbul 1968 . Kahire ? Künhü. H. : el .8. Tarih E nstitüsü Derg-isi. Târih-i ^ânlzade. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. Şehabeddin Tschudi. A. 5.1977. T eke .Pir Sultan A b­ dal. Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re . el . H eft 48. 2. OsmanlI Tarihi. C. Alâiye maddesi. İstan ­ bul 1977. C. Bd. İstanbul 1920.K aygusuz Abdal .

49. 84.i n d e k s Abdal Müsâ : 25. Ahiler : 16. Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. 30. 41. 24. Abdullah el-Mag-averî : 85. 265. 79. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 87. Ahm ed Yesevİ : 17. Adem’e secde etm işlerdi : 114. 42. 64. A hm et KabakU : 58. 33. Ab-ı hayvân : 155. 28. 36. 25. Ab-ı h ayat : 113. Ahm ed Sârbân : 305. 74. 61. 35. 86. 297. 62. 65. 63. Ahmedî : 20. Ahm ed S t m Baba : 59. 25. 299. 45. Adem (Peygam ber): 128. 46. 34. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 44. 317 . 88. 77. Akçainiş Köyü : 33. 18. 86. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. Akıncı eri : 207. 47. 26. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. Adem. 296. 39. 133. 35. adem-1 takayyüd : 124. 284. 164. 59. 165. 108. 38. âlemin aynasıdır . 56. Ahmed F ak ih : 19. Adem dom : 283. 26. 23. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. 286. 304. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. 93. 40. 305. 304. 31.

Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259. Akl-ı m a’âş . 71. 294. âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. Akşam (A hşam ) namazai : 243. 74. Alp-Erenler : 3. 87. A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. 229. 63. 128. Allah h er şeyi m uhîttir . 79. 296. 66. 29. A li): 131. 21. 262. 86. 135. Alevî-Türkmen B abalan : 11. 33. âlemü’l-esrâr . 70. 87. 14. Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. 207. 87. Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . 87. 40. 303. 150. Alâeddin bin yûsuf : 74. Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. 77. . 126. Ali (Hz. 318 . A llah’a varm a yollan : 260. 297. 73. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. Allah K a v ra m ı: 216. 74. 35. 122. Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. Alâiye : 4. 297. Alâeddin bin yûsuf . 35. 32. . âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . Akl-ı Kül : 238. 304. 39. . AUah’m didûrmı görm ek : 285.Akın çeri : 160. Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. 134. 126. 132. 15. 75. 87. âlemü’l-esrâr : 265. Alâiye Sancağı Beği : 26. Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. Akl-ı m a’âd : 122.

263. 168. 12. Aşk denizi : 188. Arş-ı âla : 135. 23. Ü5. 242. 213. 87. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. A şık feryâd u âh itm eli : 112. 195. A rş seyrânım : 128. 301. 22. 192. aseZ olurstn her petekde : 265. Ana rahm i : 125. 7. 290. 25. 114.Am u hâa : 150. Aşk eri : 144. A ntalya : 1. 117. 13. 166. 87. A ta yurdu olan Alâlye : 79. 75. sığıra samMn gerek : 210. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. 14. 2. 21. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19. A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107. 126. Aşık P aşa : 18. 294. 20. 117. Â şk. Aşk gönül içinde deUldir . 190. 17. A rif AU : 20. 15. 12. Aşiyan gezdim : 126. 119. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. A nayı hana kıa eyledi : 125. A naya ten i k ız eyledi : 125. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. 319 . Anadolu Selçukluları : 1. 2. Anadolu Türklüg-ü : 10. A tasözleri : 117. 81 vd. 14. A rifler Sohbeti : 122. 198. 128. 195. A tla eşek aynı değüldir : 113. 5. Anadolu : 1. A ntalya YivU Câmi-i : 22. 151. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. A ta arpa. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. Anûsır-ı erbaa : 108. A rkaik Kelimeler : 182. 208. 7. 169. 4. 201. 64. Andellb vahdet güllne : 188. 200. 143. 26. 6. 3. A ntalya Müzesi : 22. 11. 190. 266.

Bektaşî şeyhi : 84.104. bahr-ı m uhît : 140. Azazil : 130. Ayne’l . 305. bahr-ı hezec : 153. bahr-ı rem el : 153. bâde . Baltasi G e d ik : 39. 250. Bektaşîlik : 26. 304. Nihad Sâmi : 60. Ayne’l . 192. bahr-ı recez : 153. 223. Bal . bahil : 187. Bâlî zaviyesi : 24. Avcı zağarı : 127. 285.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. balım dolısı : 50. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257.nûşun : 233. Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8. bedr-i m âh : 154. B ayram Namazı : 243. 294. 109.B ak ara : 221. Battdt-nâm e : 19. 277. Bektaşî şâirleri : 84. Bâz-nâme : 19. B ayram îlik : 26. 222. Babâller isyâm : 5. 251. Flem m ing : 60. Banarlı. B arbara. Baba Resûlullah : 11. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6. 87. B attal Gâzi : 54. 320 . Bektaşî an’aneleri .yağ çeşmeleri : 40. 221. Baykuş : 113. bebür : 30. 78. A ttik a ve Mora Seferi : 9. A ybım yüzine urma» : 248.Yakîn : 295. 11.

298. birlik : 111. ber . BursalI Beliğ : 64. burçlar . 294. . 272. 231.dâr : 294. Beykozlu peçenek : 133. 246. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. boza düzdi : 125. 156. Budalanâme : 91. B ir kaz aldım ben kartdem : 152. Buğday : 191. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. 275. 191. 118. 159. 242. B ursa F ethi : 59. Câz u ayyar : 206. 192. Bilmediğin sözü söyleme . 98.Düvel : 73. börk : 199. 163.vd. . bendedür : 129. 321 . 197. Bülbül : 113. 303. Bugün bana b ir başacuk : 177. 294. 208. Bülbüle gülzâr gerek : 175. 200. 304. 99. bî-nişân : 281. 137. bekri bigi : 165. 205. benk ile seyretm eğe : 177. bezm^i elest : 255. 96. Bülbüle gülistan : 113. büryan getü r : 162. 294. 100. 129. 176. Cân ü dil^ârâmun.Beglerim iz A vlan üstine : 152. Behlül D ânâ : 133. bigi : 198. beyâbân : 193. . 151. 262. B eş va k it namaz : 105. 114. 61. : 157. Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . B i-küm şey’in m uhit : 197. 299. 121. 277. Bulak iskelesi : 47. Câhile kar§u yum uşak : 126. Câmiü’d . 122. . Bâyezid-i Bistam i : 127. buğdayı yemeleri : 107. 245. 255. 297. . Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. : 110. 174.

57. 125.Câmiü’n . delîl (evliyâ) : 115. 128.m ahalle . delil ü bürhân : 199. Çin ü H ıtây’ı : 153. 22. 119. 7. Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. 75. Çatal Derbendi : 39. Cennet kavram ı : 234. 143. Delîl-i Budala : bakınız. Dağlı. 123. 186. 300. M uhtar Yahyâ : 27. Çarşı .Meânî : 95. Cehennem kavram ı : 234. Çeng ile ney : 118. 285. 221.N ezâlr : 60. Celâliler Tekkesi : 85. 302. 290. 67. Cimri : 247. 20. Çirmen meydan m uharebesi : 9.bâzar . 322 .nâm e : 19. Çınar ağacı : 45. Çeşnigîrler : 49. Çepnî Kabilesi : 10. 147. 74. Çeşm-i siyâh . dellâl olup satdum : 125. Çarh . Cuma Namazı : 243. Ç arh devrânım : 128.Mevâ : 135. Budalânam e maddesine. Cihan kubbe misâli : 123. D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. Cebrâil : 220. 58. Celâleddin H arezm şah : 4.sipâhi : 110. Çerende gâh perende oldum . 265. Çarh-ı felek çenberl : 160. D em irtaş ve Sülemiş : 6. 250.nâme : 19. cüvân : 168. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23. Cin : 275. 73. D efter-i Sâdık : 122. Dânişmend . 65. Ç ar . Cism ü sûret : 280. Câmiü’l . Cennetü’l . Cüneyd-i Bağdadî : 294. 66. 280. Çobanogrlu Dem irtaş : 8.darb : 295.

Dokuz felek : 190. 100. dertli gözler : 193. 194. 188. Derviş N azif : 93. 304. 98. . 64. 79. Dört melek : 138. 130. 75. Dîvan : 20. Domuz eti : 246. durugel yatm a iy sâkî : 157. derd ü belâsı : 34. 208. 302. 301. 141. 323 . Dînî . Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. dudağın kemerlendirürler : 127. duhul gibi : 220. Dur Dağı : 38. dünya : 65. . 61. 170. 144. 238.tasavvufî esaslar : 16.demürci : 125. Donuzları korkudur : 161. 60. Deve yükin çekeMImez karınca : 209. 101.Dolab-nâme : 55. 105. 193. 284. Derviş : 132. 266. Dolâb-ı Muhammedi : 55. 99. 93. dünyaya gelmeyi. Dolunay : 124. 298. 119. 70. Dolab .Kunût : 94. 194. 104. 113. 287. Derviş Ali Horasânî : 93. duhul çalmagıl . deniz ve gevher . 206. dükkan : 206. Dicle Irm ağı : 133. 290. 170. 285. 122. Dilgüşa : 29. Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. 298. 267. 200. 96. 95. D ört Kapı : 224. 304. Düâü’l . Deyyâr . : 65. derviş ö« yolum gözetmeli : 112. 298. . 91. deve tepme : 124. . 210. 102. 300. devenün büyüğüne. 290. . 57. 285. . der ü dîvar : 196. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. 104. 99. 90. 155. . 58. Dolab gibi döndürdi : 124.

ehl-i din : 276. 177. dür-efşân : 199. 81. E ne’l . EKlâkî : 20. 270. ehl-i im ân : 251. Emmin og:lundan : 122.ulâm a . 283. 261. oldur er dutgıl eteğin öp elin . 227. Elm ah : 21.emir Çoban : 6. 254. 178. 290. 252. 202. Elçin. 174. Dünyâ yalandır : 119. 111. E flâk prensliği : 9. 81. 293. 267. Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76. 304. 294. Şükrü : 103. 88. Edrene m inâresi : 161. 261. Elleri değmez ki boşun kaşına : 211. 269. ecel köprisi : 237. ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. 255. 290. Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. 33. E m ir efendi : 242. Em lrü’l . elest mecüai : 207. Em irü’l . el vermesi : 139. 179. 162. 24. 253. ehl-i Kıble : 237. Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. bin 324 . Ebedde vaM et-i vücûd : 281.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 283. 83. Edrene şehrinde hugün : 67. el-haya’ü mine’l-imân : 118. er (gerçek er) . ehl-i dil : 106. 112. eflâk : 263. 112. 166. 172.B a k k : 116. elestü birabbiküm : 227. 283.muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72. dünya nim etleri : 266. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . 252. 305. E dim e : 9. d ü rr ü cevahir : 158. 194. elif kaddün : 110.

erkân-ı salât : 288. 31.mesâcid : 19.. 229. fena .. 303. 204. 180. Eyyûb’un sa b n : 112. 67. gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93. Feridüddîn-i A tta r : 18. 150. evsâfü’l . . Filibe : 69.. 166. Gaybî Beg : 29.. 293. esrar : 77. 284. er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115. 252. 260. 254. ezelde vahdet-i vücüd : 261. eşegün boynuna dakm a inciyi .. 294. 165. 290. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. 20. erkan . 82. > 325 .: 23.töre bilmem : 131. gerçek er : 290. 66. 58. 132. 20. m . F etvâ hulam.. 30. 288. 24. m ı ki aceb : 81. . 192. 296. EJski Anadolu Türkçesi . fü rk at : 224. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68. genc-i kadîm : 199. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23. 34.. : 69.nâme : 20. 294. ffelübeni dolduğun anla : 157. 39. 73. 41. genc-i ezel : 284. 177. esriklük : 233. 109. erkân : 108. 150. 88. F arz u sünnet : 224. Filibe Begi : 57. 81. Finike : 21. Ferheng . firdevs-i âlâ : 20. 273. Fütüvvet . 115. 201. 294. 292. 291. 303. Evliyâ : 112. 265. 33. Sadeddin N üzhet : 60.fillâh : 219. 265.nâme : 18. F âtih devrine â i t . genc-i saâdet : 200. erenler : 117.nâme-i Sâ’dî : 20.. . 210. 135. 84. 75. G arib . 83. 133. Firavn-ıla Mûsâ : 116. genc-i cihân : 268. 76. Ergun. 285.. 76.Ergene’nün Köprüsü : 161. Filibe de yinilen .

Halil Zeybek : 31.. 298. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. 99. 20. Hacı paşa: 20. 278. 87. 99. gönül H a kk’un evidür : 278. 290. Abdurrahman: 58. Güsel. Germiyân beyliğ-i : 6. haccm hakikâtleri: 246. . 295. 153. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72. 169. 200. 106. Hacc ü zekât: 246. 98. hakikat: 138. 93. gram er şekilleri : 180. gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. 119. 7. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. G ülistan : 90. eyleye : 158. 170. 62. gönül bahri : 123. gökler çadırım : 128. 8. 227. H allauer Jacob : 27. Gülşehrî: 18. 170. 93. 123. 94.. geyikteki m üşk : 117. Gölpmarh. h akka’l-yakîn : 295. 24. 242.. 102. 302. Muhammed’in canıydı : 120. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. 298. ' 326 . Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. 117. 94. 299. 281. 89. 153. 287. H alk söyleyişleri : 212. 157. Abdülbâki : 61. 223. 299. 289. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. gevher Hz. 91. Gömbe : 21. 92. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111.. H alk Edebiyatı : 172.G evhemâm e : 55. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak . hamse sâhibi : 170. Haliloğlu Y ahyâ : 20. gönül : 105. 141. H ak leşkeri : 122. 91. 279. 123. gönUm tevhide mekân. 250. 266. 280.

247. H er şey ona dönecektir : 303. 33. 285. 237. 262. 198. 74. H ayâ îmandandur : 259. 118. hlcâb perdesi : 245. H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. 259. Hoca Sa’deddin : 64. H ayr ü şer : 145. 250. 109. 240. hükm-1 ilâh! : 237. 73. 239. Havz ü kevser : 235. Hüm â gölgesi : 294. 294. 187. Hoca Dehhânî : 19. Hoca Mes’ud . 235. 327 . 154. hüsn-i cemûlün arzular : 157. Hüsn-i latîf : 117. hayrü’l-alîm : 199. H ur u gilman . hünâbe : 193. 294. H aşan Tanalan : 31. 297. Hasan-ı Basrî : 127. 236. h arâb at : 124. H aşan Gâzi : 86. Hüdhüd ile Sîmurg : 114. 192. heyhât sahrâsı : 130. hassü’l-hâs : 150. hüküm rân kılduk : 257. Hoca Mahmûd : 20. 20. 20. 78.Hanefî : 260. Hoy : 25. 290. ibni A lâ : 19. 239. 293. 201. 76. 217. İblis : 107. Hoca A tta r : 18. 262. heykel olmtş sözleri : 291. 292. 158. hâs ü âm . hay rü ’l-beşer : 225. hâsûd olm amak : 145. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . hırkası dört pâre : 269. hayâ : 252. Hicaz’da hac farizâsı : 54. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. 72. hây u huy : 199. İbâdet : 149. 286. 272. 223. 294.

. ilk OsmanlI Şeyhü’l . igen igen dikdürür : 69. 81. îm ân : 246. 275.... 149. 65. 42. 132.. 203. ikrâr-ı Sâf : 145. İlâhîler : 175.... İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43. İbrahim (Peygam ber) : 108. 208. 126. 301. 270. 72. 194. İbrahim Edhem : 294. imâle : 158. 71. 132.. 105. Isâ Beg : 24. 252. İncil : 224. . ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110. İnsan ancak çalıştığına erişir : 257. İkindi Namazı : 242.. insana m üteallik : 271. 64. 328 . 298. Isâ Peygam ber : 108. 163. ilm-i Ledûn : 119. ilm-i şeriat : 288. 287. 66. tbni Fenârî : 24. 295. 11 ü ulus : 168. inâyet-i H ak . insanın dört safhası : 110. 295. İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97. 68. insâniyet hâli . insan (iki direkli bir şehir) : 122.. 79.İslâm ’ı : 24.İbni B atü ta : 23.. 225. : 124. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113. İnsan donunu giydirüp . İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94. 301.. 150. İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66.. îçki : 246. 119. 78. 224. insan vücudu : 207. 67. 84. İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57. 57. 145. 229. 128. İlhan A baka : 5. 128.. icâzetnâme .. İnsan-ı Kâmil . 43.. İlhan Başgöz : 58.

176. 259. 240. Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup . 170. kân : 280. 240. 110. 58. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. kan pıhtısı : 256. 83.. 124... K ahire nüshası : 79. 192. 146. 298. 236.. 329 . K aracaahm et : 305. K âinatm defteri : 271.. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92.. K â f Dağı : 36.. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt . Kalkaşajndı : 21. 66.şehir : 207. Kasîde-i Dolab : 55. İsh ak Beg : 22. İslâm ’ın beş şartı : 130. İtik a t : 216. kand ü seker : 169. Kâbe . 172. 109. K âinat . : 126. İshak Beğe söylesem . kaplu kaplu bağalar : 152. 229. 139. K ahta : 4. 206. 8. 67.. Kasîde : 170. 161. K â f u N ün : 118. 237. İstanoz (Korkud-ell) : 21. îskender-nâm e : 20...Isâ nefesli : 115. 265. İznik İm paratorluğu : 4. Işk u cân : 280. K âlü beU : 255. 263.. 24.. 69. Kâbiliyet-i latif : 145. 65. 233. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211. K arun : 116. K arye-be-karye : 125. Kâbus . N e kart var ne koca .69. 69. 57. K am û âlem içinde cân olubdur : 109. : 126.Nâme : 20.pût : 130. Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. 147.. Kadı Burhaneddin : 10. karye-i ada : 24.. Karasioğulları : 7. 71. 20..

Kendini hilen Rabbtm UUr : 123. Kelebek ok ya y almış : 161. Kenz-1 mahfl : 263. 304. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116.. Koza ve kader : 236. K ayılar : 8. 77. 296. 212.. K aygusuz rehâ buldun : 77. Kılağılı Isâ : 36. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24. 54. Kertenkele dirilmiş : 161. Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir. 330 . 303. 79. Kerpiç eyledi : 123. 226. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127. 24. 271. Kelime-i Şahadet : 240.K asrü’l-ayn . K aygusuz Mahallesi : 83. 241. 37. 258. Kellle ve Dimne : 20.. Kelime hazînesi : 181. 265. k atre : 123. 281. K aygusuz İbrahim : 305. K eşşâfü’l-K u lû b : 111. K aygıdan u za k olma . 273. Kevn ü m ekân : 277. Kaval : 199. 293. Kıble-i cân bilmezem : 155. K avak ağacı . 38. K ayser : 116. K aygusuz Çeşmesi : 83. Kıbrıs K rah Pierre : 14.. Kevâkib : 263.. Kefersûd : 11. 71. keleci söyleme : 249. 227... . K aş : 21. Kazzâz : 125. Kaygusuz admı almış : 88. K aya Kuşu : 124. K esret : 115. Kendi kendine tecelli : 265. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. 45.

94. Kosova zaferi : 9. Ladik : 7. Kıssa ini hikâyet : 268. 98. Koşma : 172. Kuş dili bilirsen söyle : 128. 63. Kozmik kavram lar : 105. 195. 272. 23. 117. Fuad : 27. 67. 66. Kûh-ı K âf : 114. 247. 175. 300. 255. 14. 245. 297. K ırk devriş : 45. Köçek : 130. 97. 80. 192. Vasfı Mâhir : 62. Kûzeger balçığı . 299. 46. : 118. 294. Lâ-yem ût : 246. 240. 207. Kulhuva’llahü A had : 156.yekûn : 255. 175. 270. 165. Künbed-i devvâr : 200. Köprülü. 287. K ırgılluk : 138. 102. 299.Kıl u kâl : 200. 250. Kuz eylemegil : 162. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. K ırtm geçmege : 161. 265. KülU hâl : 150. 99. 62. 190. 124. Konya : 6. Kürd ayran içer : 113. 295. Kibir : 115. Koç üe Ism&il : 230. 65. Kitâb-% Mtglâte : 91. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. 176. 116. 19. lâ-m ekân : 106. 11. 236. 331 . 302. K ırk yıl hizmet : 65. 100. 193. 260. 78. 261. K ocatürk. K urt Koyun-üa bile kanşdi. 217. m U h e illallâh : 144. 63. 228. 298. lâ-b eU : 262. Kûrd için cacıg . K üfr ü İm ân : 125. 210. Korkudeli : 22. 240. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. 227. 129. K isrâ . 241. Kûn fe . 197.

Mesâlikü’l . Mahbûb-ı dildârum : 156. M enâkıbnâme . 169. 78. 263. 298. M alazgirt : 7.L e m -y e z al : 217. 303. 130. 271. 201. Menkabevî hayatı : 63. 260. M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. 332 . 197. Marzubân . 151. 100. Memlûkler : 87. M ârifet : 145. 295. 287. 88.nâme : 20. 237. 296.Arifin : 20. 48. 72. Isrâfil. M akam ve hâl ehli : 124. Mahrem-i esrâr : 121. 160. 287.Mülk : 217. 26. M arburg nüshâsı : 93. Mâlike’l . 290. Leylâ . 289. Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . 109. 104. Mancmık K urulur : 133. 29.mecnûn : 117. 266. 192. 35. Menâkıbu’l . 59. 77. 83. 20. Mahlas ah§ı : 41. 221. 258. Mecmûâ-ı Latife : 92. 27. 290. 39. 26S. M â-tek ad d em : 277. lutf-ı vefâ : 157.ebs&r : 71. Azrâll) : 220. Melâmîlik . M ansür . 106. Manastır’da bir başaouk : 82. lutf u ihsan . 222. 136. 214. 112. 138. MikâU. 140. Livâ-i Teke : 23. Melâmet tatoU : 295. M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129. Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. M ekke-M edine : 246. 302.T ayr : 18. Men arefe nefsehu : 111. Mâh-ı tâ'bân : 246. 65. Melekler (Cebrâil. 147. 122. Mecâz : 198. 119. M antıku’t . 272. Merât%b-ı erbaa : 110. Leylek : 113. 28. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. 242. 76.

109. M ısır'a geliş tarih i . Muo/szam bir şehre benzer : 206. 67. 134. Mora ve A ttika Seferi : 9. 294. 264. Mest ü şeydâ : 200. M ustafâ Alî : 64. 58. 245. Miskin Kaygusuz . 139. M ey -fü rû § : 249. 150. M ısır : 7. 47. 143. 71. 5. 135. 78. M uhtâr-ı keşşâf : 272. 93. 1. 53. 93. 44. 163. 272. 298. 17. 65. 149. M ogallar . 294. M utasavvıflar : 17. M irâc : 119. Mukâleme : 193. 203.: 169. 225. 6. 70. 298. M ukattara dağı : 855. 280. Muhammed (Hz. 298. 26. M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . M ısır Sultânı : 49. M usam m ât. 296. 118. 75. 102. M ünacaat •: 109. 297. 8. 132. 145.Mesnevî : 90. 91. Murad) : 3. 25. 69. 289. Murad Hân’a vanm adum : 68. 214. Miskine dahi nazer eyler : 131. 114. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. 57. 65.Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. 120. 9. 107. 128. 15. 51. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18.Fenâri : 24. 13. 333 . 233. 14. 170. 136. M uhammed) : 106. 141. 53. 108. Mey : 294. 78. 142. 94. Mevc : 285. Mizân : 196. Mihnet ü cefâsı : 34. Murad Hân (2. 28. 260. '18. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. 4. 11. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. 298. M ısır . Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 58. M urakkâ : 145. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70. 5. Jlinbem âm e : 74. M iskin Sarâyî : 78. 89. 136. 66. 170. 24. Meyhâne . 2.

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

277. 161. Zekât : 245. Vitir-Vâcib : 243. 84. 341 . Yinanç. 98. Yancucağı : 252. Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. 65. Zebûr : 224. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. 78. 163. 88. W alter BjörJcmann : 61. Yatsı Namazı : 243. Yazıcıoğlu Ali : 73. Vizeli Alaeddin : 63. Vücûd : 206. 268. 292. mükrimin Halil : 71. Vize. 290. 173. 160. 303. 176. 20. 305. Yol eri (evliya) : 110. Vücûd-nâme : 91. 238. 176. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. 304. Yedi seyyare : 137. 285. 163. Yusuf-ı Meddah : 20. 137. 298. Y ü z eylemegil : 162. Yunus Em re : 18. Zafer-nâme : 21. 19. 218. Vuslat-ı fürkat : 285. Yayın gerilmesi : 130. 208. Yusuf ve Zeliha : 19. 221. 290. 111. 177. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 83. 173. Yam rı yum rı söylerem : 177. Yücelerden yüce gördüm : 152. Visâl-i bâde : 233. 293. 97. 289. 271. 101. 303. 272.VeU : 115. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. 300. Z ât : 26. Zann ü güm ân : 246. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. 73. 204. 99. YanboU’da bir k a n : 82. Yini H am am ’dan beri : 82. Vuslat : 284. Y avuz Sultan Selim : 54. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102.

Zerger eyledi : 125. Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248. Zina . 342 . Zeyneb : 86. Zihaf : 159. Zülfinde ber .dâr olmuşam : 157. 246. Zîr zemin : 196. 251.Zen ü ferzend : 288. 301. Zirk ü teşbih : 112. Z ülfikar : 150. Zülf-i perîşân : 117. 249.

YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim.l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n . 10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l .ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü. Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr. Şofî (Acı D oyuran).Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S . H.Ahbar .N .de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful