K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

XI .R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna...

: Müze nu. Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (. K ütüphâne Mar. A. (V ar). bis auf unsere Zeit. m. Ed. Fak. : Kâğıt ktp. Bl. Gnl. : V arak yz. XII AG A. A.KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). . b. : : . Derg. : satır s. K. : num ara ölç. : ölçüsü st.) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi . c. (sh. GOD : . : Kitaplığı kt. baş Bd. C. g. Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst. Ü.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . : M arburg N üshası Ms. DTCF. : Yazı. : Yazma Müz. g. e.

K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III . Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir. Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir. Bu sebeple biz. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir.s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. Rıza N ur. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. F uad K öprülü. M uhtar Yahya I>ağlı. Kaygusuz Abdal adlı eserinde.

A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık. M etinleri. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık. m üstensihlere âit de olabilir. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. tabiî sayılmalıdır. Bu eserimizde. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir. Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . dil. fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. K anaatimizce bu eserlerin din. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. Aldığımız örneklerde bâzı vezin. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik. Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î. Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. devri icâbı.çalışm akta. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık.

hem Anadolu’nun. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. Vezin. Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. âilesi. Bu bakım dan. nazım şekilleri. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı. Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. Kaygusuz’un yaşadığı devir. hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. iktisâdî. İkinci Bölüm ’de. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. M enkabevî hayatı için. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi. H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek. XV . kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi.lendirilm esi gerekir. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. adı. san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. kafiye. elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi.

Dr. Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim .Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof. Dr. K ültür Bakanlığı. A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım . Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. Dr. Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur.ANKARA XVI . Ahmet B. Ankara. Ercilasun ile Doç. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç.

A tiadolu maddesi. s. 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır. İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ. Anadolu sözü. fakat ondan daha geniş. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad. hâ­ . kısm en X. s. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur.416. im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken. Anadolu maddesi. Bu asır.GİRİŞ A) X III-X V . 428. TA. O rtaçağdan itibaren. yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. 404 . Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. S ultan Alâeddin. yüzyılda Anadolu. 1. Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır. C. hem de yıkılış devirleridir. X III. 2. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. C. ÎA. bâzan b ir m em leket adı.

Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi. asırdaki içtim âi. öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür. bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. Ilhanlılara rakip olan M ısır . yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. kültürel durum XIV. X III. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı. İktisadî. X III. Bunlar. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları.ta rik at isyanları hem devleti. Türkiye’de . yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir. asır.ğu'nun du ram u kötüleşir. X III. hem de halkı derm ansız bırakır. asırda da devam et­ m iştir. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır. B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası. XIV. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. XIV. asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir. X III.

S ırf iktisâdı sebeplerle I. F. asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. 2. güvensizlik ve kanunsuz­ luk. asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan. Alp Erenler. M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş.: M. I. baskı. Selçuklular X II. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir.69. Bu asırda cesûr beyler. Köprülü. 1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı. XIV.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^. a ) Siyâsî durum X III. Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 . Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı. . Isyânlar. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. a. M engüçeklileri. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. 67 . Kurulusu. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur.1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. S altuklulan. Osm anoğulları. Bilhassa 1.

Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu. câm i vb. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber. Çemişgezek. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. Alâeddin Keykûbad dev­ ri. H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. h attâ oğlu II. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir. vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. küçük E rm enistan’ın te ’dibi. Alâeddin. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. Bilhassa Antalya’nın zaptı. X III. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı. bilhassa K ahta.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. Erzincan. dâhilde birçok im âret. X III. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. Erzurum . I. I. Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra.. kervansa­ ray. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ . Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise. Alâiye vb. yol. Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir. asrın birinci y an sı. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. batıyı değil. doğuyu ele geçirmeyi.

hem de halk m uztaripdi.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars. Mısır . A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. Bunun üzerine Moğollar. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. Sivas. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de. yüz yıl­ . M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü. artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir. Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi. Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı.XIV. D urum bu vaziyette iken M ısır . Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti. zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. X H I . B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler. Selçuk hüküm dârı. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu.

Oğuzların Avşar boyun­ dandır. X III. Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı. bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar. Hülâsa. . 1381’de Kütahya. B unların en eskisi I.1429). X III. Germiyan Oğulları. asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi. Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş. Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir. sağlam b ir otorite kuram am ıştı. K aram anlılar. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir. . bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. X III. Devletin başkenti K ütahya idi. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında.

2. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği..25. K astam onu’daki C andaroğullan (1291 .Germiyan Oğulları. s.. c. 4 -1 2 . 24 . a. g.. 4) . asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. B üyük Türkiye Tarihi. Anadolu Valiliğinin ihdası. Öztuna. B a k : M. Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları. Yılmaz öztuna. F. 6 3 -7 0 .1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). H. a. s. X III. Y. Köprülü. 69-8 4 . C. 2. s. C. Lâdik’deki İnançoğulları. c. a. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir. Uzunçarşılı. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. 3 baskı. s. XIV. J. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü. 1. e. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti. s.1461) m da ilâve edecek olursak. N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. M anisa'daki Saruhanoğulları. e. 34-47. g. Paflagonya hâkim i U m ur Beğ. Germiyan Oğulları XIV. İstanbul 1977. bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. B alıkesir’deki K arasioğulları. 1. 4 8-54. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra. e. Ger­ miyan sülâlesindendir’. en kuvvetli ihtim âle göre. g. A nkara 1972. Osnumlt Tarihi. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı.

Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. C. Sultan Orhan.Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. s. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları. 89. Balıke­ sir . Gelibolu. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. 2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3. . M urad) geçer. R4urad Bey daha 1359'da 5) TA. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. 1335’de. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı.. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I. XXVI. 1324 . m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur. Yerine geçen O rhan Gazi. Selçuklu Sultanı Alâeddin. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır.1362’deki saltanatı. Rumeli. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^. E rtu ğ ru l Bey. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur.

K aram an savaşı çıktı. Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer. kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. 1386 . 1391’de Eflâk Prensliği.1387’de ilk Osmanlı . Yıldırım Han. JVlurad. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. A rlık Osmanlı Devleti. 1398'de Sam­ . b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. gerçek b ir im p arato rlu k tu r. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. 1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I. doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I. Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı. N iğbolu’da. Tuna. B alkanları hızla ele geçirdi. Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı. 25 Eylül 1396’da Yıldırım. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi. 20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di.

yazın yayla. asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. C. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. Meselâ. 89 .ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi». en canlı b ir un6) TA. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı. H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir. 10 . Ya zirâatla meşgul olurlar. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. h er yıl.s u n a geldi. B unlar devlete. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. 1. Anadolu Türklüğünün en temiz. asırlar arasında Anadolu Türkleri. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. vergi verm ekle m ükellef idiler. Doğu A nadolu'ya dayandı*..91. yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. Göçebeler Göçebeler. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. X III. b ) İçtimâi durum X III ve XV. Göçebe aşiretler.’s. y a­ şayış. XXVI. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. Trabzon İm paratorluğu'nun güney . yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı.

kadın ve çocuklarıyla beraber. yakalanıp asıldı. aynı içtim âi tipi tem sil ederler. tüccâr kâfilelerine hücum dan. Bu göçebe kitleleri. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 . açık köylere. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı.Allah. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen. Tokat. yağm adan. Amasya havâlisine hâkim oldular. X III. M alatya. Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 . târih î kaynaklarda «siyah libash. şehirlere. aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. kızıl börklü. II. K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. h er tü rlü taassu p tan uzak. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir. F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan.1240) ve B aba Resul . tahribdende geri durm uyor­ lardı. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu. O nlar da buna zâten hazırdılar. idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. H erhalde.Allah. h a ttâ X III. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul .suıaınu teşkil ediyorlardı. ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle.

göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı. Köprülü. 93 . F. ilk zam anlardan itibaren. yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi. bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. Bunlar. O rta Asya’da. H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış.lan eserlerde. Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı. 12 . s. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir. K öylüler A nadolu'da köylüler. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar.98. yalnız göçebe u n su rlar değildi. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. 2. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi. eski nüfusu azaltm ıştı. Anadolu. A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. g. e. a. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. Bunun için Anadolu T ürk devletleri..

yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. Köyler.sa­ tım vergisi.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. 3. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. a. dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. F. X II. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi. Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. g. dir. b ir yolun m uhâfazası. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı. bu hizm et m ukabilinde. 98 -102. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. Bunlar. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. Bir m adenin işletilm esi. H ülâsa arazi meselesi. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler. b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki. arazî ahm . e. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir. Köy­ lüler. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. rençberlik eden­ ler. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. Köprülü. 13 .. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. Selçuklu idâresi.

D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. asrm son yarısı ile X III. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca.1er. Selçuklu hüküm darları. Selçuklular. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar.' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar. X III. Selçuklu Devleti X III. sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. I. sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü. X II. Anadolu’da şehir hayatının. 14 . Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır. BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz. Provençe’lalılar. K eykûbad devrindeki Soğdak seferi.

asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur. M em urlardan ve askerlerden başka. B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. m edreseler. âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. şeyhler. bu gelişme. fak at teâm ülen. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. im âretler. tabibler. tekkeler. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. vâizler. H astahaneler. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. Şehir halkının. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. Başkentte. devlet hâzinesinden p ara alırlardı.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. çalgıcılar. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. din âlim leri. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. m üderrisler. Daha çok XIV. seyyidler. 15 . nakkaşlar. O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. hânendeler vb.

köy. Köprülü. XIV. 102 . Ü cretlerin tâyini. asrın son ya­ rısında. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir.tasavvufî esaslardan. O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler. âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. Kısmen dînî . e. a.119. 16 . m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder. Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden. B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di. yâni tâcirler sınıfıdır. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’.. X III. g. X III. başlıca ticâret serm âyesidir. s. asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. ahlâkçı ve tesânütçü idiler.B ütün bunlar. P. fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti.

yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». e. Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . 522. X II. s. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır. Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. B a lk Edebiyatı Araştırmaları. X III. F. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu. Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®. Türk Dünyası El Kitabı. s. a. asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz.İslâm âlim. A nkara 1976. A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. 17 . c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu. Çocuklara okum a . 119-121. 1.. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi. g. asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu. Köprülü. A nkara 1977. s. Şükrü Elçin.

bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti..280. Bu hâliyle o. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı. Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri. Köprülü. Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca. atalar sözü. Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. s. Arap . Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII. F. Yunus Em re.vetlendiği. 193. s. yalnız taklîdî olm ayan. asırlar-Y T M . F.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir.Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri. Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». m uhitini unutm adığı. g. kelâm. m. m edreseler açıldığı. tasavvuf. onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları. sâde halk diliyle. X III. a. gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. ve XIV. Yunus E m re’nin şiirleri. asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. 277 . yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” . 1. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur.. Köi)rülü. halk diline m ahsus deyim. M. tefsir. hadis. hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . 13. 279-280. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki.Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. 18 .

c. Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri. g. öztuna. 19 . asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. Türkiye. 14) A. bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri. s. e. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet. 1. Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. İstanbul 1953.yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur. k er­ vansaray. m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır. g-. a. Uzunçargılı. B uhara şehirleri gibi. Hatayı. s. H..69. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. Gölpınarlı. a. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. 3 -5 . dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından. c. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. Ahmed Fakih’in Çarh . e. 15) Bak : t. s. 68 .nâm e’leridir. hastahane. Eskiden Bağdad. Hikâye-i Şeyh-i San’an. XIV. 25-29. Battal-nâme. Kul Himmet. Selçuklular devrinde. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. X III. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. K aygusus Abdal. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . câmi. Y.. 2.

20 . A ttar. zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. Selm ân gibi sim alar. Nizâmî. N ihayet XIV. asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. Sâdi. asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. G örüldüğü gibi. X III. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. O rta Asya. . Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. Marzubânnâm e. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir. Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si.Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. asırda Y unus ıve XIV. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . . X III.nâm e’si. asır sonlanyla XV. Kelile ve Dimne. onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. Kabus-nâme. K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı . . H acı P a şa n ın Teshil’i. ve XIV. vb'larm ı zikredebiliriz. Firdevsî. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi.

Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya. 4 9 -5 3 . g. no. Bu sûretle Teke oğullan 1300 .Sevâhil E m îr M übârizü’d . H. g. 65. Tekindalr. 1361 . e„ c. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. Gömbe. Refik.İ li maddesi.. a. Elmalı. Uzunçargılı.. Millî. A. Türk T arih Encümeni MecmuEisı. K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir. s.1373 ile 1402 .1392 ile 1402 . K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. Bak : I. s. İstanbul 1340. 1. T e k e . Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. 21 .1361 ile 1373 . 1300 .1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır. XIV. Selçuklu sultanı I. s. Kaş. Y. a. 2.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’.1392 y ılla n arasında Antalya.B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli. İA. 36. 124. öztuna. c. «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir. Teke îli. 1361 . asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne. 12/1. C. 79/2. e.1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş. Fâitih Zamantnâa Teke ili. Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir. K alkanlı. s.

A ntalya’nın 1362 . Y. e. 83. Erten. g. g. s. s. öztuna. e. C. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu.. 52. a. 21) S. İstanbul 1940. g. F. 84. s. H am idoğulları G ölhisai. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^.. II. D ündar Bey. a. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. g. 20) t. g. a. C. S.... g. A. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. 2. II. 1. F. Y. 19) 22 . Uzunçarşılı. H. Erten. F ikri E rten. 76. 3. e. e. a. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş. Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada.. g. 23) S. H. öztuna. s.. Refik. s. m. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya.. 22) t. a.Teke Em irliği 699/1299 . g. a. a.. s. e. 83. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas. s. II. a. e. e. F. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey. 35. 35. C. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır. A ntalya v m y e t i Târihi II. C. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”. Uzunçarşılı.1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. Erten. 82. 2.122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. 50. 1.

g. S. m. Osmanlı . s. 71.. Erten. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. Refik. a. s. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş. 70-76. 2S) 23 . II. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır.. Os­ m anlIlara tâbi olmuş. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. C. g. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. a. F.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^. A. F. Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III... s. Erten. öztuna.pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li .irliğine katılm ıştır. g. g. 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. adam larını him âye ederdi. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. g. s. m.. B ilhassa Ahîler. a. e. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür. A. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. 61. II.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri. 35-36. Refik. 84. a. Osman Bey. s.. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^. 90. F âtih ve II. 84. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. H ızır Bey’den itibaren Teke . 2. Y. e. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. Osman Bey. e. a.

M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. 27) 28) 29) 30) 31) A. Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir. II. II. s.şıldığına göre «Karye-i Ada». Bak . s. 1424 . 24 . m. Refik. Refik. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. A. l î . 65-66. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât. a. g. M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi. Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi. g. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^. g. K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü.. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. a.. Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. Refik. a. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . 68-69. Refik. O. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II. g. m. 70-76. m. s. İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. A. H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden. M urad’m vakıfları vardır.. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. a. Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. 69. A. 70-84. K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'. s.

Bu tasavvuf cere­ yanıydı. B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler. Alp . in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu. Ayrıca A nadolu'da X III.E ren­ ler ortaya çıktı. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. Bu göç akım ı uzun zam an devam etti. Anadolu'ya geldi. H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler. Bu. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu. hem siyâsî. Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. H erkes.1. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı. yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu. hem ticârî. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. hem iktisâdı. Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. 2. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : .etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi. T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı.

Türk Edebiyatı. ve XIV. saray ve konaklarda. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. A rtık tasavvuf. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu. İst. X III. Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. Nakşibendîilik. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^. Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar. 1973. yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. 1.148. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran. Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. C. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. 147 . 32) Bak : A. yalnız dünya değil. Bunu sultanlar da benim sem işti.İktisâdi b ir teşkilâttı. Şehir. yakılıp yıkılıyordu. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. Bektaşilik. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar. H erkes huzursuz­ du. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor. Ahîlik dînî . Kalbaklı.irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. 3. Melâmilik. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. O. hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı. 26 . yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu. insanları kardeş gören. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu. Zira. yardım cı olm aya dâvel eden.

47 (1951). R. 1) M. R udolf Tschudi^ ve Jakob. sayı : 124. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır. sayı : 7. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. C.15. s. Yıl . M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^. V. İstan ­ bul 1949 . 74-75. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . K aygusuz Abdal. Nur. Salcı. 198 . Köprülü. 31 . Tschudi. Abdal Mûsâ. s. s. 1935. F. 52 . 3. 14 .» İstanbul 1935’te negredilmlştlr.V . s.32.50. sayı : 4. s. A us einer türkischen HeiUgenvita. Hallauer. (Bu makale. s. 7 -13. sayı : 5. s. s a y ı : 1. 20 . J.. T ürk Folklor A ragtırm aları. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. Şubat 1973. Dağlı. IHirk Kültürü. 78-90. 203-207. Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I .103. İstanbul 1941. Hallauer* tarafından neşredilm iştir. Die Vita des İbrahim bin Edhem. s. sayı : 2. Y. Die Bekehrung des Kaighusuz. T ürk Bilik Revüsü. K aygusuz Abdal. R. L.207.54. Gaybi Bey.21 . Bd. nu : 5. 1. s. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde. 102 .BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür. Basel 1925.) M.

28 . elimizdeki nüshanın X V I -XVII. sahifede bitm ektedir. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk.5x12 cm. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. c. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. s a n âbâdî. ölç. 53. L. sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. 19. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. 7) Elimizdeki nüsha : sah. n estâ lik/rik’a. Bu hülâsalarda Kaygusuz. yz. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur. 17. ciltsiz. yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. Jf6. kt. Yazm anın başından bir. &Sxl6. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır. K öprülü. st. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır. Dil husûsiyetleri. N ur'un ve V. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır.

'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi. silâh-şorlukda. Ancak. Menâkıbnâm e’deki « . a. . ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K. Çocukluğuna âit bilgileri. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi.’A. onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. s. 78. çocukluğu. tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi. at üzerinde.. ’âniil. Ailesi. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi. Nur.S. Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi. kâm il ve tüvâne idi. 29 . g. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R. ’ârif.A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur. z6r-i bâzûya m âlik. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. m. .

tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar. b ir âhû gö­ rür..rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. onsekiz yaşında iken. m. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük. avcılık vb. Dağlar. Nur. kirişe kor. a. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar. 78. 30 . Gaybî Beğ de ardına düşer. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. ni­ şan alır ve oku atar. K irişden çıkan ok. Bebüı. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ. Gaybî Beğ. 2. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. sıçrayıp kaçar. Â hû'dan durm adan kan akar. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. fakat âhû yıkılmaz. vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler. 9) R. pehlivanlık.unun altına saplanır. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer. âhûnun sol koltuğ. g.

oradan da Kepezbaşı . Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor.Yokom an Beli . geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor.A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya. Tutacak oluyor. sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor. .Beyis Ovası .Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne. velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür. bir yaklaşıyor. Ok.-» B ir gün Gaybî. Gaybî : «— H a . bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış. yalnız benim içimde bir a şk var ki. atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar. T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor. Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş. benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor. O n a bağlıymış­ lar. fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. bir uzaklaşıyor. Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar. İS . Meğer o sahradaki bu dergâh. Böylece Söğütçük Korkud-eli . . Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim. 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı.lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor. 31 .A k su . ne olduğunu ben de bilemedim. O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış.S erik . burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış. Pek çok dervişi varm ış.Yenice . Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi. İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. M anavgat .ö k ü z Gözü . babasından isiin alır. Abdal Mûsâ. Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor.

Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun. buraya gelüp içerü girdi» dedi. ellerini bûs îdüb.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. hem en eğilerek selâm verdi. bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. Gaybî Beğ de. ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. İçeri m eydana girdi. bilmiyoruz» dediler. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . ileri yürüyüp elini öptü. Bu esnada. Begzâde. H em ziyâret kılasun. hak-i pâyine yüzünü sürdü. erenler gelsün diye buyurdılar.ddet öyle kaldı. Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . S ultan’ı gördü. dediler. o benüm şikârum dur. «’Aceb bu âhû nice oldu. Bir mv. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri. onu bana virün» dedi. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». nereye gitdi. nice oldı. hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu. dervişler. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi. Daha sonra geri çekilib. Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. alnını yere koyup. gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m .

neden senün şikârun oldı?» diye sordu. Meğer bu geyik sûretinde görünen. özür diledi. üzerine at sürüp hayli koşdum. dile bizden. dilegün nedür.' Ben om ok île vurdum. Gaybî Bağ. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu. gör okum» dedi. utandı. Biz geçtük suçundan. Beğzâde. Gaybî B eğ: «— Bilürem. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. ayağma baş koydu. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur. attığı ok. Sultânum!“ dedi. (H aşan Tanal. yoruldı. Gönlün. kadem getürdünüz. Gaybî Beğ. tazarrû ve niyâz eyledi. safâ geldünüz. Akalniş K öyü/Elm alı). Gaybî B e ğ : «— Sultânum. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . bu durum u görünce çok pişm ân oldu. b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi. Sultan : «— O âhû. her gördüğün câna ok atmayasun. güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. 11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. 33 . Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. keyfiyet-i hâli beyân etti. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor. bîr dahi böyle etmeyesün.» Beğzâde pişm ânlık duydu. bakıp gördü ki. Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı.«— Hoş geîdünüz oğîum. Çok menzil aldı.

b jf posta o tu rttu lar. 2 .j" e’âlâ Hazreti’nün.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. erkân üzre oturdu. 34 . yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. ağlamak ve gülmek. Zîrâ kim bu yol. s. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. tag ve sahrâ. Var imdi pederünden icâzet al. Meselâ dünyâ ve âhiret.5 .» Bu em ir üze­ rine. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ. sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz. AG nü^yası. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti. Gönlüne de danış ki. fe<^âd kılmaya. beline kem er bjiğladılar. gîce ve gündüz. oğulluğa kabûl eyleyün. her işde bir hikmeti vardur. ince. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. Çjglmek var. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. Cehennem ve Cennet. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. ondan sonra bizüm jtatumuza gel. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme. dedi. ^ış ve yaz. gitmek ve dönmek yok». b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün. gâm ü şâdî. Hakk '. mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye.

atından ve donundan ferâgat etm iş. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. ovalan. Bevvâblar. babası katına. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi. Gaybî Beğ de. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. Bu esnada k u llan başına geldi. b ir post üzerinde oturuyordu. K apıdan içeri bakdı. âsitâne kapısından m eydâna girdiler. Atla­ rından inip. 35 . gâib oldı. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. hiç gö­ rünmez. dedi. Beğzâde buradadır. Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi. M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. Aklı başından gitti. Beğzâde.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. G ördü ki. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. D ağlan. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. gelün». sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı. Siz bana dahi idemezsünüz. O rada Beğzâde’yi gördüler.

atının 'başmı t u t u p . Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. b ah âd ır b ir kişiydi. İçeri girdi. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. neyledünüz?» dedi. nice kişidür göreyüm. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. nâmus u iarum kalmadı. Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı. Dört-beş yüz adbalı var. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. Selâm verdi. acısı tepesine çıktı. Hemen yerini yurdunu bırakıp. ağladı. o Abdâl’ı bana tut getür. dâim a onu gönderirdi. Bu. Adı Kılağılı îs â idi. Her ne idersen becîd tut» dedi. Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. yok dîrsen helâk oluram. Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. 36 . oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. Teke Beği. Civânmerd idi. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. 'Alâ'iye Sancağı Begi. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. andan haber sorayum» dedi. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. Zirâ onun beceremediği iş yoktu. Teke Beği. nerede b ir cenk olsa. yüzünü yerlere sürdü. halk içünde vakârum. D ervişler onu görünce. hürm etle karşıladılar.

geldigin yola git. kapıdan dışarı çıkıp. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı. Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. pâre pâre oldu. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi. ne de ayağını kurtarabiliyordu. Çıkarm ak için uğ­ raşırken. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür.«— Aşağı in de. içeri girerek. Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. H iddetlendi. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. Sultan. dilegüni dile» dediler.^». yel gibi uçuyordu. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. Ama üze­ 37 . yerden yere çarpıla çarpıla. Kılağılı îsâ ise. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. ne atı durdurabiliyor. Çünkü at. bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. At. Sağ ayağını üzengiden çıkardı. «Hemen edebünle geri dön. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. Böylece at. taştan taşa. atum bagluyalum» dediler. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. öyle koşuyordu ki. benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem.. bana tiz haber virün. mübârek elüni öp. H em en atından aşağı inip. K arşıdan gördüler ki. atumdan aşağı inmem» dedi. Sultan.

rinde kim se yoktu. Teke Beği. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. koşm aktan kan tere batm ıştı. atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. Sultan ve mü38 . Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü. Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. temâşâ ideyüm» dedi. At ise. kolu. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı. hem de kıym etli b ir cengâveriydi. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü. O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki. Durum u etrafına sordu. dâl Mûsâ yanacak. Dur Dağında ne k ad ar ağaç . sancaklar kaldırılıp. Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler. gövdesi gitmiş. dağın yürüdüğünü görünce. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. Sultan. m unzam süvârler halinde durdular. Zira Kılağılı îsâ. davul ve zurna çalınıp. Kılağılı îsâ'nm başı. filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. başka hiç nesne yok.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. o münâfıgı âteşde yakayum.

bildi ki Sultan Abdal Mûsâ. ayaklarına yüz sürüp. Alâiye Sancâğı Beği. halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum. ’Alâ’iye'den kalkıp. Yaklaşm ca. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek. askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*. 39 . özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü.10. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi. Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı. velâyet ve kerâm et sâhibidir. Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. s. Teke Begi. Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti. Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme. Yolda gelirken.rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. üç yüz adam ıyla birlikte. Askeri de onun ardm ca geldiler. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. teydi. 5 . B ir m üddet sonra. AG nüshası. dağdan bir. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. mübârek elüni öpüp.

kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. Hoş geldünüz. fukarâya virmezler» dedi. H er biri. nice kimseler faydalansunlar. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. dördüncü gün vardılar gördüler ki. o pınarlardan bal yağ yerine su akar. Sultan Abdal Mûsâ. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi. Sultan. 40 . kerem erenlerden. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler.alıp mutfakda bir yire doldurun. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. A tlarından aşağı indiler. yağ aldılar. (önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. Sultan'ın dediği gibi. birinden bal. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. K aplarım doldurdular. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. onların özürlerini kabul edip. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. çok mü­ câdele olur. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış. bu pınarları koyun. «— Didigünüz olur. Erte bir gün gelürler. Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. H alifeler ve dervişler «Sultanum.

s. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ. onun terbiyesine bıraktı. Gaybî Beğ. A G nüshası. Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan. ’Alâ'iye Sancağı Beği. dervişler de hizm et ettiler. 3. bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. dervişliği ihtiyar etm iş. m aiyeti ile birlikte. 41 . 10-12. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. Âsitâne’de kaldı*'. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip.’Alâ’iye Beği. salihler-velîler gürûhuna kanşa. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e.

H acca gitmeğe niyetlendi.e. Sultan. Y. 12. Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. s. M enâktinâm e. s. 20’de «yek». a. îcâzetnâm e aynen şöyledir . 20’de «İhsan Kıl». 12-13. kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. e. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi. Nasibini aldı. Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu. : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. AG nüshası.«— Gaybî. M. s. DağU.g. «kal». Olunca M. 42 . Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. 13’de a. kaygudan rehâ buldun. s. Dağh. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4... Menâktbnâme. Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti. s. AG nüshası. g. Y.

Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki. Zira. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. s. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar. 13. şeref-i dest btıs kıldı. Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e. Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. k arar eyledi. 43 . Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. «Sultânum. bir divâneye. M aka­ m ına geldi. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer. şöyle hileler. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. her kim olsa. Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. A G nüshası. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler.

Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. 44 . Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler. Sul­ tan a m a'lum oldu. 5. Abdal Mûsâ. ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum. Kendü kalbümde saklayanı».Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir. gitm ek üzere izin istedi. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. E renler karşısında m eskenet gösterip. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der. s. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. 21) Menâkıbnâme. sen içlinden söyleyesün». Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. AG nüshası. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. seccâdeleri üzerinde oturdular. Bu hal. yü­ zünü yere koydu. 12-14. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar.

B ir menzile vardılar. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. Dervişler. Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. sebze ve meyveler vardı. bu çınâr degül. şükrettiler. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Yüzünü yere koydu. Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler. O gün yine akşam oldu. Yediler. ne hoş yirde bitm iş. yine kapıya vardı. D erv işler: «— Sultânum . Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . ellerini yudular. Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. Bu rad a Kaygusuz. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. Y anından da ulu b ir su akardı. Âdet üzere yerine geçti. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı. Durum. Bu su. daha sonra sohbete başladılar. Kaygusuz. bâlâ-bülend olmış» dedi. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu.Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler.

Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. peşimânlık fayda itmez» dediler. İçlerinden biri hemen kalkıp.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. yekcihet olmaduk. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. yek-dil. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. cümle bir dilden söylemek gereg idi. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. 46 . güzel çmârdur/» dediler. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. muvafakat kılmaduk. Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. Büryân köbap yapılarak pişirildi. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. Hepsi yek-dil. O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi. Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. Kaygusuz Abdal. Şim­ diden sonra ne fayda.

Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı. AG nüshası s. G em ilerden dışarı çıktılar. Kaygusuz Baba Sultan. üryan. Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. ayakları çıplak. tenâvül eylediler. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu. Kaygusuz Abdal ise. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. ilk b ah ar gün­ leri idi. 18. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. Meyve mevsimi değildi. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. Üstlerinde tennûre. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur.Abdal Mûsâ Sultan. H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. Akar suya baktılar. b ir m erkebe bindi. Bâri maksûda varalum» denmektedir. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. b irer gözleri pam ukla kapalı. 23) 47 . elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. biz de tenâvül idelüm». yalınayak kırk dervişi gördü. tîz tutun. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. M enâkıbnâme.

Bu yol kenârmda durdum. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. müşkilinî su’âl eyle. Bu diyâr-ı Mısr 48 . Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle.^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. Baba «— Teke Vilâyeti’nden. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi. Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. Hâcib : «— Pes m a’Iûm. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım. Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı. selâm 'verdi. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. sana b ir su ’âlüm var. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. hiç biri selâm virmedi. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. hepsinün bir gözinde pamuk var. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu. sebebi nedür. Sebebi nedür?» dîye devam etti.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne . se sana cevâb virelüm» dedi. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. Nevbet bugün benümdür. Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle.de selâm verdiler.

Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi. Yanınca kırk nefer âdemi var. kırk tâne kâşuk yondursunlar. zâhîr gözümüzi yumup. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür. Hâcib : «— Sultanum. kâmil ve ’âkîldür.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi.kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. Om imtihan itmek gerekdür. Sordum. o kimseleri çagırtalum. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler. bîr kimseye rast geldüm. K aygusuz: 49 . Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif. ziyâret idüb. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî.

safâ geldinüz. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular. Daha sonra yemeğe oturdular. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. Pâdişâhın sarayına vardılar. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler. eğilip selâm verdiler. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du. fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi. bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. içeri girdiler. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. K aşıklarını ellerine aldılar. yirm isi . Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. Ellerine aldılar. Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler.» 50 . Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz.«— Da’vete icâbet lâzımdur. âbidler. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi. Yirmisi sofranın b ir tarafına. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. Biz dahi bir gözle bakanız. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. Başından tutup doldurdular. sâlihler. kademler getürdünüz» dedi. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. Kaygusuz Baba. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı.de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi.

51 . 25) Fâtiha Sûresi. Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü. «Âmin. Sultan Kaygusuz. DİBY. 265. V e : «— Ey Şeyh. Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. Allah’m sevgilisidir. Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu. siz de «âmin» diyinüz.M ısır Padişahı.Kur’ûn e l-A z tm . Yüzleri ve gözleri açıldı. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. dünyâyı gördü. Yâ mu’în» dediler. Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. A nkara. Her ne ki Hakk’dan geldi.kod ataynâke seb’an mine’î .mesâni ve’l . Sûre-i Seb’al . Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. (A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. 24) H lcr Sûresi’nln 87. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi. «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. s. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu. 1975. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü. hoş geldi. âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . Daha sonra Kaygusuz Sultan. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm.

» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. başka nesne lâzım degüldür. dile benden ne dilersen/» dedi. Dağ:lı.42. kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir. AG nüshası. 24. 41 . e. bak . . Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. O.52. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi. m uhabbetle gülen b ir yüz. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun. Y. O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi.«— Yâ Şeyh. M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu. s. g. dünyâda murâdumuz. Kaygusuz Sultan. 339b ve M. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. s.. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur. aşkla dolu b ir gönül ister. a. Şiirin tam am ı için Mar.

O rada hazır olan bü tü n vezirler. yağ keşkülin içinde kayboluyordu. B ir tü rlü dolduram adı. K iler em îri bu hale şaşırdı. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. M ısır pâdişâhı. Hepsini keşküle boşalttı. Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum. em irler. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. 53 . Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. 19-26. B urada kırk gün kaldı­ lar. sâlihler. Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&. fakat b ir zerre ek:silmedi.durm asını em retti. Kiler Em îri keşküli getirdi. bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi. s. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar. O keşküldeki bal ve yağdan yediler. o keşkül! dolduramadım» dedi. Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. Ancak y an sı doldu. S onra bal fıçılarının ağzım açtı. AG nüshası.

Ne şehir var. B una teaccüp ederlerdi.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. Akşam olunca yine aynı hâl olup. 857/bag. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı.1. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. müellif K asrü’l . Gündüz gider. Gece yatıp. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf. ne pazar. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler. ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır.1453). K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir. B ütün hacılar geldiler. 6. Burada 28) Menâkıhn&me'nm. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi. kâtibi (K âtibü’l. Hac vakti erişti. s. K onakladılar. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar. 26-28. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi. Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler. Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. adm ı da ’Ayn» koydular^®. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi. 54 . AG nüshası. H er biri şehrin b ir yanm a gidip. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. A ynca. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi. K â'be şehrinde cem oldular. 12. akşam olunca da konaklarlardı. Menâlabnâme.

Asi N ehri’nin kıyısınöadır. s. Ziyâret ettiler. Daha sonra Karye-i Şeyhûn . orta milinden yukarısına k ad ar kırk. H âlid b. C.ı M u h a m m e d î » diye anılır. Necef. Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi. III. Seyâhatnâme. İstanbul İkdam M atbası 1314.Haleb . Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir. MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir. Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 . Ona göre. AG nüshası. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e .n â m e » adlı risalesini söyledi” .31. B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r .Kilis . 60). K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. Şam ’a geldi. 7. Bu yüzden de « D o l â b . B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille.yedi gün kaldılar. s. 28 . oradan da B ağdad’a ulaştılar. Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı. Asî suyu üzerine konup o turdular. Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle.35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir. sekizer saatlik mesâfeden duyulur. oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler. (Bak : Evliyâ Çe­ lebi.Akyol . dört ya­ nından.’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler.Serâkıb (?) .Hân-ı Tum an . 30) 31) 55 . Kûf.Ma’a rrâ (?) . H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır. Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi.i D o l â b » dır"**. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb. Dolâb-i Muhammedî. Evliyâ Çelebi. Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı.

Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler.43. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^. Menâk%bnâme. 31 . yü­ zünü yere vurdu. AG nüsnası. Sâm arrâ. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü.46. Gezip gördükleri yerleri anlattılar. AG nüshası. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. Musul. 45 . Ayrıca. Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme. Kaygusuz ve kırk neferi. T ekrar Bağdad'a döndüler. s. Abdal M ûsâ’yı gördü. Daha sonra Kaygusuz. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. 56 . s. Oradcin Medâin.oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler.

nu : 645. v. M. . 1497). 2. Y. s. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. Dag:lı. 88. nu : 4904. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır. T ürk Bilik Revüsü. M urad (1421-1451). 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. s. nu : 5. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M. A nkara Genel Kitaplığ-ı. Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. Nûruosmaniye Kütüphanesi. Dağlı. 1. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl.139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. m üstensihe âit bir zühul olmalıdır. M arburg nüshası. R. Nur. fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. İbni Fenârî. Kaygususs Ahâal.800/M. Filibe 34) 35) M. s. İstanbul 1941. 25 . v. 108b. Y. İshak Beğ. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır. Y. Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. R. Kltâb-ı Dilgüşâ. Yıl . 10.28. 1935.

İstanbul 1973. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. s. bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV. 27. 2. Dagrh. XIV. Dağlı.Hammâmîzâde İhsan . XV. İstanbul 1968. İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal..Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. s. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2. a sn n ikinci yarısı ile. Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını. g. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV. M art 1979. Ahmet Kabakh. Hıfzı Tevfik .H aşan Âlî. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. 58 . A ralık 1978. C. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. s. M. a.277. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M. Y. T ürk Edehiy û tı NümûneJeri. T ürk Edebiyatı. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. İstanbul 1927. Abdurrahm an Güzel. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. Dağlı’dan önce. 101. Nur. Dağlı. 276 . Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. 160. e. 28. Y. 800/M. 31. Y. c„ s. 25 s. 215.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. T ürk Kültürü. s. sayı : 197. g. s. sayı : 194. TK.17. a. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. İlhan Başgöz. M. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. 2. s. 1465) dir^. 16 .

İst. IV. Köprülü. S. Kaygusuz’un H. 16-17. g. 742 olarak hesaplam aktadır. 1939 (1. 769'da H icaz’a gittiğini. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. 1939. F. 44) 45) 59 . 847-848’e tekâbül etmektedir. s. Nur.doğum târihini de H. 761'de M ısır’a geldiğini. Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. Köprülü. Menâkıbnâm e’deki. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R.. m. E r . a. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. s. b a sk ı: Kahire 1934). s. K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde. s. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. m.00. TM. 1444 de H. 818’e değ^l..91 tarihlerine tekâbül eder. C. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. Mısır’da B ektaşilik. g. Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R. A. 89 . a. Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır. F. 20. 25. 2 baskı. Nur.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse. Ahmed S irn Baba. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 . 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^.

N. C. 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. N. Köprülü. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. Ergun. asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. g. 918/M. Wiesbaden 1964.. 117. İstanbul 1971. a. s. s. 47 (1951). Rudolf Tschudi. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir. Ergun. B arbara Flemmirf:. S.m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. 398. İstanbul 1955. s. Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. Bd. 24. Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. İstanbul 1930. s. S. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. 80. s. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde. 900/M. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. Agâh S im Levend. 196. 203. B ektaşi Şâirleri. 1 -2 . İstanbul 1935 s. XV. 20. Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. ayrıca H. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. s. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. 52) 60 . Nihad Sâmi Baharlı. Die Bekehrung des Kaighusu.z aus einer türkischen Heiiigenvita. Edebiyat Târihi Dersleri. m. Landschaftsgeschichte von Pamphylien.

Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . s. yüzyıldır. S a y ı: 207. s. 1953’te yazdığı b ir eserinde. yüzyılda yaşadığım ifâde eder. Abdülbâkî Gölpınarlı. H eft 48. nihayet XV. 6. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal . ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. s. 54) 55) 56) 57) 61 . O. V. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ .Pir Sultam Abdal. K aygusuz Abdal B ata yi . 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV. buna göre Abdal Mûsâ'ya. Abdülbâbi Gölpmarh.Bektaısi Nefesleri. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına.Türkische Gesellschaft E. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel. 3. Deutsch . Fundam ente II. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV. Cilt XIX. Die altosmaniache Literatür. manzum bir risâlesinde. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir.Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler. 1 A ralık 1968.XV. İstanbul 1963. Kaygusuz Abdal. Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. Abdülbâkî Gölpmarh. İstanbul 1953. V^alter Björkmann. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. -İ12. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. yüzyılda yaşadığını.Kul H im m et. A levî . Bonn Oktober 1962. 396. VV^iesbaden 1964. gençliğinde bağlandığına.

yüzyılın başında doğmuş. b iri Alâiyeli. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. s. Gölpınarlı. H. [yüzyılda yaşamış (XV. g. 1972’de. VIII. s.. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. 4. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. asırla birlikte XIV. doğum târihiyse. C. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır. IX. a. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. b ir parağraf isonra «Kaygusuz. Türk Ansiklopedisi. Gölpınarlı. yansıyla IX. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A. F akat Gölpınarlı. s. asır olarak gösterm ektedir. A nkara 1974. yüzyılın 2. Vasfi Mahir Kocatürk. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. Göİpmarh. VIII. A. Kaygusuz Abdal.Kaygusuz’un XV. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. 62 . İstanbul 1972. «K. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. 418 . 175.419. A. e. XXI. 175. yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^.

s. Bize göre kabule şâyân olan görüş. İstanbul 1936. Türk Şâirlert. Çünkü : 1. s. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. yüzyılda yaşam akta­ dır. 1. M. 3 4 -3 6 . dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir.dir. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. T ürk Edebiyatı Tarihi. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. C. Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. Ergun. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. Mûsâ maddesi. 290. s. A nkara 1970. s. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. 188. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. T ekke Şiiri Antolojimi. A nkara 1968. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. M. S N. R. Nur ve F. Kocatürk. T ekke Şiiri Antolojisi. T ürk Edebiyat% Tarihi. XV. V. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. s. Abdal. 143-156. 35. 63 . «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. s. K ocatürk. 169.

İstanbul 1277. İstanbul tab ’i. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. s. İstanbul 1279. 64. Şekâytk-ı Nüm âniye.. Künhü’I-ahbâr. Demek ki Abdal Mûsâ XIV.^azâde Tarihi. bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. 2. 134 a Â!ş%kpa. asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*. s. 205. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir. Tâcü-t . Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir. Y ıl: X I/4. İstanbul 1269^ s. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. BursalI Belîğ'. s. Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. 206. v. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. asırda intisap etmiş olm ası gerekir. Hoca Sâdeddin.dan . Sayı : 124.Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. 213. M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. M ustafa Alt. B ursa 1302. 33. s.tevârih. c. gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . C. Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. Güldeste-i Riyâz-% İrfân. 64 . Şubat 1973. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi). 5. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV. Ahdal Mûsâ. asırda yaşadığı fikrindedir. T ürk K ültürü. 406. Taşköprülüzâde. s. Ancak bu târihi. Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ . 2.

Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir. H. R. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir. 3. 742’de doğduğunu yazm aktadır. O. 800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. Dağh ve V. Çünkü H.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. Dolayısiyle Kaygusuz. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . M. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir. İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. . H. 742 olarak kabul etm e­ sek bile. M. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. Y. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H. Şu halde bahsi geçen H. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. Nur. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz.

. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . «İbni Fenârî» olduğu gibi. BursalI Mehmed Tâhlr. Y. s. Dağlı. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2. B urada M. İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. 38. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430). F âtih Zamanında Teke İli. g.. H albuki Alâeddin Ali. yüzyıl. XV. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik.M. tsm âil Hftmi Dânişmend. 1. 254. e. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. Dağlı. İkinci baskı. 118-119. 2. 313-314. 17. ricâlinden sayarken. e. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Y. B arbara Flemmlng. s. Murad’dır. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. İstanbul 1340. Y. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. BursalI Mehmed Tâhir. Murad Han. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. g. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. a. İstanbul 1975. Osmanlı Müellifleri. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir. Y. TTEM. M. nu : 79/2.b u şah ıslan XV. a. V. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^.. s. Ancak M. s. 65-6 6 . s. 1. s. Kocatürk. yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. M. e. Bizce bu doğru değildir. Cilt : 1. Cild. C. g. a. İstanbul 1971. 73) 74) 66 .

Bak : lA. bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir. 230. 2. XX. 66. Ahmet Refik. C. T ürk Ansiklopedisi. 67 . C. 400. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı. s. 613. Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz. tkinci Cilt.med de «İbni Fenârî»dir.. s. İsh ak Bey maddesi. 1. s. 605. Ism âil Hâml Danişmend. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''. b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu. e.. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . g. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder. B ü yük Türkiye Tarihi. s. İstanbul 1977. 607. Yılmaz öztuna. Murad II maddesi. 204-205. 397. a. İshak Beğ’e gelince b u zât. g. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir. a. s. Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. m.

O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez. Mar.Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri. V. İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan. Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır. 2. yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir. 68 . v. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz. 333a-b.. Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır.

335a. 69 . Çünkü şiir.. Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. v. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir. Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor. O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan. Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır. 334b .Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir. Mar.

AG nüshası. g. Tschudi. 78.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 . a. Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. s. B arbara Plemmlng. AG nüshası. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“.. R.. Kaygusus Abdal. 10. TM.59 . a. Cilt. M. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir.. F. s. 742/M. g. a. s. s. 760/M. sahifeden sonraki fotokopi. 1341 . Rıza Nur. 117. 762/M.. m. 1360 . 204.. T ürk Dili. 14. Menâkıbnâme. Mar.. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. M. m.42 — H. 3. a.H. 7.. IV. 8. 780/M. a. m. 79) 80) Dîvan. Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. s. Y. Dağ-lı. D aflı. Abdülbâki Gölpınarlı. 81) 82) 83) 70 . s.târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik.. «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir. Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H. e. s. 395. g. v. a. g. Nur. Misinada Bektaşilik. Y. 296b-297a. e. s. g. Menâktbnâme. Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®. s. 91. 1358 . s.61 . Sayı : 207. e. Köprülü. A ralık 1968. g.

H. 1332 . ÎA. 766/M. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz. 71 . 1361’de Kıbrıs Kralı Pierre. y. bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz. Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti. 730/M. 737/M. 1. y.33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta. Mükrimün Halil Yinanç. yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. H. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. y. a. 1329 . a. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H. a. onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir.Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. Bu kayıttan M. 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış. Aynı Alâiye Beği.30 . 288. 1332 . C. Çünkü Kalkaşandî. 1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç. «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. Alâiye maddesi. 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir. 733/M. s.

774/M. Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf. b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten. a.74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . 1333 (?) . 755?M.Alâeddin . Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin. 86. s. 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır. onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. Erten. Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur. 72 . Şu halde H.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**. Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. e„ s. H. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur. F. A ntalya Târihi II. S. 72. İstanbul 1940.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. g.

Ş. kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M. Yinanç. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir. s.. s. a. Yinanç. Y.. m. 89. B. I. K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al.8 . «. Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. O 12/1. Sayı : 7 . 1333(?) . Anadolu Beylikleri. s. a. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası. asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. Tarih Enstitüsü Dergisi. m. g. Teke Oğullan maddesi. Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. Teke Eli ve Teke Oğullan.132. Tekindag. Teke . Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa. H. 188. tA . Yinanç. e. Flemming.. «XV. H. Ş. s. H. H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır. s. Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed. Tekindag. 129. s. 6 5 -6 7 . İstanbul 1977. 92. 128 .dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır. 93) 73 . A nkara 1969.O ğullan mad. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. 131. Uzunçarşıb. M. g. g..

1 -2 . 72. Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir. g. a. 69. MenâkibnAme. s. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. 86. 6 . s. A. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal). s. m. Tekindağ. B.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'. Tekindag:. AG nüshası. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. 94-102. a. s. 94) 95) 96) 97) Ş. 131. s. babasının Hüsâmeddin Mahmud. e. m. g. 131. 105-108. N. S. Flemming. g. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*. Men&kibnâme. a. 134. s. a. 74 . s. dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz. Refik. AG nüshası. m. 50.. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. Ş. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş. g. Ergun.. 12T-131. 118..10.. Bilâkis. 28.

2 .. e. Ergun. Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. a. Dağlı. Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt. M. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur. s. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. 99) 100) 101) 75 . v. 36-37. Dağlı durm uş. 1 . Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir. Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. e. g. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. g. Ergun. «Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini. Ali Em îri Bl. «Gaybî». a. Y. C. Y. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. s. nu . Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz. 26. 50. s. asıl adının «Ahm ed Gaybî. C.. Millet Ktp. 33b. S. N. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder.. N. S. Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’. Menâkihnâme. e. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. g. 797. bir yanlış okum adan İbârettir.2 . 28. s.3. AG nüshası. 1 . a. (Manzum E serler).

S. Bak : «Âüesi Bölümü» 76 . a. Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. Gaybî Beğ. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan». Şemşeddin. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir. N. Şemsî. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur. g. Pertev Paşa. Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir.M enâkıbnâme nüshâsının 39. şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal». n u .. Aynı ad. Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. 87. «Seyfeddin. m. «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. s.

Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır. İstanbul 1928. 12. Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. 191.. s. « . v. 340b. M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır. Mar. Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı.. BektagiUk Tetkikleri. H asluck (ter. R. 77 . Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı. AG nüshası. Taaa/ovuftam. H ulûsl). şim den sonra Kaygusuz oldun didi. şeyhi Abdal M ûsâ’dır.G ay b î Beg. Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi. Gölpınarlı. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® . Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. s. A. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. 121. Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. s.. 18. s. Yunus E m re ve Tasavvuf. Menâlcibn&me. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur.

V. s 143. Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . 113) Mar. M. Ylnanç. 111) M. Vasfi M ahir K ocatürk. 288. lA . 2 6 a -b . Bektaşi an'anesinde.Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. . N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta.. «Baba Kaygusuz». V. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. v. M. Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. Kocatürk. 112) Miğlâtanâme. 4. 300b-301a. 44 7S . 296a. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. Cilt. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir. T ekke Şüri Antolojisi. Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. 3 1 0 a-b . 296a. AG nüshası. s. Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. 314a-b. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi. Alâiye maddesi. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. 110) V. M ısır’a gitmiş. s. 266. Biz. Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». 312a. s. H. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””. 1. «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. *) Menâkıbnâme. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV..

S. 27. m. N u ru n ifâdesi. s. 79 . tA. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’. 85. N ur. îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu. 288. N ur. M. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz. 114) 115) 116) 117) R. a. g. B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. g. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. g. M enâkıbnâm e’ye göre. 92.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. 85. ay n ca Alâiye’den îskenderiye. a. R. Yinanç.. H. e. s. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir.. AG nüshası. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur. Alâiye’de Mısır. 89.. N ur. R. g.98’de geldiği anlaşılıyor. P. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. Mendkıbnâme.. Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. s. Krten. Biz de R. 1397 . s. n . m. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz. R.. 800/M. s. a. a. m.

b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler. F. g.Musul .. Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin. Kaygusuz’un Mısır. 80. Köprülü.Bağdat . Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur.Şam . Mısır’da Bektaşilik.H am a . Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur.Kilis . m. a. Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder. Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür. Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez. F.H um us Halep . 25.Abdal M ûsâ Âsitânesi.Necef K erbelâ . a. M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz.Bağdat . Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz.Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*.N usaybin . sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu. 20.Hille . s. Hicaz.Birecik . Köprülü. Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz. Köprülü. .Küfe .

Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir. Mar. 333a. v. Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan..Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre. Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 . 81 .1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü. Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir.

v. 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar.. 333b .. Divan.334a.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. 82 .. v. Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“. v. 335a. Mar. 334a. Divan. Mar.

Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. M.. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. benzemesi'^. E dirne’den başka Yanbolu. Mar. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır. Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir. a. E. İstanbul 1315. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. 572 v. buralarda geçen yer adları m ühim dir. 335a.E dim e. Dag:h. ona bir dükkân tu tar. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. dd. s. g. s. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir.. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz. Y. a V. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. Seyâhatnâme. Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok. N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. v. 83 . Dîvan. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur.Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. Çelebi. 19. e.

a.. g.. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. 333b. A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler. g. a. B... e. s. s. s. Nur. s. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba. N. Bize göre de Kaygusuz’un XV. m. 398. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır. d. s. a. Mısır’da Bektaşilik. Banarlı. Mar. F. S. v.. g. Sâdece. Rudolf Tschudi. m. e. g. W alter Björkmann. 20. asrın sonlarında ve XV. 5. g. Köprülü. a. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır. 412.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz. 84 . asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV. R. Flemming. e. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir.. s. g. 98. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. 203. s. a. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. 117. Bizce kesin olan husûs. Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. Nur'^®. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. m. a. a. g. Anna M arla Schimmel.. yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^.. 25. Divan.

m.. Bu bilgelere dayanan F. F. 29. aynı asrın ikinci nısfında. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1. g. 95 . Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır. asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil. H al­ buki Evliya Çelebi. de Vanjany. 29. y. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R.. g. a. a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. H. y. g. s. m. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. Nur. m ağaralar» görmüşlerdir'^^. K öprülü. m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck.. S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*. a. Köprülü. N ur. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. 85 . a.. a. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. m. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. 18. e. s. g.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*. a. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"".96. Köprülü. A. s. F. a. a. L ondra’da ba­ sılmış. R. M ısır'da bulunduğu sıra­ da.

b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. Sayı : 7 . Teke . Abdal Mûsâ Telekesi.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir. 86 . Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde. Tekindağ. Nur. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. VII. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^.Oğullan. 93. Tekindag. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede. Kaygusuz Abdal. m. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır. g. s. tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. 73. T arih Enstitüsü Dergisi. Ş. İstanbul 1977. îlh an Akçay. a.8. Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. Türk Târih Kongresi A nkara.eli ve Teke . kız kardeşi : Zeyneb. a. s. Ilhan Akçay. 365.. N ur. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır. 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. Ş. Tekindag. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor. s. R. y.

Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. 1361 -1373 y ıllan arasında. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV. Tekindag-. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. 6. IX. Doğum târih i H. s. 87 . Ba­ bası. Bu devirde Alâiye. asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. 273-276. Beyahatnâme. B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. C. 742/M. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. 7 6 -7 8 . M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir.len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. s. g. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. m. Ay­ rıca Alâiye Beğliği. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur. zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır. 1341-42'den eskiye gidemez.. a. Antalya. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi. Çelebi. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. E.

Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir. Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. 88 . B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz. Edirne. A nadolu’da. 800/M. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş.on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış. Tahm inen H. Filibe ve M anastır’da bulunm uştur.ış olm alıdır. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir. Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm. ayrıca avcılık. Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş. 1397 . Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş. Yanbolu.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. Hicaz.

.62.87. s. s. Bekyâşi Tomarı. 357 -359. s. İstanbul 1926. İstanbul 1340/1921. İstanbul 1939-40. P. Z. GDO. 172. S. H. s.110. Atalay. Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın. J. 89 .. S. İstanbul 1930. Türk Edebiyatı Târihi. P.. 86. 41 . İstanbul 1928. Ergun. Yıl : 1935. Türk Edebiyatı Niimûneleri. s. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. İstanbul 1938. K aygusuz Abdal. İstanbul 1927.. 96. 161 . 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. nu : 5. s. A. s. s. Fındıkoğlu.80. M. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye. Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. 59.H. Bd. M. Kadrlye Hüseyin. 3.74. Ergun. 120.. S... târih sırasına göre şöyledir: Hammer. İhsan . Y.. s. İstanbul 1340/1921. Tevfik . H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur. s. Alî.. Türk Edip ve Şâirleri. Mihrâb. Onay.H. İstanbul 1935. V. F ırath . s. İstanbul 1941. N. İstanbul 1931. s. A. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal). Nur. 16-2 4 . Dağlı.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar. S. 158-59. Mısır 1939. Boratav. Dağh. N. 109 .. H ayat. Halk Edebi­ yatı Antolojisi.8 . 472-479.. T ürk Bilik Revüsl. R. 7 . Betsch 1837. Uraz. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. s a y ı: 15-16. T. Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. M. B ektâşi EdeMyatı. s. Levend. 8 0 -8 1 . İstanbul 1935. N.67.. B ektaşi Şâirleri. s. A nkara 1943. 58 . Baba. II. s. Sayı : 17. A. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri. Y. Edebiyat Tarihî Dersleri. H. B. 196-203. s.

Erg'un. 1. s. 35 -38.. Gölpınarlı. Sayı : 197. X. 177-195.. 143-146. TK. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. Drei türk.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1. 2 5-58. Gölpınarlı. A. İstanbul 1958. A raştırm a Derg. İstanbul 1953. Sayı : 10. L. 3 6 -4 0 . A. Bonn Mitteilungen. TPA. V. Pekolcay. Güzel. A nkara 1968. s. 245-254. Schimmel. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler. 398-405. . F. Gölpınarlı.. K ocatürk. V. K ul H im m et. C. N. s. sayı 9. s. 175-6. N. 107-8. A. T ekke §üri Antolojisi. S. Gölpınarlı. M. Güzel. B ekta­ şîliğin tç Yüzü. Ed.. Yunus Emre-Kaygusus .. Zaman Zaman İçinde. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV.. M art 1979. Fak.. 1.. s.. 31 .. B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri. İstanbul 1964. İz. Boratav.. Akalın. Oktober 1962. U. Dîvan 2. s. s. C. Cunbur. M. 31 . 2. s. 163 . V. İstanbul 1961. 102-103. İstanbul 1975. 83-85. 1 . II. 25 8 -9 . E ski Türk Edebiyattnda Nesir I. K aygusuz Ahdal. 207. 1 20 -1 . T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. M. P.. S. 25-28. A. M ystiker. s. 100-118.282. s. İstanbul 1963. 189 -197.Deutsche Gesellschaft E. İstanbul 1955. 2. Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. T. III) 4 3 -5 1 . s. Abdurrahm an. Sayı : 2. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si. 1. C. Alevî . Gölpınarlı. TK.32. s.B ektaşi Nefesleri. K aygusus Abdal. İstanbul 1960. N. Şubat 1481.2 . T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi. s. Abdurrahman.Pir Sultan Abdal. 90 . M. C. S a y ı: 194. H eft 48. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli.. s..Eraydın. A ralık 1978. A. A nkara 1979.. Fas. G ülistan 3. A. s. Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. s. İstanbul 1949. H atayi. 24 -28. İslâmî Türk Edebiyatı. Oytan. İstanbul 1955. Başgöz. XIX. Bonn. Türk. A. İstan ­ bul 1968. Salcı. 276 .169. 213-15. s.33. s 105-106. . Yunus Emre ve Tasavvuf. TDK A nkara 1963. A... Millî Kültür. TD özel Sayısı. K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. Caferoğlu özel Sayısı.

Kitâb-x M iğlâte 3. V ücûdnâm e c) M anzum .4. C.M ensur (K arışık) Eserleri 1. 2) Türk Ansiklopedisi. B udalanâm e 2. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. Saraynâm e 2. Kaygusuz Abdal Maddesi. Osman Ergin Bö­ lüm ü. s. m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. 419. 91 . Eseri inceleyen A. M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. G evhemâme 5. G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^. eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz. Biz. 21.

M üstensih : Ali b. ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. Koğuşlar Bölüm ü. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi. yz. istin sah târih i . Mecmûa-ı Lâtife.11.I. 25. 27x18. E m ir Ali. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III. kt. Var. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir. 1489 târihli. mıklebli. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. Memlûk tarzı. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir.1489. 10. hareketli nesih. Türk Dili ve 92 . 13x8 cm. Eldeki yazm aların en eskisi. 895/baş. c. ölç. A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. 90. 895 M. nu : 950. Biz. âbâdî. Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. G evhem âm e’yi içine alan ve H. Ahmed b. st. şemselıi kahverengi meşin.

ölç. Var. 19x12.Son : Ve 'anhüm (arab ça). 15. Ms. M..263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. 326-331. kt. 345.1501. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş. 19. n u : 645. 93 . B. M. s. oct. 24. M üstensih . Flemming. nohut rengi. Teil I. e. Marburg. ölç.28. 1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 . 2. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. beyaz. s. Risâle-i Kaygusuz. a. yer yer harekeli nesih. kaıhverengi. meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. W iesbaden 1968. E.5x11 cm. Ankara Genel K itap­ lığı. g. s. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş. s. yz. s. s.10. st. san. Staatshibliothek. c. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'. Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. s. 3. 17. siyah meşin.5x15. or. 14x9 cm. kt..1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında). yz. m. nesih. 23 . Ceneviz.. (sh) : 263. st. Türkische Handschriften.5. Var. 2. 4044. 25.7.

120a 120a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b . 253b-258b aralan farsçadır) 261a .341b 342a 342b .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b. Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı.340b 340b .262a : tki müstezâıd 262a .105a 105a .Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem.107a 107a .343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 .121b 122a .137b 137b .262b 264a .288b 288b .134a 134a .139b 140a . 263a-242b.

10. nesih.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4. iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). III. Nûr-ı 4904. 539-569.5 cm. 315. yz. 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . Var: 106b-120a.1630. C. Var. ölç.8. 23.7. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi). 114b-il5b. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 5. ta lik . sarı nohut rengi. 11. ölç.5.4. (üç sütun. karton. 13. İstanbul 1949. M üstensih : Veli Baba Sultan b. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm. kenardakiler yan). st. içteki düz. Sh. 16. âbâdî. İki terkîb-i bendi. kırmızı. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. istin sah târih i : 940/baş.: Dilgüşâ (IlOa-lllb. 24. istin sa h târihi : 1040/baş. 19 (iç sü tu n ).Meânî. nu : 95 . kt.2x7. 22x11 cm. meşin*. st.5x11. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ. Osmâniye Kitaplığı.1533.3x14.343b .223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. kt. c. 61. Hüseyin. yz. CâmiÜl. c. Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler. s. 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin. Sayı : 3 .

m eşin ciltli. Besmele.8.7x8. beyaz avrupa kağıdı.5. Delîl-i Budala. beyaz. 96 . yer yer harekeli nesih. ebrû kaplı. ölç. İstinsah ta r ih i: 1208/baş. nu : 411/1-2. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi. yz. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. DTCF. ham dele ve salvele.2 cm.11.39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 . c. üç hilâlli. kahverengi. 50. 7. nu : 5413. st. 16. st. mıklepli mukavva. İstinsah târih i : 1170/baş. Son . ölç.5x10. 14. filigram lı m ühreli.9. İstanbul Üniv. 9. : 1 . 17. 21. yz. Delîl-i Budala. Var. 15x8.1756. deri ciltli. 131. istin sah târihi : 1200/baş. îsm â il Sâib I. nesih.59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri. c. m ı : 4105. kt.1785. 15. nesihim si rik'a. kt. 6. K tp.7. c. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür. 21x14. Süleymâniye Genel Kitaplığı.1793.8x14. Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür.5 cm. yz. 19. 21x13. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür.s. 4.7 cm. Var. Var. ölç. me­ şin sırtlı.5. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler. Baş . V ar : 14a-49b Delîl-i Budala. 8. kt. 26. D üğümlü Baba K ısm ı.

kahverengi. 1259/baş. V ar .32a 32a -80b 80b -82b 82b . rik'a. 2. Kü- 9. beyaz.1821). 1. Osman Ergin Bölümü. c. XI X. st. Ib . îstin sah târihi : 1212/baş.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş. Ms. Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler. H am dele ve salvele. q u art 1494 (Vücûdnâme. Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e. ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb.1797. Depot der Staatsbibliothek. ölç. M illet tüphânesi.9.1843).5x14.5x8. Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur.107b 108b .130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü. nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala. İstanbul Belediye K ütüphânesi. Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a . 15. 15. istinsah târih i .5 cm. Var. 97 . kt.6. Tübingen. 26. nu : 909. k arto n ciltli. 28. Baş . asırda istinsah edilm iş nüshalar 1.2.Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur. or. yz. 62. 19.

İstanbul Belediye K ütüphânesi.B.9.1878). istinsah tâ r ih i: 1294/ baş. A nkara Genel K itaphğı n u .1845). Osman Ergin Bölümü.1. Gülis­ tan. Delîl-i B udala) . 30. B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M. istinsah ta rih i: 1304/baş. Miğlâtenâme.1893).1886). 167 (Dilgüşa. n u : 10. nu : 9. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1. n u : 3. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel.1851).1877).10.12. 6. istinsah târihi : 13^1/ baş. istinsah tâ rih i: 1268/baş. Üniversite A 14 (Delîl-i Budala. 26. Süleymâniye Genel Kitaplığı. n u : 7. 4. n u : 2. 7. 16. Mesnevi I . DTCF.3. 15. n u : 5. n u : 8. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ.I I I .I I . 8. 30. 5. Osman E rgin Bölümü.. Üniversite A 385 (Delîl-i Budala.E. H acı Malımu<İ Efendi Kısmı. Saraynâm e. DTCF.12. n u : 6. istinsah tâ rih i: 1262/baş. n u : 4. 27. nu : 1889 (Delîl-i Budala. nu : 3040 (Delîl-i Budala. İstanbul Belediye K ütüphânesi.7. istinsah târih i : 1296/ baş.

H âşim Paşa. 4. Pertev Paşa. 2. 16. n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . DTCF. 2. îsm âil Sâib I. Gevhemâme. G evhem âm e. H ayri Abdullah B udala) Efendi. 12. H aşan H üsnü Paşa. nu : 82 5. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. DTCF.3. H âşim Paşa. 3) n u : 19 (Dilgüşâ. Min- 1. n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8.11. DTCF. Dilgüşâ. c DTCF. 67 (Delîl-i Budala) 7. nu: nu. nu : 74 4. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. H acı H ayrullah Efendi. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. H. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. Mesnevi 1. İzm ir. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. H âşim Paşa. 14. 13. 2. n u : 55/4 (Delîl-i 6. H âşim Paşa. n u . 15.

n u : 909 (Delîl-i Budala) 2.. Hacı M ahm ud Efendi. Uşşâkî Dergâhı. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. n u : 797. O sm an Ergin Bölümü. n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. Osman lâte) 4. (Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . dala) 14.10. (Şiir­ ler) 4. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. Muallim Cevdet. n u : 115-116. nu • . 16. K. n u : 535. 15. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. dala) 12. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. Osman Ergin Bölümü. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı. n u : 910 (Delîli B udala) 3. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u . n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz).. Osman Ergin Bölümü. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1. 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. dala) 11. e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. 17. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. dala) 13. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi.

2746.. n u : 1961. 4. nu : 1889 (B udalanam e) 10. Staatsbiblothek.. oct. M arburg Ms. B udala). 3. n u : 1283 11. nu : 1407 7. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. Osman Ergin Böl. n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1. nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. I (Delîl-i Bu­ dala) 2. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. Osman Ergin Böl. R.. Osman Ergin Böl. Osman Ergin Böl. or. Osman Ergin Böl. Viyana. Flügel III. Vahid Paşa. M.. Osman Ergin Böl. 2620. 16a.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1. (Delîl-i 4. n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. 2736/4. 3.. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. n u : 1993. 489. M arburg. or. oct. oct. M arburg. Ms. Ms. or. 101 . Staatsbibliothek. Staatsbibliothek.6. 2. 543 (Dost.

V. Gotha. Dilgüşâ. 51. güşâ). 68. m. M. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme.. Nur. M arburg. 86-88. araştırm am ız sırasında. O rient 8. or. Türh Edebiyatı Târihi. Gevhernâme. R. Kocatürk. V. N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. B unlardan başka. Salcı. M. 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. n u : 35. L. n u : 144 (Ms. 12. oct. S taattbibliothek. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. 7. 144. Staatsbibliothek. husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. lanâm e) Ms. 3054. 6. n u : 185/II-1II (Miğlâte. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır. M arburg (DilPertsch. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. T ürk Edebiyatı Târihi'nde. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. R. a. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. Ms. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch. K ocatürk. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M. g. R. 51) V atican Turco. Min­ bernâm e. oct. 13. s. varlığını öğrendiğimiz. 3. 10.5. 9. 11. 2. 102 . or. 8.

C. Mesnevi. a. g. 14. m. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®.fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. 103 . Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ. Salcı. Ş ükrü Elçin. Sayı : 1. L. 4. fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir. 9) V. s. 1..

Nûruosmâniye. v. iki Terkîb-i Bend’^. 3 7 -4 0 . v. nu : 19. M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. Hâgim Paga. 212a . M enâkıbnâme. A nkara Genel Kitaplığı. Men&kfibnâme. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. y. E rgin Böl.213a.. nu : 979’de 64.83b. n u : 4 1 1 /l'd e 4. v.222. 218 .. v. Mar. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. V. Manzum E serler Blm.137b. M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. v. iki Müs10) 11) B.24b. Belediye K ütüphânesi. Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur.II. TürUische Bandschriften. 12) 13) 104 . n u . 663'de 9. 330-331. O. Ali E m îrî Bölümü. n u . Nûtuosmaniye. nu : 619/29. s. nu : 663.. 137a-139b.. 134a . Flemming. Süleymâniye. 81b . An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir. nu : 2467/IX . 199a-b. 23a . Millet Kütüphânesi. s. P artev Paşa. Belediye. ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1. AG nüshası.. n u : 52'de 31. nu : 909’da 4. s. v. Süleymâniye Ktp. 214a-215a. Mevlânâ Müzesi Ktp. Millet Ktp. Osman Ergin Bölümü. Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^. 4904'de 44.. nu : 797. Süleymanlye. Teil I. 25a-26a. Düğümlü Baba. Mar.

52.tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. Tercî-i Bend. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. v. 21 5 a-b . . larından bahseder. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz. hajn/an. Ank. d ü n y a . kum rular budaklarım da yuva yapardı. O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. 3 1 4 a-b . diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. bitki. K isrâ. Men&kıhnâme. zikr. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. İskender. insân-ı kâm il. Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. Gnl. b u gönül. Ktp. Dallarım göklere ulaşırdı. Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. Kuş­ lar. Kaygusuz. nu : 105 . AG nüshası. s. Kayser. bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar. Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. 687. ları. 75b-76a. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden. geçer. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz.. edeb. 51 . B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı. Bağrım a kem end takdılar. vahdet. şiirlerinde Allah.. v. Nûruosmaniye. sokak sokak dolaştırdılar. . Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz. V. aşk.

Ank. Cehennem. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. gılman. güneş. Önce su oldu. Ktp. canların ilkidir. B ütün bunların sebebi. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. Şim di. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim . hangilerinin farz. yıldızlar. n u : 645' deki yazma 1560 beyit. Kaygusuz. dünya. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi. O’nun câm. Cihân. onu anlatayım . huri. aktı. Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. n u : 645. Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. Ay. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. Mus­ tafa oldu. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu. Allah. H er sıfat zât içinde gizliydi. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. 2.. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. ikilik yoktu. âhiret yoktu. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar.kaç rek ’at olduğunu. zaman. Gnl. în san vücudu yoktu. Cihân istikâm et 106 . vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . ilk önce M ustafa’yı yarattı. Cennet. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. Âlem ve insan hepsi birdi. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. herşey. yer ve gök hazine içinde bir sırdı. M ustafa’nın cânm da sır idi. M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse.

B ir dereye erişti. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. eski hâline döndü. Âdem. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. 107 . kulağı eşeğe. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. Ayağı sığıra. Mekke eli’ne düşm üştü. gövdesi ve tüyü koyuna. ona «tâneyi ye!» dedi . Havvâ’nm peşinden gitti. böylece varlıklar canlanm ış oldu. Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. içleri hardal tânesiyle dolduruldu. Sonra kam ış yaratıldı. fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı. Sel gelip bunları dünyaya yaydı. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. H er can kendi cism ine girdi. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır. Allah atı. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. Âdem’in Cennet’e konulm ası. Allah b ir kuş yaratıp. Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. Havvâ’nm yaradılışı. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. Havvâ. O da Âdem’i arzulayıp aradı. Âdem Şâm ’a vardı.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. Dünya önce denizle doluydu. Otuzüç yıl Âdem. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı.

Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. Âdem'de ayna oldu. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. Perdenin aslı su. Hz. pam uktan elbi­ seler giydiler. raiyyetler ve peygam berler. Hz. hikâye edilmez. Allah. Âdem'le Havvâ. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. Kaygusuz Abdal. insan ların b ir kısm ı Şît'e. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. Mûsâ peygam ber ve Firavun. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. Hz. ateş ve yeldir. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür. İşte dervişler bunlardan nişandır. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. toprak. b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. âlem in aynasıdır. Cebrâil. Daha sonra N ûh Tûfânı. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. 108 . Dâvûd ve Hz. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz. Âdem'i yüzüne perde eyledi. M uhamm ed'e gelinir. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler. Buraya kadar olan kısım. Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. Âdem.

«mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir. H âşim Paşa. Ktp. Süleymâniye. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. Eser. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. n u : 167. Bu eserde. dişi mi olduğu sorulur.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. Yedi kat yerde mi. nu: 411/1. can mı. Gnl. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş.3. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda.. Bunu ancak âşıklar anlar. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. Düğümlü Baba Bölümü. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü. 645. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır. m ünâcât ile başlar. Osman Ergin Bölümü. Ank. 1017 beyittir. 805. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. erkek mi. Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur. yoksa gökte mi bulunduğu. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l). vücut mu.. Süleymâniye. ikinci ve üçüncü mesnevîler.

oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi.yiğitlik . K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir. m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. kırılacak dala konm a. B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. D estur verilin­ ce içeri girer. 110 . İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır. tuz ekmek hakkını unutma. üçyüz altm ışaltı çarşısı.pîrlik) geçtikten sonra ölür. Şeriât. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. ulaşamayacağın şeye elini uzatma. Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. P ir ve mürîd. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır. Ne Mısır. solu. Derviş. în san dört safhadan (oğlanhk . Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur. b ak ar ki b ir muazzam şehir. ne sattığını so­ rar. «Bilmediğin sözü söyleme. Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi. ne Şam onunla kıyaslanabilir. önce b ir noktadan ibâretti. Kâinât.kem al (kırgılluk) . Çünkü sağı. oniki kapısı var. Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler. Daha sonra Kaygusuz. şehre girm ek için d estu r ister. «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. N okta çekilip «elif» oldu. tarikat. fakirlerin elinden tut. m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler.

«Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır. İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir. Onun katında her diken gül olur. Cevherden cevheri o .. İçini dışını aşk ile yandırır. sonra 111 .» hadisi açık­ lanır. Sözü pişirir.'farkeder. Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur.diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya .. O halde nefsi bırakm alı.hayrı. ona duymamalıdır. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû. Özünü tahkik süratiyle bilir. Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur. özünü bilen de rabbını bilir. V ahdet m ülkünün sultanı olur. Cümle kâinât onâ Cennet olur. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz. Daha sonra «nefs»e geçilir. şerri yol eri bilir.

derviş öz yolu­ 112 . H er şeye hikm et­ le bakar. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir. sözlerini m izâna tartıp söyler. Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur.söyler. Isâ nefesli. kendisi m âm urdur. Dünya b ir gör-geç evidir. O. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. Yûnus'u balık içinde bekleyen. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. iki cihanda zelîl olmaz. evliyânın vasıflarını sayar. Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. Sofi. cam vahdet âlem inin defteridir. F erhad'a Şirin görünen. Evliyânm «delîl» olduğu insan. Eyyüb sabır­ lıdır. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». Dünyaya gelmekten m urat. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. Dün­ yada herkes «er» olamaz. B undan son­ ra tekrar. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir. Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. Zâhir içinde bâtını nûrdur. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. mal sahibi olm ak değil. âşık feryâd ü âh etmeli. Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. H akk’ı bilm ek­ tir. İnsanın hayvan ol­ madığını. Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. herkes de «er»in kim olduğunu bilemez. cismi viran. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. Ahmed huylu. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır. zikr ü teşbih etmeli. Gönlü mâden-i esrar sırrı. Yahya’yı herdem ağlatan.

katre-i um m ân. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. H er işin aslım o bilir.ile ol hâbîb IIS . Atla eşek b ir değildir. m âhlûk. ü stat. Kelebek uçm akla kuş olmaz. aşk. sen. îğne.nu gözetmeli. sedef. h er çiçek güle benzemez. karganın m aksûdu m urdiırdır. im ânım aşk ile kaim eyler. gözünden p er­ deyi kaldırır.y . şer. H er işin aslını anlam ak için. bağ. vahdet. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. m âşuk. Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. ben. âhiret. inci. baykuşun vîrânedir. küfrünü kesip im ân aşılar. İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . Hâlik. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. haşr. yakın. âşık. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı. bülbüle gülistan. H er sedeften inci çıkmaz. bağban. şâkird. H arâm î kervan gözlem di. Sonra tekrar. sırat. Bülbülün yeri gülşen. kılıcın yaptığı işi yapamaz. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. dünya. Seni vuslata o iletir. hayır. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. Tûtînin lâyığı şeker. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. Türkm en yaylaya göçmelidir. în san konuşur. ırak. K ürd ayran içmeli. hayvan otlar. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir.

114 . H ûri. bb) İkinci Mesnevi Mar. Cihan onun için gülşen olm uştur. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. ne olduğunu. havuz. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır. Kt. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. Âdem hüdhüddür. ateş. 388 beyittir. K af'dır. toprak ve havanın tılsımı odur. însanm gözünü açması. Gn. Adem'e secde etm işlerdi. ay onun için batıp çıkar. nu. sîm urgdur. Çünkü yıldızlar onun için parlar. âlemde olan herşey âdem de vardır. Su.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz. 19'da b irer nüshası vardır. Âlem sedef.. kevser onun için­ dir. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. bu dünya çarkı onun için döner. tûbâ. Âdem cevherdir. Hâşim Paşa Bölümü. Âdemi bilen köle iken sultan olur. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler.

kim i to ktur. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. güneş gibi m enşur'dur. kış. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır. Onda ne azık ne su. gelmek. kim i­ nin yerini külhan eder. Bu dünya halkı ona «deli» der. Bu gibi nesneler orada kesrettir. kim inin kesesi boştur. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. Özü. diyen Kaygusuz. îşte dünyanın hâli budur. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. ölmek.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . kim isi «velî» der. doğmak. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır. «zât» vardır. Kimi aç. Kiminin elini tutup sultan eder. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l . uyanm ak yoktur. kesretin tam am en gittiğini. İsa nefeslidir. O. ne harâm î. O rada yaz.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. T arikat yolu em indir. ne yoldaş vardır. onla­ rın kibirlenm em elerini. Kiminin vakti hoş. uyum ak. gitmek. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez. kim isi inkâr eder. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. Menzile yeten. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. O rada «sıfât» yok.

vahdet âlem inin güzelliklerini sayar. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner. Şeddad. Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. K arun. sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır. Kayser. sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r. B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. gözünden perde açılmış. Cihanı tutan. düşünde b ir şehir. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. Sonra uyan­ mış. N em rud. Firavun nerede? Cemşîd. Bundan sonra KaygLisuz.

E renlerin him m eti Arşten yücedir. zülf-i perişân O’dur. kam ıştaki şeker O’dur. cümle cisme can O'dur. Şâhım. Kimi Leylâ. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır . m erhem vuran da O’dur. Benim herşeyim Allah’tır. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. kim i Azrâ’dır. Cennet gerekmez. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir. B ütün sırlar gönülde gizlidir. dildârım . Aşk. Geyikteki m üşk O. daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar. kim i M ecnun'dur. H er haberi erenlerden sorarlar. m ahbûbum . gülistan O’dur. Hüsn-i lâtif O. K ürd için «cacığ» O’dur. Erenler halk içinde güneş gibidir. Aşk gönül içinde «delîl» dir. Bülbül O. gönülde mesken tu tm u ştu r. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. Cümle katrenin um m anı erdir. sermâyem. 117 . «Sözü çok uzatma. dükkânım odur. Anlatılan destan O. ci­ han. T ürkm en’e «çığ». Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur. bundan sonra «erenler»i an­ latır. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir.diyerek önce «aşk» hakkında. Kimi Vâmık. Yara da O. Onsuz bana can.

tek rar «birlik» i anlatır. âdem sıfatında görünm üştür. ırakla yakın. Çünkü m âbud. Bî-nişana nişan. Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. Kaygusuz.. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. b ir çerağ. Kâf ile nûn. îmânın aslı edeb iledir.cc) üçüncü Mesnevi Mar. herşey «bir» oldu. Tekrar «âdem» in değerini anlatan. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. 118 . Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer.. gece ile gündüz. Herşeyde Allah vardır. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. her sûrete can âdem dir. herşey birbiriyle do sttu r. 367 beyittir. çeng ile ney. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz. yahut yemişli b ir bağ misâlidir. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. 167 ve 645 ile Süleymaniye. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. Gn. n u : 19’da b irer nüshası vardır. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır. Birlik âlem inde herşey güzeldir. Ank. hüdhüd ile sîmıırg. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. in san gözünü açıp özünü görmelidir. n u . H âşim Paşa Bölümü. Kt. O.

B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. M ansûr'un niçin asıldığını. hepsini anlar. Âdemi eşekten ayıran aşktır. fitnesi çoktur. Süleymâniye. yedi kat gök nedir. kürsî. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. Mar. Bu insan sağını solunu bilmez. S ûreti âdem . kanadı kesilmiş kuşa döner. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. B ir akça için bin yalan söyler. yedi kat yer. Dîni. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. K oğuşlar Bölü­ m ü. M uham m ed’in m irâcını. n u : 950. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu. Y ûsuf’un niçin satıldığını. İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. özü hayvandır.. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. Aşk.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. Cihan aşk ile parlar. im anı dünyadır. sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. n u : 4044. gözü görene m eş'âle. T u r'a aşk ile gel­ m iştir. yol sorana «delîl» dir. başından vazgeçer. H âşim paşa 119 . ka­ lem. insanı yoldan çık an r. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. m üslüm anm haccmı öğrenir. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. İlm-i Ledün’e ula­ şır. Âlem aşk ile döner. Nefis. Cennet. Cehennem. 4. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. Mûsâ. Kaygusuz. ölüyü m ezarından çıkarıp soyar. Dünya yalandır.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Hasan-ı Basrî. Şehir insandır. kimi dehrî. hastanın marazını bilir. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur. kimi bekrî. Ne istersen kendin­ den iste. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. Orada sonsuz cevherler vardı. kimi uşak» tır. İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. hâzık bir hekimdir. Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. «Müridlerinün kimi lûtî. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. muttasıl oruçdur disünler. Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. kimi sûkî. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. Kendilerini de Şiblî. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. kimi oğlan.nna karıştım. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. Çünkü mürşid. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. ama gidemedim. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. Şehre girince oğlan kayboldu. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. Hakk’ı isteyen orada bulur. kimi pûtî. An­ cak herkes mürşid olamaz. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar.

. Mûsâ.. Gökler dolap gibi döner.. B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır. yerler dâim durur. Çölün ortasında b ir büjöik yol var. Hz. fakat yolun sonu yoktur. güneş aşağıdan yu­ karı çıkar.. yıldızlar m eş’alem. Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış. su yukarıdan aşağıya akaı-. çarh devranım.. hâkim lik. kulluk benim karînem dir. sular dam arım . bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir. gökler çadırım . belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r. bilmezsen kalk git» dediler. M uhammed. beğlik. Derviş b ir m üddet yolda gider. Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 . te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder.» Daha sonra Kaygusuz. Hz. Ay ve güneş kandile benzerler... Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır. Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . Bana «kuş dili bilirsen söyle. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. B unların cüm lesi b ir vücuttur. Yedi kat yer b ir avuç. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . yerden göğe b ir kulaç.ve gâh gâh sâdık âh iderler.. îsâ . O rada kendinden başka kim se de yoktur. Hz. Hz. İbrahim ve Âdem oradaydılar. arş seyrânım . F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler. dokuz felek b ir tekne. Yedi kat yerler vücudum . Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. B âri çağırayım. Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil.

T ekrar m ütehayyir kalır. Osman Ergin Bölümü. eski nüshadaki şekli tercih ettik. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. Turco. K endinden b aşk a kim se yoktur. E serin adı. n u : 411/1-2. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. s. Vatican. Ancak biz. Süleymanniye. H acı M ahm ud Efendi Bölümü. 2 sak. nu : 663’te b irer nüshası vardır. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. Süleymaniye. Mar. Düğümlü Baba Bölümü. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. Esasen «birini şaşırtm ak. İstanbul. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi.Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. n u : 4044. 129 . 138Ö. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. Hemen başını özüne çeker. özü özüne görünür. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. 797. B akar ki düş değil. Basm a B udalanâm e nüshalarında. 2. fa­ kat yine bulamaz. nüshası yirm i beş va­ rak tır. B akar ki ne sah­ ra var ne yol. B irilerini arar. K itap b u rad a biter. nu. nu : 185-11. n u : 824/2. Kâmûa-ı TürM. A nkara Genel Ki­ taplığı. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. n u : 3040.

Kendisini tek ve tenha görür. gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. bask. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. B eyrut 1927. Hz. s. 130 . M uhammed. Derviş. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. Aşk pazarına 20) Mes’ûd. kendisidir. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. E r -R â id . Şeyh. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. 1408. b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. Elinde asâ. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. Bu sırada derviş Hz. Ba­ k ar ki yer. O zam an an lar ki b u âlem den m urat. boynunda teşbih vardır. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. Peygam ber de «O da devedir.düşm em ektedir. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. O rtada Hz. 2. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. Diğer peygam berler. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. Eser.

Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. kuyudan ki çıktım . Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. Derviş «peki. Derviş. der. Ali’dir. görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. Ali’nin kulluğunda bulunur. ona m ürîd olur. Hz. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. Ali’ye sorar. Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. ^ 131 . Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. Ali’ye sorar. Ali «yukan bak» der. «ben onu göremiyo­ rum. Hz. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz. Daha sonra Hz. fakat Hz. Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. Hz. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. Ali’ye tahsin ettiğini görür. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. Derviş yine birgün Hz. Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der.girer. M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar. Hz.

F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. Sonra derviş uyanır. Derviş. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. B aşlarında N em rud. B ir başka rüyada. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. O sırada şeytan gelir. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. «odun toplaym. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. Derviş de onlara erişir. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı. Derviş b ir rüya daha görür. Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. Hz. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. Derviş gâlip gelir. îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. Şey­ tan kaçar. B ir kalabalık görürler. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. îs â ’yı ve F iravun'u görür. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. Hz. 132 . B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş. H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. Firavun'un askeri. ateş yakın. Şeytan yalvarır. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. Bu rüyada da Hz. Hz. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. dervişi kovalar. Derviş onlara Hz.

H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. Derviş b u rad a uyanır. âkiller dolup taşar. Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. ben bunun doğduğunu bili­ rim . Derviş yine rüyaya dalar. B unun üzerine der­ viş. Yine m ücâdele ederler. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur. Behlül de onu görür. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. «N em rûd ta n rı m ıdır. gel b u k üfür sözleri terkeyle. dervişe rüyâsını anlatır. Derviş. O nlar da giderler ve otururlar. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 . Şeddad.Ne kim şeytan der. diğerleri de dağılıp giderler. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. Fira­ vun. îb râh im getirtilir. kucaklaşırlar. Behlül.M ancınık k u ru ­ lur. âlim ler. N em rud onu tu tar. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır.» Derviş Hz. N em rûd. Şehirde ârifler. Beykozlu Peçan) oğludur. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar. seni bırakalım » der. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. başka ta n rı var dediğini anlatır.

Bu esnada «gel kurban al. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. soru hesap bitm iş. T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. k u rb an ı al. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. Derviş uyanır. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş. H akk'ın birliğine şükreder. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. ileri yürür. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. B ir yerde kalabalık b ir divan var. 134 . buraya gel. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur. Derviş âlem in te­ şekkülünü. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. yürürler. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. Derviş derhal onu tanır. Behlül un çok hoşuna gider. derviş aldırış etmez. Yine m ücâdele ederler. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. Derviş de onların yanına gelir. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. görürki balığı öküze yükletm işler. m aksut yerini bulm uş. b u rad a sohbet edelim» der. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. Mûsâ peygam ber «derviş. Onun nûrundan ve ruhundan Hz.okur. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş.

m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. üçyüzaltm ışaltı arkı var. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. Hz. Kim olduk­ larını sorarlar. orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. Muhamm ed’i. sofiler gelip Hz. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. Ali’yi görür. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. B ütün kâinat bu aynaya akseder. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. zâhidler. o sırada derviş uyanır. oniki burçlu. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. Süleym an’ı. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e. âbidler. Şeytanın elini çözer. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der. Hz. Ali’ye selâm verirler. Birin adı Kabûl-i Rahm an. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Hz. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş. C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. birinde Hz. dörtyüzkırkdört çarşısı. Yediyüzyetmişyedi mahallesi. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür. Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. Derviş de önce âdem donunda. Üç katlı. Süleym an h üküm dar olduğunu. B ütün şeyhler. Süleym an’ı görür. B ir başka rüyasında Hz. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. oniki kapılı.

Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. cihandaki herşeyin. Hz. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 . M uham m ed ona Şam ’ı sorar. Allah’ın hepsini bağışladığım . Oraya gelen derviş. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Bunu söyleyen derviş. M uhamm ed. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. Hz. Daha sonra uyuyan derviş. Yer gök. cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür.görür. herşey yerli yerindedir. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. Hz. Geyik dervişin içine girm iştir. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır.

Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. ağız. nu : 909. El­ ler Cevzâ. akıl. âriflere sorun bu düşün tâbirini. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. râbian Şems terbiye eder rû h olur. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. n u : 6817. b u söz ne de­ m ek olur. nu : 1494 : İst. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. 16 varaktır. 137 . şu kitabı yazdım. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. Üniv. n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur. âyetlerini vererek başlar. Taban H ût'dur. sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur. Kasuk Sünbüle. B ut Kavs. kulak gibi ve batınındaki hayal. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. Göbek Mizan. sayıkladım . Zeker Akrep. hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. «Ben b ir düş gördüm . Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. 3. Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir. Tübingen Devlet K ütüphanesi. Osman Ergin Bö­ lüm ü. nu : 1321. Alın Seratan. Eser. Belediye K ütüphanesi. B aldırlar Devi. Dizler Cedy. K ütüphanesi. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. K ollar Sevr. Göğüs Esed.kitaba yazar.

yediyüzyetmişyedi sinirler. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir. El K udret-i Allah. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. 138 . Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. 3. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. Âdemin vücûdunda. Güz M ârifet gibidir. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. Gönül Mihr-i M uhabbet. B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. Ağız kelime-i Şehâdet. B urun Yol-ı Cennet. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir. B urun İsrafil'e. Baş Tâc-ı Devlet. kim isi kapanır. 2.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. K ara kış şeriat gibi­ dir. 4. Onun eteğinden tutm alı. bu n lard a hikm et çoktur. Bu kapıların ki­ misi açılır. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. Yaz T arikat gibidir. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. izinden gitm elidir. göz Azrâail'e. Adem. . Kaş Âlem-i K udret. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir. K ulak Pâk-ı Nübüvvet. Cihana gelmek T arikat gibidir. Ağız Cebrail'e müşâbihdir. Göz Nûr-ı Vahdet. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. Alın Nûr-ı Hidâyet. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir. B ahar Ha­ kikat gibidir.

tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . yabanda aram anın aslı yokdur. gönüllerin.B undan sonra Kaygusuz. İm di h er kim h er şeyi görür. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır. yerde olanlar da Allah’ındır. Daha sonra Kaygusuz. sıfatların. nihâyet son peygam ber Hz. «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım . Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir. yâni însân-ı K âm il’dir.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ. Kaygusuz’a göre. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. İnsanoğlu kâinatın defteridir. B ütün m ekânla­ rın. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur. Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz. yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini. Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. âlem lerin.

sol yanında halife vardır. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. İnsan kendisine bakm alı. Daha sonra Kaygusuz. altıbini insana m ütealliktir. Altıbini nebâtâta. B undan dolayı cümleye hük140 . Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir.zım dır. Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. makbûl-ı vücûddur. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. yediler. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. üçyüzler ve binbirlerdir. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. B unların da eli altında velîler vardır. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. kul m u sultan m ı anlam alı. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez. Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû. Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. B âtın erenlerinin halleri böyledir. altıbini hayvânâtâ. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs. üçler. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. kırklar. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. ih tilât halindedir. însanm kendisini bilm esi. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. B undan sonra «Ey Dâvûd. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. O.

n u : 167 ve 645. n u : 398... Ankara Genel K ütüphanesi. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü. Düğümlü Baba bölüm ü. Mar. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. Ancak insanların hepsi böyle değildir. oct. DTCF. İstanbul Belediye K ütüphanesi. ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. nu : 411/1-2. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. B irçoklan sûretâ insan. M art 1979. Mar.. Ms. or. Süleymaniye. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi.. Ali Em iri Böl. n u : 698/2.meyler. n u : 4904. n u : 3692/2. nu : 17824. Millet Ktp. Osman Ergin Bölümü. Ktp. B urada vahdet-i vücûd anlatılır. M arburg. Süleymaniye. Eser. Mevlâna Müzesi Ktb. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır.. n u : 216. Etnografya Müz. Üniver­ site A 281. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. 51. 276-282. n u : 797. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . Muallim Cevdet K. s. Süleymaniye Haşim Paşa. İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. tavsiye edi­ lir. : 197. mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. T ürk Kültürü. nu : 2468/-VII. kendilerini tanım aları. Ankara Genel Ktp. 141 . n u : 19. say.. n u : 4044. M arburg nüshası 50 v arak tır. Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. Niir-ı Osmaniye.

m ıştır» âyeti m ucibince Hz. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir. b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < . düşüncelerdir. diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir. B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz. Biri vücûdun bütünü. M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi.

yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. gök çadırım . çarh devrânım . soh­ bet ederler. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. Cehennem kahr. yedi kat yer b ir avucum. b ir hikâye daha söylemesini istediler. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. gök. yerden göğe bir kulaç. seyyâreler tam am oldu. nakş ü hayal­ ler teferrücüm . Derviş. yerin eni 143 . doğrusunu demek erlik. uyanm ak âşikâre bazar. Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. Âniden gördüm ki yer. yaz ge­ ven (gönü?). O da şunları sö y led i: Yer vücudum . kış koz. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. Sonunu düşünm eyenler. Onun aksince b ir yer daha düzdü. Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. doğmak b ahar. M uhammed Mus­ tafa. îsâ. ölm ek güz. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. arş sayvânım. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. Âlem cüm büşe gel­ di. uyku m ünâcât. Pâdişâh. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . sağlık gülistan sayrılık zindan. yıldızlar. yalan söylemek zağalhk. içinde zindan sûretli kişiler koydu. yıldızlar m eş'alem . gece velâyet. H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. Cennet halk. hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular.Kaygusuz. gündüz nübüvvet. dokuz felek b ir değirm en. Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. su lar dam arım .

peygam­ berden utanm ak. gök. yalan söylememek. akıl fikirden biter. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. ârif ola. su gibi dâim â b ir yola vara. cim rilik etmemek. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir. tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. sö­ zünde dü rü st olmak. tekebbürün. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . ’ışkı delil ide. devletin. b u lu tlar vb. büyüklere küstahlık. kulluk m ertebem dir.uzunu b ir arşın. alâm etlerini sayar.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu. hayvanlı­ ğın vb. de­ niz gibi derin ola. huyı Ali’ye benzeye. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar. hâsud olm am ak. hulkı M ustafa'ya benzeye. edepsiz olm am ak. od gibi çiği pişirici ola. H akk'ı kendi vücudûnda bula. yil gibi h er yiri seyrân ide. İnsanın kıym eti. Câhilliğin. yir gibi sâkin ola. külli kâinat hilkahm . îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. m arifetin aslı tevhid. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. evliyalar vezîr. nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. yer. âkilliğin. âdetsiz iş işlememek. özini bile. inancın aslı ikrar. beğlik hâkiînliğim. küçüklere tekebbür etm em ek. peygam berler elçi. 144 . İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. Aşk m uhabbetten doğar. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir.

böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. gayb âlem ini söyler. âhirete aldanm am ak. h er zam an H ak ile ol­ m aktır. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. Mür­ şîd-i kâm il. H a­ kikat. 145 . Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. îkrâr-ı sâf. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. Aslı H ak’tır. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir. menzile erişene derler. kabiliyyet-i lâtif. suyun geldiği tarafa yukarı. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu. îkrâr-ı sâf. bizim ak­ lımız buna erişmez. cüm le âlem tecellîsidir. cümle sıfat onun şûbesidir.\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. T anrı’dan korkm ak. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. Biz dillerden T ürk dilini biliriz. gittiği tarafa aşağı deriz. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. Daha sonra can ile vücûd. Kâbiliyyet-i lâtif. Kerîm-i zül-celâl’dir. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. erenlere ik rar eylemek. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. m ürşide inanm aktır. inâyet-i Hak. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. dolandığı zam an gece oldu deriz.

H akk'ı hâzır görenler. kimi aya güneşe. Kul gidetse H ak kalır. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır. m ülâzem et. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur. H akk'ın kendisinden a y n mı. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. kim i kendi eliyle yaptığı şeye. kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. bu­ rad a var. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. tâatı tem iz kılm ak. în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. H akk'tan gayn iş işlemezler. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. Vâcip olan. özünden tam âm en fena olm ak. 146 . B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır. kabiliyet. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. H akk'ı aram ak. hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur. Çünkü Allah. kim i Allah'a tapar.

. A nkara Genel Ki­ taplığı. D aha ne vereyim. kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. ibâdet bilm em . îşte arm ağa­ nım budur. bu cihanın b ir saray olduğunu. kim isinin öz nefsinden âciz. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. Deliyi zin­ cirle bağladım . kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim. n u : 167 ve 645. n u : 4044. içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. nüshası 69 varaktır. Veli değilim.insanın tü rlü tü rlü olduğu. Âlim de­ ğilim. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. Altı kapısı vardır. Sözden top yontup aşk m eydanına koydum. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. Y ukarısı yedi tabaka 147 . akıllıya nasihat eyledim. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim. 2. kerâm et bilmem . Mar. kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. Süleymaniye. n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim.

kom şuya em in olmak. menzile yol ile. 148 . Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. baktığı h er yerde Allah’ı görmek. gece. H ak’tan üm idini kesmem ek. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. ibretle bakm ak. u lu ’l-emre uymak. yâre yol­ daş. yola erkân ile var­ m ak. kış bu sarayın revnakıdır. Bu sarayın. Ay. câhillere ilimle söylemek. ayın ne olduğu sorulur. ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. Şiir kısm ında b u sarayın. güneş. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. H er tabakanın içi halkla doludur. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. yıldızların. ârifler katında sâkin ol­ mak. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. yıldızlar. peygam berden utanm ak. gün­ düz. Sultanın m ülkü olduğu. evliyâya ik râr eylemek. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil.köşk. yaz. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. hikm etle konuşm ak. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. güneşin.

H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır. Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. hayvan olan otlam akla vakit geçirir. İnsanı b u saraya b ir getiren var. hazi149 . in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur. Kaygusuz. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur. a t pe­ şindedirler. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. Mal. Sultanı bilen. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az. Bu sarayda insan Allah ile bilişir. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. k atır. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. altın. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar.

bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. ney figan eylesin. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. Ali’ye Zülfikâr. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. konan göçer. Eyyüb'e sabır. Nefsi kırık. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. herkes sarhoş olsun. K ahır. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. bağlara varalım . işte bu cihandır. lütuf. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. sâki kazı kebap eylesin. küfür. ta slar dolsun. nasibine şükretm eli. gönlü alçaktır. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. her hünere bu sarayda erişm iştir. Saray. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. çengi kızları oy­ 150 . insanın teferrüç yeridir. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. Allah. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. im ân. kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. İçindeki halk onun k u llan d ır. sağlara h ab er ve­ rin. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. Bu âlem b ir kervansaraydır. H ak Taâlâ. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş. Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. h astalar kalsm .neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur.

gümüş. m elûl olacağına melûl olur. bostan. efendi. elini işinden gidermez. paşa. çünkü b u saray bizim içindir. Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. kaftanlaı bohça ile gelsin. Âbid to p rak üzredir. Hak. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. Âşık od üzredir. m utribin gönlü akça ile hoş olsun. M uhib su üzredir. Zâhid yel üzredir. altın. Kaygusuz. sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. Bağ. gözünü baktığı yeıden ayırm az. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. 151 . il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim. ay ve güneş doğsun dolansm .nasın. elâ gözleri süzülsün. içelim. hoca. bahçe. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir.

«Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. Abdülbâki Gölpmarlı. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. 1 A ralık 1968. . s. Bak : Abdülbâki Gölpmarlı. T ürk Dili. Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder. 398. çoğunlukla. Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. Fakat verdikleri örnekler. C. Nüzhet Ergun. Kaygusuz Abdal. H alk Edebiyatı Antolojisi. «Yülelerden Yüce gördüm». A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. «Kaplu kaplu bağa­ lar». XIX. 172. Sayı 207. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. 152 .ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I. İstanbul 1938. <ı. Bak : Sadettin Nüzhet Ergun.s.

arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir.Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı. 153 . Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır. Kaygusuz Abdal. «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan». birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal. Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır.

v.. 301a. M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan.. Mar. Mar.. v. Dîvan. Mar. v. v. v. Dîvan. Dîvan. Mar. 324a. 293a. 154 .. Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek.Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz. Mar. Mar.. Mar... v. 299a. Dîvan. Dîvan. 315a. v. Dîvan. 315a. 297b. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim.

Mar. 49. Ktp. v. 27. AG nüshası. Ank. Gnl. B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri. 309b. v. 211b. N.. s.. Divan. 231.. Dîvan.. Divan. nu : 645. v. v.. 321a. Mar.ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan.Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd . Mar. Ergun. v. v. s. Dilgüşâ. 291a. İkinci Mesnevi. Menâkıbnâme. Mar. S. s. 331b. Mar. Mar. 304a.. 107a. Divan. v.. Mar. 155 .

Saraynâme. 29b. Birinci mesnevî. v. 43.. Ank. v. Dîvan. 338a. v.. 156 . Mar. Mar. Mar. Gevhemâme. Mar. Dîvan. Ktp. Mar..Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan... Knl. Nuruosmaniye. 213a. Gülistan.. 304b. Mar. v. Mar. s. 105a. v. v. T erd-ı Bend.. v. 337a. v. 80b. nu : 645. 134a..

. Gülistan. 336a. v. 215a. v. v. Nuruosmaniye. Dîvan. v. Mar. 315a. 314a. v.. Dîvan. 157 . Mar. Mar. v. v. Mar. 207b. v. 214b. Mar. Mar.. 318b.. Mar.. Dîvan. Dîvan.. 291b. Dîvan.. Nuruosmaniye. v. 139b.Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend.

37) Gülistan. 34) Dîvan. 290a. Geni... Mar. Mar. 158 . 36) Dîvan. o devir şiiri için tabiî b ir haldir. Mar. 43. v... 297b.Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır. 34) Dîvan. v. Ktp. 318a. Mar. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle. v. 314b. v. Bu. Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan.. 304a. 33) Dîvan. sık Daha çok Türkçe kelimelerde.. s. nu : 645. v. Mar. Ank. Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır.

Mar. 293b. O.. Mar. bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. 107b. v. bâzan 4-F3. İkinci Mesn&vî. v. bâzan 3 + 4 olm akta. v. Mar. b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. 159 .. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır. 305b. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. Yedili şiirlerin­ de duraklar. Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır. Dîvan..

288b.. v. 160 . Mar.Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # . Mar. 331a-b. v.lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan. Dîvan..

333b . sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan. Mar. 161 . v..334a.Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm.

v. 223. nu : 633. s..Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. bâzan du­ raksızdır. 162 . Dîvan. 311a. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp.. Mar. Osman E rgin Bölümü.

Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan. nu : 5S5. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. v. Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş. Ancak Sayın M.. A li Em lri Böl. (M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr.ı kanaatindeyiz. kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde . Mar.. . Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim. 333a . h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir. Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. v.b.hiç rastlam adım . 163 .m uhtelif nüshalara rağrnon . Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp.

ı ^. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda. 108b. Zira A vlan Gölü. Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. 213.. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. nu : 535. Metnin bütününe bakıldığı zaman. A. Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur. Gölpınarlı. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur. Alevî-Bektaşi Nefesleri. Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir. v. Elmalı civarındaki yer adlarıdır. s. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır. Kaygusuz. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır.Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. İkinci m ısradaki <ı. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. 164 .

299b.. AG nüshası. Onda. 165 . 44. Dîvan. Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme."* II. s.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder. tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır . KAFİYE Kaygusuz Abdal. v. Mar.

.. Divan. 107a. bâzan da kaf-kef. kaf-gaym .ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz. v. 319b. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır. v. v. 305a. Mar. v... 119b. v. Mar. Mar. 307b. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta.. 166 . Mar. Mar. ikhıci Mesnevi. İkinci Mesnevi. Dîvan. Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a.9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan.

italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. ummân. v. nâr. 315a. pinhân noksân.. 167 . Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de. gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân. v. ber-dâr bidâr.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. yâr. vîrân. Mar.. inşân mekân. O. 289a.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih. hayvân. Mar. v. Mar. 188b. gerek gazellerinde. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir. bâr. Dîvan. Arapça . Dîvan. Dîvan. bâzâr. Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. figân..

v. Redifler um ûm iyetle «eyle-. ol-. Dilgüşâ. Mar.. Mar. 289b. 168 . 189b . ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan.. 235a. v. 290b. Mar. gel-. Dîvan. di-. v. Dîvan. Dîvan.» gibi çok kullanılan fiillerdir.'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. * Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır. Mar. Mar.. Mar.. bul-.. v. v. Dîvan.. 317a. v.290a. i-. 290a.

Mar. Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir. 291a.. Yedi.Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m . Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. 169 . Birinci Mesne-vî. Mar. v.. dokuz.60 civarındaki gazelle. 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır. v. Dilgüşâ. Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n . onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur. Mar. Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir. v. m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. 218a.. 97a. Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir.

Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8. Dîvan. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. 291b. Minbemâme ise 29 beyittir. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır. 170 . K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi). elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir..Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır. v. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. v. Mar.. 320a. Mar. M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır.000’e yaklaşm aktadır. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz. Y azmalarda 68) 69) Dîvan. Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63.

dokuzar beyitlik yedi hâne. 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v.. N uruosm aniye (v. Terkîb-i bendlerin birincisi. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc. 215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır. İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir. 171 . B unlardan Mar.. Tercî-i b en d ’lerinden biri. (v. dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir.onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır.

Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir. 333a. Mar. 223. s. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir.. 332a. ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları..b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır.. v. Osman E rgin Böl. Onun koşm alarında çoğunlukla. Bu kafiye. 172 . nu : 663. Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. Bu şiirlerde Kaygusuz. v. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. Mar.. İstanbul Belediye Ktp. Divan. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır.

173 . A levî .Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı.BsJctaşi Nefesleri. Gölpmarlı. s. 213.. A. v. 311a. Mar. sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan.

b. 328a . çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan.D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ.. bu manzumeye de. XV. A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında. 174 . v. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz. Mar. hiç rastlaiiilm am ıştır.

Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. A nkara 1948. Şiiri 175 . B unlara bâzı örnekler verelim. s.Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. 50-51. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav. İzahlı BaVc Antolojisi. şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. Halil Vedat Fıratlı.

Ank. 79) 80) V 176 . S. M. v.. Koca­ türk. Kocatürk. 231b. g. nu : 535. N. s. a.. Gölpınarlı. V. M. V.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® . s. a.151. TŞA.51. 44 . 20. v.. s. T ekke Şiiri Antolojisi. P. Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm. s. V. nu : 645. s. e. «kaplu kaplu bağalar»*®. F ıratlı. s. 108b. g.. 4 5 -46. A. s. N. s. Boratav-H. tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. 149 .46. Millet Ktp. e. H alk Edebiyat% Antolojisi. 50 . 52 ... Gnl. Mar. 155. V.54. e. M. PıratU.H atayı . A. Gölpınarlı. P. Ergun. V. N. Kocatürk. s.Kul H im m et. a.. g. 172. Boratav-H. Kaygusuz Abdal . 145 -146. Ktp. «bir kaz aldum ben kandan»”. «yamru 77) 78) Düffüşâ..

g. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V.yumru söylerim»®’. F. Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü. N. m v a n . s. M.. P. e. 47 . A. Fıratlı. e. Mar. «Filibe’de bir kan»®^. a.. Boratav-H. M. 333b-334a. «bugün bana bir paşacuk»®^. Mar. Eoratav-H..'. 44-45.48. g. Mar. M. N. e. Dîvcm. v. e. a. 151 . Kocatürk. V. s. P. 177 . v.153. 333a .b.. 147.. s.. a. e. V. g.. F ırat. «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır . g. «benk ile seyretmeğe»®^. g. s. 147-148. v. s. V. Kocatürk. 334a . Kocatürk. a.b.

Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte. 224 . O. 178 . Belediye Ktp. s.. Kitâb-ı Miglâte. Ergin Böl.225. nu : 663..

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir. s. a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. Mar.. v. Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal. danlacuk. 82a) bulat «bunlar» (G ülistan..Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI. asır sonlarıyla XV. 101b) sencileyin (Birinci Mesnevi. v. datlucuk (Mar. taş basm ası. v. XIV. Mar.. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz. 5) 89) Divan. v. Mar. 180 . Biz. 163a) dim ezem (Budalanâm e. 323a-b..

. gönül. gene. — Allah.. Ank. 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e.. ten. Hak. v. kürsü. katre. zat. Tamu. öz. meyhâne. tekebbür. kibir. şe­ hir. bazar. nu : 6817. u m ­ man. âbid. vücâd. gılman. mevc. v. 291a) gelübeni (M ar. gün.. cisim. s. s. Hüdâ. ay. m ürîd. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar. v. evliya. Mevlâ. zâhid. güman. bahr. kalem. mânâ. sıfat. v. çarşu. imân. ebed. sâki. âkil. v. yol eri. nefs. 2) işitgil (M ar. derviş. 307b. zünnar.. yıldız. akl-ı maâd. vahdet. külhan. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. Mar. yir. pîr. ikilik. zerre. ezel.) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi. tevhid. v. Ktp. 645. levh.. deniz. v. 48) olıcagaz (M ar. N u . 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e. 297a) hilicegez (M ar. Uçmak. velî. küfür. keleci. tersâ. Gnl. tevâzu. hai' ■ 181 . v... insan. söz. sır. Cehennem. ilm-i ledün. v. v.dogupdur (B udalânam e. v. ışk eri. birlik. pinhan. Ü. 110b) elün dutdtğı (M ar... 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar. hûri. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür. virâne. Çalap. 73b. î. âlem. v. Ktp. Tanrı. m üslüm an. harâbât.) göricek (G ülistan. s. âsüman. kûşe.. mahalle. derya. delil. abdal. 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar. akl-ı maâş. sâdık.. 319b) vuruban (Mar. hikm et. Cennet. 11b) idühen (M ar.. sırat. ışk. tâlib. kendüz.

balık. bakır. dem ür. m arsuvan. burma. lâl. et. ayna. yahni. incir. koyun. def. erişte. rebâb. kiraz. kuru üzüm . nenenk. içecek. polad. dilkü. yağ. tatlı ve yemek ad lan . koç. zeytin. zer. dana. çeng. pelût. fâhte. börk. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. koz. fil. nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. pilâv. çınar. eşek. bulgur. güm üş. — Kepenek. darı çöreği. yâkut. top„ satranç gibi eşya isim leri. samsa. gözgü. saz. kum ru. — Ney. kerkes. cacık. soğan. şeftâli. baykuş. kavak. gibi bitki isimleri. m ûr. bülbül. havuç. nesrin. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. katır. âhû. 182 Kaygu­ . sâlûs. sek. düglek. akbaba. şah­ baz. hal. arpa çöreği. çetük. tuz. yay. kılıç. sındı. tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. iğne. nergis. ayran. kurt. gibi yiyecek. çö­ rek. öküz. — Altın. tûtiyâ. gibi m aden isim­ leri. kaym ak. kaz. pâlüze. sedef. gülbeşeker. tûtı. diken. mâr. kuzgun. arm ut. — At. penbe. sîm . fıstık. leblebi. saksağan. mercan. bâdem. tennûre. hezaran. sığır. arslan. çevgen. su şer­ bet. gazal. helva. hâr. buğday. it. geyik. tâvûs. har. kelebek. yufka. şîr. pirinç. üzüm . ekm ek. karınca. serçe. benefşe. nesteren. fodulluk. tarhana. deve. ibâdet. don. incü. leğlek. arpa. m ir’at. gonca. servi. keşkek. yılan. ballı kaygana. andelîb. ok. karpuz. şâhin. kebap. erik. yarasa. kalın yufka. güllâb. elma. fındık. zerdali. buğra. — Şeker.sud. lu lü . pam uk. zağ. kanun. çeren. karga. kalye. gibi hayvan isim leri. — Gül. kavurm a. büryan. köpek. hurma.

.. 134a) bay «zengin» (Ank. 107b) göğündür «pançar» (M ar. s.. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte. 333b) 183 . Mar... v. 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar.. 128b) d a k d u t. (Miğâb-ı Miglâte. Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş. Mar. 225) asst (M enâkıbnâm e. 97a. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp.Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler..«tariz etm ek. v. 119a) çetük «kedi» (M ar. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte...«paçayı sıvamak» (M ar. v. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir. v. v.. Geni.. v. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte. O. 129b. (Mar..«aldatmak» (Divan. v.. 173. k usur bulm ak». 205) düriş. v. 113b) Çalab. v. s. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır. alda. 111b) çevgân (M ar. (Mar. 300b) döhül (G ülistan.. 110b. 299b) börk (M ar. v. 13). Ergun. İstanbul Belediye Ktp. 331a) değm e «her hangibir» (M ar... s.«çalışmak çabalam ak» (Divan. Bl. nu : 663.«ötmek» (M ar.. Ktp. n u : 645. 130b) bigi «gibi» (Mar. İ l l a . Mar. v. banla . 32b) çem ren. 77b. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak». v. v. s... s. 150) bezek «Mar. v. v. 101b) don «elbise» (Mar. 315a) daş «dış» (M ar.

nu : 645.«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte.. Geni. 236a) kimiş. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. Ktp. Ank. î. Sb) tr . v.«bırakm ak» (Ank. v. v.. 229a) şarlan. 185a) keleci «söz» (M ar. v. böyle» (Mar. v.. 58a) kant «hani. s.. 107a) ktran «kenar» (M ar. s. v.«ayrılmak» (Vücûdnâme.. 163) nöker «maiyet m em uru. s. adet. 191a) özge (Mar.. n u : 824/1-2.eğin «sırt. 111b. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte. v.«sarılmak» (Mar. 333b) 184 . hesap». Ib) tsst «sahibi».. Miğlâte.. 98a) karabaş «câriye» (Mar. v. s. (Mar.. s.. s. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme. nu : 645. V. Gnl. 150) kancan «nereye» (Mar.. 334b) m undak «bunun gibi.. v. Mar.. 5a) kiçi «küçük» (M ar. omuz» (B udalanâm e. v. 15a. Ktp. san. v.. nerede» (Mar. s. m ikdar.«kuçaklamak» (Mar. 82a. ktp. (Mar. V. 133a) öküş «çok» (Mar. 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. Ü.. Gnl. 305b) m ûş «fâre» (Mar. v... 128a) ög «akıl» (M ar.«düşünmek» (Mar. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e. Ktp. 79a) öndün «önceden» (M ar.. 162) gözgü (Ank... Gnl. 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi. nu : 6817. nu : 824/1-2.. v. v.. v. 7a) harcı «has olmayan» (Ank. v. Mar. v. 47) kuç. v.. 185.. 132a) sagış «sayı. Mar. v. s. 44) kakı. v. Mar.. hizmetçi» (M ar.. Ktp. 104b) kendüz (G ülistan. v.. v. Taş basm ası.

. 7a) yancucak «kese. v. Mar. 305b) yarı «yardım» Gülistan.. 83b.. cüzdan» (Mar. 223) soyla. 125a) u g n «hırsız» (M ar. v....«kırılmak» (M ar. v. v.. 107a) yay «yaz» (Mar. 76b. 308. v. 153a) sın. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır. 211b) sünük «kemik» (M ar.. 114a) töre (M ar. s. dolaşm ak» (Mar. v. v.. yeniden» (Mar. v.. henüz.. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar.. 110a) yarag «hazırlık» (Mar. v. 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar.. Ank. Ktp. v. 334a) yören . v. İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate.. Gnl. 90a) Uçmag (Mar. 167b) neşene «nesne (M ar. tasavvuf um delerini. 44) yavt «yakın» (Mar. 155) tor.. 84b) yenile «yeni. 178a) tapşur. 178a) teki «gibi» (Mar.. 233a) viribi . v. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte. 333b) Tamu. 81b. 92a) yarakla . v. 153a) yancuk «kese. v..«yaklaşmak.. v. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir. v... v.(Mar. 167b) uşda. v. cüzdan» (G ülistan. v.«hazırlam ak» (Mar... 233a) üzz7-«kopmak» (M ar.. s.«göndermek» (Saraynâm e.«em anet etmek» (M ar..«ağ» (Mar. 334b) uşda «işte» (Mar. O. halkın anladığı basit kelimelerle. n u : 645. v. v. v.. 185 .. s..sayru «hasta» (Mar.. v.«ufalamak» (M ar. Mar. v. v.«em ânet etmek» (M ar. v.

Mar. ' 186 . GMistan. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz. Birinci Mesnevi. nu . Ank. v. tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. 12a.. 824/1... 1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ. 82a. Mar.. 212a. Ktp. Gnl. v.K aygusuz'un eserlerinde. v. Onun kullandığı anlatım şekillerini.

özinden uluya küstah olma. kavlünde dürüst ol. balıillik eyleme. peygamberden utana. özinden kiçiye tekebbür olma. tâ’ata meşgûl ola. 26a.. Mar.. v. Dîvanj Mar... edebsüz olmaya. 25a..o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi. 187 . v.Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre. Mar. Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. Dilgüşâ.. ’âdetsüz iş işlemeye. v.. 236a.»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme.. 311a. v. bu saray nakşına gönül bağlamaya. hasûd olma. yalan söyleme. Mar. Saraynâme.

Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir. iy’akl-ı kâmil. iy insan. iy Hakk’ı isteyen. iy gönül. iy can. dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib. iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 .Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz. N asihat tarzında. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır.

ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a». v.Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ . Dilgüşâ. târif ve izah etm e usûlüdür. Gerek tasavvuf um deleri. gerek . bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ..dînî meseleler. v. 211b. Mar. 189 .. Mar. 229b-230a.

. am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. . v. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. melûl olacağına melûl olur. Ktp. s. et. nu : 6817. 190 . Ün. sâniyen Mirrîh terbiye ider.. Âdemün vücûdı bir şehirdür. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. gözini bakdugı yirden ırmaz. kan. Muhib su üzredür. Cümle bu hik­ met. tamar. su.Âbid toprak üzredür. rûh olu r. İlik. bu kudret dost tecellîsidür . 58a. Ktp. sâlisen zühre terbiye ider... Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. v. dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. 2a. yağ.4a. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme. dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od.. İst. râbi’an şems terbiye ider. 25. deri bu dört ata cânibüdür.. Mar. taş basması. Mar. îst. toprak.. kemik olur. 102) Saraynâme. 101) Budalanâme.. Ammâ zâhid yil üzredür. v. v. Kemik. yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. elin işinden gidermez. kan olur. 100) Viicûdnâme. kıl. evvelâ zühal terbiye ider. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur. cünûndur. et olur. 300b. nu : 6817. Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer. Âşık od üzredür. tJn. her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. bu beşi ana cânibindendür'®'. sinir. 103) Dîvan. 3b .«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer.

. 191 . Ank. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan. 45.3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. Gnl. nu : 645.. s.. Ktp.

’âlemün 105) 106) Gülistan. Gnl. 49. nu : 645. Ank. Mar. Ktp.. Birinci Mesnevi.. 192 . 78b. v. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi.Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. s.

. uyudı. Taş basması. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura... tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“. Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun. s. Kitâb-ı Miglâte. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler. ’Azîm cem’iyyet olmışlar. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi.. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum. Derviş anı görüp eyitdi. Subhâna’llâh didi. nu : 663. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır. 150. OE Böl. 26-27. Mar.. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış.. 267b. Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir.pâdişâhı idüm. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi. 193 .. Gözin açup bakdı gördi düşidür. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi. Şejrtân ka­ kıdı. uyanıgeldi.. yine yatdı. s. . Belediye Ktp. V.

v.. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm.. 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi. Böl.. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü». Kitâb-t M iğUte.. Şey­ tân eydür. Birinci Mesnevi. ben ananla söyleşem didi.. s. Ergin. sen nice dilersen eyle didi. Belediye Ktp. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir. bunun cezâsm virelüm. s. 'İsâ peygamberi bildi.b. Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal. 155 -156. ammâ der­ vişi bilmedi. Mar.. neme gerek. nu : 663. tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme.Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . Şeytan bakdı. sen hîç tınma. bir dahi öyle söz söylemesün. AG nüshası. 194 . Derviş şeytânı bildi..... ammâ hîç tınmadı. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler. Tann vardur dijöi».38. 79a . O.. Derviş eyitdi. eyü halvet bulduk.. 37 ..

s. Gülistan.6. 112) 113) 114) Dilgüşâ. Mar. 195 . 5 . nu : 645.arka arkaya sualler sorar. 213b . Vücüdname. v.. Ank. üniv. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. İst. Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki. nu : 6817. v Ib..214a.. Gnl. Ktp. Ktp.. Ktp. nu : 645. Ank. s. 44. Gnl.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

203 .o. Mar. v..Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a. 333a . vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan.

Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni . Mar.Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır.bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır. v.. 204 . 334a. diğeri «Filibe’de yenile . Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan.Yanbolu’da bir kan».

205 .. Bâzı an ah tar kelimeler. Mar. bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. v. Dîvan. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un. 334b.Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler.. v. yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır. Mar. Üstelik Kaygusuz. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan. 335a. ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır.

Mar. «Vücûd» ise geçicidir. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir. «câ­ zû ayyâr» dır. 9. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. Dîvan. 206 .. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. «Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla. Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme. Taş basması. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir. v. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur. Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği. F akat Kaygusuz. 332a. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur. sana kiraya virîhnişdür»’”. s. kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır.

E deU yatt Tarihi. Meselâ o. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. M. 207 . «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni.nimetleri» dir. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. Türle. N itekim Kaygusuz. Kocatürk. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. Söz gelişi V. çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. akına çeriye gitme» de­ m ektedir. 290. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından. eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur. H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. s. M. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. K ocatürk. O halde b u rad a «akma çeriye gitmek».

v.vücûdu» nu kasteder. Dilgüşâ. / 208 . Böylece Kaygusuz. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem. üç yüz altm ış altı çarşı. Mar. Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır. 79b. Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle.. halk diliyle ko­ nuşm akta. 217b.. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız. v. eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. Mar.

1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi.. Birinci mesnevi. lJcin<^ mesnevi. İ l l a . 119a. 209 .. v.b. Mar..latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: . v.. 92a İkinci mesnevi. Mar. 81a. Mar. Mar. v. v.

Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .

s. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 . Üçüncü mesnevi. Mar.. GüUstan. Ank.. Birinci mesnevi. Y. v. v.. s. 8 9-90. 163a. v. Ktp. nu : 645...64. Mar. G-ülistan. 184b-185b.. 63 . Mar.Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. v. v. 82a. Mar. v. 7b. Mar. a. Dagrh. Gnl. Mar. v. Saraynâme.. Mar. g.. e. M. 132b. İkinci mesnevi.. 176a. 114a.

5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz. Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z. çarşıda. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır. boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^. Taş basması. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir. 12-13. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme. s.«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a.. Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. sokakta. . 212 .. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta.

Belediye 663. Mar. 213 . Bl. Ktp. nu .. Ergin. s. v.Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. İst. 225. 296b. O.

. 214 . Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi. Kabûl iderse hoş. v. Mar. Budalanâme. 4. Dîvan. 335a.Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi .5. Mar. .idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. Mahlûk ne çâre idebilür. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^.. 155) 156) 157) Dîvan. Taş basması. s. 333b.y . . v.

Budalanâme.. s.Bulagör bir bilüri»‘“.« . 24. Bilmeyen bil­ mez.bilmeyen ne bilür bilüri . hod yine ne söyleyem. 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir. Bilen bilür bilüri ..E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem.Sen seni bilmez isen . 215 .

ibâdet. a) İtik at i. Mevlâ. halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. H üdâ. O. Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz. Hâk. Fakat. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder. Hâlik. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. Rab. Yaradan» kelime­ 216 . O.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I. eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Kaygusuz’da «Allah. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. Allah «Allah» kavram ı. Tanrı. K irdâr. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz. Çalap. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat.

habîr. s.. 217 . kadîr. basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . çelil. hakim . bâki. 62. alîm. nu .ender .kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . v. cemîl. Ank.fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür .celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme.leriyle ifâde edilir. kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r.b. Gülistan. celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır. semi. lem yezel. Ktp. vahdâniyet. ganî. 645. Allah'ın «hay. İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr . Mar. Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb.. 105a . ta ala. «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. rahm an. Gnl.

Gnl. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir. «vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir.. 4b. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir. h er yerde m evcuttur. Ktp.. Allah’la senli benlidir. Tabiî bu. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir. Saraynâme. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur. Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. 218 . o halde Kaygusuz. Ank. insana her şeyden daha yakındır. s. Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah. 140. Mar.. v. Mar.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir. v. nu : 645. 34b.

Ali Em lrl Bl. 213. A levi . v. s. nu : 535. onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. 108t) Kağnı arabası.B ektaşi Nefesleri. Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı. S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta. Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük... O. «fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte. 219 . Aynı husus.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp. Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır.

Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. Gülistan. Dîvan. 295b-296a.Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann. Ktp. nu : 224/1.. Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. 220 . v. Mar. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul. 3b. Gnl. Onun eserlerinde en çok adı geçen melek. Cebrâil’dir. Cebrâil.. melâike. peygam berler­ le. Ank. v. ferişte» kelim elerini kullanır. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır. Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. «Melek» kavram ı için «melek.

s. insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm. 49.. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer. Gnl. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. «Azrâil'e müşâbihdür. 221 . Ktp. Gülistan. s. B urada melekler. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür. Gnl. İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan. 53. İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür. Mikâîl’e müşâbihdür.. Ank. 645. Ank. nu : 645. nu .Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. Ktp.

ikinci göz. v. tîniv. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. b ir elinde asâ. İst. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. J](irinci Mesnevi. 3a. tiniv. 3b. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». . Şeytan. Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer. ’Azrâîl’e müşâbihdür. Îsrâfîl’e müşâbihdür. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». v. 72b.. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. Mikâîl'e müşâbihdür. cepkeninde seccâde. Mar. İst. «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. üçinci burun. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz .. nu : 6817. nu : 6817.. Evvelki kulak. Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür. bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. Vücûdnâme. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle. bâzan «şeytan. «ak sakallı. v. dördinci dehân.bilîdür. Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte. şeyâtin» kelimele­ riyle. Bu rüyâlarda şeytan. Ktp. Ktp. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. boynunda teşbih. her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. Kaygusuz’un eserlerinde.

Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. v. Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder. G ülistan'da Hz. Ktp.ba» şeklinde tasv ir edilir. Dilgüşâ. nu : 645. Gülistan.. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. 215a. Ank. Gnl.. Dakyânus. Derviş. 47. şeytanın torbasını alır. Ayrıca Firavun. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer. s. Mar. 223 .

224 . Gülistan.. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada. s. Ktp. nu : 645. v. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an». 56. Gnl. Mar. Gnl. s.3. v... 56. Ktp. Ank. bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir. 72b. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. nu : 645.. Ank. Divan. Mar. 338a.. K itaplar Semâvî kitaplar. Gülistan.

K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. «Mahmud. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer. «peygamber.. M uhammed. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. 18 3 a-b .Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. 57. Ktp. Gnl. Ank. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. Ktp. Gerek kavram olarak. nu : 645. Mar. Ahmed. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir. hayrülbeşer. nu : 645. 56. Mu­ ham m ed. nebî.. Tabiîdir ki Hz. Gnl. M uhammed. 225 . Gülistan. Ank. s.. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir. Gülistan. Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. Kasım» adları ile «habîbullah. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler. s. v.

diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. «kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . 2. Bunun başlıca iki sebebi vardır. Ktp.. İşte bu sebepten Kaygusuz. s. peygamberimizi. nu : 645. M uhamm ed. Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r. Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. İlk yaratılan onun rûb u d u r. M uham m ed'dir. îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. 4». Ank. M uham m ed'dir. Hz. O. Gnl.K aygusuz'da Hz. Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. 1. 226 .

2 3 -2 4 . Gnl. berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere. nu : 645. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası. Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür. Taş basması. Gülistan. 26) Budalanâme. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. Ktp.«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. Ank.. Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî.. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la . m eleklerin kendi­ sine secde edişi. da y er alm aktadır. Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber. Hz. Süleym an’dır. ve Hz. 27) 227 .54. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. Mar. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar. . Âdem’in to p rak tan yaratılışı. V.. hiç biri bunı temyiz idemediler. Hz. her biri bîr söz söyledi. s. Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». 217a-b. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur. Hz. Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. Dügüşâ. Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. M uham m ed’den sonra. s. Âdem. . 47 . m uhtelif vesilelerle geçm ektedir.

B unlar içinde Hz. perilere. Kitâh-% Miglâte. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte. nu : 663. îsâ. s. Mûsâ. Yûsuf güzelliğiyle. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. s. kelim etullah. îb râh im ..Hz. Süley­ m an ve Hz. halîllullah. îbrâhim . O. 174 vd.. ifritlere sultanlık etmekte^’. Eyyüb sabrıyla. Gnl. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^. îb râh im N em rû t’la. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. cinlere. Hz.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. îbrâh im . 195 vd. Belediye Ktp. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. ehrim enlere. M uhammed. Gülistan.57. îb râh im . îsm âil kurban edilmesiyle. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır. s. M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. Söz gelişi. Mûsâ. Ank. Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. rûhullah. Kitâb-i Miglâte. Bölümü. Nûh. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle.^ kâh b ir adada devlere. Ergin. nu : 645. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. 228 . 193-195. s. M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar. Âdem. habîbullah’dır. N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. Ktp. Adem. ve Hz. 54 . Yâkub yaşlı göz­ leriyle. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. M uhanm ıed’ ıden başka Hz. G ülistan'da Hz. Mûsâ. Biz. safiyyullah.

. 96a.Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler. v. 229 . Mar. «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi.

m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır. Kevser. Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. gılman. Cennet.Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5). 71b-72a.. m ahşer. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde. Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır. Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. Birinci Mesnevi. Birinci Mesnevi. «âhiret. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir. 72a. 230 . mizan. Mar. yevm-i kıyâm et. v. Âhiret kavram ı.. hûri.Y a s â Peygamber. sırat. hesab. subh-ı kıyâm et. sual. şefâat. v. Sûr. Mar.

Gülistan. 234a. Mar. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir. âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. v. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı. 231 .. s. 233b. Dilgüşâ. nu : 645. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû. M uham m ed’in şefâati. 4i. Mar. Gnl.. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. 148a.. bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz.. Ktp. v. v. Mar. GüUstan. Ank.

6 . gain u gussası yok. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. Ammâ sen senün bildigüni ko. s.H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. Taş basması. Dahi m agbûn oldun. h ayrân ve sergerdân kalmış. 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir. dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. 'ârif ol. Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. bir m ürşid-i kâm ile iriş. H er birin b ir sûretde tebdil ider. Kendü hâllerinden haberleri yokdur. Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun.sen seni bil dimekdür. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir.7 . gam u gussa başına üşm iş. Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. âhiret m arazlarından em în olasın. B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola. Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. 232 . dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. . H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma. Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür.

Cümle yaradılmış yine gelür. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat. sekâhum rabbuhum*^ bâkî. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Anda temâşâ bâkî. budur zevk. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. s. 118a. budur şarâb. Rabb sâkî. Taş basması.hâlün mahşerde ’ayân olacakdur. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. BuddUmâme. visâl-i bâdesin iç»''^. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle. Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin.. insan sûresi. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir».12. mîzan ise «mîzan. şarâb ü lyş bâkî. v. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. söyleşür. dil ile vasf olmmaz. Ol şarâbı Hak ögmişdür. 233 . 11 . âyet. S ırat. anlan sen rûşen görürsin. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. İşte budur lezzet. ikinci Mesnevi. 21. am içen ganîyy-i mutlak olur. dîdâr bâkî. mîzan. Mar. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır.

. v.B ektaşi Nefesleri. 108b. v. hûriler. Mar. Cehennem ise «Cehennem. 186. 213. Od» kelimeleriyle ifâde edilir. 133a. üçüncü Mesnevi. Gölpınarlı. Ali Em îri Blm. Dîvan. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. gılm anlar. A levî .Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz.. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet. Uçmak. havz u kevser anlatılır. Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. A. v. Mar. nu : 535. Mar.. 319a. Mar.. Millet Ktp. Nâr-ı cahîm. Naîm» kelimeleriy­ le. Behişt. v. Tamîı. Rıdvan.. Duzah. 112a. Cennet’in güzellikleri. v. 234 . Firdevs. ikitıci Mesnevi.. s. Adn.

G ülistan’da Hz. H uriler... V. 130a. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet.. 235 .. Mar. İkinci Mesnevi. Ank. v. gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan. Ktp. 58b. Gnl. v. v. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet. 47. nu : 645. 125a. Mar. Üçüncü Mesnevfi/ Mar.. Saraynâme.Cennet. Mar. 108b. Üçüncü Mesnevi. s. kullara verilm iş b ir nim ettir.

« . ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. derviş ki bu hâl gördi.. yatup uyuyu kaldı. bu kısım larda hesap günü. Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. ilerü yürüdi. her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi.Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler. . cümlesinün suçlan bağışlanmış. Belediye Ktp.. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. . hisâb t ^ â m olmış. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış. ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin. Kazâ ve Kader . Ergrin Bölümü..) ser-firâz olmış. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. sormak istemek günidür. O. cümle eşyâ uyandı. cümleye rûşenâluk. bir yirde galaba dîvân durmış gördi. cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte. Derviş gördi kim hisâb günidür..A. s. nu : 236 . maksûd yirin bulmış. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler .169.V. ’aceb ne ola didi. 663.B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. soru. Andan nâgehân ol nûr berk urdı. Hazret-i Muhammed (S. M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır. .K itâb -1 M iglâte’deki derviş. 168 . Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler. . r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder. Kaygusuz. . müstagrak olmış.

v. Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar. 339a. Mar. 100a. v. 1.mihler yapılmakta. 237 .. Dîvan.. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer.

nu : 645. v. Birinci Mesnevi.. Ank. v. Gülistan. Saraynâme. hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. 45.Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. Mar. Mar. 175a. Mar. Bâzan da Kaygusuz. v. Gnl. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder. 24b. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . Dilgüşâ’da Kaygusuz. hayr eger şer. s.. 57) 58) 59) 60) Gülistan. Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3.. Ktp. 85a.. 238 .

Hakk'un uluhgı. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. bu sebeb yaradılmış halk içündür. Mar. v. 17a. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı.. 239 . İnşân Hakk’un hikmetine bakdı.. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. Saraynâme. bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. 243a. cihânın ibâdet yeri olduğu. Bes iy tâlib-i Hak. tâ'ata meşgûl oldı. Allâh'a 'ibâdet ideler. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git. dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur. ve S araynâm e’de. hayvân gördi hayrân oldı. tâ'ata meşgûl oldı. Mar. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. hayvanlar gördi. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. cümle 'âlemden.şer işlese şer bilür. v. Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. iy bu cihânda özini bilen insanlar. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. 61) 62) ZHlgüşâ. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar. bu bir bâbdur. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle. Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ. b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ .

kudretini görmekdür.. v. hikmet ile söylemekdür.b. Mar. Bak «İlâhi» bölümü. işi hâsıl olur»^.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. Dilgüşâ. ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1. sözi delil olur. 265b. Mar. Mar.. Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür. v. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. v. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. 231b .. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola. ’ibâdet. Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı. özinün hakikatini bilmiş ola. K\tâh-% Miğlâte. Hak’la vasi olmış ola.232a. gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. 240 . temiz gerek. Bes iy tâlib. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. ’ibret ile bakmakdur. İcâbet temizlik üzredür. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür. Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme. Anun ’aklı kâmil olur. 25a . Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür.

evliyâya muhib ola. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. Saraynâme. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. Kelime-i tevhîd.. Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. 66a. Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^. Allâh'ı bir. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . Saraynâme. kelime-i tevhidi. 65b . v.tadı gelür. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir. Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın. G örüldüğü gibi Kaygusuz. 231b. isbât var bilmekdür. Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile. 241 . Nefy yok bilmekdür. «Zâhiri ol. her işi işleyen Hak’dur. dahi kendü nefsün yok bile.. v. peygamberi hak bile. Mar.. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur.66a. dahi nefsün tekebbür itmeye. Mar. v. Mar. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder.

v. v. Mar. Mar. kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz . 242 . Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir. Bu şiirde. 183b.. Gülistcm.Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî. 77b..

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

s. V.. 244 . 20-21.. nüshası. Ank. A. s. e. 5 1 -5 2 . s. Dağb. 7 5 a -7 6 a . Gnl. g. İstanbul 1935. AG. B ektaşi Tornan.Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme. 687. a. S im Baba. Y. Ktp. M. 5 9 -6 1 . nu .

Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. 16-17. s. Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*.b. 245 . Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden.3. Oruç. Mar. Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. Üçüncü m esnevi. v. . peygam berlerin şeriati üzre olacağından. fa­ k at bu defa sûretin gizli. Zekât. Taş basması. Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’.. Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır. 129a. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur.

oruç tutmak. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı. h er yer K âbe’dir.. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. 75) 76) 77) Dîvan. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler..ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir. kumar oynamak. İkinci mesnevî. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. İkinci mesnevî. H lb .. 317b. O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. v. 246 . v. zina yapmak. O. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. Mar. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur. 112b. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. domuz eti yemek. v. Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. Mar. hırsızlık etmek. Mar. adam öl­ dürmek.

mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. O. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. zerk.F akat kibir. am a kibirden. tekebbür. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. tn san saf ve sâdık olmalı. riyâdan kurtulm ak. riyâ. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. sâlûs. Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. 1. riyâ. 'ayyârlık. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. kibirli ve riyâkar olm am ak. mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. iki yüzlülük». sıdk. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . mağrur ol­ mak. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 . kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. safâ. ’ucb. m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. Binânenaleyh nam az kılarak.

61 . Gnl. s. 143a..Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan.. v. Mar. nu : 645.62. Ktp. a& istan. An. 248 .

299b.. 153a. Mar.. Mar. 317a.Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan. Gülistan. Mar... 192a.. v. Gülistan.. 82a. 249 . v. Birinci mesnem. v. Dîvan. Mar. 153b. Mar. v. Gülistan. Mar. v. v.

Mar. Bu kavram ı o. 306a. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız. 85b.. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir. Torbası . Gülistan. v. 158a. 188a. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı . v. Mar.. Mar..yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3. Divan.. Dîvan. Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. v. 250 . Mar.Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2. v. Mar. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder. Gülistan.. v. 299b.

Ktp. Birinci mesnevi. v. v. 261. 143a.. Gülistan. Ank.tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan. Mar. Üçüncü mesnevi. 93a..Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis . nu : 645.. v. 143a. v.. Mar. s.. Mar. 132. Gnl. Mar. 251 .

Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi.îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4.. O. Edeb . hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır. Mar. Mar. «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir. v. İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür.«hayâ» m ânâsında. Gülistan. Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur. edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir..b. v. 252 . 92a . «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. Kaygusuz «edeb» kelim esini hem . 153a.

v. 127a. 154a... Mar.Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi. Mar. Gülistan. Mar. 253 .. 152b. v. Gülistan. v.

Mar. Mar. 101) 254 . 104) Saraynâme. sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder. 39a. 107) Sonunu düşündü. gerek manzum. Ol ki sonun san­ madı.. 108) Dilgüşâ. Bu iktiDîvan. 247b. Mar. 12b. 229a. 328a. v. v. 102). Âyetler Kaygusuz Abdal. evliyâ enbiyâ oldı. dolaşdı. Ol ki edeb bekledi sonun sandı. 33b. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1.. v. 74a.. 103) Dilgüşâ.. v. Birinci JHesnevî. 105) Saraynâme. v. edeb bekledi. 106) Saraynâme. Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri . Mar... v. Mar.Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^. Mar. gerek m ensur eser­ lerinde. v..N utuk» bölümü. Mar.

Rahman Sûresi. M ü’min sûresi. Küllü m en ’aleyhâ fân. İst. a. a. 126 (Budalanâme. 82. 26. Ktp. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır. 324b). v. 115) 255 . Ta§ basması. 26. 115 (Div<m. nu : 6817.. a. 8a).. Mar. Yâsin sûresi. v. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. ta ­ savvufla ilgili olanlardır.. B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— . Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir. Meryem sûresi. B akara sûresi. Vücûdnâme. Mar. 35. V. 47.bas. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler. V.. v. Bakara sûresi. A ’raf sûresi. 110) Fe . a. 12b).rabbiküm kâlü belâ. ( Saraynâme. Yasin sûresi. 172 (Saraynânne. v. Bakara. 68. v. s. a. Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. K ün i e . 100a. a. Mar. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . a. 326a). 31 (Vücûdnâme. tiniv. a. O. Mar. Â l-i İmrân sûresi. Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. a. N isâ sûresi. v.. Birinci Mesnevi. 83. Mar.>. 12a). a. 43b). «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır. 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît. l ’l7. Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir. Divân. Mar.. a.şem m e vechu’Uah. 332b). Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir. 4 1 a -b . 313a. İst. ttaiv. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti..yekûn. (Vücûdnûme. nu : 6187... (Dîvân. sonra eşyayı Meleklere gösterdi. Ktp. v.

.»'“ «— . s. 88 (Vücûdnâme.2 a ) . v. 97 (Budalanâme. 62 fVücûdnâme.Rabbımn katında bir gün. Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. s. Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. 179 (Dilgüşâ. 70 (Dîvân. 7b). v. sayacakları- «—. a.K im oraya girerse güvenlik içinde olur.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— . .. Hcc. 97a). İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur... Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*. a.. a. Hüküm onundur. a. 247a.. Al-i îmrân. 289a.. . a.«— . v. 262 (Biritıci Mesnevi Mar. 4). E l-M ü’minün. hattâ da­ ha sapıktırlar. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik. v. 14b). a. derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık.. 12-14 (Vücûdnâme. Vüvnldnâme.. 256 .»“^ «— . Mar. sizin mzdan bin yıl gibidir. Biz insan oğullarım . Onlar üzülmiyeceklerdir.»”’ «— . Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik. a. O ’ndan başka Tanrı yoktur. O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara..And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık.. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . v. 47 (Budalanâme. Mar.. a. 28). Yunus. l b . 14a). Isrâ. v. Kasas.. Vücûdnâme. Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık. O’ndan başka her şey yok olacaktır. Â ’raf. yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. 10b).. «— .

a. Kamer. — . bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı. .»*^ «— . Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — . v. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz.. a. Mar. İnsan ancak çalıştığına erişir.. 26 ( Vücûdnâme.«— . o Allah bir tekdir.»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. s.Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık. 10 (Budalanâme. a.. a. De kİ.. 32 (Dîvân. v. 53 (Vücûdnâme.. 1 (Gevhernâme... — . 257 . De kî. 39 (Vücûdnâme. a. Zâriyât.. 12). v... 21 (Budalanâme.R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . a.. 105a). a. Mar. 37b) Necm. O ’da: Ben yenildim... 13b). o halde insanlar arasında adaletle hükmet. thlâs. Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. (Budalanâme.. s. 28). Rablan onlara tertemiz içecekler içirir. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — . v. İnsan. Zümer. 8b). 297b). v. 50).G erek âfak da. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — . Zuhrûf. a. v. İ l a ).. a.. 9 Fussilet. s. — . 56 (Saraynâme. Mar.

?. Hadis nu : 1213. (Vücûdnâme. Nevevî. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». Muhammed b. 361. Ahmed tbnl Hanbel.s.. 2. Budalanâme.. Mar.. 24). C. Üçüncü Mesnevi. Suyûtî ise. Kahire 1965. Abdurrahman es-Sehâvî. Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir. 218a. Haleb. 3. 190). Muhammed el-Adûnî. «uydurmam. güçleştirme. Hadis nu : 2532. (D ilgüşâ. Kitabu’l-’ılm. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır. o halde insan vücûdu bilinm elidir. 356. 412. v. Muhammed b.2. Müslim.. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır. s. Kahire 1956.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^. 4.. nu : 1321. Hadis nu : 926. mar. Buhârî. (Budalanâme s.. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. v. Mar. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. Müsned. Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. v. el-Makastd-uUHasene. 399. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır. 217b. Böl. 209': C. diyebiliriz ki. C. 4. 260b. 436. Abdurrahman es-Sahavî. 134) 135) 136) 258 . ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır. 2). 66a. tsmâil b. el-Makasidu’l-Baaene. s. 417. 365. M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir. 131.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. s. Ergin. s. 239. <KSâbit değil­ dir-». Kitabu’l-’ilm. Bab . 124a). 283. (Saraynâme. s. s. O. 1. tbnl Tejnniyye. s. Belediye. Keşfu’l-Hafâ. C. B ab : 11.

Mar. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'". El-Adûnî. 22). dini hüküm leri. 1745. Kitâbu’l-imân. g.. s. 248a. e. «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu. 127a). Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an. s. g. g. a. 1. C. s. e.w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir. 8. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân. C. s.. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat.«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . Ell-Adûnî. Kahire ?.. 1. 455. 83. (Dilgüşa. «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. v. (Menâkıbnâme. s. s. El-Adûnî. 259 . a. A G nüshası. C. s. v. g. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 439.. Mar. e. Hadis nu : 1215. Cum’a sûresi. 2. e. a. {Üçüncü mesnevi. v. 28). Eser­ lerinde. Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme. Hadis nu : 381. Is­ lâm Dini'ni. 7b). buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” . «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. el-Lü’lü ve’l-Mercân.g e. Hadis nu . a. S. âyet. (Budalanâme. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî.. 2. El-Adûnî. a. g. 5. Hadis nu : 1884 -1885. ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. Ayrıca bak . Kaygusuz.. em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır.. 251a). C. s. 147. 1. 147. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^.

M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır. Ona göre içmekten m urat. şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. Bu bakım dan o. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ.ve H adîs'ler olduğu görülür. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. Tann'yı görmektir. esrar ve şarap içmeği. ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. Zira Kaygusuz. Hz. onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. Kaygu­ suz Abdal'ı. O. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. eserlerinde Allah’a varma yollarını. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek. 260 . bugünkü m ânâsı ile değil. Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde.

gece. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. 1. yıldızlar. Cehennem. yer. hayır. bu hâli «lâ-mekân. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. Vahdet-i vücûd. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. Kaygusuz. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. şeb-i vahdet. zât. bütün varlıkların b ir oluşu. akl-ı kül. G ülistan'da. Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. gök. K âinât. Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. on sekiz bin âlem. âhiret. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz.II. gündüz. aynı oluşu. burçlar. Cennet. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . nefs-i kül. zâhir. dünya. şer. bâtin.

645. 44-45.. 262 . nu . Gnl. Ank. Ktp. s.Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan.

v. 17. tTniv. Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü. 6a. Taş baskısı. THlgüşa. s. Tas basması. bu nakş ü pergâl tamâm oldı. ayân etm ek is te r .. Budalanâme. durdı. v. Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^.. Mar. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. resm ü şekl kunldı»’" '’.. bu kevâkib ü seyyâre.. Mar. 8b.. tst. Her eşyâ yirlü yirin aldı. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi. Saraynâme.. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme. dir. Ktp.. külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. B ütün kâinat. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden». Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. 263 ..Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. v.. 228b.. Budalanâme. 17.. 228b. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi. nâgâh gördüm bu yir ve gök. nu : 6817. v. Mar. s. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k . IMgüşa.

M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi. T an n önce Hz. Gnl. Dügüşa. kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. nu : 645. s. Budalanâme.46. s.bünyâd eyledi. 228b. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. Ank.. Tanrı. 45 .18. 150) 151) 152) 153) Budalanâme. v.. \ 264 . Mar. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat. Taş basması. Gülislan. s. 17 . 18. Ktp. Taş basması.

Leylâ’nın yüzündeki güzellik. gökler. bitkiler. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât». Yerler. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . güzellerin yüzündeki göz.2. hayvanlar. melekler. balığın içindeki Yûnus. aslında O’nun vücûdudur. hepsinin aslı Allah’tır. hayır ve şer. Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. Fakat bu kesret zâhirîdir. yıldızlar. şekerdeki lezzet. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. dünya. peteğin içindeki bal. âhiret. gönüldeki fikir ve tedbir. zaman ve mekân. Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. hâsılı «herşey» yaratılmış. insan­ lar. Âlemdeki bütün mevcûdat. Ferhad'a Şirin görünen.

191.Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi. nu : 645. 71b .. s.. Mar. Birinci mesnevi. Birinci mesnevi Ank.. 100a. 266 . Mar. Ktp. Gnl. v.72a. v.

Dîvân. Tanrı’dan aynı. v.. Mar.289a. Hak’dan aynı. «Lâ» nın nefy (yok­ luk). bu kavram ı «gayr-ı Hak.. v. andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. 288b . O. Mar.Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. 267 . k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân. 306a.

Vücûdnâme. 268 . Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. O Eîrgin Bl. v. buyurur ki. hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh . Mar. v. İst.. üniv. Belediye. îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür.. nu : 1321. nu : 6817. Birinci mesnevi. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi». v. s. 77a . v. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı. 141b. Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. Ktp..b. «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. Mar. V. A. Gülistan. 66a... Mar.. Vücûdnâme. 9b. Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı.. 186.

Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I . v. 295b. IMnci mesnevi.Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme. Mar. Mar. Saraynâme.hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân.. tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir.. Mar. 111b. v. 51a. 269 . 313b.. v. v. Dîvân.. Mar.

b.«Ene’l-hak» kavramını. kendüden gayn kimesne görmedi. Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı. tek ü tenhâ hemân özidür. Kaygusuz Abdal. Velî yir gök gördi. 270 . kendü vücûdınun içinde sır olmış. v. Max. 307a .. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz. Cemî yirde 168) Dîvân.

Gözin açdı gördi çindür. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir. 9b. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir. îst. gönü cûşa geldi.. insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. v. aydur. Ünlv. Ktp. Belediye Ktp. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. Ona göre Hz. 24. Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. öz vücûdından gelür..gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. düş degül. tst. s. Taş basması. nu : 6817. Derviş fikreyledi. 271 . 145. nu : 663. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. O. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler. Osman Ergin Bölümü. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. Vücûdndme. Budalanâme. Hemen hemen her eserinde. s.

altı bini hayvânâta müte’allikdür. v. 7b.. Vücûdname. Univ. Birinci mesnevi. çarşılar. pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi. v. nu : 6817. Mar. Ktp. Mar. 6a. v. insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder.. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. 108a. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ . altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. cümlesinün rengi vardur. nu : 6817. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur. 272 . Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. v. Vücüdnâme. İst. altı bini inşâna müte'allikdür. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. 11b.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür.. Üniv. İst. on sekiz bin sıfâtdur. kapılar. içinde m ahalleler. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. B irinci mesnevide de Kaygusuz. 79a vd. Ktp. duvarlar.

Mar. tJniv. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır. Saraynâme. v. \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması.. nu : 6817. 78b. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. İst. v.’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” . v. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme. 273 .vb.. 86a. v. 7b. Ktp.. Birinci Mesnevi. Birinci mesnevi. Mar. 3a.. Mar.

bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. v. İkinci Mesnevi. 86b. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“... cümle eşyâ uyandı. 274 . Baraynâme. Dilgüşâ. 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi. v. Mar. 42a. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı.lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur.. v.. v. Mar. Mar. 248b.Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu. 112a. Mar.

Taş basması. 18-20.Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. A yrıca b a k : Hülâsa 275 . Mar. Budalanâme.. s. 183) 184) Dilgüşâ. 249b. v.

. v. Mar..b. v. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi.. Mar. 67a . v.«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır. 102b.. İkinci Mesnevi Mar. v. Saryanâme. 109b. Mar. Birinci Mesnevi. " 276 . 93a.

nu .. v.f f ) Nişân . 72b. Ank. s. 277 . Gülistan. v. s. Mar. Birinci Mesnevi. 292b.Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom. Gnl. 78b... Ank.. 645. v. Ktp. Mar. Birinci mesnevi. Gnl.. Mar. v.. nu : 645. Mar. 65. 225. 73b. Birinci Mesnem. Bürinci Mesnevi. Ktp.

cihan aynası. pâdişâh m akâm ı. nutk-ı hak. v. yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir. seyrangâhı.. Allah’ı Gönül de bulur.Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül . 152b. manevî b ir kâbe. Kaygusuz. Mar. m arifetu ’llah.. sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer. beytu ’l-hak. 164b-165a.Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı.Sır . v. Allah sevgisi. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. Zira Allah. H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter. Gülistan. H akk’ın nazargâhı. 278 . Mar.

.. Saraynâme. Mar. Saraynâme. Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. v. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. m akâm ı. h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Gönül. v. Zira gönül. bu âlem in seyrângâhıdır. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. Mar. Allah’ın evi. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. 7 . Sarayname'sinde de gönlü. s. v. 279 . m eskeni. 152b.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür.44a. varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür. 69b. tanıklığı.10. Budaîanâme. M arburg Nüshası. Taş basması. Zira Allah. 43b .

cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. aşkın kendisine delil olduğunu anlatır. her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır. Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini. zîrâ gönül. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 .Kaygusuz. kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. gönülde «gûher». Gönül içine giren kişinin vakti hoş.

Çünkü Allah.. Mor. v. 117a-‘ b. Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. «gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır. Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur.Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3. 281 . «nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan.

Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan. 282 .. Mar.b. v.Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân. 142a.

Taş basması.. v. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi. 89b . Aıik. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? . Mar. 217a.. 211 . s.ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur. fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler. Ktp. nu : 645. Dügiişa. Gnl.. Saraynâme.90a. ilk olarak Hz. v. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış. îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir. 283 .Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah.. v. Budalanâme. s. Kavgusuz.212. K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. 24. bâ­ zı eserlerinde. Mar. Mar. 43t>.

Mar. Dîvan. Mar. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme. v. v. 300b. 294b. 18. Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal. v.... 304a. Taş basması. Dîvan. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ .. Mar. Taş basması. 6. s. Mar. Dîvan. v. 301b. 284 . b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. Budalanâme. Dîvan. s.

dil ile vasf olınmaz. Taş basması.Bu ayrılık kavram ı. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. dîdâr hâki. Anda temâşâ bâkî. Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal. . v. . Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. Rab sâkî. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme. «deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. İşte budur lezzet. şarâb u ’ıyş bâkî. budur zevk. 285 . Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. 11-12. Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. Mar. Budalanâme. Anı içen ganî mutlak olur. s. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör. budur şarâb.. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker. . 105b . sekâhüm rabhuhum bâkî. T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . 01 şarâbı Hak ösmisdür.106a.

Mar. bu kavram için «teferrüç. Kaygusuz. T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat. 112b. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır. Budalanâme. Dîvan. 14. mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir. Tag basması.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. 286 .. 3. Mar. seyran. sefer. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi. 298b. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. v.. v.

v.Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi.. Mar. tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır. Mar. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir. v.. 287 . B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır. hülâsası. Mar. d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa.mesnevi. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi. v. B urada der­ viş. 79a vd. Birinci.. 73b. 300b.. Mar. Mar. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir. Birinci mesnevi. v. 78a. 2a. tarikat. B unlar sırasıyla şeriat. Dîvan. v.. marifet ve hakikattir. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® .

Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .lanır.

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

yaz tarikat gibi. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. delil. ü stü n b ir insandır. Mar. Buna göre kara kış şeriat gibi.. mânevî nüfuz sâhibi. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır. âşık. Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. t)îüv. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. 4b.83b. v. «evliya. cihana gelmek tarikat. nu : 6817. er. cihanda durm ak mârifet. gerçek er. Ayrıca ana rahm i şeriat.. 82b . 290 . der­ viş. rehber. e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. Ktp.Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır. ehl-i dil. b ah ar hakikat gibidir. sofî. kalbleri ve sırları keşfeden. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi. mürşid. v. mürşîd-i kâmil. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya. Vücüdname. tst. güz mârifet gibi.

sevkeden.. v. 146a. da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. 291 . Mar. m ârifetten hakikate u laştıran onlardır. tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan..

. Mar. 292 .Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan. v. 172b.

. 293 . v. Mar. Mar. 86a. 85b. Birinci mesnevi.Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî.. v.

H oca A ttar. şarâb. Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî. v. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş.. Hallâc-ı M ansur. İbrahim Edhem . Kaygusuz’da «H arâbat. S a’di. H aydar. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. beng. Mar. 96b. H asan-ı B asri. Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. «mey. evliyâlar şahı. 294 . Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. Bâyezid-î BistâmJ. Aliyyü'l-mürtezâ. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. Cüneyd-i Bağdadî. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî.

nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. 295 . «bâtın» ı. şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim . ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar. «hakikat» m ın peşindedir. sûretin peşinde değil. «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir. hırka. «ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r. «m elâm et tabii.«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. «İbn-i ledün». ya doğrudan doğruya. h er sûret. Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. zâhirî olanın. «Sakal kırkm ak». O. İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. O. Son olarak ifâde etmeliyiz ki. «yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle.

Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. M enkabevî ve hakiki hayatı. K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz». M enkabevî hayatı. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır. B ir av sırasında. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. Çok iyi tahsil görm üş. Bunun üzerine Alâiye beyi. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der. O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a. o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 .

m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir. K ırk yıl hizmeti. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir. M ısır’a gidiş târihi. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur. Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz. Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti. Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. onun eserleriyle teyid edilm ektedir. ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. Çünkü bu husus. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız. Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin .yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi. 297 . Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir.

Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. K aygusuz'un eserlerinden Dîvan. B unların yüzde sekseni gazeldir. Birinci. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. Gülistan. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han. Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. Budalanâme.m ensur karışıktır. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4. H ayatının. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur. İkinci ve üçüncü mesneviler. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz. birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz. Îbnî Fenâri. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 . 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. Divân'daki şiirle­ rin. İshak Bey isim leri onun. 1444 yılında ölm üş olm alıdır.

B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . lirizm in zirvesine ulaşır. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. Budalanâme’de «akl-ı m aâş. B unlardan İkincisi. Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. gönül.bidir. akl-ı m aâd. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. bilhassa birinci mesnevide bulunur. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler. «lâ-mekân» ı. M esnevilerde Kaygu­ suz. kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. Gevhemâme. K âinatın ve Hz. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. «vahdet-1 vücûd» görüşünü. Baş­ langıçta. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. Kaygusuz'un m ensur eserleri. nefsi bilm ek. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. «Gevher»in canı Hz. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. Gülistan. «küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . Kitâb-ı Miglâte. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az.

Hece ile yazılanlar. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. alın. yaz tarik ata benzetilir. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz. b ir «aruz» şâiridir. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur. Bu ilgi çekici eserde. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır.m akta ve rüyâsında. bâzan geçmişte. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir. Vücûdnâme. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. Baş. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. m ünâsebetler k uran b ir eserdir. ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla. çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. devlet tâcm a. Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. Meselâ ka­ ra kış şeriata. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. 300 . bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar.

iki terci-i bendi.Arûzla yazdığı şiirlerde. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır. halk şiirine yaklaşan b ir h usustur. 301 . Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir. bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. on birli şiirler pek azdır. Kaygusuz. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un. B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur. b ir ka­ sidesi (Dolabnâme). Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un. Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır.

Dinin itikada. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. tevâzu. Ancak. sâfiyet. riyâyı. mükâleme. Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır. Aslında Kaygusuz. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. halk söyleyişleri. Oha göre ezelde 302 . Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. Ata sözleri ve deyimler. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. diğer eserlerinde rastladığım ız. onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir. Tekrir ve seciler. bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır. ki­ bir. şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. tasvir. O. O. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. O. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık. Mecaz. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. cimrilik gibi huyları ele alır. doğrudan doğruya anlatım dan. haset. kibiri. O. Ona göre. Tahkiye. Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır.

Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir. M erâtib-i erbaa. îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . Ancak Kaygusuz. Aslında bütü n kâinât birdir. teferrüc vb. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. O. Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz.m evcûdat birdi. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. evUyâ. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. «Kesret» içinde «vahdet». On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir. O. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır. sâhanm öncüsüdür. «Zât»ma «tecellî» etti. b ir «tekke şâiri» dir. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir. Kaygusuz.

mey. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. 1. Şiirleri. eserlerindeki Hz. K endisinden sonra eserleri. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. eserleri yazılmış ve okunm uştur. M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur. 304 . esrar. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. Vücûdnâm e. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r. Kaygusuz. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. 3. B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. defâlarca istinsah edilm iştir. Budalanâm e.ması. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. Allah ile senli benli konuşm ası. 2. Ahmer S im B aba'nm eseri. m enâkıbnâm e’dir. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. Ali sevgisi.

Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. İstanbul 1257. İstanbul 1932. 15.ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu. 131. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında. 5. Gölpmarlı. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. XVI. s. s.j 4. îşte biz. G örüldüğü gibi. K aygusuz Vize’U Alâeddin. T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. 305 . Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. E srâ r Dede. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |. 1) 2) A. Dîvân-ı Belâgat.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

Besim Baha Sâid Banarh. İstanbul tab ’ı 1332. İstanbul 1340. A nkara 1972. A.Uıart ’l . 10. London 1965. : Bektagi S%m.. A nkara 1979. A. baskı Kahire 1939. : Die Altosmanisehe Literatür. İstanbul 1293-. W alter 311 . Yayını. îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay. İstanbul 1340/ 1921. 1. T ürk Yurdu.A hm ediyye ft Târihi ’t . Kahire 1343. John Kingsley Björkmaıı.Müsned.Mahrûae.Riadletü’I . : Bektaşiler. : er . 2. Der. Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. : The B ektashi of DeruAshes. K ehm ct Akçay. : B ektâ^ilik Edebiyatı. A-hıned S im Baba Akalın. İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi.A liyyeti ’l .Tarİkati 7 . Saâdet 1327. Fak. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd. 5. : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi. Ed.hmed tbni Hanbel A. . Eundammıta II. Caferoğlu özel Sayısı.Bektaşiyye b . İstanbul 1971. Yıl : 1927. C. Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. Wiesbaden 1964. Sayı . nu : 79/2.nâme’si. : Abdal Müsd Tekkesi. C. : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher .hmed Refik : el . ty. îlhan Birge. NUıad Sâmi Başgöz. VII. İstanbul 1968. Türk Ta­ rih Kongresi. Faslkül 1. : F&tih Zamanında Teke tli.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A.

m . Türk Şâirleri.Boratav. 1 -3 .4. 1. : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. İstanbul 1935.. Pundamertr to II. Boratav.I I I . An­ k a ra 1963. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. N-FıratU. İstanbul 1958. T ürk EdeUyaU Târihi. İstanbul 1975. İstanbul 1936. H. tsm âil Hâml Daglı. C. İstanbul 1955. h a lAtt&rature dea ’aş%q. C. C. Doçentlik Tezi (Basılmadı). : Güldeste-i Riyâz-t îrfan. K aygusuz Abdal. İstanbul 1931. 1 .1972. V. İstanbul 1941. 1976. : OsmanlI. İstanbul 1971 . A nka­ ra 1977. : Câmiü ’l .MeânVdeki Türkçe Şiirler. M üjgan Dânigmend. C. bas­ la. İstanbul 1957. l . 312 . X. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde. Murad Devri Mesnevileri. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. İstanbul 1930. : Sultan II. 2. Şükrü > Ergin. Bursa 1302. A nkara 1943. M uharrem Ergun. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. İstanbul 1938. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. : B ektaşi Şâirleri. Amil Cunbur. H aşan Basri Çelebioğlu. Sayı : 3 . Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. VVİesbaden 1964. 1 . Müellifleri. TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. C. P. . İstanbul 1949. m . M uhtar Yahya » Elçi».IV. : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV. TDED.

: Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. A ntalya Târihi III.Eröz. Sayı : 13 .Ha­ ta y’ ı. İstanbul 1940. Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri. C. İstanbul 1931. Teil n. İstanbul Sölpmarh. 3 . VVlesbaden 1968. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi.s. 3-5 Eylül 1980. S. İstanbul 1257. Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik . M ehmet Erten. C. Yunus E m re ve Tasavvuf. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu.6 K oygusuz.5 . XIX. İs­ tanbul 1972. Târihi I. 9 . An­ k a ra 1968. İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II. Sayı : 17. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal. 1314. Ziyâeddin F. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. Plemming. A ntalya 1948. Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. H ayat Mecmûası. Türkische Handsrhriften. : A ntalya lAvâst 1338 -1340. Wlesbaden 1964. 313 . Sayı : 207. A levî . 3 . K aygusuz Abdal . Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. T ürk Folkloru. İstanbul 1927.B ektaşi 1963. Gökyay.K ul H im m et . İstanbul M elâmilik ve Melâminler. TD H alk Edebiyatı özel Sajası.10. Vizeli Alâeddin. İs­ tanbul 1977. : Peyâhatname. IstEinbul 1953. İstanbul 1961. Nefesleri.

. Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih. ’AU in der Bektaschi .Purgstall. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften. C. Teil II.Dichtung. : Tasavvuf. : Türk Edebiyatı Târihi. 1-3. İstanbul 1965 . S. Götz. Yıl : XVII. (Ter.1974. C.Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri. Sayı : 197. 314 . nam entlich jener des 16 jhdt’s. : Die Vita des Basel 1925. Şu­ b at 1981. 31-33. Bd. el . İstanbul 1927. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit. Yıl : XVII. Sayı : 9. İstanbul 1977. Millî Kültür. A nkara 1955. H. T ekke Şiiri Antolojisi. İs­ tanbul 1964.12/1. Sayı : 194. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli. İstanbul 1279. A nkara 1978. Hulûsi) Kabakh. Manfred Güzel. İstanbul 1973. T ürk Kültürü. J. : K e ş fü ’I. Mair Hasluck. Wien 1972 (D oktora Tezi). M. A nkara 1979. 3 Besth 1837. C.H a fa . T ürk K ültürü. İbrahim hin Edhem. : T ürk Edebiyatı. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. İstanbul 1969. Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. K ültür Bakanhgı. Ahm et Kocatürk. 1 . Wiesbaden 1961. Jakob Hammer . Hallauer. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I.Adûnî tz. : C. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. 2. F ahir tz. R. . İstanbul 1928. : B e k ta ^ lik Tetkikleri. 2. A nkara 1970.

Ahmed T alat Oytan. C. Hüseyin. : Die altesten Türkischen M ystiker. ftadloff. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. C. İsta n ­ bul 1939. nu : 37. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı. Yıl : 1. S. C.Eraydın. A nkara 1972. 1. N .. İstanbul 1935. Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. 1933. 3. F. A nkara 1973. §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 4 (1925). Yılmaz Onay. VIII. Kadriye üevend. YTM . 2.n . İs­ tanbul 1977-1979. S a y ı. I . 1924 (Temmuz 1340). OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu. 1 . İstanbul 1928.Köprülü. A nkara 1962.i n . M. S. 1 . 124. Rıza. W. A nkara 1976. Sayı . Tevfik Pekolcay. Peyâm-ı Edebi. Tevfik Menzel. In : BDMG 79. Mihrab. İstan ­ bul 1962.3 . basla. C. 315 . İstanbul 1935.16. 1 -14. N . K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında. Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. ü m m e t Çağı Edebiyatı. Dîvan Edebiyatı. öztuna. İstan ­ bul 1975. TM. Th B üyük Türkiye Tarihi. İslâmî T ürk Edebiyatı. 1. C. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar.2 . IV. T ürk Kültürü. İstanbul 1943. Edebiyat Târihi Dersleri. T ürk Edebiyatı Târihi. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri. Leipzig 1874. : Eektaşiliğin tç Yüzü. 15 . baskı. Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ. Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış.

Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan. M lttellungen.M dkâsıdu ’I .Eosene. (basılm am ıştır). C.EU ve TekeoğuUan. Kahire ? Künhü. C. t. Bedri Nur. 12/1. C. ÎA. T eke . C. İstan ­ bul 1977. Alâiye maddesi. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. H eft 48. Sa 3n : 7 .V . es-Sehâvî Muhammed F.K aygusuz Abdal . 316 . A nkara 1976.Mercân. İstanbul 1929. Bd. Rıza Salcı. 1 . Târih-i ^ânlzade. : el . Deutsch . Tarih E nstitüsü Derg-isi. T eke .Eli ve TekeoğUUart maddesi lA. Kahire 1956. 2.Pir Sultan A b­ dal. İstanbul 1920. İstanbul 1968 . 2. Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri. Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re . Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı.Ahbar. V ahit LütfI Schlmmel. Uzunçarşıh. el .1977. Beyrut 1927. No : 5. Kaygxısuz Abdal. H. H.Lü’lü ve ’I . Bonn Oktober 1962. A.V n . ta b ’ı. A nkara 1972. 47 (1951). C. K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I . A. Yıl : 1935. 1. Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita. Bonn. §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi).Râid. A nkara 1969. İstanbul 1299. 1-27. Gaybi Bey. OsmanlI Tarihi. Türk BlUk Revüsü. I . K itâbeler II. Anadolu Beylikleri. I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde.Mes’ûd. Şehabeddin Tschudi. İstanbul 1949-1950. 5. Türk Ansiklopedisi.8. 1. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. Yinanç. Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. Tekindağ. İstanbul 1965.Türklache Gesellschaft E. İstanbul 1277. Mükrimin Halil er . I. C. V. Muhammed b.. C.

25. Adem (Peygam ber): 128. Adem dom : 283. 304. 304. Ahmed F ak ih : 19. âlemin aynasıdır . 41. 24. Ahm ed Yesevİ : 17. 88. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. Abdullah el-Mag-averî : 85. 49. 30. 296. 79. 46. 93. Ahiler : 16. 40. 18. Ahmedî : 20. 35. 305. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 63. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. 265. Adem. 44. 26. Ab-ı hayvân : 155. Akıncı eri : 207. 297. 87. 26. 108. 42. 77. Akçainiş Köyü : 33. A hm et KabakU : 58. 284. 86. 36. Ahm ed S t m Baba : 59. 28. 64. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. 299. 61. Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. 35. 56. 164. 47. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 45. 62. 33. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. 59. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. 34. Ahm ed Sârbân : 305. 31.i n d e k s Abdal Müsâ : 25. 65. 38. 23. 74. Adem’e secde etm işlerdi : 114. adem-1 takayyüd : 124. 133. 317 . 165. Ab-ı h ayat : 113. 286. 39. 84. 86. 25.

Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. . 303. 207. Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. 74. 122. âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . 66.Akın çeri : 160. 40. 14. 135. 29. A li): 131. Akşam (A hşam ) namazai : 243. Alp-Erenler : 3. . 32. 35. 262. AUah’m didûrmı görm ek : 285. 33. 150. Alâiye Sancağı Beği : 26. 126. 71. 87. 132. 63. Ali (Hz. 126. Alevî-Türkmen B abalan : 11. Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. 304. Allah K a v ra m ı: 216. Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. 297. 296. Akl-ı m a’âd : 122. 75. 87. 318 . 21. 15. 87. 128. 87. 134. 74. Alâeddin bin yûsuf . 77. âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. âlemü’l-esrâr : 265. Alâiye : 4. 297. A llah’a varm a yollan : 260. Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. 87. 73. Akl-ı m a’âş . A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. 79. âlemü’l-esrâr . 39. Akl-ı Kül : 238. 229. 70. 294. 86. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. . Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259. Allah h er şeyi m uhîttir . 35. Alâeddin bin yûsuf : 74.

301. 21. 15. 117. 87.Am u hâa : 150. 25. 242. 119. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. Aşk denizi : 188. A ta arpa. 7. 294. Anadolu : 1. Andellb vahdet güllne : 188. Ü5. 266. 126. 2. 198. A nayı hana kıa eyledi : 125. 87. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. 13. A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107. A tla eşek aynı değüldir : 113. A ta yurdu olan Alâlye : 79. Aşık P aşa : 18. 200. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. 166. 2. 195. 117. 290. A rifler Sohbeti : 122. A rş seyrânım : 128. 151. Arş-ı âla : 135. 26. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. 143. Aşiyan gezdim : 126. 64. 213. Anadolu Türklüg-ü : 10. 81 vd. 5. 114. 192. 169. A naya ten i k ız eyledi : 125. 14. A ntalya : 1. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19. A rif AU : 20. 23. Aşk eri : 144. 201. 22. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. 208. A tasözleri : 117. 263. 14. 75. 20. Anûsır-ı erbaa : 108. 190. 128. 3. Aşk gönül içinde deUldir . aseZ olurstn her petekde : 265. Anadolu Selçukluları : 1. A şık feryâd u âh itm eli : 112. 7. 12. A ntalya Müzesi : 22. 6. 195. sığıra samMn gerek : 210. 319 . 11. 4. 190. Ana rahm i : 125. A rkaik Kelimeler : 182. A ntalya YivU Câmi-i : 22. 17. 12. 168. Â şk.

B arbara. Bektaşî şâirleri : 84.Yakîn : 295. balım dolısı : 50. B ayram îlik : 26. Avcı zağarı : 127. B ayram Namazı : 243. 285. Bektaşîlik : 26. bahr-ı rem el : 153. Azazil : 130.yağ çeşmeleri : 40. Bektaşî an’aneleri . 250. bâde . Banarlı. Ayne’l . 251. Ayne’l . Baykuş : 113. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257. Bâz-nâme : 19. Battdt-nâm e : 19. 109. 78. Nihad Sâmi : 60. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. 320 . 221. 87.nûşun : 233. Baltasi G e d ik : 39. Bal . bahr-ı hezec : 153.104. 304.B ak ara : 221. Bâlî zaviyesi : 24. 11. 222. bahr-ı m uhît : 140. B attal Gâzi : 54. 192. bedr-i m âh : 154. 223. bahil : 187. Bektaşî şeyhi : 84. Flem m ing : 60. Baba Resûlullah : 11. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. 277. Babâller isyâm : 5. 294. A ybım yüzine urma» : 248. bahr-ı recez : 153. bebür : 30. 305. A ttik a ve Mora Seferi : 9. Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8.

275. 100. 297. boza düzdi : 125. 205. 303. Bugün bana b ir başacuk : 177. 137. Bâyezid-i Bistam i : 127. BursalI Beliğ : 64. Câmiü’d . 299. 245. 151. Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. 294. ber . 231.dâr : 294. Bülbüle gülzâr gerek : 175. bî-nişân : 281. 242. 246. 321 . 129. Bilmediğin sözü söyleme . 114. bendedür : 129. 61. büryan getü r : 162. Beykozlu peçenek : 133. 156. burçlar . . bigi : 198. bekri bigi : 165. 159. : 110. B ursa F ethi : 59. Cân ü dil^ârâmun. 272. Behlül D ânâ : 133. 176. . Câz u ayyar : 206. 255. : 157. B eş va k it namaz : 105. Buğday : 191. Bulak iskelesi : 47. 118. Bülbül : 113. börk : 199. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. 298. 98. . 197. Budalanâme : 91. Câhile kar§u yum uşak : 126. 277.Beglerim iz A vlan üstine : 152. 262. 96. 192. . . 304. Bülbüle gülistan : 113. B ir kaz aldım ben kartdem : 152. B i-küm şey’in m uhit : 197. 163. bezm^i elest : 255. benk ile seyretm eğe : 177. 191. 208. 174. 121. beyâbân : 193. birlik : 111.Düvel : 73.vd. 294. 99. 294. Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . 122. 200. buğdayı yemeleri : 107.

Mevâ : 135. 125. Çeng ile ney : 118. 250. 322 . Cüneyd-i Bağdadî : 294.m ahalle . Çerende gâh perende oldum . 285. 58. Cebrâil : 220. 186. Çobanogrlu Dem irtaş : 8. Ç arh devrânım : 128.nâm e : 19. Cism ü sûret : 280. Celâleddin H arezm şah : 4. 123. D em irtaş ve Sülemiş : 6. delîl (evliyâ) : 115.N ezâlr : 60. 67. 20. Çarh-ı felek çenberl : 160. Delîl-i Budala : bakınız.Câmiü’n .Meânî : 95. Çin ü H ıtây’ı : 153. 75. 147. 57. dellâl olup satdum : 125. Câmiü’l .darb : 295. Çirmen meydan m uharebesi : 9. Çarh . Cennet kavram ı : 234. Budalânam e maddesine. Çeşm-i siyâh . Çepnî Kabilesi : 10. Cehennem kavram ı : 234. Cin : 275. 119. M uhtar Yahyâ : 27. 74. Ç ar . 73. Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. Çeşnigîrler : 49. Çınar ağacı : 45. 65. D efter-i Sâdık : 122. delil ü bürhân : 199. Cihan kubbe misâli : 123. Celâliler Tekkesi : 85. 221. 143. 302. 300. 290. Çarşı . Dânişmend .nâme : 19. 265. Çatal Derbendi : 39. 66. 128. Dağlı. Cennetü’l . 22. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23. D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. cüvân : 168. 7. 280. Cuma Namazı : 243.bâzar .sipâhi : 110. Cimri : 247.

323 . 104. dertli gözler : 193. . 79. 57. 75. Dilgüşa : 29. . dünya : 65. D ört Kapı : 224. 141. devenün büyüğüne. Dîvan : 20. 284. Dokuz felek : 190. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. Dört melek : 138.Dolab-nâme : 55. Derviş N azif : 93. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. 188. 194. 298.tasavvufî esaslar : 16. 101. 238. Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. 304. 206. 130. 98. 170. 298. 287. Dolunay : 124. 102. Deyyâr . 99. 99. 61. duhul çalmagıl . 122. 60. dükkan : 206. 91. 208. Dolab . 96. 70. 304. durugel yatm a iy sâkî : 157. 300. Derviş Ali Horasânî : 93. dünyaya gelmeyi. 95. Domuz eti : 246.Kunût : 94. Dînî . . Derviş : 132. . 290. Dolab gibi döndürdi : 124. 170. Donuzları korkudur : 161. 266. Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. 267. derviş ö« yolum gözetmeli : 112. 155. derd ü belâsı : 34. 193. Dolâb-ı Muhammedi : 55. Dicle Irm ağı : 133. 93. 285. 64. dudağın kemerlendirürler : 127. Deve yükin çekeMImez karınca : 209. 105. 100. der ü dîvar : 196. 119.demürci : 125. deniz ve gevher . . Düâü’l . 210. 104. Dur Dağı : 38. 301. . 144. Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. deve tepme : 124. 285. 113. 290. 298. : 65. duhul gibi : 220. 194. 302. 200. 58. 90. .

Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. ehl-i din : 276. eflâk : 263. 283. 179. 252. 172. 283.ulâm a . Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76.emir Çoban : 6. 33. ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. 269. 162.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 290. 252. elest mecüai : 207. ecel köprisi : 237. Elleri değmez ki boşun kaşına : 211. elestü birabbiküm : 227. 174. ehl-i im ân : 251. 255. ehl-i dil : 106. Emmin og:lundan : 122. 270. E m ir efendi : 242. elif kaddün : 110. el vermesi : 139. el-haya’ü mine’l-imân : 118. 24. 253. ehl-i Kıble : 237. 293. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . er (gerçek er) . 305. Elm ah : 21.muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72.B a k k : 116. E flâk prensliği : 9. 283. 112. 194. 112. dür-efşân : 199. 304. 227. 294. Elçin. 111. 166. 83. 254. Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. Şükrü : 103. Edrene m inâresi : 161. 202. 88. 261. 290. Em irü’l . 81. oldur er dutgıl eteğin öp elin . 267. EKlâkî : 20. 177. Edrene şehrinde hugün : 67. 81. E ne’l . dünya nim etleri : 266. 261. 178. Em lrü’l . E dim e : 9. d ü rr ü cevahir : 158. Dünyâ yalandır : 119. bin 324 . Ebedde vaM et-i vücûd : 281.

Filibe de yinilen .töre bilmem : 131. 210.nâme-i Sâ’dî : 20. 82. 165. Sadeddin N üzhet : 60. 265. 75. 204.. 41. 73. m . 177. . 303. esrar : 77. Fütüvvet . firdevs-i âlâ : 20.Ergene’nün Köprüsü : 161. EJski Anadolu Türkçesi . 180. 294. G arib . 296. 109. 30. m ı ki aceb : 81. genc-i kadîm : 199. genc-i ezel : 284. erkân : 108. ffelübeni dolduğun anla : 157. 84. er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115.. 294. 20.fillâh : 219. 291. 76. 58. Ferheng .nâme : 20. 83. Finike : 21. 260. 284. 135. 303. 229.. erkân-ı salât : 288. Feridüddîn-i A tta r : 18. 290. Gaybî Beg : 29. erkan . 254. esriklük : 233. 252. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68. fü rk at : 224. . 81.mesâcid : 19. Filibe : 69. Eyyûb’un sa b n : 112. 201. 34. 132. Ergun. evsâfü’l . fena . 24.. 265. F âtih devrine â i t .. > 325 . 292. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. 273.. gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93. 293. erenler : 117.. Firavn-ıla Mûsâ : 116. 133. 294. F arz u sünnet : 224. Evliyâ : 112. 192. 67. gerçek er : 290. 166.. genc-i saâdet : 200. Filibe Begi : 57. 88. 20. eşegün boynuna dakm a inciyi . 115.. 285. 66. F etvâ hulam. 31. 288. 150.nâme : 18.: 23. . 39. ezelde vahdet-i vücüd : 261. : 69. 33. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23. genc-i cihân : 268. 150. 76.

Abdülbâki : 61. 299. Gömbe : 21. 242. 93. gevher Hz. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak . gönül bahri : 123. G ülistan : 90. Hacı paşa: 20.. 89. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. Germiyân beyliğ-i : 6. 141. Muhammed’in canıydı : 120. 298. geyikteki m üşk : 117. 102. 117. haccm hakikâtleri: 246. göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. 170. eyleye : 158. 20. gönül H a kk’un evidür : 278. 279. 123. 98. 7. Güsel. 227. H alk Edebiyatı : 172. Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. 94. 153. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. H allauer Jacob : 27. 169.. gram er şekilleri : 180. 280. 123. 287. 8. 99. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. 106. H alk söyleyişleri : 212. 87. ' 326 . 119. hakikat: 138. 289.G evhemâm e : 55. gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. 62. Hacc ü zekât: 246. Gölpmarh. 91. 223. 266. Halil Zeybek : 31. gönül : 105. H ak leşkeri : 122. 94. Abdurrahman: 58. gönUm tevhide mekân. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72.. 302. 91. 250. Haliloğlu Y ahyâ : 20. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111. 92. 281. 170. 153.. 200. 290. 24. h akka’l-yakîn : 295. . 278. Gülşehrî: 18. 157. 299. hamse sâhibi : 170. 93. gökler çadırım : 128. 295. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. 99. 298.

H ur u gilman . hayrü’l-alîm : 199. 297. 118. İbâdet : 149. H aşan Gâzi : 86. 33. hay rü ’l-beşer : 225. hlcâb perdesi : 245. hassü’l-hâs : 150. 240. 292. ibni A lâ : 19. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . 293. Hicaz’da hac farizâsı : 54. Hüsn-i latîf : 117. 74. 20. 109. H er şey ona dönecektir : 303. hüsn-i cemûlün arzular : 157. 73. Havz ü kevser : 235. H ayr ü şer : 145. H aşan Tanalan : 31. 78. heyhât sahrâsı : 130. 192. Hüm â gölgesi : 294. İblis : 107. H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. H ayâ îmandandur : 259. 262. hâsûd olm amak : 145. 294. 72. hây u huy : 199. hüküm rân kılduk : 257. Hoca Mahmûd : 20. 236. h arâb at : 124. 294. 262. 187. 154. Hoy : 25. 247. 201.Hanefî : 260. hükm-1 ilâh! : 237. Hoca Sa’deddin : 64. 237. 272. hünâbe : 193. 20. 223. Hasan-ı Basrî : 127. hırkası dört pâre : 269. 286. 290. 250. 294. 327 . 259. 285. hayâ : 252. Hoca A tta r : 18. 158. hâs ü âm . 217. 198. Hoca Mes’ud . Hüdhüd ile Sîmurg : 114. 239. heykel olmtş sözleri : 291. 76. Hoca Dehhânî : 19. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. 239. 235.

81. ikrâr-ı Sâf : 145. ilk OsmanlI Şeyhü’l . Isâ Beg : 24. İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57. 78. İlhan A baka : 5.. 43. insan (iki direkli bir şehir) : 122. insâniyet hâli . 298. 67. İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . 150. : 124. 128. 42. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113. İkindi Namazı : 242. ilm-i şeriat : 288. 79. icâzetnâme . 71. insan vücudu : 207. inâyet-i H ak . îçki : 246. 163. 275. İncil : 224. 65.. 208.. İnsan ancak çalıştığına erişir : 257. 68. .. 128. 57. 229. 72. 132. Isâ Peygam ber : 108. îm ân : 246. İlhan Başgöz : 58. imâle : 158. İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66... 225. İbrahim Edhem : 294. İnsan donunu giydirüp . 203. 126... İlâhîler : 175.... 66. 328 .İbni B atü ta : 23.. 194. 252. insanın dört safhası : 110. 295. İbrahim (Peygam ber) : 108. 149. insana m üteallik : 271. 270. 287. 84. 119.. 132. igen igen dikdürür : 69. 105. ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110.. 11 ü ulus : 168. 301. 145. 295. 301... İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97.İslâm ’ı : 24. İnsan-ı Kâmil . tbni Fenârî : 24. ilm-i Ledûn : 119. 64. İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94.. 224. İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43.

K âinatm defteri : 271. kân : 280. 263. 240.. K ahta : 4. İstanoz (Korkud-ell) : 21. Kâbus .Nâme : 20. 237.. 58.. kan pıhtısı : 256. 240. Kasîde-i Dolab : 55. 233. K â f u N ün : 118.69. İznik İm paratorluğu : 4.. 265. 298. 24. 83. 172. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt . Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup . : 126. İtik a t : 216.Isâ nefesli : 115. karye-i ada : 24. 236... K am û âlem içinde cân olubdur : 109. 67. İsh ak Beg : 22.pût : 130. kand ü seker : 169. Kadı Burhaneddin : 10. kaplu kaplu bağalar : 152. 8.. 192.. 124. 66. N e kart var ne koca . K arye-be-karye : 125. Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. İslâm ’ın beş şartı : 130. 69. K âlü beU : 255. 161. 170. 57. Kalkaşajndı : 21. 229. 147.. 329 . 109.. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211. K â f Dağı : 36.. İshak Beğe söylesem . 139. 259. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. 110. Kâbiliyet-i latif : 145. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92. Işk u cân : 280... 65. K aracaahm et : 305. Kâbe . K ahire nüshası : 79. 20.şehir : 207. 146. : 126. K arun : 116. 71. Kasîde : 170. 69. îskender-nâm e : 20. K âinat .. Karasioğulları : 7. 206.. 176.

Kevn ü m ekân : 277. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127. 265. Kaval : 199. Kıble-i cân bilmezem : 155. K aygusuz Çeşmesi : 83. keleci söyleme : 249.. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. Kelebek ok ya y almış : 161. 296. 45. Kellle ve Dimne : 20. 77. 226. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24. 258. 271. 79. K aygusuz Mahallesi : 83. 54. Koza ve kader : 236. 24. Kılağılı Isâ : 36. K aygusuz İbrahim : 305. 212. Kevâkib : 263. 293. 227. K ayılar : 8. Kıbrıs K rah Pierre : 14.. K aya Kuşu : 124. K ayser : 116. 37. K aş : 21. 241. Kazzâz : 125. K eşşâfü’l-K u lû b : 111. Kendini hilen Rabbtm UUr : 123. 304. Kenz-1 mahfl : 263. Kelime-i Şahadet : 240. Kendi kendine tecelli : 265. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116. Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir. 38.. 273. Kaygusuz admı almış : 88. K esret : 115. K aygıdan u za k olma . Kerpiç eyledi : 123.. . K aygusuz rehâ buldun : 77. Kefersûd : 11.. K avak ağacı . 303.K asrü’l-ayn .. 281.. Kelime hazînesi : 181. 330 . 71. k atre : 123. Kertenkele dirilmiş : 161.

14. Künbed-i devvâr : 200. : 118. Kuş dili bilirsen söyle : 128. 236. Köçek : 130. 175. 265. Kürd ayran içer : 113. 63. 302. Kuz eylemegil : 162. K isrâ . 62. Kûh-ı K âf : 114. Konya : 6. 195. Koç üe Ism&il : 230. 192. Fuad : 27. 23. Kitâb-% Mtglâte : 91. 102. Kûrd için cacıg . 124. 190. 217. 240. 299. 210. 176. K üfr ü İm ân : 125. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. 295. 63. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. 175. 300. 19. lâ-m ekân : 106. 272. 240. Kıssa ini hikâyet : 268. lâ-b eU : 262. K urt Koyun-üa bile kanşdi. 66. Kosova zaferi : 9. 241. 78. 298. 247. 80. Koşma : 172. Kûn fe . 207. 94. m U h e illallâh : 144. 261. 11. 99. 245. Kozmik kavram lar : 105.yekûn : 255. 287. 255. 116. 98. 294. Kûzeger balçığı . 228. 46. KülU hâl : 150. 65. K ırk yıl hizmet : 65. K ırk devriş : 45. 260. K ırtm geçmege : 161. 331 . Ladik : 7. Lâ-yem ût : 246. 67. 193. Vasfı Mâhir : 62. Kulhuva’llahü A had : 156. Kibir : 115. 297. 270. 97. 197. K ocatürk. 250. Korkudeli : 22. 227.Kıl u kâl : 200. 129. 117. 100. Köprülü. 299. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. 165. K ırgılluk : 138.

Leylâ . 29. 88. 59. Mahlas ah§ı : 41. 290. 169. Mâlike’l . 266. 201. 109. M â-tek ad d em : 277. lutf u ihsan . M akam ve hâl ehli : 124. 221. M ansür . Menkabevî hayatı : 63. 78. 192. 222. M ekke-M edine : 246. Mecmûâ-ı Latife : 92. Azrâll) : 220. Memlûkler : 87. Leylek : 113. 26S. Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . Manastır’da bir başaouk : 82. Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. 122. 136. 104. 130. 332 . Merât%b-ı erbaa : 110. Melekler (Cebrâil. 147. 160. 48. M alazgirt : 7. 197. 214. 65. 112. 106. 287. 258. M enâkıbnâme . 140. Mahbûb-ı dildârum : 156. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. 290. M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. 289. Mecâz : 198. MikâU. 28. Marzubân . 83. 302. Isrâfil. 287. 242. Melâmet tatoU : 295. 263. Men arefe nefsehu : 111.Arifin : 20. 151. 260. Menâkıbu’l .mecnûn : 117. M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129. 298. 138.T ayr : 18. Mâh-ı tâ'bân : 246. 20.nâme : 20. 100. Mahrem-i esrâr : 121. 35. 237. Mancmık K urulur : 133. Melâmîlik . 76. Mesâlikü’l . 303. 27. 77. 271. 26. 119. M arburg nüshâsı : 93. 272. 72. 295. M antıku’t . M ârifet : 145. lutf-ı vefâ : 157.Mülk : 217.ebs&r : 71. 39.L e m -y e z al : 217. 296. Livâ-i Teke : 23.

M ustafâ Alî : 64. 136. 134. 15. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18. Mihnet ü cefâsı : 34. Muo/szam bir şehre benzer : 206. Mukâleme : 193. Mizân : 196. M ey -fü rû § : 249. 28. M ukattara dağı : 855. Mey : 294.Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. 294. M urakkâ : 145. Murad Hân (2. 297. 142. 44. 150. M ısır'a geliş tarih i . 94. Muhammed (Hz. 58. 65. M usam m ât. 298. 280. Meyhâne . 294. 1. Miskine dahi nazer eyler : 131. '18. Miskin Kaygusuz . 203. 233. 66. 9. 225. 78. 71. 2. 170. 78. M ısır Sultânı : 49. M iskin Sarâyî : 78. 136. 13. M irâc : 119. Mora ve A ttika Seferi : 9. 298. 24. 57. 89. M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . 69. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. 58. 14. 260. 26. 298. M ünacaat •: 109.Fenâri : 24. 170. 51. Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 139. 5. 109. 70. 163. M utasavvıflar : 17. Mest ü şeydâ : 200. 67. 296. 107. Jlinbem âm e : 74. 108. 4. 25. 289. 272. Murad Hân’a vanm adum : 68. Murad) : 3. 128. 245. 149. 93. 298. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. 5. 11. 141. 214. 264. 120. 114. 333 . M ısır . 53. 118. 6. 91. Mevc : 285. M uhammed) : 106. 93. 143. 65. 145. 132. 53. 8. 47.: 169. M uhtâr-ı keşşâf : 272. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70. 17. 75. M ısır : 7. 102. 135. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. M ogallar .Mesnevî : 90.

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

Vücûd : 206. 204. 271. 97. 303. 305. 290. 19. Yedi seyyare : 137. Yini H am am ’dan beri : 82. 341 . 73. 163. 293. Vitir-Vâcib : 243. 88. Zann ü güm ân : 246. 163. 218. Yusuf-ı Meddah : 20. Zafer-nâme : 21. Yusuf ve Zeliha : 19. 98. Vize. 298. 285. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. Visâl-i bâde : 233. 101. Yayın gerilmesi : 130. Y ü z eylemegil : 162. 292. Yücelerden yüce gördüm : 152. 173. 304. Yam rı yum rı söylerem : 177. 238. 137. Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 160. 176. Yazıcıoğlu Ali : 73. Zebûr : 224. Vücûd-nâme : 91. 99. 300. Zekât : 245. Yol eri (evliya) : 110. Y avuz Sultan Selim : 54. 176. 20. 272. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102. W alter BjörJcmann : 61. Vuslat : 284. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. 161. 289. 177. Vuslat-ı fürkat : 285. Yinanç. mükrimin Halil : 71. 277. 208. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. 78. 303. 268. 84. 83. 111. YanboU’da bir k a n : 82. Z ât : 26. Yunus Em re : 18. 65. 290. 173. Yancucağı : 252. Vizeli Alaeddin : 63. Yatsı Namazı : 243.VeU : 115. 221.

Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248. Zülfinde ber . Zina . Zihaf : 159. Zülf-i perîşân : 117.Zen ü ferzend : 288. Zirk ü teşbih : 112. Z ülfikar : 150. 301. Zîr zemin : 196.dâr olmuşam : 157. Zerger eyledi : 125. 246. Zeyneb : 86. 249. 251. 342 .

de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S. H.l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n .Ahbar .Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S .ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü. Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr. Şofî (Acı D oyuran). 10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l .YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim.N .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful