P. 1
Abdurrahman Güzel- Kaygusuz Abdal

Abdurrahman Güzel- Kaygusuz Abdal

|Views: 187|Likes:
Yayınlayan: Hakan Altintepe

More info:

Published by: Hakan Altintepe on May 22, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/18/2015

pdf

text

original

K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

. XI ..R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna.

m. c. Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (. b. : num ara ölç. : ölçüsü st. Ed. Gnl. g. (V ar). Fak. baş Bd. : Kâğıt ktp. GOD : .) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . A. : satır s. DTCF. g. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi . : : .KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). XII AG A. K ütüphâne Mar. K. : M arburg N üshası Ms. : V arak yz. bis auf unsere Zeit. : Yazı. Ü. : Kitaplığı kt. : Yazma Müz. (sh. A. : Müze nu. Bl. Derg. e. C. . Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst.

Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. Rıza N ur. F uad K öprülü.s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. Bu sebeple biz. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir. san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir. b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller. K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III . Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir. M uhtar Yahya I>ağlı. Kaygusuz Abdal adlı eserinde. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal.

Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. dil. Bu eserimizde. m üstensihlere âit de olabilir. Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık. Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. devri icâbı. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik. M etinleri. Aldığımız örneklerde bâzı vezin. Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î.çalışm akta. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . tabiî sayılmalıdır. K anaatimizce bu eserlerin din. fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir.

nazım şekilleri. kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. hem Anadolu’nun. âilesi. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi. Bu bakım dan. XV . Kaygusuz’un yaşadığı devir. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar.lendirilm esi gerekir. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. M enkabevî hayatı için. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi. kafiye. adı. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. iktisâdî. İkinci Bölüm ’de. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. Vezin. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi.

K ültür Bakanlığı. Ercilasun ile Doç. Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur. Ahmet B. Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç. Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım .Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof. Dr. Dr. Ankara. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Dr.ANKARA XVI . Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim .

İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. 2. ÎA. bâzan b ir m em leket adı. yüzyılda Anadolu.416. hem de yıkılış devirleridir. Anadolu maddesi. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. 428. C. kısm en X. X III.GİRİŞ A) X III-X V . C. O rtaçağdan itibaren. A tiadolu maddesi. s. im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. 1. Bu asır. yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken. Anadolu sözü. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur. Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. TA. S ultan Alâeddin. 404 . s. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad. hâ­ . Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır. YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ. fakat ondan daha geniş. F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır.

öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. asırdaki içtim âi. asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır. yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür. İktisadî. Bunlar.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları. X III. kültürel durum XIV. Ilhanlılara rakip olan M ısır . bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. hem de halkı derm ansız bırakır.ğu'nun du ram u kötüleşir. Türkiye’de . XIV. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir. B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir. XIV. asır. X III. X III. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler.ta rik at isyanları hem devleti. asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. X III. asırda da devam et­ m iştir. Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası.

1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı.69. S altuklulan. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur. XIV. Köprülü.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^. 2. Alp Erenler.1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. Bu asırda cesûr beyler. Osm anoğulları. asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. M engüçeklileri. a. güvensizlik ve kanunsuz­ luk. asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. Selçuklular X II. S ırf iktisâdı sebeplerle I. Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi. Kurulusu. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. 67 . M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. Isyânlar.: M. Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı. baskı. F. Bilhassa 1. I. . a ) Siyâsî durum X III. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 .

Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra. X III. Bilhassa Antalya’nın zaptı. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ . vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı. H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise. Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. câm i vb. Alâeddin. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı. doğuyu ele geçirmeyi. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. yol. Erzurum . batıyı değil. kervansa­ ray. asrın birinci y an sı. Erzincan.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. bilhassa K ahta. Çemişgezek. h attâ oğlu II. X III. Alâiye vb. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber. Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir. küçük E rm enistan’ın te ’dibi. Alâeddin Keykûbad dev­ ri. dâhilde birçok im âret. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar. I.. I. Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu.

İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek. M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. X H I . Selçuk hüküm dârı. A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars.XIV. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de. Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti. artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir. Bunun üzerine Moğollar. yüz yıl­ . Sivas. Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. D urum bu vaziyette iken M ısır . Mısır . A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı. Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu. hem de halk m uztaripdi.

X III. Devletin başkenti K ütahya idi. K aram anlılar. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir. asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. . Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir. Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. . asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi.1429). Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş. ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. sağlam b ir otorite kuram am ıştı. Hülâsa. bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. X III. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar. 1381’de Kütahya. X III.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında. Germiyan Oğulları. Oğuzların Avşar boyun­ dandır. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. B unların en eskisi I.

34-47. Uzunçarşılı. s. F. 69-8 4 . 4) . M anisa'daki Saruhanoğulları.25. 2. s. Lâdik’deki İnançoğulları. Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları. H. a. Yılmaz öztuna. s. e. 4 -1 2 . Paflagonya hâkim i U m ur Beğ. Öztuna. a. babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti.. e. Germiyan Oğulları XIV. Ger­ miyan sülâlesindendir’. c. c. g.1461) m da ilâve edecek olursak. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı. A nkara 1972. e. asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği. g.1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). 1. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra. C.. 3 baskı. J. XIV. Osnumlt Tarihi.Germiyan Oğulları. X III. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü. s. Anadolu Valiliğinin ihdası. 1. B üyük Türkiye Tarihi. İstanbul 1977. B alıkesir’deki K arasioğulları. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. 24 . 2. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları. K astam onu’daki C andaroğullan (1291 . en kuvvetli ihtim âle göre. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. g. s. Köprülü. a. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler.. 6 3 -7 0 . B a k : M. bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. C. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. 4 8-54. N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. Y.

2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür. 1324 . Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır. Yerine geçen O rhan Gazi. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı. Sultan Orhan. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar. E rtu ğ ru l Bey.1362’deki saltanatı. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları. .Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. Balıke­ sir . XXVI. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur. R4urad Bey daha 1359'da 5) TA. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r. 1335’de. C. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. M urad) geçer. Gelibolu. s. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. 89.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^. Rumeli. Selçuklu Sultanı Alâeddin. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur..

Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. Tuna. gerçek b ir im p arato rlu k tu r.1387’de ilk Osmanlı . 1391’de Eflâk Prensliği. Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı.K aram an savaşı çıktı. 20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. B alkanları hızla ele geçirdi. N iğbolu’da. 1398'de Sam­ . 1386 . ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I. Yıldırım Han. E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. JVlurad. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi. b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. 1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I. A rlık Osmanlı Devleti. 25 Eylül 1396’da Yıldırım. doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı.

b ) İçtimâi durum X III ve XV. B unlar devlete. Meselâ.ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi». Göçebeler Göçebeler. Ya zirâatla meşgul olurlar. X III. vergi verm ekle m ükellef idiler. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir. en canlı b ir un6) TA.s u n a geldi. Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. Göçebe aşiretler. asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. Anadolu Türklüğünün en temiz. yazın yayla. 1. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı. yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. 10 .91. Trabzon İm paratorluğu'nun güney .. Doğu A nadolu'ya dayandı*. XXVI. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. 89 . yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. C. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. y a­ şayış.’s. h er yıl. asırlar arasında Anadolu Türkleri. H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı.

aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen. h a ttâ X III. târih î kaynaklarda «siyah libash. yağm adan. II. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. kadın ve çocuklarıyla beraber. yakalanıp asıldı. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. O nlar da buna zâten hazırdılar. açık köylere. kızıl börklü. Tokat. ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle. Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile.Allah.suıaınu teşkil ediyorlardı. F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 .1240) ve B aba Resul . idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup. M alatya. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler. tahribdende geri durm uyor­ lardı. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 . h er tü rlü taassu p tan uzak. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul . şehirlere. H erhalde. Bu göçebe kitleleri. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir. tüccâr kâfilelerine hücum dan.Allah. Amasya havâlisine hâkim oldular. K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. X III. aynı içtim âi tipi tem sil ederler.

Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. Bunlar. h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür. F. yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. 2. göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi.98. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. s. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar. bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı. A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu.lan eserlerde. yalnız göçebe u n su rlar değildi. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı. e. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. a. eski nüfusu azaltm ıştı. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi. O rta Asya’da. K öylüler A nadolu'da köylüler. g. 12 . köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. ilk zam anlardan itibaren. Köprülü. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. Bunun için Anadolu T ürk devletleri. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. Anadolu. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış.. 93 .

dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi. arazî ahm . o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. 98 -102. Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. a. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur. e. Bir m adenin işletilm esi. dir. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. bu hizm et m ukabilinde. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. Köy­ lüler. H ülâsa arazi meselesi. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir. 13 . Bunlar. b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler.. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. Selçuklu idâresi. 3. Köyler. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler. X II. Köprülü. rençberlik eden­ ler. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. g. b ir yolun m uhâfazası. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. F. yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı.sa­ tım vergisi. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*.

Selçuklular. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. Selçuklu hüküm darları. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır. ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar. sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. asrm son yarısı ile X III. Anadolu’da şehir hayatının. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. X III. D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır.' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi. 14 . sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü. Selçuklu Devleti X III. Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı.1er. BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir. Provençe’lalılar. I. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz. K eykûbad devrindeki Soğdak seferi. X II. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar.

şeyhler. 15 . B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. hânendeler vb. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. M em urlardan ve askerlerden başka. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. Daha çok XIV. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. Başkentte. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. vâizler. asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. tabibler. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler. fak at teâm ülen. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. m edreseler. m üderrisler. H astahaneler. devlet hâzinesinden p ara alırlardı.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. seyyidler. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. Şehir halkının. im âretler. bu gelişme. çalgıcılar. din âlim leri. nakkaşlar. tekkeler. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur.

âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı. s. 16 . X III.119. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. P.B ütün bunlar. m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. XIV. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. g. Kısmen dînî . fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir. yâni tâcirler sınıfıdır. a. O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. e. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. 102 . asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. X III. kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler. asrın son ya­ rısında. siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder.. Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. ahlâkçı ve tesânütçü idiler. başlıca ticâret serm âyesidir. B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di. köy. Köprülü. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. Ü cretlerin tâyini.tasavvufî esaslardan.

Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». a. asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir. 1. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz. X III.İslâm âlim. her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. Şükrü Elçin. buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış. edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu. A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. s.yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. A nkara 1976. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. B a lk Edebiyatı Araştırmaları. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır. 119-121. s. g. s. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği. 522. Çocuklara okum a . Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®. Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III. asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. e. c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. Köprülü. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. X II. 17 . Türk Dünyası El Kitabı. F.. A nkara 1977.

m edreseler açıldığı. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur. s. tasavvuf. a.Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri.. gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. Köi)rülü. 13. asırlar-Y T M . F. m. yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” . Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . M. s. atalar sözü. Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir. ve XIV.280. tefsir. g. X III. halk diline m ahsus deyim. Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». 193. kelâm.. Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII. bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti. Bu hâliyle o.Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. Arap . Yunus E m re’nin şiirleri. hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . Köprülü. Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. 279-280. 18 . Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. hadis. m uhitini unutm adığı. F. Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı.vetlendiği. asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. sâde halk diliyle. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki. A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. 1. 277 . onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları. Yunus Em re. yalnız taklîdî olm ayan.

Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. s. Uzunçargılı. Selçuklular devrinde. B uhara şehirleri gibi. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. Gölpınarlı. 14) A. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. c.nâm e’leridir. dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından. s.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri. g-.. X III. e. 25-29. Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''. asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. H. 3 -5 . câmi. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet. İstanbul 1953. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır. k er­ vansaray. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. a. Kul Himmet. m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. g. 2. XIV. Türkiye. öztuna. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz.yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur. bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri.. 68 . 15) Bak : t. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . Hatayı. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. Y. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. e. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. s.69. K aygusus Abdal. 19 . Hikâye-i Şeyh-i San’an. Ahmed Fakih’in Çarh . hastahane. c. Battal-nâme. Eskiden Bağdad. 1. a.

Firdevsî. asırda Y unus ıve XIV. 20 . . asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. X III. Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. Kelile ve Dimne. Nizâmî. X III. zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. H acı P a şa n ın Teshil’i. A ttar. asır sonlanyla XV. vb'larm ı zikredebiliriz. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. ve XIV. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. . onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur. N ihayet XIV.nâm e’si. . Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si. Marzubânnâm e. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi. Sâdi. Selm ân gibi sim alar. asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. O rta Asya. Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı .Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. Kabus-nâme. G örüldüğü gibi.

Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir. K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir. Fâitih Zamantnâa Teke ili.İ li maddesi. K alkanlı.1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. H. 1300 . 1361 . 124.1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır. c. Gömbe.1361 ile 1373 .1392 y ılla n arasında Antalya. s. O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş. Türk T arih Encümeni MecmuEisı.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’. Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır. a. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. s. 4 9 -5 3 . s.Sevâhil E m îr M übârizü’d .. e. A. g. e„ c. T e k e . Refik. 79/2. Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. İA. Bu sûretle Teke oğullan 1300 . Elmalı. 21 . öztuna. İstanbul 1340. Millî. K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. 2.. Tekindalr. Kaş. Uzunçargılı. «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir. Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya. 1. no. a. asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . s. 65. Y. Teke îli. g. 1361 .1392 ile 1402 . Bak : I. 12/1. Selçuklu sultanı I. C.1373 ile 1402 . 36. XIV.B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli.

22) t. g. D ündar Bey. s. Refik. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu. e.. 1. H am idoğulları G ölhisai. e. 52. g. Y. C. a. II. 19) 22 . Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada.. a. Uzunçarşılı. 23) S. s. F. Uzunçarşılı. Erten. II... a. e. 83. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş. C. 1. g. H. Y. g. s. s. 84. 21) S. s. g. 50. öztuna. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey. e.. m.. 3. C. g. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. e. a. A ntalya v m y e t i Târihi II. g. F. a. a. II. F ikri E rten. a. 76. 82. 2. s. 20) t.. Erten. Erten. g. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas. e. öztuna.. 35. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. F.Teke Em irliği 699/1299 . 83. 35. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır.122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”.. 2. S.1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^. e. A. C. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya. H. A ntalya’nın 1362 . s. a. İstanbul 1940.

70-76. 71. 61. II. 2.pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li . g. a. B ilhassa Ahîler. m. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. s. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. g. Refik. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. 2S) 23 . 84. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. Osman Bey. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır. F âtih ve II. A. e... e. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. Refik.. a. H ızır Bey’den itibaren Teke . 90. a. C. Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. adam larını him âye ederdi. öztuna. Y.irliğine katılm ıştır.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^. a. g. II. F. a. s. s. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş. Erten. 84. Os­ m anlIlara tâbi olmuş.. g. Osman Bey.. F. m. S.. 35-36. s. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış. s. Erten. Osmanlı . 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. e. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. g. A.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri.

Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir.. 24 . Refik. Bak . a. s. 65-66. A. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . 68-69. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü. II. g. A. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi. 70-76. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^. 1424 . O. s. a. K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'.şıldığına göre «Karye-i Ada». II. Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. Refik. Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. 27) 28) 29) 30) 31) A. l î . Refik. m. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. s. m. s. İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. Refik. M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. g. a. Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. g.. A.. K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. 70-84. 69. M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. g. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât. M urad’m vakıfları vardır. a.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. m. H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II.

2. B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı.1.E ren­ ler ortaya çıktı. H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi.etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi. hem siyâsî. T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir. Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : . Alp . yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi. Ayrıca A nadolu'da X III. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. Bu göç akım ı uzun zam an devam etti. hem ticârî. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. Bu tasavvuf cere­ yanıydı. Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. H erkes. hem iktisâdı. B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler. Bu. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler. Anadolu'ya geldi. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar.

Nakşibendîilik. Bunu sultanlar da benim sem işti. yakılıp yıkılıyordu. 1. İst. Ahîlik dînî .irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. O. ve XIV. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. H erkes huzursuz­ du. X III. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. 147 . Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. 3. Şehir. Zira. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^.İktisâdi b ir teşkilâttı. Melâmilik. 26 . A rtık tasavvuf. Türk Edebiyatı. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar. yalnız dünya değil. saray ve konaklarda. yardım cı olm aya dâvel eden. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran. yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. Bektaşilik. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. Kalbaklı. Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor. 32) Bak : A. insanları kardeş gören. şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu. C. yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu. 1973. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu. hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı.148. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar.

Bd. K aygusuz Abdal. Yıl . Gaybi Bey. Die Vita des İbrahim bin Edhem. 3. (Bu makale. 20 . sayı : 2. s. s. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. R. 14 . s. s. İstanbul 1941.15. s.207. L.. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır.32. F. Die Bekehrung des Kaighusuz.21 . Hallauer* tarafından neşredilm iştir. Basel 1925.BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür.103. M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . R udolf Tschudi^ ve Jakob. s. Dağlı. s. Y.) M. 47 (1951). Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. sayı : 5. İstan ­ bul 1949 . K aygusuz Abdal. A us einer türkischen HeiUgenvita. sayı : 7. R. s. 198 . 1935.V . sayı : 4. Hallauer. 7 -13. sayı : 124. 1) M. 203-207. 78-90. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. Salcı. C. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde. 52 . 1. 31 . Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I . Şubat 1973. Köprülü.54. 74-75. J. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. s. nu : 5. T ürk Bilik Revüsü. 102 . IHirk Kültürü. s a y ı : 1. V. Tschudi. Abdal Mûsâ.50.» İstanbul 1935’te negredilmlştlr. Nur. T ürk Folklor A ragtırm aları.

yz. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. Dil husûsiyetleri. kt. 53. 28 . sahifede bitm ektedir. Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır. Yazm anın başından bir. c. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. 19. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. 7) Elimizdeki nüsha : sah. ölç. s a n âbâdî. L. n estâ lik/rik’a.5x12 cm. sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. Bu hülâsalarda Kaygusuz. ciltsiz. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk. K öprülü. &Sxl6.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. Jf6. elimizdeki nüshanın X V I -XVII. Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır. 17. st. N ur'un ve V.

Menâkıbnâm e’deki « . at üzerinde. . m. g. . ’âniil.. 'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi.A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. z6r-i bâzûya m âlik. ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K.’A. 78. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. Ancak. s. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. ’ârif. 29 . Ailesi. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R. silâh-şorlukda. Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi. tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi.S. Nur. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi. çocukluğu. kâm il ve tüvâne idi. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. a. Çocukluğuna âit bilgileri.

. Bebüı. avcılık vb. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. b ir âhû gö­ rür. fakat âhû yıkılmaz. m. a. 9) R. vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler.rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. Gaybî Beğ de ardına düşer. onsekiz yaşında iken. g. tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar. pehlivanlık. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. Gaybî Beğ. 2. Dağlar.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. âhûnun sol koltuğ. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar. 30 . sıçrayıp kaçar. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp. kirişe kor. 78. Â hû'dan durm adan kan akar. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer.unun altına saplanır. K irişden çıkan ok. ni­ şan alır ve oku atar. Nur.

Böylece Söğütçük Korkud-eli .S erik . bir uzaklaşıyor. O n a bağlıymış­ lar. Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne.A k su . . bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor. benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor. Ok. ne olduğunu ben de bilemedim. O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış. fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı.lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor. M anavgat . Tutacak oluyor. 31 . «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim.Yenice . atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar.A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya. babasından isiin alır. sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor.Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“. yalnız benim içimde bir a şk var ki.-» B ir gün Gaybî. Pek çok dervişi varm ış. velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş.Yokom an Beli . İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. Gaybî : «— H a . . bir yaklaşıyor. Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş. Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor. İS . Abdal Mûsâ. T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür. oradan da Kepezbaşı . geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor. Meğer o sahradaki bu dergâh. Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi. burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış.ö k ü z Gözü . Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar.Beyis Ovası .

Bir mv. H em ziyâret kılasun. Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri.ddet öyle kaldı. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok. alnını yere koyup. «’Aceb bu âhû nice oldu. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu. ellerini bûs îdüb.Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun. Daha sonra geri çekilib. dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». onu bana virün» dedi. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. Gaybî Beğ de. nereye gitdi. S ultan’ı gördü. o benüm şikârum dur. dediler. ileri yürüyüp elini öptü. dervişler. gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. hak-i pâyine yüzünü sürdü. hem en eğilerek selâm verdi.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. Bu esnada. buraya gelüp içerü girdi» dedi. bilmiyoruz» dediler. nice oldı. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. Begzâde. o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m . niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler. İçeri m eydana girdi. erenler gelsün diye buyurdılar. Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi.

Gaybî B e ğ : «— Sultânum. neden senün şikârun oldı?» diye sordu. Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. tazarrû ve niyâz eyledi. her gördüğün câna ok atmayasun. Biz geçtük suçundan. bîr dahi böyle etmeyesün. üzerine at sürüp hayli koşdum. 11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. Çok menzil aldı. Gaybî Bağ. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor. gör okum» dedi. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu. (H aşan Tanal. özür diledi. Meğer bu geyik sûretinde görünen. Gönlün. Beğzâde. Sultan : «— O âhû. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur. Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı.' Ben om ok île vurdum. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. 33 . safâ geldünüz. bu durum u görünce çok pişm ân oldu.«— Hoş geîdünüz oğîum. kadem getürdünüz. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. dilegün nedür. Sultânum!“ dedi. bakıp gördü ki. dile bizden. keyfiyet-i hâli beyân etti. Akalniş K öyü/Elm alı). Gaybî Beğ. utandı. yoruldı. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. ayağma baş koydu. attığı ok. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp.» Beğzâde pişm ânlık duydu. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . Gaybî B eğ: «— Bilürem. b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi.

Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine. ince.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp. 34 . Cehennem ve Cennet. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. AG nü^yası. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. dedi. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti. erkân üzre oturdu. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. fe<^âd kılmaya. ^ış ve yaz.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür. b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün.5 . s. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. tag ve sahrâ. Çjglmek var. Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ.» Bu em ir üze­ rine. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. ağlamak ve gülmek. Hakk '. oğulluğa kabûl eyleyün. yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür. beline kem er bjiğladılar. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. Zîrâ kim bu yol. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. 2 . ondan sonra bizüm jtatumuza gel. Meselâ dünyâ ve âhiret. gâm ü şâdî. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. Gönlüne de danış ki. b jf posta o tu rttu lar. sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz.j" e’âlâ Hazreti’nün. Var imdi pederünden icâzet al. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme. her işde bir hikmeti vardur. gitmek ve dönmek yok». mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye. gîce ve gündüz.

D ağlan. Beğzâde. Atla­ rından inip. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. hiç gö­ rünmez. atından ve donundan ferâgat etm iş. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. ovalan. dedi. âsitâne kapısından m eydâna girdiler. Aklı başından gitti. O rada Beğzâde’yi gördüler. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. babası katına. N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu. Beğzâde buradadır. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. Bu esnada k u llan başına geldi. Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. gâib oldı. K apıdan içeri bakdı. 35 . b ir post üzerinde oturuyordu. Gaybî Beğ de. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di. gelün». M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. Bevvâblar. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler. G ördü ki. sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi. Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. Siz bana dahi idemezsünüz.

nâmus u iarum kalmadı. Teke Beği. Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. nice kişidür göreyüm. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. 'Alâ'iye Sancağı Begi. Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. hürm etle karşıladılar. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup. yüzünü yerlere sürdü. ağladı. Her ne idersen becîd tut» dedi. Teke Beği. nerede b ir cenk olsa. İçeri girdi. Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. yok dîrsen helâk oluram. onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. D ervişler onu görünce. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. o Abdâl’ı bana tut getür. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut. Zirâ onun beceremediği iş yoktu. oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı. Dört-beş yüz adbalı var. neyledünüz?» dedi. acısı tepesine çıktı. Adı Kılağılı îs â idi. dâim a onu gönderirdi. b ah âd ır b ir kişiydi.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. Civânmerd idi. Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. andan haber sorayum» dedi. halk içünde vakârum. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. 36 . atının 'başmı t u t u p . Bu. Hemen yerini yurdunu bırakıp. Selâm verdi.

Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. H iddetlendi. öyle koşuyordu ki. atum bagluyalum» dediler. ne atı durdurabiliyor. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. Kılağılı îsâ ise. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. kapıdan dışarı çıkıp. atumdan aşağı inmem» dedi. ne de ayağını kurtarabiliyordu. Böylece at.«— Aşağı in de.. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı. Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. Sultan. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür. taştan taşa. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. Sultan. K arşıdan gördüler ki. H em en atından aşağı inip. bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. «Hemen edebünle geri dön. Çıkarm ak için uğ­ raşırken. yel gibi uçuyordu. içeri girerek. Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem.^». dilegüni dile» dediler. Çünkü at. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi. pâre pâre oldu. benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. mübârek elüni öp. bana tiz haber virün. Ama üze­ 37 . yerden yere çarpıla çarpıla. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. At. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. Sağ ayağını üzengiden çıkardı. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. geldigin yola git.

Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. başka hiç nesne yok. Kılağılı îsâ'nm başı.rinde kim se yoktu. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. Zira Kılağılı îsâ. o münâfıgı âteşde yakayum. Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler. kolu. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu. hem de kıym etli b ir cengâveriydi. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. Dur Dağında ne k ad ar ağaç . O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. dâl Mûsâ yanacak. koşm aktan kan tere batm ıştı. temâşâ ideyüm» dedi. m unzam süvârler halinde durdular. Durum u etrafına sordu. davul ve zurna çalınıp. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki. dağın yürüdüğünü görünce. gövdesi gitmiş. Teke Beği. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. At ise. Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. sancaklar kaldırılıp. Sultan. Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. Sultan ve mü38 .

Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. bildi ki Sultan Abdal Mûsâ. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum. s. AG nüshası. dağdan bir. Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı. Teke Begi. B ir m üddet sonra. ’Alâ’iye'den kalkıp. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme. Alâiye Sancâğı Beği.rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler. 5 . Yaklaşm ca. Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. mübârek elüni öpüp. teydi. 39 . Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*. üç yüz adam ıyla birlikte. halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. velâyet ve kerâm et sâhibidir. Askeri de onun ardm ca geldiler. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu. askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi.10. ayaklarına yüz sürüp. Yolda gelirken. özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi.

A tlarından aşağı indiler. Sultan'ın dediği gibi. yağ aldılar. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. fukarâya virmezler» dedi. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. dördüncü gün vardılar gördüler ki. H alifeler ve dervişler «Sultanum. o pınarlardan bal yağ yerine su akar. H er biri. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi.alıp mutfakda bir yire doldurun. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. Hoş geldünüz. birinden bal. (önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. Erte bir gün gelürler. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. onların özürlerini kabul edip. Sultan Abdal Mûsâ. 40 . Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. kerem erenlerden. nice kimseler faydalansunlar. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. çok mü­ câdele olur. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. «— Didigünüz olur. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler. bu pınarları koyun. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. K aplarım doldurdular. Sultan. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış.

10-12. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı. 41 . B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. 3. s. dervişler de hizm et ettiler. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid. Gaybî Beğ. A G nüshası. onun terbiyesine bıraktı.’Alâ’iye Beği. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. dervişliği ihtiyar etm iş. Âsitâne’de kaldı*'. bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. m aiyeti ile birlikte. ’Alâ'iye Sancağı Beği. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip. salihler-velîler gürûhuna kanşa. Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan.

g. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. Sultan.. s. s. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. H acca gitmeğe niyetlendi. Dağh. a. Menâktbnâme. Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. s. s. 20’de «İhsan Kıl».g. Y. 20’de «yek». Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. 12. Olunca M. e. s. AG nüshası. 12-13. 42 . M enâktinâm e. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi. Y. Nasibini aldı.«— Gaybî. kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. «kal». kaygudan rehâ buldun. AG nüshası. Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti. Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. îcâzetnâm e aynen şöyledir . M. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu.. DağU. 13’de a.e.

Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“. Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. A G nüshası. M aka­ m ına geldi. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e. 43 . bir divâneye. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. 13. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. Zira. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. s. şöyle hileler. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. her kim olsa. «Sultânum. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. şeref-i dest btıs kıldı. k arar eyledi. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer.

Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. Sul­ tan a m a'lum oldu. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. Abdal Mûsâ. ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der. s. sen içlinden söyleyesün». 44 . Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. seccâdeleri üzerinde oturdular. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. E renler karşısında m eskenet gösterip. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. 12-14. AG nüshası. Bu hal.Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. yü­ zünü yere koydu. Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler. 5. Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. 21) Menâkıbnâme. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Kendü kalbümde saklayanı». gitm ek üzere izin istedi.

Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. şükrettiler. sebze ve meyveler vardı. Yediler. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Y anından da ulu b ir su akardı. Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı.Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler. Yüzünü yere koydu. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. B ir menzile vardılar. yine kapıya vardı. Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . Bu su. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu. bu çınâr degül. D erv işler: «— Sultânum . ne hoş yirde bitm iş. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. Bu rad a Kaygusuz. Âdet üzere yerine geçti. bâlâ-bülend olmış» dedi. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. Dervişler. O gün yine akşam oldu. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. daha sonra sohbete başladılar. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. ellerini yudular. Kaygusuz. Durum.

yek-dil. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. 46 . Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. güzel çmârdur/» dediler.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. peşimânlık fayda itmez» dediler. O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. cümle bir dilden söylemek gereg idi. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. Kaygusuz Abdal. Hepsi yek-dil. Şim­ diden sonra ne fayda. Büryân köbap yapılarak pişirildi. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler. muvafakat kılmaduk. İçlerinden biri hemen kalkıp. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi. yekcihet olmaduk.

Bâri maksûda varalum» denmektedir. Kaygusuz Baba Sultan. 18. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. Meyve mevsimi değildi. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. b ir m erkebe bindi. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken.Abdal Mûsâ Sultan. H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. ilk b ah ar gün­ leri idi. Üstlerinde tennûre. M enâkıbnâme. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. Akar suya baktılar. AG nüshası s. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. tîz tutun. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. üryan. yalınayak kırk dervişi gördü. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar. Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı. 23) 47 . b irer gözleri pam ukla kapalı. tenâvül eylediler. Kaygusuz Abdal ise. elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu. Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur. G em ilerden dışarı çıktılar. ayakları çıplak. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. biz de tenâvül idelüm».

^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. sebebi nedür. Baba «— Teke Vilâyeti’nden. Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle. müşkilinî su’âl eyle. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi. hepsinün bir gözinde pamuk var. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. Nevbet bugün benümdür. Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. Bu yol kenârmda durdum. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. se sana cevâb virelüm» dedi. hiç biri selâm virmedi. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne . Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı.de selâm verdiler. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür. Sebebi nedür?» dîye devam etti. Hâcib : «— Pes m a’Iûm. Bu diyâr-ı Mısr 48 . Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu. selâm 'verdi. sana b ir su ’âlüm var. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım.

Om imtihan itmek gerekdür. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. Sordum. Yanınca kırk nefer âdemi var. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür. kırk tâne kâşuk yondursunlar. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük. Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu. Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür. ziyâret idüb. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi. o kimseleri çagırtalum. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler. zâhîr gözümüzi yumup.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. bîr kimseye rast geldüm.kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. Hâcib : «— Sultanum. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. K aygusuz: 49 . Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar. kâmil ve ’âkîldür.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi. Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum.

âbidler. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du. eğilip selâm verdiler. Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm. Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz. kademler getürdünüz» dedi.de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. yirm isi .«— Da’vete icâbet lâzımdur. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular. Kaygusuz Baba. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler. K aşıklarını ellerine aldılar. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. Biz dahi bir gözle bakanız. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar. sâlihler. Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. Daha sonra yemeğe oturdular. içeri girdiler. Başından tutup doldurdular. Pâdişâhın sarayına vardılar. Yirmisi sofranın b ir tarafına. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. Ellerine aldılar. safâ geldinüz. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı. fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz.» 50 . hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi.

(A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam. Allah’m sevgilisidir. hoş geldi. DİBY. siz de «âmin» diyinüz. âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. 265. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. Sûre-i Seb’al . Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü.mesâni ve’l . «Âmin. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. A nkara. Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. Yâ mu’în» dediler. Sultan Kaygusuz. 51 . ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. 25) Fâtiha Sûresi.Kur’ûn e l-A z tm . 1975. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». V e : «— Ey Şeyh. Her ne ki Hakk’dan geldi. Daha sonra Kaygusuz Sultan.M ısır Padişahı. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. 24) H lcr Sûresi’nln 87. Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi. Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü.kod ataynâke seb’an mine’î . Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi. Yüzleri ve gözleri açıldı. Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. s. dünyâyı gördü.

Şiirin tam am ı için Mar. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur. 41 . M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu. Kaygusuz Sultan.» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. başka nesne lâzım degüldür. .«— Yâ Şeyh. Dağ:lı. dünyâda murâdumuz. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur. Y. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. O. dile benden ne dilersen/» dedi. kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir. m uhabbetle gülen b ir yüz. s. O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi. Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. aşkla dolu b ir gönül ister. e. 339b ve M. s.52. a. g. AG nüshası. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun. bak .42. 24..

19-26. Ancak y an sı doldu. yağ keşkülin içinde kayboluyordu.durm asını em retti. O keşküldeki bal ve yağdan yediler. AG nüshası. B ir tü rlü dolduram adı. K iler em îri bu hale şaşırdı. S onra bal fıçılarının ağzım açtı. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. Hepsini keşküle boşalttı. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum. Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. O rada hazır olan bü tü n vezirler. o keşkül! dolduramadım» dedi. s. M ısır pâdişâhı. B urada kırk gün kaldı­ lar. Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar. sâlihler. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. Kiler Em îri keşküli getirdi. em irler. bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi. 53 . Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. fakat b ir zerre ek:silmedi. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım. Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&.

H er biri şehrin b ir yanm a gidip. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi. adm ı da ’Ayn» koydular^®. K â'be şehrinde cem oldular. Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. 54 . Akşam olunca yine aynı hâl olup. Menâlabnâme. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar. akşam olunca da konaklarlardı. Gece yatıp. K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir. Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. 26-28. 6.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. ne pazar. Burada 28) Menâkıhn&me'nm. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. 857/bag. 12. kâtibi (K âtibü’l. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi.1453). Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler.1. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf. Hac vakti erişti. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi. B una teaccüp ederlerdi. K onakladılar. ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. A ynca. AG nüshası. Gündüz gider. B ütün hacılar geldiler. müellif K asrü’l . Ne şehir var. s. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler.

(Bak : Evliyâ Çe­ lebi. B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı. Ona göre. Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler. Seyâhatnâme. dört ya­ nından. C. Daha sonra Karye-i Şeyhûn .35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir.Haleb . 30) 31) 55 . Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 . oradan da B ağdad’a ulaştılar. III. sekizer saatlik mesâfeden duyulur. oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler. 7.’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. H âlid b. Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle.Serâkıb (?) . Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi. B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r . Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir. K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e . Şam ’a geldi. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb. Necef. 60). Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır.Akyol . İstanbul İkdam M atbası 1314.Ma’a rrâ (?) . AG nüshası. 28 .Hân-ı Tum an .yedi gün kaldılar.Kilis . Asî suyu üzerine konup o turdular. Evliyâ Çelebi. s. s.31. MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir.n â m e » adlı risalesini söyledi” . Asi N ehri’nin kıyısınöadır. Bu yüzden de « D o l â b . orta milinden yukarısına k ad ar kırk. Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı. Dolâb-i Muhammedî. B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille.i D o l â b » dır"**.ı M u h a m m e d î » diye anılır. Kûf. Ziyâret ettiler.

AG nüshası. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz.46. Musul. T ekrar Bağdad'a döndüler. 45 . s. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır.43. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^. Gezip gördükleri yerleri anlattılar. Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme. Sâm arrâ. 31 . Oradcin Medâin. Kaygusuz ve kırk neferi. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. AG nüsnası.oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler. Daha sonra Kaygusuz. s. Abdal M ûsâ’yı gördü. 56 . Menâk%bnâme. Ayrıca. yü­ zünü yere vurdu. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler.

Yıl . İshak Beğ. 2. s. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. M arburg nüshası. İstanbul 1941. Filibe 34) 35) M. T ürk Bilik Revüsü. 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. 1935. Kltâb-ı Dilgüşâ. fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. nu : 645. R. v.28. Kaygususs Ahâal. s. İbni Fenârî. Y. 1497). M urad (1421-1451). nu : 5. Nur. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. s. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır. nu : 4904. Dag:lı. Nûruosmaniye Kütüphanesi. A nkara Genel Kitaplığ-ı. M. Y. Y. Dağlı. v. . R. m üstensihe âit bir zühul olmalıdır. 25 .139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. 108b. 88. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. 10.800/M. Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M. Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri. 1.

T ürk Edehiy û tı NümûneJeri. 2.Hammâmîzâde İhsan . M. M art 1979. T ürk Edebiyatı. XV. sayı : 194. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. Hıfzı Tevfik . 2. Dağlı. Dağlı’dan önce. bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV. 16 . İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. sayı : 197. Y.277. Y. Dağlı. e.17. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. g.. TK. XIV. Ahmet Kabakh. 27. 800/M.H aşan Âlî. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. Abdurrahm an Güzel. 1465) dir^. 276 . 28. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. Nur. 31. 215. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. g. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. s. 58 . a sn n ikinci yarısı ile. a. İlhan Başgöz. a. Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. 101.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. İstanbul 1927. C. c„ s. s. Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV. Y. s. M.Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. s. Dagrh. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2. 25 s. T ürk Kültürü. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. 160. s. A ralık 1978. İstanbul 1968. s. İstanbul 1973.

Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^. m. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^. Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır. Mısır’da B ektaşilik. F. g. IV. E r . Nur. 818’e değ^l. m. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. 1939 (1. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. g. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. TM. C. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 .. 2 baskı. S.91 tarihlerine tekâbül eder. s. 847-848’e tekâbül etmektedir. Kaygusuz’un H. 25. a. s. Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R. 16-17. A.doğum târihini de H. F. Köprülü. Nur. 769'da H icaz’a gittiğini.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse. 44) 45) 59 . 89 . Köprülü. 761'de M ısır’a geldiğini. s.00.. 20. a. 1444 de H. Menâkıbnâm e’deki. 1939. 742 olarak hesaplam aktadır. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde. s. İst. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M. b a sk ı: Kahire 1934). Ahmed S irn Baba.

Edebiyat Târihi Dersleri.z aus einer türkischen Heiiigenvita. 398. s. Ergun. Köprülü. 52) 60 . Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. Rudolf Tschudi. B ektaşi Şâirleri. İstanbul 1935 s. B arbara Flemmirf:. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde. 80. ayrıca H. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. 203. 117. XV. s. 20. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. 24. Landschaftsgeschichte von Pamphylien. Bd. Wiesbaden 1964. İstanbul 1955. N. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F. s. Nihad Sâmi Baharlı.m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. Agâh S im Levend. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. s. s. Ergun. Die Bekehrung des Kaighusu. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. N. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. S. 196. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. İstanbul 1971. C. 47 (1951). g. S. İstanbul 1930. m.. 1 -2 . Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. 918/M. a.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. 900/M. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. s.

yüzyıldır. nihayet XV. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. 54) 55) 56) 57) 61 . Cilt XIX. 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV.XV. yüzyılda yaşadığım ifâde eder. 1 A ralık 1968. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV. H eft 48. manzum bir risâlesinde. Kaygusuz Abdal. Deutsch . K aygusuz Abdal B ata yi . A levî .Kul H im m et. Abdülbâbi Gölpmarh. s. Abdülbâkî Gölpmarh. ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”.Türkische Gesellschaft E.Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler. İstanbul 1953. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. s. O. 6. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal . Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. 1953’te yazdığı b ir eserinde. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel. İstanbul 1963. gençliğinde bağlandığına. Fundam ente II.Pir Sultam Abdal. -İ12. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir. 396. yüzyılda yaşadığını. S a y ı: 207. VV^iesbaden 1964. Bonn Oktober 1962. buna göre Abdal Mûsâ'ya. V. Die altosmaniache Literatür. Abdülbâkî Gölpınarlı.Bektaısi Nefesleri. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ . V^alter Björkmann. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir. s. Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . 3.

4. İstanbul 1972. A nkara 1974. 175. asır olarak gösterm ektedir. 1972’de. Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır. XXI. doğum târihiyse. 62 . A. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. VIII. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. Gölpınarlı. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. A. Gölpınarlı. Vasfi Mahir Kocatürk. VIII. a. b iri Alâiyeli. asırla birlikte XIV. [yüzyılda yaşamış (XV. yansıyla IX. g. s. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. yüzyılın başında doğmuş. 175. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. e. yüzyılın 2. F akat Gölpınarlı. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. H. 418 .. yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır.Kaygusuz’un XV. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. s. C. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV. IX. Göİpmarh. Kaygusuz Abdal. b ir parağraf isonra «Kaygusuz. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. «K. s. Türk Ansiklopedisi.419. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A.

M. A nkara 1968.dir. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. 188. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. T ürk Edebiyatı Tarihi. İstanbul 1936. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. T ekke Şiiri Antolojisi. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. s. T ürk Edebiyat% Tarihi. V. A nkara 1970. s. Nur ve F. Kocatürk. M. Mûsâ maddesi. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. Çünkü : 1. 35. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. K ocatürk. R. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. C. s. s. 290. «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. Abdal. dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir. T ekke Şiiri Antolojimi. Bize göre kabule şâyân olan görüş. s. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz. 1. Türk Şâirlert. 143-156. 63 . Ergun. yüzyılda yaşam akta­ dır. 169. Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. 3 4 -3 6 . XV. S N. s.

Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. İstanbul 1269^ s. Y ıl: X I/4. Şekâytk-ı Nüm âniye. Sayı : 124. Hoca Sâdeddin. Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir. asırda intisap etmiş olm ası gerekir. 33. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. c. gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. s. Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. 2. 213. Tâcü-t . Şubat 1973. s.tevârih. asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*. 5. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. asırda yaşadığı fikrindedir. 2. Güldeste-i Riyâz-% İrfân. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi). Demek ki Abdal Mûsâ XIV. BursalI Belîğ'. 206. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. M ustafa Alt. Taşköprülüzâde. B ursa 1302. İstanbul 1277. 406. bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV. 64 . M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. C. s. v. 205. Ancak bu târihi.. T ürk K ültürü. İstanbul 1279. Künhü’I-ahbâr. Ahdal Mûsâ.^azâde Tarihi. s. 64. İstanbul tab ’i. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir. 134 a Â!ş%kpa. s. Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ .dan .

O. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. Dolayısiyle Kaygusuz. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir. . Çünkü H. M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız. Şu halde bahsi geçen H. M.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. 742’de doğduğunu yazm aktadır. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır. Y. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . H. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir. Dağh ve V. 3. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz. R. Nur. H. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. M. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. 800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. 742 olarak kabul etm e­ sek bile. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır.

İstanbul 1975. Y. M. g. s. 313-314. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. BursalI Mehmed Tâhir. Bizce bu doğru değildir. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430).. İkinci baskı. Y. Dağlı. 17. g. Cilt : 1. ricâlinden sayarken. yüzyıl. 65-6 6 . Murad’dır. Murad Han. Ancak M. asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. s. 1. H albuki Alâeddin Ali. TTEM. Kocatürk. BursalI Mehmed Tâhlr. Cild. e. 118-119. 1. İstanbul 1340. s. B urada M. e.M. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir. 2. 254.b u şah ıslan XV. g. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . Y.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2.. F âtih Zamanında Teke İli. M. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. «İbni Fenârî» olduğu gibi. s. Dağlı. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir. a. B arbara Flemmlng. s. 38. a. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . Y. nu : 79/2. e. V. yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. C. 73) 74) 66 .. s. tsm âil Hftmi Dânişmend. Osmanlı Müellifleri. XV. a. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. İstanbul 1971.

bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir.. 400. s. 397. s. g. 67 . İstanbul 1977. s. Ism âil Hâml Danişmend. 2. C. Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . B ü yük Türkiye Tarihi. a. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir. s. T ürk Ansiklopedisi. b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu. m. 230. Bak : lA. Ahmet Refik. Yılmaz öztuna. İshak Beğ’e gelince b u zât. İsh ak Bey maddesi. Murad II maddesi. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''. a. 66. C.med de «İbni Fenârî»dir.. Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. 605. 607. g. e. s. tkinci Cilt. 613. 1. 204-205. XX. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder.

Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri. V. 2. v. Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır. 333a-b. Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır.. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz. 68 . İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan. Mar. O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez. yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir.

Mar. v. gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. 69 . 334b . Çünkü şiir. Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır.335a. O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan.Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir.. Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor.

g. s. Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. Sayı : 207. Mar. g. AG nüshası. s. Menâkıbnâme. e. T ürk Dili. Rıza Nur. 79) 80) Dîvan. Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. 117. 1360 . 10. e.. s. s. R. v. g... B arbara Plemmlng. e.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 . 780/M. 1341 . D aflı. 14. 762/M. sahifeden sonraki fotokopi. 296b-297a. a. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H. g.59 . g. g. a. Cilt. Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®. Menâktbnâme. Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. Misinada Bektaşilik. Dağ-lı.61 . «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir.. A ralık 1968. 742/M.42 — H. Köprülü. 7. AG nüshası. Y. s. Y.târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik.. Kaygusus Abdal. 78. M. IV. 91. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“. 81) 82) 83) 70 . 760/M. s.. s. m. 1358 . a. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. m. 204. Nur.. m. 3..H. M. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir. 395. s. Abdülbâki Gölpınarlı. s. s. TM. a. a. F. 8. a. Tschudi.

730/M. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. 288. 71 . 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir.H. onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir. 733/M. 1332 . 1361’de Kıbrıs Kralı Pierre. 1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz. a. 1332 . 766/M. 1. 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış. «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. Aynı Alâiye Beği. yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. H.33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta. Mükrimün Halil Yinanç. 737/M. a. ÎA. a. y. s. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H. 1329 . Alâiye maddesi. Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. C. Çünkü Kalkaşandî. Bu kayıttan M. y. y.Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti.30 . bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz.

b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten. 72 . 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . H.74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz. Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin. 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. Şu halde H. 72. hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır. s. İstanbul 1940. S.Alâeddin . g. 86.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. 755?M. 1333 (?) . 774/M. Erten. Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan. onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**. F. Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur. Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. e„ s.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . A ntalya Târihi II. a. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur.

Tekindag. kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M.dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır.O ğullan mad. s... Sayı : 7 . e. m. 131. H. tA . 129. Tarih Enstitüsü Dergisi. m. Flemming. s. Teke Oğullan maddesi. 188. Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa. Teke . 1333(?) . Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. s. I. Tekindag. İstanbul 1977. s. asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası. M. Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. 89. g. Uzunçarşıb. g. s. H. g. Yinanç. H.132. Yinanç.. 6 5 -6 7 . Yinanç. Anadolu Beylikleri. a. O 12/1. 92. A nkara 1969.. a. B. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. Ş.8 . H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır. s. Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed. 93) 73 . «. Ş. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al. «XV. K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med. 128 . Y. Teke Eli ve Teke Oğullan.

g. 105-108. s. s. Men&kibnâme. Ş. Ergun. 6 . g. AG nüshası. MenâkibnAme.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş. 118. Refik. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. g. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. B. m. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*. s. 74 . S. e. a. 28. m. A. a.10. 50. dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. s. 131. 86. 12T-131. 1 -2 . a. N. babasının Hüsâmeddin Mahmud. 69. 134. s. 94-102. Flemming. Tekindag:. AG nüshası. Bilâkis. m. s. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir. s.. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal). 94) 95) 96) 97) Ş. 72. Tekindağ. a... g. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. 131..

«Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini. 28. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. S. N. a.. Dağlı durm uş. Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz. 1 . 26. Menâkihnâme. (Manzum E serler). 50. Dağlı. Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. Ali Em îri Bl. N. s. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. C. v. 36-37. 99) 100) 101) 75 . g. a. «Gaybî». e. nu . Ergun. Millet Ktp. S. a. Ergun. e. 1 . 33b. C.. g. 797. bir yanlış okum adan İbârettir.2 . s. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder. Y. M. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. e.3. s. Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’. Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir. Y. AG nüshası. asıl adının «Ahm ed Gaybî. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt.2 . s. g.. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M.

. a. şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal». n u . «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. N. Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. s. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. «Seyfeddin. m. Şemsî. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir. S. Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir. Pertev Paşa. Gaybî Beğ. g. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. Şemşeddin. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur. Aynı ad.M enâkıbnâme nüshâsının 39. Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan». Bak : «Âüesi Bölümü» 76 . Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. 87. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır.

AG nüshası. BektagiUk Tetkikleri. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. 340b. H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır.. 191. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® . H asluck (ter.G ay b î Beg. s.. Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı. Yunus E m re ve Tasavvuf. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi.. Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. şeyhi Abdal M ûsâ’dır. s. s. 121. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. İstanbul 1928. 18. Taaa/ovuftam. v. Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. « . s. Menâlcibn&me. Gölpınarlı. şim den sonra Kaygusuz oldun didi. 77 .Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır. Mar. 12. R. A. Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır. H ulûsl). Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı. Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur.

s. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi. Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. 312a. 1. 266. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. V. Bektaşi an'anesinde. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””. s. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. 110) V. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV. eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. 112) Miğlâtanâme. 314a-b. Alâiye maddesi. Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta. 3 1 0 a-b . Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . 111) M. *) Menâkıbnâme.Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir. M ısır’a gitmiş. M. 113) Mar. T ekke Şüri Antolojisi. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. Vasfi M ahir K ocatürk. 300b-301a. 44 7S . V. . Cilt. Kocatürk. v.. 4. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. H. M. AG nüshası. Biz. «Baba Kaygusuz». 288. 2 6 a -b . lA .. 296a. s 143. 296a. s. Ylnanç.

a. tA. Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. 114) 115) 116) 117) R. 85. 27. s. ay n ca Alâiye’den îskenderiye. 92. a. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. 79 . N ur. P. N u ru n ifâdesi. R. H.. e. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. R. S. 800/M. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur. g. s. a. m. n . Yinanç. Krten. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. m. N ur. Mendkıbnâme. 288.. N ur. s. m. g. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. g. g. 89.. AG nüshası. s. M. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz. Alâiye’de Mısır. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz.. Biz de R. M enâkıbnâm e’ye göre. 1397 . B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu.. 85. a.98’de geldiği anlaşılıyor. R. îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu. s.

Köprülü. Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz. a. a. Hicaz.Küfe . g. Mısır’da Bektaşilik. Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür. Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez. s. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor.Şam . F. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. F. . Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder. sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu.Hille .Bağdat . m.Birecik . Köprülü.Necef K erbelâ .Musul . Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz. Köprülü. Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin.Abdal M ûsâ Âsitânesi.N usaybin . 25. Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur. Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur.Bağdat . Kaygusuz’un Mısır. M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. 80. b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler. 20..H um us Halep .Kilis .Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*.H am a .

. Mar. B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü.1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. v. 81 .Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre. Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 . Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir. Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan. Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir. 333a.

82 . v. Divan.. v. 335a.334a. Mar. v. 333b . Divan. Mar.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar. Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“... 334a.

M. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır.Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. a. dd. E dirne’den başka Yanbolu. s. Dîvan. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. E. ona bir dükkân tu tar. a V. N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. 19. Y. İstanbul 1315. v. 335a. Seyâhatnâme. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir. buralarda geçen yer adları m ühim dir. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. g. 83 . Dag:h. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. Mar. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister. e. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz. 572 v.. Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok..E dim e. s. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. Çelebi. benzemesi'^. Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir.

. m. Rudolf Tschudi. e. yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^. g. asrın sonlarında ve XV. B.. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. N. 25. 398. 203. 117. Mar. d. Nur'^®.. s. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. Bizce kesin olan husûs. Sâdece. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. Banarlı. a. s. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. 333b. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. g. Mısır’da Bektaşilik. s. a. s. Anna M arla Schimmel. g.. R. asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV. Köprülü. Divan. 20.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz.. Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. a. a.. g. a. e. F. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır. v. Bize göre de Kaygusuz’un XV. a. g. m. 5. s. a. Nur. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. 84 . A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler. S.. g. g. Flemming. 98. 412. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba. W alter Björkmann. m. s. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. s. e..

de Vanjany.. a. s. M ısır'da bulunduğu sıra­ da. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R. e. g. F. a. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"". S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*..96. a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. 29. 85 . a. g. H. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1. Bu bilgelere dayanan F. s.. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. y. m ağaralar» görmüşlerdir'^^. 95 . m. A. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. a. 29. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. F. a. H al­ buki Evliya Çelebi. m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck. g. m. a. Köprülü. N ur. y. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*. R. g. L ondra’da ba­ sılmış. s. 18. a. Köprülü. Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. m. asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil.. K öprülü. aynı asrın ikinci nısfında. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. Nur.

N ur. Ş. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. îlh an Akçay.Oğullan. s. Tekindag. a. s. Nur. Tekindağ.8.eli ve Teke . g. Tekindag. tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. s. T arih Enstitüsü Dergisi. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır. b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. Teke . 73. Abdal Mûsâ Telekesi. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. y. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. Kaygusuz Abdal. H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır. Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. a. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede. kız kardeşi : Zeyneb. m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde. R. Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^. Ş.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir.. 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. VII. Türk Târih Kongresi A nkara. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. Ilhan Akçay. Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. m. 365. 86 . 93. Sayı : 7 . İstanbul 1977. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor.

B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. 6. zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır.len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. g. Ay­ rıca Alâiye Beğliği. 87 . Ba­ bası. m. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. C. Beyahatnâme. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV. Antalya. a. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. E. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir. B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. 1341-42'den eskiye gidemez.. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. Çelebi. 742/M. 7 6 -7 8 . asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur. IX. Bu devirde Alâiye. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur. Tekindag-. s. s. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi. 1361 -1373 y ıllan arasında. Doğum târih i H. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir. 273-276.

Filibe ve M anastır’da bulunm uştur. Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. 800/M. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm. Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur. B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz.on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış. ayrıca avcılık. 1397 . Edirne. Tahm inen H. 88 . Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. Hicaz. Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir. b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş. A nadolu’da. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş.ış olm alıdır. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş. Yanbolu. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir.

41 ... İstanbul 1928. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. 196-203. Türk Edip ve Şâirleri.67.80. 161 . nu : 5.. s. H ayat. J. s a y ı: 15-16. Ergun. İstanbul 1340/1921. Z. Y. H. Bd. İstanbul 1930. 109 . Mihrâb. A. Ergun. Sayı : 17. Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. Nur. s. Türk Edebiyatı Târihi. s. B ektaşi Şâirleri. B ektâşi EdeMyatı.. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal). T. S. 3. s. 7 . Dağlı. Atalay. s. İstanbul 1939-40.62. GDO. Kadrlye Hüseyin. s. İstanbul 1935. İstanbul 1931.H.110. V. M. Fındıkoğlu. H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur.H.. 58 . İstanbul 1935. Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. s. Levend. A. İhsan . 172. s. S.. 16-2 4 . F ırath . 158-59.. H. T ürk Bilik Revüsl. İstanbul 1926. R. s. M.8 . İstanbul 1340/1921. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri.. Y. 89 .. Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın.. Halk Edebi­ yatı Antolojisi. Dağh. İstanbul 1941. s. S. târih sırasına göre şöyledir: Hammer. Betsch 1837. s. s.74.. s. Bekyâşi Tomarı. s. İstanbul 1927. 8 0 -8 1 . P. 120. 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. K aygusuz Abdal. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. İstanbul 1938. N. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye. N.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar. P. A nkara 1943. Alî. Edebiyat Tarihî Dersleri. s. 86. B. 357 -359. Uraz. M. 59. S. Yıl : 1935. Boratav. 472-479. 96. Baba.. Tevfik . A. Onay. Türk Edebiyatı Niimûneleri. s. II. N.87. Mısır 1939.

H atayi. S a y ı: 194. A. 245-254. s 105-106. K ocatürk. Sayı : 197. T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. s. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si.32.. İstanbul 1960. V. İstanbul 1958. 25-28. Şubat 1481. B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri.Eraydın. s.Pir Sultan Abdal. Oktober 1962. M. 102-103. Alevî . Abdurrahman. M. s. H eft 48.. Gölpınarlı. s. Salcı.169. Dîvan 2. Fas... s. U. 2 5-58. 3 6 -4 0 . 2. II. s. F. Yunus Emre ve Tasavvuf. Boratav. 31 . K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. 1 20 -1 . sayı 9. 175-6. N. Pekolcay.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1. 24 -28. M. İstan ­ bul 1968.. Oytan. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV. 90 . K aygusus Abdal.. III) 4 3 -5 1 . G ülistan 3. Abdurrahm an. Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. Cunbur. Gölpınarlı. s. Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. B ekta­ şîliğin tç Yüzü. M ystiker. s. C. TDK A nkara 1963. T ekke §üri Antolojisi. V. A nkara 1979. 2. T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi.282. X.33. s.. 276 . İslâmî Türk Edebiyatı. 107-8. A nkara 1968.. A. Sayı : 10. İstanbul 1953. 207. Akalın. 35 -38. 100-118.. .B ektaşi Nefesleri. İstanbul 1949. 1. Güzel. S. 398-405. V. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler. Türk.. T. s. 177-195. İstanbul 1961. C. K ul H im m et. A. Gölpınarlı. İstanbul 1964. s.2 . TK. N. Drei türk. S. İz. A ralık 1978. E ski Türk Edebiyattnda Nesir I... A. A. İstanbul 1955. Yunus Emre-Kaygusus . s. K aygusuz Ahdal. Zaman Zaman İçinde. Caferoğlu özel Sayısı. A... Millî Kültür. L. P. Fak. s. N. TPA. Gölpınarlı. Schimmel. . 1. TD özel Sayısı. 213-15. Bonn Mitteilungen. A raştırm a Derg. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli.. A.Deutsche Gesellschaft E. C. Sayı : 2. M. M art 1979. s. XIX. s. s.. A. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. 25 8 -9 . Erg'un. Bonn. 31 . 143-146. Gölpınarlı. İstanbul 1955. 189 -197. 163 . 1. İstanbul 1975. İstanbul 1963. Başgöz. Ed. Güzel. s. 83-85. TK. 1 .. C.

21. Kitâb-x M iğlâte 3. 419. Kaygusuz Abdal Maddesi. Saraynâm e 2. C. B udalanâm e 2.M ensur (K arışık) Eserleri 1. V ücûdnâm e c) M anzum . M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir.4. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. Eseri inceleyen A. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz. s. G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^. G evhemâme 5. Osman Ergin Bö­ lüm ü. 91 . Biz. 2) Türk Ansiklopedisi.

hareketli nesih. kt. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III. st.1489. mıklebli.I. ölç. Biz. A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir. Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. Ahmed b. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. 895 M. c. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. âbâdî. 1489 târihli. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX. 27x18. Eldeki yazm aların en eskisi. şemselıi kahverengi meşin. E m ir Ali. istin sah târih i . ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. 90. Koğuşlar Bölüm ü. Memlûk tarzı. Türk Dili ve 92 . Var. 10. M üstensih : Ali b. yz. 895/baş. 25. nu : 950. 13x8 cm.11. G evhem âm e’yi içine alan ve H. Mecmûa-ı Lâtife.

1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 .5. yer yer harekeli nesih. 2. s. B. yz.. oct. ölç. Ankara Genel K itap­ lığı. nohut rengi. M. st. kaıhverengi. (sh) : 263. Risâle-i Kaygusuz.Son : Ve 'anhüm (arab ça). Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. 14x9 cm. Var.. meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. s. c. Marburg. s. 15.1501. Staatshibliothek. Teil I. n u : 645. kt. 19. Ceneviz.. Flemming. 23 . m. Türkische Handschriften. Ms. E. 4044. yz. 2. 345. s. M.5x11 cm. san. s. 19x12. 3. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş.263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. kt. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş. 93 . Var. or.28. s.5x15. 326-331. s. ölç. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'.7. 24. st. e. 17. g. nesih.10. a. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. siyah meşin. M üstensih . W iesbaden 1968. 25. beyaz.1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında).

134a 134a .121b 122a .262a : tki müstezâıd 262a . Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı.343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 . 253b-258b aralan farsçadır) 261a .107a 107a .120a 120a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b.105a 105a .341b 342a 342b .137b 137b .288b 288b .Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem. 263a-242b.340b 340b .139b 140a .262b 264a .

kt.5x11. Sayı : 3 . sarı nohut rengi. C. 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . İstanbul 1949. kenardakiler yan). 16. 5.5 cm. c. İki terkîb-i bendi.: Dilgüşâ (IlOa-lllb.223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Hüseyin. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm. 539-569. meşin*. CâmiÜl. içteki düz. (üç sütun. Osmâniye Kitaplığı. ölç. istin sa h târihi : 1040/baş. s. 22x11 cm.3x14. 10.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. 13. 114b-il5b. III. 61. istin sah târih i : 940/baş. 23.2x7. nu : 95 .1630. Var. Nûr-ı 4904. âbâdî.8. Var: 106b-120a. ölç. kırmızı. c. yz. 315. Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler. 24. 11.4.343b . kt.5. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ.7. yz. st. st. karton. 19 (iç sü tu n ). iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). ta lik .Meânî. M üstensih : Veli Baba Sultan b. Sh. 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi).1533. nesih.

yz. nu : 5413. Son .5x10. ham dele ve salvele. m eşin ciltli. ölç. ebrû kaplı. kahverengi. 7.59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri. istin sah târihi : 1200/baş. 8. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler. ölç. 21x14. 26. 6.1793. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. 9.7 cm. st. 14. Var.11. Süleymâniye Genel Kitaplığı. 19. kt.1756. Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi. 21x13. K tp.39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 .7. yer yer harekeli nesih. 96 . beyaz. Delîl-i Budala. st. Var.7x8. İstinsah ta r ih i: 1208/baş. : 1 .s.1785.2 cm. nesihim si rik'a. Var. nesih.8x14. kt. ölç.5. Delîl-i Budala. üç hilâlli. Baş . 131. nu : 411/1-2. D üğümlü Baba K ısm ı. 17. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür. beyaz avrupa kağıdı.9. V ar : 14a-49b Delîl-i Budala. İstinsah târih i : 1170/baş. m ı : 4105. me­ şin sırtlı. deri ciltli. c. DTCF.8. c.5. 4. 15. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür. filigram lı m ühreli. yz. 16. 21. mıklepli mukavva. İstanbul Üniv. c. kt. îsm â il Sâib I. 50. yz. Besmele. 15x8.5 cm.

32a 32a -80b 80b -82b 82b . k arto n ciltli.5x14. Ib . ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb. V ar . Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur. nu : 909.2. 19. rik'a. Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a . Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e. kahverengi. Tübingen. M illet tüphânesi. Depot der Staatsbibliothek. yz. Var.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî. or. îstin sah târihi : 1212/baş. asırda istinsah edilm iş nüshalar 1. nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala. 97 . kt. 2. st. 26. 28. Ms. Kü- 9.1821). 15. 1. Osman Ergin Bölümü.1843). 62. Baş .107b 108b . 15. c.6. XI X. beyaz.1797. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş.130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme.Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü. q u art 1494 (Vücûdnâme. ölç.5 cm. 1259/baş. Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler.5x8. istinsah târih i . İstanbul Belediye K ütüphânesi.9. H am dele ve salvele.

1878). Üniversite A 14 (Delîl-i Budala. Gülis­ tan.1. n u : 8. DTCF.1886). istinsah târih i : 1296/ baş. 7.. 26. Delîl-i B udala) . 6. A nkara Genel K itaphğı n u . n u : 4. n u : 5. H acı Malımu<İ Efendi Kısmı. n u : 7. Osman Ergin Bölümü. 5. 16.I I I . Süleymâniye Genel Kitaplığı. istinsah tâ rih i: 1268/baş. Osman E rgin Bölümü.B.12.1851).1877).1845).12. nu : 1889 (Delîl-i Budala. 8. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1. 30. 4. DTCF. Miğlâtenâme. istinsah ta rih i: 1304/baş. Saraynâm e. 15. n u : 6. istinsah tâ rih i: 1262/baş. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel. nu : 9. n u : 3. nu : 3040 (Delîl-i Budala.7. 27.10. B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M.1893). n u : 10. 167 (Dilgüşa. 30. Mesnevi I . n u : 2. İstanbul Belediye K ütüphânesi. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ.3.E. İstanbul Belediye K ütüphânesi.9. istinsah târihi : 13^1/ baş.I I . Üniversite A 385 (Delîl-i Budala. istinsah tâ r ih i: 1294/ baş.

nu : 74 4. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. 12. H aşan H üsnü Paşa. DTCF. Mesnevi 1. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. n u . n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. İzm ir. 3) n u : 19 (Dilgüşâ. n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A. 14. Dilgüşâ. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. 67 (Delîl-i Budala) 7. îsm âil Sâib I.11. Min- 1. H ayri Abdullah B udala) Efendi. c DTCF. H. 2. nu: nu. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. DTCF. n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . H âşim Paşa. 2. Gevhemâme. 2. H âşim Paşa. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. 4. 15. H âşim Paşa. n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. 16.3. H âşim Paşa. n u : 55/4 (Delîl-i 6. Pertev Paşa. H acı H ayrullah Efendi. 13. DTCF. G evhem âm e. nu : 82 5.

10. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi.. nu • . n u : 909 (Delîl-i Budala) 2. n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. O sm an Ergin Bölümü. dala) 11. Osman Ergin Bölümü. Osman lâte) 4. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1. 17. K. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. 16. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. dala) 14. n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. n u : 910 (Delîli B udala) 3. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u . Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı. Muallim Cevdet. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. dala) 13. 15.. Uşşâkî Dergâhı. n u : 535. 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. Hacı M ahm ud Efendi. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. dala) 12. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz). n u : 797. Osman Ergin Bölümü. (Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. (Şiir­ ler) 4. n u : 115-116.

Staatsbiblothek. Osman Ergin Böl. Flügel III. R. 2.. M. B udala). or. n u : 1283 11. Osman Ergin Böl.6. I (Delîl-i Bu­ dala) 2. or. Vahid Paşa. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. Staatsbibliothek. (Delîl-i 4.. 3. 4. 543 (Dost. M arburg Ms. 489.. Osman Ergin Böl.. n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1. oct. oct. Osman Ergin Böl. Osman Ergin Böl. Ms. Ms. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1. 2746. M arburg. Osman Ergin Böl. or. 3. 101 . nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. Staatsbibliothek. 16a. 2620.. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. 2736/4. n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. n u : 1961. Viyana. oct. n u : 1993. nu : 1889 (B udalanam e) 10. nu : 1407 7. M arburg.

oct. R. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1. R. varlığını öğrendiğimiz. Nur. 51) V atican Turco. or. husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. 2. V. 9. M arburg (DilPertsch. V. or. M. 86-88.5. K ocatürk. M. M arburg. m. a. L. 51. 12. 144. oct. Min­ bernâm e. T ürk Edebiyatı Târihi'nde. B unlardan başka. O rient 8. S taattbibliothek. 3. Dilgüşâ. n u : 185/II-1II (Miğlâte. s. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un. lanâm e) Ms. Türh Edebiyatı Târihi.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch. Kocatürk. R. 3054. 68. n u : 35. güşâ). 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. 8. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. Ms. 102 .. Gotha. araştırm am ız sırasında. Staatsbibliothek. 10. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. 13. 6. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır. Salcı. g. n u : 144 (Ms. N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme. 7. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M. Gevhernâme. 11.

1. Sayı : 1. g. 103 . m. 4. a. Salcı. Ş ükrü Elçin. fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir. Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ.fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. C.. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®. 9) V. Mesnevi. s. 14. L.

Süleymâniye. 199a-b. Mar. iki Terkîb-i Bend’^. 12) 13) 104 .24b. Hâgim Paga. y. Nûruosmâniye. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. Manzum E serler Blm. E rgin Böl. 25a-26a.II. M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. P artev Paşa.. nu : 909’da 4. ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1. Nûtuosmaniye. Süleymanlye. A nkara Genel Kitaplığı. Millet Kütüphânesi.. n u . n u : 4 1 1 /l'd e 4. nu : 19. nu : 663. Men&kfibnâme. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. 330-331. TürUische Bandschriften. s. 663'de 9. v.. 218 . v..137b. nu : 979’de 64. Osman Ergin Bölümü. nu : 2467/IX . n u . 3 7 -4 0 . Belediye. 214a-215a. Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^. 4904'de 44. v. v. Flemming. 137a-139b.213a. iki Müs10) 11) B.83b. s. nu : 797. V. Süleymâniye Ktp. An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir.222. Mar. Teil I. Mevlânâ Müzesi Ktp.. Düğümlü Baba. 23a . v. O. M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. n u : 52'de 31. 134a . v. 81b . Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur. M enâkıbnâme. Belediye K ütüphânesi. 212a . AG nüshası. Ali E m îrî Bölümü. s. Millet Ktp.. nu : 619/29.

AG nüshası. 687. Men&kıhnâme. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. s. .. b u gönül. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. V. diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. v. insân-ı kâm il. edeb. Kuş­ lar. zikr. bitki.52. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. hajn/an. larından bahseder. sokak sokak dolaştırdılar. O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. kum rular budaklarım da yuva yapardı. vahdet. 3 1 4 a-b . . Tercî-i Bend. K isrâ. Bağrım a kem end takdılar.tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar. Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz. Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. aşk. Gnl. Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. Kaygusuz. Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz. geçer. 75b-76a. Ktp. nu : 105 . Dallarım göklere ulaşırdı. şiirlerinde Allah. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. Kayser. v. ları. 21 5 a-b . Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. İskender.. d ü n y a . Nûruosmaniye. Ank. vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden. 51 .

Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu. Cennet. yıldızlar. hangilerinin farz. n u : 645. Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse. 2. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim . Kaygusuz. Önce su oldu. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. Cihân. Ktp. ilk önce M ustafa’yı yarattı. H er sıfat zât içinde gizliydi. n u : 645' deki yazma 1560 beyit. M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. O’nun câm. herşey. onu anlatayım . Allah. canların ilkidir. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. güneş. Şim di. Âlem ve insan hepsi birdi.kaç rek ’at olduğunu. Mus­ tafa oldu. aktı. ikilik yoktu. M ustafa’nın cânm da sır idi. Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. âhiret yoktu. zaman. Cehennem. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi. huri. B ütün bunların sebebi. vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . în san vücudu yoktu. Ank. Cihân istikâm et 106 . Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. gılman. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. Ay. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. yer ve gök hazine içinde bir sırdı. dünya. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar.. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. Gnl.

b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. B ir dereye erişti. Havvâ. B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. O da Âdem’i arzulayıp aradı. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. 107 . Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. eski hâline döndü. kulağı eşeğe. Mekke eli’ne düşm üştü. gövdesi ve tüyü koyuna.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. Âdem. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. Âdem’in Cennet’e konulm ası. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. H er can kendi cism ine girdi. B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı. Allah atı. Allah b ir kuş yaratıp. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. Ayağı sığıra. Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. Dünya önce denizle doluydu. ona «tâneyi ye!» dedi . Otuzüç yıl Âdem.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. böylece varlıklar canlanm ış oldu. Havvâ’nm yaradılışı. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. Âdem Şâm ’a vardı. Havvâ’nm peşinden gitti. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı. elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı. içleri hardal tânesiyle dolduruldu. Sonra kam ış yaratıldı. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. Sel gelip bunları dünyaya yaydı.

Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. Perdenin aslı su. 108 . raiyyetler ve peygam berler. Buraya kadar olan kısım. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. toprak. âlem in aynasıdır. Kaygusuz Abdal. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. pam uktan elbi­ seler giydiler. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. Allah. Âdem'de ayna oldu. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. Cebrâil. Hz. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu. ateş ve yeldir. fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. hikâye edilmez. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. Dâvûd ve Hz. Âdem'i yüzüne perde eyledi. insan ların b ir kısm ı Şît'e. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. M uhamm ed'e gelinir. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. Mûsâ peygam ber ve Firavun. Âdem. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. Daha sonra N ûh Tûfânı. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler.Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. Âdem'le Havvâ. İşte dervişler bunlardan nişandır. Hz. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. Hz. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür.

n u : 167. can mı. Yedi kat yerde mi. 805. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü.. Bu eserde.. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . erkek mi. ikinci ve üçüncü mesnevîler. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır. Bunu ancak âşıklar anlar. ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. Düğümlü Baba Bölümü. Gnl. Eser. dişi mi olduğu sorulur. Ktp. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. Süleymâniye.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. Ank. vücut mu. m ünâcât ile başlar. Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur. Osman Ergin Bölümü. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. yoksa gökte mi bulunduğu. 645. Süleymâniye. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. H âşim Paşa. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l). nu: 411/1. 1017 beyittir.3. «mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir.

m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. tarikat. 110 . D estur verilin­ ce içeri girer. ulaşamayacağın şeye elini uzatma. N okta çekilip «elif» oldu. Ne Mısır. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır. B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır.kem al (kırgılluk) . Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler. în san dört safhadan (oğlanhk . Şeriât. tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. Kâinât. b ak ar ki b ir muazzam şehir. Derviş. Çünkü sağı. «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini. oniki kapısı var. kırılacak dala konm a. tuz ekmek hakkını unutma. ne Şam onunla kıyaslanabilir. oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi. Daha sonra Kaygusuz.pîrlik) geçtikten sonra ölür. m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler. üçyüz altm ışaltı çarşısı. «Bilmediğin sözü söyleme. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. ne sattığını so­ rar. solu. İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. P ir ve mürîd. fakirlerin elinden tut. Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. şehre girm ek için d estu r ister. Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir.yiğitlik . önce b ir noktadan ibâretti. Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi.

Onun katında her diken gül olur. şerri yol eri bilir. V ahdet m ülkünün sultanı olur. ona duymamalıdır. özünü bilen de rabbını bilir.. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya . Sözü pişirir. «Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır. Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur. Özünü tahkik süratiyle bilir.hayrı. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû.» hadisi açık­ lanır. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz. Cevherden cevheri o . İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir.diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır. İçini dışını aşk ile yandırır. sonra 111 .'farkeder. O halde nefsi bırakm alı. Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur. Daha sonra «nefs»e geçilir.. Cümle kâinât onâ Cennet olur.

herkes de «er»in kim olduğunu bilemez. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». Dünya b ir gör-geç evidir. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. Yûnus'u balık içinde bekleyen. H akk’ı bilm ek­ tir. Evliyânm «delîl» olduğu insan. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. Sofi. evliyânın vasıflarını sayar. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. İnsanın hayvan ol­ madığını. sözlerini m izâna tartıp söyler. iki cihanda zelîl olmaz. H er şeye hikm et­ le bakar. cismi viran. Dün­ yada herkes «er» olamaz. Yahya’yı herdem ağlatan. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. kendisi m âm urdur. Ahmed huylu. Gönlü mâden-i esrar sırrı.söyler. mal sahibi olm ak değil. zikr ü teşbih etmeli. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. âşık feryâd ü âh etmeli. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir. B undan son­ ra tekrar. F erhad'a Şirin görünen. O. Isâ nefesli. Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur. Zâhir içinde bâtını nûrdur. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. cam vahdet âlem inin defteridir. Eyyüb sabır­ lıdır. derviş öz yolu­ 112 . Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. Dünyaya gelmekten m urat.

H arâm î kervan gözlem di. ben. şâkird. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. m âhlûk. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir. inci. haşr. m âşuk. karganın m aksûdu m urdiırdır. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı. h er çiçek güle benzemez. şer.nu gözetmeli. Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. H er işin aslını anlam ak için. H er sedeften inci çıkmaz. im ânım aşk ile kaim eyler. bağ. hayvan otlar. Sonra tekrar. baykuşun vîrânedir. sırat. kılıcın yaptığı işi yapamaz. în san konuşur. dünya. hayır. âhiret. bülbüle gülistan. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. K ürd ayran içmeli. sen. bağban. katre-i um m ân. küfrünü kesip im ân aşılar. yakın. İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . Hâlik. Tûtînin lâyığı şeker. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. Bülbülün yeri gülşen. vahdet. H er işin aslım o bilir. Kelebek uçm akla kuş olmaz. Atla eşek b ir değildir. Seni vuslata o iletir. ü stat. âşık. îğne. sedef. ırak.y . Türkm en yaylaya göçmelidir. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. aşk.ile ol hâbîb IIS . gözünden p er­ deyi kaldırır.

Gn. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. 19'da b irer nüshası vardır. K af'dır. Hâşim Paşa Bölümü. havuz. Âdem cevherdir. bu dünya çarkı onun için döner. âlemde olan herşey âdem de vardır. Çünkü yıldızlar onun için parlar. Âdemi bilen köle iken sultan olur. Âlem sedef. H ûri. nu. 388 beyittir. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir. Âdem hüdhüddür. Adem'e secde etm işlerdi. însanm gözünü açması. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır. ateş.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. ay onun için batıp çıkar. Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz.. Kt. 114 . sîm urgdur. kevser onun için­ dir. bb) İkinci Mesnevi Mar. ne olduğunu. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. Cihan onun için gülşen olm uştur. tûbâ. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. toprak ve havanın tılsımı odur. Su.

Kimi aç. diyen Kaygusuz. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır. Onda ne azık ne su. kış. Özü. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. ne harâm î. Menzile yeten. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. ölmek. Bu gibi nesneler orada kesrettir. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır. O rada yaz.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . kesretin tam am en gittiğini. Kiminin elini tutup sultan eder. uyanm ak yoktur. O. onla­ rın kibirlenm em elerini. kim i­ nin yerini külhan eder.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. ne yoldaş vardır. «zât» vardır. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. gitmek. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. kim inin kesesi boştur. îşte dünyanın hâli budur. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. uyum ak. O rada «sıfât» yok. İsa nefeslidir. doğmak. Kiminin vakti hoş. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l . T arikat yolu em indir. güneş gibi m enşur'dur. Bu dünya halkı ona «deli» der. kim isi inkâr eder. kim i to ktur. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. kim isi «velî» der. gelmek.

sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır. gözünden perde açılmış. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. N em rud. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır. Firavun nerede? Cemşîd. K arun. vahdet âlem inin güzelliklerini sayar. düşünde b ir şehir. Sonra uyan­ mış. Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu. Bundan sonra KaygLisuz. B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. Cihanı tutan. sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. Kayser. Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . Şeddad. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner.

Kimi Vâmık. Şâhım. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır . Hüsn-i lâtif O. Yara da O. kim i Azrâ’dır. ci­ han. daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar. kam ıştaki şeker O’dur. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir. Bülbül O. sermâyem. Benim herşeyim Allah’tır. m erhem vuran da O’dur. Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur. m ahbûbum . dildârım . «Sözü çok uzatma. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. Geyikteki m üşk O.diyerek önce «aşk» hakkında. T ürkm en’e «çığ». Onsuz bana can. Erenler halk içinde güneş gibidir. E renlerin him m eti Arşten yücedir. Kimi Leylâ. Cümle katrenin um m anı erdir. gönülde mesken tu tm u ştu r. 117 . Aşk. cümle cisme can O'dur. Aşk gönül içinde «delîl» dir. bundan sonra «erenler»i an­ latır. kim i M ecnun'dur. gülistan O’dur. H er haberi erenlerden sorarlar. Cennet gerekmez. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. dükkânım odur. K ürd için «cacığ» O’dur. Anlatılan destan O. zülf-i perişân O’dur. B ütün sırlar gönülde gizlidir. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir.

O. âdem sıfatında görünm üştür. 167 ve 645 ile Süleymaniye. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz. 367 beyittir. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. Kt. in san gözünü açıp özünü görmelidir.. Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. gece ile gündüz. çeng ile ney. Çünkü m âbud. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. ırakla yakın. herşey «bir» oldu. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. Kaygusuz. Herşeyde Allah vardır. b ir çerağ. Kâf ile nûn. n u . herşey birbiriyle do sttu r.cc) üçüncü Mesnevi Mar.. hüdhüd ile sîmıırg. H âşim Paşa Bölümü. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. her sûrete can âdem dir. n u : 19’da b irer nüshası vardır. Birlik âlem inde herşey güzeldir. tek rar «birlik» i anlatır. Ank. Tekrar «âdem» in değerini anlatan. Bî-nişana nişan. Gn. îmânın aslı edeb iledir. 118 . yahut yemişli b ir bağ misâlidir.

im anı dünyadır. T u r'a aşk ile gel­ m iştir. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. Süleymâniye. fitnesi çoktur. Dîni. İlm-i Ledün’e ula­ şır. özü hayvandır. insanı yoldan çık an r. Âlem aşk ile döner. M ansûr'un niçin asıldığını. ka­ lem. İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. Mûsâ. Mar. n u : 4044. B ir akça için bin yalan söyler. yedi kat yer. M uham m ed’in m irâcını. Nefis. hepsini anlar. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. kürsî. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. Y ûsuf’un niçin satıldığını. H âşim paşa 119 . Bu insan sağını solunu bilmez. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. Cihan aşk ile parlar. kanadı kesilmiş kuşa döner. 4. ölüyü m ezarından çıkarıp soyar.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. Kaygusuz. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. n u : 950. Cennet. yedi kat gök nedir. yol sorana «delîl» dir. Âdemi eşekten ayıran aşktır. gözü görene m eş'âle. Dünya yalandır. K oğuşlar Bölü­ m ü. Cehennem. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu.. m üslüm anm haccmı öğrenir. başından vazgeçer. S ûreti âdem . Aşk.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Hakk’ı isteyen orada bulur. Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. kimi oğlan. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. muttasıl oruçdur disünler.nna karıştım. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. Hasan-ı Basrî. Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. kimi bekrî. kimi pûtî. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü. Kendilerini de Şiblî. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. hastanın marazını bilir. kimi dehrî. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar. kimi uşak» tır. Ne istersen kendin­ den iste. kimi sûkî. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. Çünkü mürşid. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. An­ cak herkes mürşid olamaz. hâzık bir hekimdir. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. Şehre girince oğlan kayboldu. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur. Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. «Müridlerinün kimi lûtî. Şehir insandır. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. ama gidemedim. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. Orada sonsuz cevherler vardı.

Mûsâ. yerden göğe b ir kulaç. Hz. beğlik. Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil. bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. Çölün ortasında b ir büjöik yol var. Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 . B âri çağırayım.. çarh devranım. İbrahim ve Âdem oradaydılar. belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r.» Daha sonra Kaygusuz.. B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır. M uhammed.. Yedi kat yerler vücudum . B unların cüm lesi b ir vücuttur. O rada kendinden başka kim se de yoktur.. bilmezsen kalk git» dediler.. Derviş b ir m üddet yolda gider. hâkim lik. fakat yolun sonu yoktur. Bana «kuş dili bilirsen söyle. yerler dâim durur. dokuz felek b ir tekne. sular dam arım . Hz. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir. Hz. Hz. te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder. Yedi kat yer b ir avuç. 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir. Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış. îsâ . su yukarıdan aşağıya akaı-. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır.. Gökler dolap gibi döner.. güneş aşağıdan yu­ karı çıkar.. F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler.ve gâh gâh sâdık âh iderler. arş seyrânım . Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . gökler çadırım . Ay ve güneş kandile benzerler. yıldızlar m eş’alem. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . kulluk benim karînem dir.

Düğümlü Baba Bölümü. fa­ kat yine bulamaz. nu : 663’te b irer nüshası vardır. n u : 411/1-2. Osman Ergin Bölümü. n u : 824/2. T ekrar m ütehayyir kalır. nu. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. B akar ki düş değil. n u : 3040. nu : 185-11. Süleymaniye. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. K endinden b aşk a kim se yoktur. özü özüne görünür. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. 129 . H acı M ahm ud Efendi Bölümü. Turco. 797. n u : 4044. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. eski nüshadaki şekli tercih ettik. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. Kâmûa-ı TürM. Ancak biz. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. Vatican. 138Ö. 2. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. K itap b u rad a biter.Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. 2 sak. Hemen başını özüne çeker. Esasen «birini şaşırtm ak. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. A nkara Genel Ki­ taplığı. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. s. Mar. Süleymanniye. Basm a B udalanâm e nüshalarında. E serin adı. İstanbul. B akar ki ne sah­ ra var ne yol. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. B irilerini arar. nüshası yirm i beş va­ rak tır.

b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. Peygam ber de «O da devedir. B eyrut 1927. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. s. şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. Ba­ k ar ki yer. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. Derviş. isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. 130 . gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. Diğer peygam berler. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. 1408. Bu sırada derviş Hz. E r -R â id . Aşk pazarına 20) Mes’ûd. Kendisini tek ve tenha görür. Şeyh. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. Hz. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. boynunda teşbih vardır. Elinde asâ. Eser. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. O zam an an lar ki b u âlem den m urat. Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. bask.düşm em ektedir. M uhammed. 2. O rtada Hz. kendisidir.

ona m ürîd olur. Derviş «peki. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. Hz. «ben onu göremiyo­ rum. ^ 131 . M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. Ali’ye sorar. der. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. Hz. Derviş yine birgün Hz. görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der. Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. Ali «yukan bak» der. Hz. kuyudan ki çıktım . Ali’ye tahsin ettiğini görür. Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz. Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. Daha sonra Hz. fakat Hz. Derviş. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. Hz.girer. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. Ali’dir. Ali’nin kulluğunda bulunur. Ali’ye sorar.

H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır. 132 . dervişi kovalar. Şey­ tan kaçar. îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. Derviş de onlara erişir. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. Derviş b ir rüya daha görür. Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş. Firavun'un askeri. Sonra derviş uyanır.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. B ir kalabalık görürler. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. Hz. B ir başka rüyada. Hz. Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. îs â ’yı ve F iravun'u görür. Derviş onlara Hz. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. Bu rüyada da Hz. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. Derviş gâlip gelir. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. «odun toplaym. B aşlarında N em rud. ateş yakın. Derviş. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. Hz. Şeytan yalvarır. O sırada şeytan gelir. Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş.

B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin.» Derviş Hz. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. Yine m ücâdele ederler. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger. N em rûd. Beykozlu Peçan) oğludur.M ancınık k u ru ­ lur. Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar. ben bunun doğduğunu bili­ rim . N em rud onu tu tar. Fira­ vun. âkiller dolup taşar. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini. Derviş. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır. O nlar da giderler ve otururlar. Derviş b u rad a uyanır. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur. dervişe rüyâsını anlatır. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. Derviş yine rüyaya dalar. diğerleri de dağılıp giderler. seni bırakalım » der. îb râh im getirtilir. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. âlim ler. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. Behlül. Behlül de onu görür. Şehirde ârifler. gel b u k üfür sözleri terkeyle.Ne kim şeytan der. başka ta n rı var dediğini anlatır. Şeddad. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 . N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. B unun üzerine der­ viş. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. «N em rûd ta n rı m ıdır. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. kucaklaşırlar. Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır.

T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür. ileri yürür. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. buraya gel. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. H akk'ın birliğine şükreder. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. derviş aldırış etmez. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. m aksut yerini bulm uş. b u rad a sohbet edelim» der. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. Onun nûrundan ve ruhundan Hz. B ir yerde kalabalık b ir divan var. Mûsâ peygam ber «derviş. yürürler. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur.okur. H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. Behlül un çok hoşuna gider. Derviş uyanır. Derviş de onların yanına gelir. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. Derviş derhal onu tanır. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. 134 . Derviş âlem in te­ şekkülünü. G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. Yine m ücâdele ederler. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. soru hesap bitm iş. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. Bu esnada «gel kurban al. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. görürki balığı öküze yükletm işler. k u rb an ı al. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş.

âbidler. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. zâhidler. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. sofiler gelip Hz. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. üçyüzaltm ışaltı arkı var. birinde Hz. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Hz.m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. Birin adı Kabûl-i Rahm an. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş. Üç katlı. Hz. Süleym an’ı. oniki kapılı. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. B ir başka rüyasında Hz. Muhamm ed’i. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Derviş de önce âdem donunda. Kim olduk­ larını sorarlar. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. B ütün şeyhler. B ütün kâinat bu aynaya akseder. orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. Ali’yi görür. Ali’ye selâm verirler. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca. Süleym an’ı görür. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. Şeytanın elini çözer. dörtyüzkırkdört çarşısı. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. Hz. oniki burçlu. Yediyüzyetmişyedi mahallesi. Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. o sırada derviş uyanır. Süleym an h üküm dar olduğunu. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür.

M uhamm ed. Daha sonra uyuyan derviş. Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 .görür. Hz. herşey yerli yerindedir. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır. Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Hz. Bunu söyleyen derviş. Oraya gelen derviş. cihandaki herşeyin. Hz. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. M uham m ed ona Şam ’ı sorar. Yer gök. Geyik dervişin içine girm iştir. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. Allah’ın hepsini bağışladığım . cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran.

nu : 1494 : İst. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. akıl. Eser. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. âriflere sorun bu düşün tâbirini. 137 . Üniv. şu kitabı yazdım. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. ağız. kulak gibi ve batınındaki hayal. nu : 1321. Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. n u : 6817. Kasuk Sünbüle. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur.kitaba yazar. Taban H ût'dur. âyetlerini vererek başlar. Göğüs Esed. «Ben b ir düş gördüm . El­ ler Cevzâ. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. 3. K ollar Sevr. b u söz ne de­ m ek olur. Göbek Mizan. râbian Şems terbiye eder rû h olur. Belediye K ütüphanesi. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. 16 varaktır. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. B aldırlar Devi. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir. nu : 909. K ütüphanesi. sayıkladım . Tübingen Devlet K ütüphanesi. Zeker Akrep. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. Osman Ergin Bö­ lüm ü. Dizler Cedy. n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır. Alın Seratan. B ut Kavs. sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur.

El K udret-i Allah. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. 138 . Ağız Cebrail'e müşâbihdir. yediyüzyetmişyedi sinirler. Kaş Âlem-i K udret. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. . B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. 4. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. B urun Yol-ı Cennet. B ahar Ha­ kikat gibidir. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. Adem. Gönül Mihr-i M uhabbet. Bu kapıların ki­ misi açılır. Baş Tâc-ı Devlet. Alın Nûr-ı Hidâyet. 3. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir. kim isi kapanır. Âdemin vücûdunda. K ara kış şeriat gibi­ dir. Ağız kelime-i Şehâdet. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. Cihana gelmek T arikat gibidir. Yaz T arikat gibidir. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. göz Azrâail'e. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. Göz Nûr-ı Vahdet. 2. Onun eteğinden tutm alı. K ulak Pâk-ı Nübüvvet. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. B urun İsrafil'e. bu n lard a hikm et çoktur. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir. Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. Güz M ârifet gibidir. izinden gitm elidir. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir.

yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. yerde olanlar da Allah’ındır. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. yabanda aram anın aslı yokdur. «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. yâni însân-ı K âm il’dir. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. nihâyet son peygam ber Hz. Daha sonra Kaygusuz. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. Kaygusuz’a göre. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir. B ütün m ekânla­ rın.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. sıfatların. tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ.B undan sonra Kaygusuz. kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. İnsanoğlu kâinatın defteridir. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım . doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder. gönüllerin. İm di h er kim h er şeyi görür. âlem lerin. b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini. Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz.

Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. üçyüzler ve binbirlerdir. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez. însanm kendisini bilm esi. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. kul m u sultan m ı anlam alı. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû. Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. B undan dolayı cümleye hük140 . B unların da eli altında velîler vardır. fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs.zım dır. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. yediler. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. O. B âtın erenlerinin halleri böyledir. B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. Altıbini nebâtâta. B undan sonra «Ey Dâvûd. Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir. ih tilât halindedir. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. üçler. Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir. makbûl-ı vücûddur. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. sol yanında halife vardır. altıbini insana m ütealliktir. İnsan kendisine bakm alı. Daha sonra Kaygusuz. kırklar. altıbini hayvânâtâ.

İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. Niir-ı Osmaniye. 141 . ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. n u : 216.. Osman Ergin Bölümü. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır. Süleymaniye Haşim Paşa. kendilerini tanım aları. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. s. Üniver­ site A 281. Mar. Ankara Genel K ütüphanesi. n u : 398.meyler. Muallim Cevdet K. M arburg. B urada vahdet-i vücûd anlatılır. Düğümlü Baba bölüm ü. Ktp. say. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. : 197.. DTCF. n u : 4904. İstanbul Belediye K ütüphanesi. B irçoklan sûretâ insan. n u : 19. T ürk Kültürü. mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. M art 1979. M arburg nüshası 50 v arak tır. Mar.. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. n u : 167 ve 645. 276-282. Süleymaniye. Eser. or. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü. Ms. tavsiye edi­ lir.. nu : 411/1-2. Ancak insanların hepsi böyle değildir. Millet Ktp. n u : 797. n u : 698/2. Ali Em iri Böl. n u : 4044. Süleymaniye. 51... nu : 17824. Mevlâna Müzesi Ktb. n u : 3692/2. nu : 2468/-VII. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. Ankara Genel Ktp. Etnografya Müz. oct. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine.

b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < . Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz.m ıştır» âyeti m ucibince Hz. Biri vücûdun bütünü. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir. özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi. M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi. düşüncelerdir. diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller.

içinde zindan sûretli kişiler koydu. yıldızlar. arş sayvânım.Kaygusuz. Onun aksince b ir yer daha düzdü. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. gök. doğrusunu demek erlik. Âniden gördüm ki yer. H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. ölm ek güz. Cennet halk. seyyâreler tam am oldu. dokuz felek b ir değirm en. yıldızlar m eş'alem . uyku m ünâcât. gök çadırım . yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. su lar dam arım . hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. gece velâyet. Cehennem kahr. Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . Âlem cüm büşe gel­ di. O da şunları sö y led i: Yer vücudum . doğmak b ahar. soh­ bet ederler. Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. sağlık gülistan sayrılık zindan. nakş ü hayal­ ler teferrücüm . uyanm ak âşikâre bazar. b ir hikâye daha söylemesini istediler. yalan söylemek zağalhk. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. îsâ. yerden göğe bir kulaç. yaz ge­ ven (gönü?). gündüz nübüvvet. çarh devrânım . yerin eni 143 . altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. kış koz. M uhammed Mus­ tafa. Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. yedi kat yer b ir avucum. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. Pâdişâh. Sonunu düşünm eyenler. Derviş.

külli kâinat hilkahm . hâsud olm am ak. 144 . peygam­ berden utanm ak. b u lu tlar vb. hayvanlı­ ğın vb. Câhilliğin. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar. H akk'ı kendi vücudûnda bula. de­ niz gibi derin ola. cim rilik etmemek. su gibi dâim â b ir yola vara. küçüklere tekebbür etm em ek. nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu. kulluk m ertebem dir. huyı Ali’ye benzeye. evliyalar vezîr. âdetsiz iş işlememek. O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. akıl fikirden biter. îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. İnsanın kıym eti. büyüklere küstahlık. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. Aşk m uhabbetten doğar. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. özini bile. yalan söylememek. gök. yir gibi sâkin ola. sö­ zünde dü rü st olmak. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. peygam berler elçi. edepsiz olm am ak. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir. âkilliğin. tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. devletin. yil gibi h er yiri seyrân ide.uzunu b ir arşın. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. m arifetin aslı tevhid. inancın aslı ikrar. yer. ârif ola. hulkı M ustafa'ya benzeye. tekebbürün. ’ışkı delil ide. alâm etlerini sayar. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . beğlik hâkiînliğim. od gibi çiği pişirici ola.

suyun geldiği tarafa yukarı. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. bizim ak­ lımız buna erişmez. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. Kâbiliyyet-i lâtif. îkrâr-ı sâf. h er zam an H ak ile ol­ m aktır. inâyet-i Hak. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. cüm le âlem tecellîsidir. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. Mür­ şîd-i kâm il. gittiği tarafa aşağı deriz. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. menzile erişene derler. Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. gayb âlem ini söyler. H a­ kikat. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu. erenlere ik rar eylemek. 145 .\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. T anrı’dan korkm ak. dolandığı zam an gece oldu deriz. böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. m ürşide inanm aktır. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. Biz dillerden T ürk dilini biliriz. Daha sonra can ile vücûd. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. âhirete aldanm am ak. Kerîm-i zül-celâl’dir. cümle sıfat onun şûbesidir. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. Aslı H ak’tır. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. kabiliyyet-i lâtif. îkrâr-ı sâf.

H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. H akk'ı hâzır görenler. kabiliyet. 146 . hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir. kim i kendi eliyle yaptığı şeye. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. bu­ rad a var. özünden tam âm en fena olm ak. berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. H akk'ı aram ak. kimi aya güneşe. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. H akk'ın kendisinden a y n mı. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur. tâatı tem iz kılm ak. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek. în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. Çünkü Allah. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. Kul gidetse H ak kalır. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. H akk'tan gayn iş işlemezler. Vâcip olan. kim i Allah'a tapar. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. m ülâzem et. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır.

. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. ibâdet bilm em . G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. bu cihanın b ir saray olduğunu. kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. A nkara Genel Ki­ taplığı. kim isinin öz nefsinden âciz. Deliyi zin­ cirle bağladım . Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar. akıllıya nasihat eyledim. içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir. n u : 167 ve 645. Âlim de­ ğilim. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim.insanın tü rlü tü rlü olduğu. kerâm et bilmem . D aha ne vereyim. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim. Mar. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. îşte arm ağa­ nım budur. Veli değilim. n u : 4044. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. 2. kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. nüshası 69 varaktır. Altı kapısı vardır. Sözden top yontup aşk m eydanına koydum. Süleymaniye. Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. Y ukarısı yedi tabaka 147 .

ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. yaz. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. yıldızların. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. peygam berden utanm ak. u lu ’l-emre uymak. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır. yola erkân ile var­ m ak. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. ayın ne olduğu sorulur. Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. ibretle bakm ak. Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. ârifler katında sâkin ol­ mak. baktığı h er yerde Allah’ı görmek. câhillere ilimle söylemek. gün­ düz. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek. menzile yol ile. Şiir kısm ında b u sarayın. Bu sarayın. H ak’tan üm idini kesmem ek. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. güneşin. 148 . sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. H er tabakanın içi halkla doludur. kom şuya em in olmak. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. kış bu sarayın revnakıdır. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. güneş. Sultanın m ülkü olduğu. hikm etle konuşm ak. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil. Ay. evliyâya ik râr eylemek.köşk. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. yıldızlar. gece. yâre yol­ daş.

Bu sarayda insan Allah ile bilişir. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir. Mal.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. k atır. Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur. M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. altın. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. Sultanı bilen. hayvan olan otlam akla vakit geçirir. İnsanı b u saraya b ir getiren var. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar. a t pe­ şindedirler. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. hazi149 . Kaygusuz. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır.

Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. Allah. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. Ali’ye Zülfikâr. Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. h astalar kalsm . lütuf. M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. ney figan eylesin. bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. küfür. her hünere bu sarayda erişm iştir. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. H ak Taâlâ. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. herkes sarhoş olsun. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. K ahır. Bu âlem b ir kervansaraydır. gönlü alçaktır. Nefsi kırık. işte bu cihandır. sâki kazı kebap eylesin. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. ta slar dolsun. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. im ân. nasibine şükretm eli. İçindeki halk onun k u llan d ır. Eyyüb'e sabır. konan göçer. kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. Saray. sağlara h ab er ve­ rin. insanın teferrüç yeridir. bağlara varalım . çengi kızları oy­ 150 . insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı.neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur.

çünkü b u saray bizim içindir. elini işinden gidermez. altın. Zâhid yel üzredir. m elûl olacağına melûl olur. gözünü baktığı yeıden ayırm az. sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. m utribin gönlü akça ile hoş olsun. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir. elâ gözleri süzülsün. gümüş. Kaygusuz. bahçe. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. 151 . Bağ. kaftanlaı bohça ile gelsin. efendi. ay ve güneş doğsun dolansm . içelim. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. hoca. Âşık od üzredir. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim.nasın. M uhib su üzredir. paşa. Hak. bostan. Âbid to p rak üzredir.

Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder. . T ürk Dili. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». 172. Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır. Bak : Abdülbâki Gölpmarlı. Bak : Sadettin Nüzhet Ergun. 1 A ralık 1968. <ı. Abdülbâki Gölpmarlı.s. 152 . H alk Edebiyatı Antolojisi. 398. İstanbul 1938.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. «Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir. Fakat verdikleri örnekler. «Yülelerden Yüce gördüm». A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. «Kaplu kaplu bağa­ lar». C. Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. Kaygusuz Abdal. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. Nüzhet Ergun. çoğunlukla. XIX. s.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I. T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*. Sayı 207.

Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. 153 . Kaygusuz Abdal. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir. «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır. Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır. birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir. Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır. arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal.Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan». Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı.

Dîvan. v. 293a.. Mar. Dîvan..Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz.. v. Mar. 154 . Mar. Dîvan. Mar.. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim.. 315a.. Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek. Mar.. v. Dîvan. Dîvan. v. M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan. 299a. 297b. 324a. v. Mar. Mar. v. Dîvan. v. 301a. 315a.

B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri. s. 211b. s. nu : 645. Mar. v. Mar. Mar. 49. Mar. 27. Dîvan. s. Divan. Ank. 231. S. Mar. Ergun.. Menâkıbnâme. Ktp.. v... 331b. Mar. 291a. Divan.. 321a. v. 155 . İkinci Mesnevi. v. Gnl.. 304a. AG nüshası. v. Mar.. 309b. v. v. 107a. Dilgüşâ.ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan.Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd . Divan. N.

213a. 338a. v. Gevhemâme. Mar. Mar.. Nuruosmaniye. Dîvan. Ktp... 156 .. v. T erd-ı Bend. v. v. s. Mar.. 304b.Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan.. Mar. 29b.. 337a. v. 105a. v. v. Mar. 80b. Mar. Saraynâme. Birinci mesnevî.. v. nu : 645. 43. Mar. Knl. 134a. Gülistan. Dîvan. Ank.

v. Mar. v. v. 207b. v.. Gülistan. v. Dîvan. Dîvan. Nuruosmaniye. Mar..Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend. 215a. Dîvan.. 336a. Nuruosmaniye. v. 214b. Mar.. 315a. 291b. Mar. v.. 318b. 157 . v.. Mar. 139b. v. Dîvan. Mar. Mar. Dîvan.. 314a.

Mar. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle.. Ank. v. Mar. s. Ktp. 304a. 43. sık Daha çok Türkçe kelimelerde. v. 36) Dîvan. 33) Dîvan. 318a. Mar. o devir şiiri için tabiî b ir haldir. 34) Dîvan... v. 37) Gülistan. Mar. v. 297b. v.. Bu. Mar. Geni. Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır. 34) Dîvan. 290a.. nu : 645. 158 .Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır. 314b. Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan..

bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. 159 . O. bâzan 3 + 4 olm akta.. 293b. Mar. v. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır. Yedili şiirlerin­ de duraklar. bâzan 4-F3. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır. Mar. Dîvan. 305b.. 107b.. Mar. İkinci Mesn&vî.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. v. Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır. v.

. 288b. v. Dîvan.. Mar. Mar. v. 331a-b.Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # . 160 .lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan.

sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan..334a. 161 . 333b . Mar.Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm. v.

nu : 633. 162 . Dîvan.Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. bâzan du­ raksızdır. 311a. s. Osman E rgin Bölümü.. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp. Mar. v. 223..

. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. nu : 5S5. . h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan. 163 . Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim.b. v. Mar. A li Em lri Böl. Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş.m uhtelif nüshalara rağrnon . Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ.ı kanaatindeyiz. kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde .hiç rastlam adım . (M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr. Ancak Sayın M. Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp. v. 333a ..

Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. A. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır. v. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. 213.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda. Metnin bütününe bakıldığı zaman. Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur.. 108b. Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir. Gölpınarlı. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. Elmalı civarındaki yer adlarıdır.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp.Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme. 164 . Kaygusuz. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir. Alevî-Bektaşi Nefesleri. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu. Zira A vlan Gölü.ı ^. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır. nu : 535. İkinci m ısradaki <ı. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir. s.

v. Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme. s. 44. 165 . KAFİYE Kaygusuz Abdal. Onda."* II. Dîvan.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. AG nüshası. 299b.. Mar. kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder. tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır .

319b.ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta. bâzan da kaf-kef. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır. Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a... 305a. v. 166 .. Dîvan. Divan.. 107a. Mar. v. 119b.. v. kaf-gaym . Mar. Mar. v. Mar. 307b. v. Mar.9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan. İkinci Mesnevi. ikhıci Mesnevi.

Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. ber-dâr bidâr. 315a. 188b. italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. bâzâr. vîrân. Mar.. figân. Dîvan. hayvân.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih.. ummân. gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de. pinhân noksân. v. nâr. Arapça . gerek gazellerinde. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. Mar. v. Mar. yâr. bâr. v. 289a. Dîvan. inşân mekân. O. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir. Dîvan. 167 ..

gel-. 289b. Mar. 290b. Mar.. bul-. v..'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. i-..290a. 290a. v.. Dîvan. ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan. Mar. Mar. Mar. v.. Dîvan. v. Mar. ol-. di-. Dilgüşâ. 168 . Redifler um ûm iyetle «eyle-. v. 189b . 235a. Dîvan. v. * Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır..» gibi çok kullanılan fiillerdir. Dîvan. 317a.

. Mar.. Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir. Birinci Mesne-vî.Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m . 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır. Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir.. v. Mar. m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n .60 civarındaki gazelle. 291a. Mar. dokuz. v. 218a. Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur. Yedi. 97a. 169 . Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. v. Dilgüşâ.

M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi).Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz. Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63. elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir. Y azmalarda 68) 69) Dîvan. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. v. Mar. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. 170 . Minbemâme ise 29 beyittir. Dîvan. Mar. v.000’e yaklaşm aktadır. K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8. 291b.. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır. 320a. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır..

dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir.onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır. 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. Terkîb-i bendlerin birincisi.. Tercî-i b en d ’lerinden biri. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v. B unlardan Mar. (v. 171 . dokuzar beyitlik yedi hâne. 215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir. N uruosm aniye (v. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır.. İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir.

ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları. Onun koşm alarında çoğunlukla. nu : 663. 333a.. v. 223.. Osman E rgin Böl. Bu şiirlerde Kaygusuz. Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir.b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır. v. 172 . Divan. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir. Bu kafiye. 332a. s. Mar. İstanbul Belediye Ktp... Mar.

Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı.BsJctaşi Nefesleri. s. A. Gölpmarlı. v. sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan. 311a. 213. Mar. 173 .. A levî .

A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında.b. XV. bu manzumeye de. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz. Mar. v. hiç rastlaiiilm am ıştır.D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ. 328a . çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan.. 174 .

Şiiri 175 . şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. B unlara bâzı örnekler verelim. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. 50-51. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav. Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. A nkara 1948. Halil Vedat Fıratlı. s. İzahlı BaVc Antolojisi.Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir.

50 . nu : 645. 44 . Gölpınarlı. Millet Ktp. 231b... s. N. Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm. V. s.54. V. Gnl. Mar. 155. M. s. a. M.. Koca­ türk. Boratav-H. H alk Edebiyat% Antolojisi. a.H atayı . v. s. V. s.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® . e. F ıratlı. «kaplu kaplu bağalar»*®. Kocatürk. «yamru 77) 78) Düffüşâ. a. 20. Gölpınarlı. N. V.. v. 52 . A. nu : 535. s. Ktp.. A. s.. g. T ekke Şiiri Antolojisi. g. e. N. s. Kocatürk. 108b. 79) 80) V 176 . P.. 145 -146. V. g. e. Ergun. «bir kaz aldum ben kandan»”. Boratav-H. PıratU.. S.Kul H im m et. 172. 4 5 -46. P. s. M. TŞA. Kaygusuz Abdal . tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. 149 .46. Ank.151.51.

V. M. v. Kocatürk. Fıratlı. Mar. Kocatürk. a.. «benk ile seyretmeğe»®^. F. 333a . P. M. V.. a. A. M. g.. 177 .. 151 . a. Kocatürk. 333b-334a. V. a. «Filibe’de bir kan»®^. 44-45. Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü. g. e. g. Mar.'. N.. F ırat. Boratav-H. e..48.. «bugün bana bir paşacuk»®^.b.b. g. 147. 47 . Mar. Eoratav-H.153. e. s. s. m v a n . «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır . e. e. g. v. Dîvcm. 147-148. P. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V. s. s. N. 334a .yumru söylerim»®’. v. s.

Kitâb-ı Miglâte. Belediye Ktp. 178 . 224 .. O.225.. nu : 663. s. Ergin Böl.Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte.

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

82a) bulat «bunlar» (G ülistan. asır sonlarıyla XV. 5) 89) Divan. 163a) dim ezem (Budalanâm e. 180 . 101b) sencileyin (Birinci Mesnevi. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz. a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder. v. s. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal. gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir. v. Mar. taş basm ası. datlucuk (Mar. v. Biz. Mar.. XIV.. Mar. danlacuk. 323a-b.Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI... v.

levh. gene. v. 307b. güman. v. v. mahalle. çarşu. 11b) idühen (M ar. ışk eri. sır. yol eri. tâlib. 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e. hikm et. zat. 645. mânâ. yir. öz. u m ­ man. derya.... sâki. s. pîr. deniz. insan. Mevlâ. imân. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar. Çalap. bazar. — Allah. ebed. ilm-i ledün. ezel.. 297a) hilicegez (M ar. virâne. mevc. ışk. velî. v. hûri. 291a) gelübeni (M ar. âsüman. 319b) vuruban (Mar. s.. v. küfür. v. v.. tevhid.. nu : 6817. 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür. Uçmak. zerre. Cehennem. ten. kürsü. v. abdal. Mar. v. hai' ■ 181 . zünnar. derviş. vahdet. s. Ü. âbid. Ktp. Hak. akl-ı maâş.. ay. yıldız.. nefs. ikilik. katre. söz. kendüz. v. 73b. delil. 110b) elün dutdtğı (M ar.. v.. v.. m ürîd. tekebbür. kûşe. şe­ hir. sıfat. bahr. kibir.dogupdur (B udalânam e. gönül. vücâd. Tamu. cisim. zâhid. 48) olıcagaz (M ar. âlem. î.) göricek (G ülistan. evliya. kalem. 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar. 2) işitgil (M ar. Cennet. pinhan. harâbât. akl-ı maâd. keleci. sâdık. 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar.) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi. gün. külhan. meyhâne. Ank. sırat.. gılman. N u . Tanrı. m üslüm an. tevâzu. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. Ktp. Gnl. Hüdâ. birlik. tersâ. âkil.

hal. katır. şah­ baz. sındı. yufka. kuru üzüm . diken. tûtı. kebap. kum ru. karga. âhû. burma. incir. buğday. yağ. iğne. tûtiyâ. — Ney. it. kelebek. 182 Kaygu­ . tuz. kılıç. üzüm . fodulluk. sedef. et. gonca. polad. ok. zeytin. koç. içecek. incü. hâr. kaz. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. don. bülbül. koyun.sud. tatlı ve yemek ad lan . ibâdet. — Kepenek. mâr. gibi bitki isimleri. gibi m aden isim­ leri. nergis. ayna. tarhana. bulgur. tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. m ir’at. kerkes. nenenk. elma. bâdem. çevgen. arm ut. çö­ rek. yılan. çetük. yahni. fıstık. samsa. benefşe. ekm ek. yâkut. nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. m ûr. darı çöreği. hurma. def. kurt. leblebi. nesteren. geyik. har. gibi hayvan isim leri. penbe. zerdali. balık. sığır. soğan. şâhin. yay. pilâv. börk. eşek. serçe. şeftâli. pam uk. akbaba. pâlüze. tennûre. arslan. köpek. öküz. kiraz. yarasa. — Şeker. kalın yufka. zağ. saz. saksağan. pelût. mercan. deve. kuzgun. m arsuvan. kanun. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. rebâb. sâlûs. — Gül. andelîb. çeren. dana. sîm . kavak. gözgü. ayran. arpa. dilkü. lu lü . nesrin. erişte. sek. kalye. — Altın. fil. güllâb. fındık. gazal. ballı kaygana. dem ür. bakır. güm üş. zer. buğra. servi. baykuş. cacık. top„ satranç gibi eşya isim leri. lâl. su şer­ bet. — At. büryan. pirinç. şîr. erik. leğlek. havuç. helva. kaym ak. koz. keşkek. gibi yiyecek. kavurm a. hezaran. karpuz. tâvûs. fâhte. karınca. arpa çöreği. çeng. gülbeşeker. çınar. düglek.

v. v. 111b) çevgân (M ar. v. v. 150) bezek «Mar. 129b.«aldatmak» (Divan. 205) düriş. v.. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır.. (Miğâb-ı Miglâte. 119a) çetük «kedi» (M ar. 32b) çem ren.. 173. v. 113b) Çalab. v. O. s. s. s. alda. Mar.«ötmek» (M ar. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte. Mar. (Mar. Mar. 333b) 183 . Geni. 134a) bay «zengin» (Ank. (Mar... k usur bulm ak». Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş.«tariz etm ek. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak».. banla . Ktp. n u : 645. 315a) daş «dış» (M ar. İ l l a . 13).... 225) asst (M enâkıbnâm e.. 101b) don «elbise» (Mar. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp.. 300b) döhül (G ülistan. v. 130b) bigi «gibi» (Mar. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte.. 299b) börk (M ar...«paçayı sıvamak» (M ar. 110b. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir. 128b) d a k d u t. 107b) göğündür «pançar» (M ar... v. 331a) değm e «her hangibir» (M ar. Bl.. Ergun. v. v. v.«çalışmak çabalam ak» (Divan.Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler. 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar.. v. İstanbul Belediye Ktp. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte. nu : 663. 97a. v. v.. s. s. 77b.

v.. 305b) m ûş «fâre» (Mar.«ayrılmak» (Vücûdnâme. Ib) tsst «sahibi». 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi.. s. Mar. v. v.. 128a) ög «akıl» (M ar. n u : 824/1-2. 98a) karabaş «câriye» (Mar..«bırakm ak» (Ank. v. v... v. 333b) 184 . böyle» (Mar.. 236a) kimiş. 107a) ktran «kenar» (M ar.. hesap». Ü.. nu : 645. 191a) özge (Mar. 79a) öndün «önceden» (M ar. v.. Taş basm ası. 44) kakı.. s. v. Ktp. 334b) m undak «bunun gibi... s.. Geni. 47) kuç. 133a) öküş «çok» (Mar.. s. Ank. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme. s. Gnl. san.«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte... v. adet. v. nu : 6817. s. Miğlâte. v.. v. omuz» (B udalanâm e.«düşünmek» (Mar. v. 7a) harcı «has olmayan» (Ank. 15a. V. v. Gnl.«sarılmak» (Mar. v... Ktp.«kuçaklamak» (Mar. v.eğin «sırt. (Mar.. m ikdar. 111b.. 5a) kiçi «küçük» (M ar. nu : 824/1-2.. 132a) sagış «sayı. 185. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. v.. Ktp. v. Ktp. v. Mar. 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. 150) kancan «nereye» (Mar. î. v. Mar. Gnl. V. ktp. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte. hizmetçi» (M ar. 163) nöker «maiyet m em uru. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e.. v. 104b) kendüz (G ülistan. 58a) kant «hani. 229a) şarlan. Mar. nerede» (Mar.. s. v.. 185a) keleci «söz» (M ar. 82a. Sb) tr . s. (Mar. nu : 645. 162) gözgü (Ank.

Ank. cüzdan» (Mar. v. v.. 125a) u g n «hırsız» (M ar.. 153a) sın. 233a) üzz7-«kopmak» (M ar. s. 167b) uşda... 233a) viribi . v. 92a) yarakla . v.. v. yeniden» (Mar. İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate. 178a) teki «gibi» (Mar. s.. v. tasavvuf um delerini. 114a) töre (M ar.. 155) tor. v....«ağ» (Mar. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte. 334a) yören . 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar. 110a) yarag «hazırlık» (Mar. v. 81b.. 223) soyla..(Mar. v. Gnl. 84b) yenile «yeni. 90a) Uçmag (Mar.«kırılmak» (M ar. 178a) tapşur. 305b) yarı «yardım» Gülistan... halkın anladığı basit kelimelerle. v. O.. 76b. henüz...«em anet etmek» (M ar. v. s. cüzdan» (G ülistan. 334b) uşda «işte» (Mar. 107a) yay «yaz» (Mar.. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır. 44) yavt «yakın» (Mar.«ufalamak» (M ar.. v. v. v.. 153a) yancuk «kese. v..«em ânet etmek» (M ar. 167b) neşene «nesne (M ar.sayru «hasta» (Mar.. v.. n u : 645. Ktp. v. dolaşm ak» (Mar.. 308. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar. 185 . v. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir. 211b) sünük «kemik» (M ar.. v.«hazırlam ak» (Mar. v. 83b. v. v. v.. Mar.. 333b) Tamu. v. v. v. Mar. 7a) yancucak «kese..«yaklaşmak.«göndermek» (Saraynâm e.

Birinci Mesnevi. v. 824/1. v. nu . Mar.. ' 186 . 1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ. GMistan... tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz. Mar. Gnl.K aygusuz'un eserlerinde. 212a. Ktp. Ank. Onun kullandığı anlatım şekillerini. 82a.. v. 12a.

kavlünde dürüst ol.o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar. 311a. özinden uluya küstah olma.... v.. 236a. hasûd olma.. bu saray nakşına gönül bağlamaya.Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu. 26a.. ’âdetsüz iş işlemeye. özinden kiçiye tekebbür olma. Mar. Mar. tâ’ata meşgûl ola. 25a. peygamberden utana.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre. v. yalan söyleme. v..»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme. balıillik eyleme. Dîvanj Mar. v. Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. Dilgüşâ. Saraynâme. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi. edebsüz olmaya. 187 . Mar..

iy gönül. N asihat tarzında. iy insan. iy Hakk’ı isteyen. dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır. iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. iy can.Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz. Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir. iy’akl-ı kâmil. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 .

v. 211b. v.Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ . Gerek tasavvuf um deleri... Dilgüşâ. 229b-230a. bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ.ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a». gerek . târif ve izah etm e usûlüdür. Mar.dînî meseleler. 189 . Mar.

her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. tamar. sâlisen zühre terbiye ider. yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. 2a. taş basması. 25.. Ammâ zâhid yil üzredür.4a. kan. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme.Âbid toprak üzredür. 190 . 100) Viicûdnâme... am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. et. îst. Ün. gözini bakdugı yirden ırmaz. Muhib su üzredür. Ktp. bu beşi ana cânibindendür'®'. Mar. . Mar. 3b . 103) Dîvan. nu : 6817.. kemik olur. bu kudret dost tecellîsidür . evvelâ zühal terbiye ider. 58a.«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer. İlik. v. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur. kıl. 102) Saraynâme. melûl olacağına melûl olur. 101) Budalanâme. sinir. et olur. toprak. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. Kemik.. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur.. tJn. dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od. nu : 6817. İst. Ktp. v. v. su. 300b. yağ. râbi’an şems terbiye ider. kan olur. . elin işinden gidermez. s.. Âşık od üzredür. Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. Âdemün vücûdı bir şehirdür. sâniyen Mirrîh terbiye ider. Cümle bu hik­ met. Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer. cünûndur. rûh olu r. v. deri bu dört ata cânibüdür.

45. nu : 645.. s. Ank. Ktp. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan.3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. 191 .. Gnl..

Ank. Birinci Mesnevi. nu : 645.. v. 78b. 49. Ktp. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi.. s.Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. Mar. Gnl. ’âlemün 105) 106) Gülistan. 192 .

Şejrtân ka­ kıdı. Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi. uyudı. 26-27... ’Azîm cem’iyyet olmışlar.. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura. OE Böl. Subhâna’llâh didi.. 150. s. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır.pâdişâhı idüm. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum. 193 . Gözin açup bakdı gördi düşidür. tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. V. Belediye Ktp. . Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun.. Kitâb-ı Miglâte. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir. s. Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış. Taş basması. Derviş anı görüp eyitdi. nu : 663... Mar. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi. uyanıgeldi. 267b.. yine yatdı. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler.

Ergin.. Kitâb-t M iğUte. v. ammâ der­ vişi bilmedi. Şey­ tân eydür. s. nu : 663.. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü». Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal..b... sen nice dilersen eyle didi. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm. ben ananla söyleşem didi. 155 -156.. O. 37 . Tann vardur dijöi». 'İsâ peygamberi bildi. tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme. Derviş şeytânı bildi. Mar. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir.. bunun cezâsm virelüm. 194 .. Birinci Mesnevi. ammâ hîç tınmadı.. bir dahi öyle söz söylemesün.. neme gerek. AG nüshası. Derviş eyitdi. Şeytan bakdı. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler.. Belediye Ktp.38. Böl. s. sen hîç tınma.Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . 79a . eyü halvet bulduk... 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi.

nu : 6817. v Ib..arka arkaya sualler sorar. İst.. nu : 645.. Gnl. 112) 113) 114) Dilgüşâ. Gnl. Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki. 195 . Vücüdname. Ktp. s. üniv. s..6. Ktp. 213b . Mar. 5 . Ank. 44. Ank. Gülistan. v. nu : 645.214a. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. Ktp.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a. 333a .. vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan. v. Mar. 203 .o.

Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan. 334a. Mar. v. 204 . diğeri «Filibe’de yenile .Yanbolu’da bir kan». Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni .Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır.bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır..

bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. Mar. 205 .. Mar. Üstelik Kaygusuz. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır. Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un.Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler. 335a. ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. v.. yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır. Bâzı an ah tar kelimeler. Dîvan. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan. v. 334b.

Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. sana kiraya virîhnişdür»’”. 9. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir.. Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». F akat Kaygusuz. 332a. «Vücûd» ise geçicidir. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. Mar. 206 . Taş basması. v. Dîvan. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır. «câ­ zû ayyâr» dır. K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme. s. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur. «Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur.

N itekim Kaygusuz. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. Kocatürk. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. 290. Söz gelişi V. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. O halde b u rad a «akma çeriye gitmek». H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. M.nimetleri» dir. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. akına çeriye gitme» de­ m ektedir. M. E deU yatt Tarihi. s. eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur. «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. Türle. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. 207 . K ocatürk. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. Meselâ o. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından.

Böylece Kaygusuz.. Mar. / 208 .. Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle. eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur. Mar. Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür. 79b. v. Dilgüşâ. v. üç yüz altm ış altı çarşı. 217b. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem. halk diliyle ko­ nuşm akta.vücûdu» nu kasteder. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız.

İ l l a .b. v. 119a. Mar. Mar. 81a. v.. lJcin<^ mesnevi. v. Mar.. Mar. 92a İkinci mesnevi. 209 .. v.. Birinci mesnevi.latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: . 1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi.

şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .

. v. 184b-185b. v. e. a. 82a. v. Dagrh. 8 9-90. Mar. Saraynâme.64. s. Gnl... Mar. Mar. Mar.. 63 . v. nu : 645. Ank. v. G-ülistan. 176a.. Mar. Y..Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. Birinci mesnevi. Üçüncü mesnevi. Ktp. 132b. v.. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 . 114a. M. Mar. 7b. Mar.. s. g. GüUstan. 163a. İkinci mesnevi.. v.

.. sokakta. 212 . Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. 5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz.. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme. 12-13. boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^.«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme. Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır. s. Taş basması. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a. çarşıda. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta.

O. s. 225.Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. 296b. nu . Ergin. v. Bl. Mar. Ktp.. 213 . Belediye 663. İst.

y . Budalanâme. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^.5. 214 . .. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi. . s. 335a. Mar.. Taş basması. v. 4. Kabûl iderse hoş. 155) 156) 157) Dîvan. Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola. Mahlûk ne çâre idebilür.Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi . 333b.idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. Mar. Dîvan. v.

bilmeyen ne bilür bilüri .« . s. Bilen bilür bilüri . 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir.Bulagör bir bilüri»‘“. hod yine ne söyleyem. 215 .Sen seni bilmez isen . Budalanâme..E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem.. Bilmeyen bil­ mez. 24.

halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. Hâk. Kaygusuz’da «Allah. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. Tanrı. O. a) İtik at i. Allah «Allah» kavram ı. H üdâ.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I. Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. Mevlâ. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. Fakat. eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. O. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat. Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder. Hâlik. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. K irdâr. Çalap. Rab. Yaradan» kelime­ 216 . ibâdet. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz.

. ta ala. Gülistan.b.fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür . Ktp.. Gnl. Mar. İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr . celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır. v.kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . Ank. rahm an. lem yezel. cemîl. çelil.ender . 645. kadîr. hakim . kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r.celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme.leriyle ifâde edilir. semi. «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. vahdâniyet. 217 . 62. Allah'ın «hay. s. ganî. basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . habîr. 105a . nu . bâki. alîm. Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb.

«vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir. insana her şeyden daha yakındır. Ktp. v. nu : 645.. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir. Tabiî bu. Saraynâme.. Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. v. kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir. 34b. Gnl. Ank. s. 218 . Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». Allah’la senli benlidir.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir. o halde Kaygusuz. h er yerde m evcuttur. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur. 140. 4b.. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. Mar. Mar.

Ali Em lrl Bl.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz. 213. onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. O. s.. v.. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp. «fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir.B ektaşi Nefesleri. Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük. 108t) Kağnı arabası. S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta. nu : 535. A levi . 219 . Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır. Aynı husus. Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte.

Gnl. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul. ferişte» kelim elerini kullanır. Mar. 220 . Cebrâil. Dîvan. Gülistan.Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann. 3b. Cebrâil’dir. Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. melâike. «Melek» kavram ı için «melek. peygam berler­ le.. Ktp.. Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır. 295b-296a. Ank. Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. nu : 224/1. v. v. Onun eserlerinde en çok adı geçen melek.

nu : 645. 221 . insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm. nu . Ktp.. Ank. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer. Gülistan. 645. 49. B urada melekler. Gnl. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan. İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür. Ank. Gnl. «Azrâil'e müşâbihdür. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür. s. Ktp. Mikâîl’e müşâbihdür..Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. s. 53.

Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür. İst.. dördinci dehân. bâzan «şeytan. 3a. v. 3b. v. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. Îsrâfîl’e müşâbihdür.. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. . İst. nu : 6817. Ktp. şeyâtin» kelimele­ riyle. «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. tîniv. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». Vücûdnâme. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. ikinci göz. cepkeninde seccâde. Ktp. «ak sakallı. Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer. Mikâîl'e müşâbihdür. ’Azrâîl’e müşâbihdür.. Mar.bilîdür. Kaygusuz’un eserlerinde. b ir elinde asâ. bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. Şeytan. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. boynunda teşbih. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». Evvelki kulak. Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte. 72b. v. nu : 6817. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz . tiniv. her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. J](irinci Mesnevi. üçinci burun. Bu rüyâlarda şeytan.

Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer. Ktp. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı. Mar. nu : 645. 47. Derviş. Gnl..ba» şeklinde tasv ir edilir. Ank. Dakyânus. Ayrıca Firavun. s. G ülistan'da Hz. v. Gülistan.. Dilgüşâ. şeytanın torbasını alır. Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. 223 . 215a.

56. nu : 645. Gnl. Mar. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an». nu : 645. bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. 224 . v. Gülistan.. s. Gnl.3. s.. Mar. Ktp. v... Ank. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada.. K itaplar Semâvî kitaplar. Divan. Gülistan. 72b. Ank. 56. Ktp. 338a.

nu : 645. K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir. Gülistan. s. Mar. 56. hayrülbeşer. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir. nu : 645. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. Tabiîdir ki Hz. M uhammed. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. Gnl. Ktp. Gülistan. Ank. «Mahmud. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. Ktp... v. 57. M uhammed. Ahmed.Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. s. Gnl. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer. Gerek kavram olarak.. 225 . Mu­ ham m ed. Ank. nebî. 18 3 a-b . Kasım» adları ile «habîbullah. Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler. «peygamber.

diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. O. nu : 645. Ktp. Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. 1.K aygusuz'da Hz. Ank. M uham m ed'dir. İlk yaratılan onun rûb u d u r. M uhamm ed. Bunun başlıca iki sebebi vardır. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası. «kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle. M uham m ed'dir. Hz. İşte bu sebepten Kaygusuz. peygamberimizi.. Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. 226 . 2. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r. s. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. Gnl. 4».

54. . 27) 227 . nu : 645. Ank. Gülistan. V. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur.«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. da y er alm aktadır. Hz. hiç biri bunı temyiz idemediler. s. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la . Gnl. s... m eleklerin kendi­ sine secde edişi. Hz. Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. Taş basması. Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. Âdem. Mar. Ktp. M uham m ed’den sonra. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası. Hz. 47 . Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî. 26) Budalanâme. m uhtelif vesilelerle geçm ektedir. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. 217a-b. Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür. Süleym an’dır. her biri bîr söz söyledi. Dügüşâ. Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. . Âdem’in to p rak tan yaratılışı. ve Hz. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar.. berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. 2 3 -2 4 .

Ank. M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar. îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. Âdem. halîllullah. Ergin. Hz.57.. ifritlere sultanlık etmekte^’. Belediye Ktp. cinlere. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^. kelim etullah. N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. Adem. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle. Mûsâ. Mûsâ. 54 . nu : 645. 193-195. Kitâb-i Miglâte. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. s. 195 vd. M uhanm ıed’ ıden başka Hz. B unlar içinde Hz. O. Eyyüb sabrıyla. Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. Biz. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır. Söz gelişi. M uhammed. rûhullah. nu : 663. habîbullah’dır.Hz.^ kâh b ir adada devlere. Gülistan. Yâkub yaşlı göz­ leriyle. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. îbrâh im . G ülistan'da Hz. Yûsuf güzelliğiyle. îb râh im . M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte. Mûsâ. îsâ. îsm âil kurban edilmesiyle. îb râh im . Ktp. Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. Gnl. s. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. Süley­ m an ve Hz.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. safiyyullah. 174 vd. Nûh. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. Kitâh-% Miglâte. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz. s. perilere. îb râh im N em rû t’la. îbrâhim . ehrim enlere. Bölümü. 228 .. ve Hz. s.

. Mar. v.Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler. 96a. 229 . «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi.

Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. v. 72a. sual. hûri. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır. Sûr.. m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır. Kevser.. yevm-i kıyâm et. Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. Mar. Birinci Mesnevi. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir. Cennet. gılman. Birinci Mesnevi. hesab.Y a s â Peygamber. 71b-72a.Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5). Mar. Âhiret kavram ı. sırat. Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. m ahşer. v. 230 . subh-ı kıyâm et. «âhiret. şefâat. mizan. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde.

. Gnl. v. 4i. Mar. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir. GüUstan. bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı. v. Dilgüşâ.. v.. Ank. 148a. M uham m ed’in şefâati.. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. 233b. nu : 645. âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. 234a. 231 . Ktp. s. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü. Gülistan. Mar. Mar.

.H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. s.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir.7 . Kendü hâllerinden haberleri yokdur. Ammâ sen senün bildigüni ko.sen seni bil dimekdür. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. gam u gussa başına üşm iş. Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola. Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür. Dahi m agbûn oldun. 6 . Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. 232 . Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. 'ârif ol. 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola. gain u gussası yok. âhiret m arazlarından em în olasın. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. H er birin b ir sûretde tebdil ider. h ayrân ve sergerdân kalmış. B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir. dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. bir m ürşid-i kâm ile iriş. 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a. dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun. Taş basması.

Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin. «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. dil ile vasf olmmaz. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. şarâb ü lyş bâkî. Ol şarâbı Hak ögmişdür. âyet.hâlün mahşerde ’ayân olacakdur. anlan sen rûşen görürsin. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. budur şarâb. Mar.. Taş basması. 21. mîzan. ikinci Mesnevi. visâl-i bâdesin iç»''^. dîdâr bâkî. 233 . 118a. BuddUmâme. S ırat.12. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. mîzan ise «mîzan. Rabb sâkî. sekâhum rabbuhum*^ bâkî. Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat. v. Anda temâşâ bâkî. insan sûresi. s. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır. İşte budur lezzet. 11 . am içen ganîyy-i mutlak olur. söyleşür. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir». budur zevk. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. Cümle yaradılmış yine gelür.

112a. Naîm» kelimeleriy­ le. Mar. Firdevs. 186.B ektaşi Nefesleri. Rıdvan. Ali Em îri Blm. nu : 535. 234 .. v. v. 108b. Millet Ktp.. v.. Tamîı. Od» kelimeleriyle ifâde edilir. Behişt. v.Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz. 213. Gölpınarlı. hûriler.. Mar. üçüncü Mesnevi.. gılm anlar. A levî . Dîvan. Cehennem ise «Cehennem. Mar. Uçmak. onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet. Adn. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. Nâr-ı cahîm. 133a. Duzah. ikitıci Mesnevi. A. Mar. Cennet’in güzellikleri. havz u kevser anlatılır.. 319a. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. v. s.

. 108b. v.. H uriler. V. Mar. Üçüncü Mesnevfi/ Mar.Cennet.. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet. s. 125a. v.. v. 130a.. 47. İkinci Mesnevi. Ktp. 58b. Gnl. Mar. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet. gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan. 235 . Mar. nu : 645. Ank. kullara verilm iş b ir nim ettir. G ülistan’da Hz. Üçüncü Mesnevi. Saraynâme.

yatup uyuyu kaldı. ’aceb ne ola didi. bu kısım larda hesap günü.. O. Hazret-i Muhammed (S. Derviş gördi kim hisâb günidür. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler.V. nu : 236 . cümleye rûşenâluk. Kaygusuz. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler . Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. .A. .. bir yirde galaba dîvân durmış gördi. ilerü yürüdi. cümlesinün suçlan bağışlanmış.K itâb -1 M iglâte’deki derviş. s. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6. Ergrin Bölümü. . « . M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır. cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış. Kazâ ve Kader .B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. 168 . . . Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler.) ser-firâz olmış. her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi..Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. cümle eşyâ uyandı. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış. Belediye Ktp. derviş ki bu hâl gördi. Andan nâgehân ol nûr berk urdı. maksûd yirin bulmış. r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder. müstagrak olmış. ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin. ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. soru.169.. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte. 663. hisâb t ^ â m olmış. sormak istemek günidür.

v... 237 .mihler yapılmakta. Dîvan. Mar. 339a. v. Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer. 1. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar. 100a. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer.

Ank. v. 24b. Ktp. 175a. Mar. Gnl. Mar. 85a. hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. 45. v.. 238 . Birinci Mesnevi. v. hayr eger şer. Dilgüşâ’da Kaygusuz. Saraynâme.. Gülistan. Bâzan da Kaygusuz. s.Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2. nu : 645.. 57) 58) 59) 60) Gülistan.. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder. Mar. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3.

Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. 17a. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ . İnşân Hakk’un hikmetine bakdı. 243a. bu sebeb yaradılmış halk içündür. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. ve S araynâm e’de. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. Bes iy tâlib-i Hak. cümle 'âlemden. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar. v. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. 61) 62) ZHlgüşâ. Mar. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. Allâh'a 'ibâdet ideler. Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*. 239 . Hakk'un uluhgı. b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür. v. hayvanlar gördi. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur.şer işlese şer bilür.. tâ'ata meşgûl oldı. bu bir bâbdur. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı. bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. Saraynâme. tâ'ata meşgûl oldı. hayvân gördi hayrân oldı. Mar.. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. cihânın ibâdet yeri olduğu. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. iy bu cihânda özini bilen insanlar.

İcâbet temizlik üzredür. kudretini görmekdür.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği. v. Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı. 231b . Anun ’aklı kâmil olur. Bak «İlâhi» bölümü. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür. v. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. Mar. gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola. sözi delil olur. Mar. ’ibâdet. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. özinün hakikatini bilmiş ola.b.. Hak’la vasi olmış ola. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. 25a . Mar. Dilgüşâ. Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür. hikmet ile söylemekdür.232a. Bes iy tâlib. K\tâh-% Miğlâte. Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür. 265b. v. işi hâsıl olur»^. ’ibret ile bakmakdur. temiz gerek. ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1... Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme. 240 .

G örüldüğü gibi Kaygusuz. kelime-i tevhidi. 65b . Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. Allâh'ı bir. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . her işi işleyen Hak’dur. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. Mar. «Zâhiri ol. v. Kelime-i tevhîd. Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^. Saraynâme. Nefy yok bilmekdür. v. Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın.. peygamberi hak bile. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. 231b. dahi nefsün tekebbür itmeye. isbât var bilmekdür. Mar.tadı gelür. Saraynâme. dahi kendü nefsün yok bile.. Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile.66a. 66a. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir. Mar. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür.. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder. evliyâya muhib ola. 241 . v.

77b. Mar.. Mar. v. Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir. Bu şiirde. kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz . 242 . 183b. Gülistcm. v.. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî.Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2.

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

687. 20-21. 5 9 -6 1 . M.Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme. s. Ktp. nüshası. Y. e. s.. g. 7 5 a -7 6 a . Gnl. B ektaşi Tornan.. Ank. Dağb. a. S im Baba. 5 1 -5 2 . s. V. AG. nu . İstanbul 1935. 244 . A.

Üçüncü m esnevi. fa­ k at bu defa sûretin gizli. Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. 16-17. 129a. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’. Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden. Oruç.. s. Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur.b. Mar. Taş basması. Zekât. 245 . Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder. v. Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*. Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır.3. . peygam berlerin şeriati üzre olacağından.

O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak. adam öl­ dürmek. oruç tutmak. h er yer K âbe’dir. v... İkinci mesnevî. 246 . Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. O. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. Mar. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. domuz eti yemek. 112b. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur. 317b. H lb . 75) 76) 77) Dîvan. Mar.ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir.. v. İkinci mesnevî. kumar oynamak. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler. v. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. zina yapmak. hırsızlık etmek. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. Mar.

Binânenaleyh nam az kılarak. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. kibirli ve riyâkar olm am ak. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. riyâ. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir. O.F akat kibir. Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. ’ucb. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar. safâ. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. riyâdan kurtulm ak. sâlûs. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı. riyâ. mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. sıdk.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 . 1. mağrur ol­ mak. kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. 'ayyârlık. tn san saf ve sâdık olmalı. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez. am a kibirden. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. zerk. iki yüzlülük». m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . tekebbür.

a& istan.. 143a. An. 61 . nu : 645. v. Mar.. s. Ktp.Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan. 248 . Gnl.62.

Mar. 153b. v. Gülistan. v. 153a. Birinci mesnem.Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan. Mar. v. v. Mar. 249 ... Gülistan. Mar. 82a. 192a. Mar. Dîvan. Gülistan.. v. v. 317a.. 299b... Mar.

188a. Gülistan. Divan... v. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı . 158a.. v. Mar. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız. Torbası . Mar. Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi. 85b. Gülistan. Mar. 306a.Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder.. 299b.. Dîvan. Bu kavram ı o. Mar. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir. v. v. 250 .yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3. v. Mar.

Gnl. Mar. v. 143a.. Gülistan. Birinci mesnevi. v. Mar. nu : 645. v.. 261. Mar. Ktp. 251 .. v. Ank.. Mar. 132. Üçüncü mesnevi.tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan. 93a. s. 143a..Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis .

edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır. Mar. Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi. v.«hayâ» m ânâsında. Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir.îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4. 92a . hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır. 252 . T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür. «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». O. Edeb . İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir.. v. Mar. Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur. Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. 153a.. Gülistan.b. «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. Kaygusuz «edeb» kelim esini hem .

Mar. v. Gülistan... 152b. 253 . Mar. 154a.. Gülistan. v. 127a. Mar. v.Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi.

Ol ki edeb bekledi sonun sandı. v. evliyâ enbiyâ oldı. Mar.. Ol ki sonun san­ madı. v. Birinci JHesnevî. v. Bu iktiDîvan. 103) Dilgüşâ.. 247b... Mar. 101) 254 . sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder. gerek manzum. 229a. Mar. Mar. v. gerek m ensur eser­ lerinde.. Mar.Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^.N utuk» bölümü. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1. 105) Saraynâme. 39a. 106) Saraynâme.. 33b. Âyetler Kaygusuz Abdal. Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri . dolaşdı. edeb bekledi. v. 102). Mar. 107) Sonunu düşündü. Mar. 104) Saraynâme. v. 108) Dilgüşâ. 12b. v.. 328a. 74a.

.. Yasin sûresi. v. O. (Vücûdnûme. ( Saraynâme. Bakara. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. a. sonra eşyayı Meleklere gösterdi. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır.. Vücûdnâme. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . Mar. İst. Ktp. B akara sûresi. 35. Rahman Sûresi. v. Mar. 68. v. a. a. a. a. Küllü m en ’aleyhâ fân. «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır. s. Meryem sûresi. 47. 313a. Â l-i İmrân sûresi. a. Mar.. K ün i e . Mar. Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. v. v.. v. 31 (Vücûdnâme. M ü’min sûresi.bas. 83. 82. (Dîvân. 115 (Div<m. İst.>. Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir. Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir. 324b). V. 100a. 12b). a. Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. 110) Fe . Ta§ basması. 26. a. nu : 6187. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler.rabbiküm kâlü belâ. a. Ktp. V. a. v. A ’raf sûresi.. nu : 6817.. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. 115) 255 ..yekûn. 43b).. 12a). 8a). 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît. 126 (Budalanâme. Divân. tiniv. 4 1 a -b . Mar. 26. B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— . 172 (Saraynânne. a. l ’l7. ttaiv. N isâ sûresi. Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir. 332b). Yâsin sûresi. Bakara sûresi. 326a). Mar. ta ­ savvufla ilgili olanlardır. Birinci Mesnevi.şem m e vechu’Uah.

sayacakları- «—. 28). a. Kasas. 256 .. Al-i îmrân. Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur. Vüvnldnâme. Hüküm onundur. Mar. 10b). 97 (Budalanâme. 97a).. 88 (Vücûdnâme. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik. a. E l-M ü’minün. Isrâ. 12-14 (Vücûdnâme. O ’ndan başka Tanrı yoktur.»'“ «— . hattâ da­ ha sapıktırlar. Vücûdnâme. derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık. l b . v. yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. .»”’ «— . 14a). «— . s.2 a ) .. O’ndan başka her şey yok olacaktır. sizin mzdan bin yıl gibidir. v. a.. Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. Â ’raf.. Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*... Biz insan oğullarım . s. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik. a. 70 (Dîvân.K im oraya girerse güvenlik içinde olur. v. 47 (Budalanâme. v... 247a.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— .And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık. Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık.»“^ «— . 7b). O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara.. a. Onlar üzülmiyeceklerdir.. v.. Yunus. 289a. Mar. 4). v. 62 fVücûdnâme.. 179 (Dilgüşâ.Rabbımn katında bir gün.. a. 14b). 262 (Biritıci Mesnevi Mar. . a. a.«— . Hcc.

39 (Vücûdnâme. bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı. Mar.. a. 50).. Zümer. . s. a. (Budalanâme. 37b) Necm. Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. a. — ..Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık. o Allah bir tekdir.. v... Mar. v.. Zuhrûf.. De kî.«— . v. İnsan ancak çalıştığına erişir. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz. De kİ..»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. 12). v. O ’da: Ben yenildim. thlâs. o halde insanlar arasında adaletle hükmet.. İ l a ). 105a). 13b). 8b). 1 (Gevhernâme.G erek âfak da. 297b). a. 21 (Budalanâme. a.R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . s. 32 (Dîvân.. 10 (Budalanâme. — .. v.. Rablan onlara tertemiz içecekler içirir. Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — . 56 (Saraynâme. İnsan. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — .. 257 . 9 Fussilet. a. 26 ( Vücûdnâme. a. — . 53 (Vücûdnâme. a. Mar. s.»*^ «— . 28).. Zâriyât. a. v. Kamer. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — ..

el-Makastd-uUHasene. 218a. 134) 135) 136) 258 . el-Makasidu’l-Baaene. güçleştirme. Hadis nu : 2532. 365. Belediye. 190). Mar. 356. C. Muhammed el-Adûnî. Hadis nu : 1213. Kitabu’l-’ilm. o halde insan vücûdu bilinm elidir. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır.. 24). Kitabu’l-’ılm. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır. Ahmed tbnl Hanbel. 239. Keşfu’l-Hafâ. ?. Bab .2. Nevevî. Müsned. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. Muhammed b. Buhârî. 66a. v. 412.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. s. diyebiliriz ki. C. Haleb. 361. v. ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır. 3. <KSâbit değil­ dir-». s. Mar. Kahire 1965. tbnl Tejnniyye. 124a). s. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. 4. 217b. (Budalanâme s. (D ilgüşâ. Muhammed b. Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir. 399. v. 417. M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^. Böl. Kahire 1956. 2). 209': C.. Müslim. tsmâil b. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır. mar.s. Suyûtî ise. 4. 260b. Üçüncü Mesnevi. Hadis nu : 926. Budalanâme... s.. «uydurmam. (Saraynâme. (Vücûdnâme. C. 283. nu : 1321. Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. s. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». 2. s. Abdurrahman es-Sehâvî. s. 1.. Abdurrahman es-Sahavî. 131. Ergin. B ab : 11. 436. O.

251a). v.. 28). s. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^. 83. «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. 2.. a. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” . 22). s. (Dilgüşa. El-Adûnî. Hadis nu : 381.. a. 5. a.. Mar. Kitâbu’l-imân. Hadis nu . dini hüküm leri. s. s. v. «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu. 127a). 1. s.g e. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî. g. e. s. g. 147. C. C. v. C. s. Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an.w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir. (Menâkıbnâme.. 7b). El-Adûnî. ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. e. O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat. Cum’a sûresi. a.. g. 259 . s. el-Lü’lü ve’l-Mercân. 1. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'".. e. 147. Ayrıca bak . {Üçüncü mesnevi. 1. 8. g. C. Hadis nu : 1215. em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Hadis nu : 1884 -1885. Eser­ lerinde. e.«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . Ell-Adûnî. g. 1745. Kahire ?. 439. âyet. S. «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. A G nüshası. 2. El-Adûnî. buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme. (Budalanâme. Mar. a. 455. 248a. Is­ lâm Dini'ni. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. Kaygusuz.

Tann'yı görmektir. Hz. M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. Ona göre içmekten m urat. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. bugünkü m ânâsı ile değil. 260 . onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. Kaygu­ suz Abdal'ı. N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde. Bu bakım dan o. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. esrar ve şarap içmeği. Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır. Zira Kaygusuz. eserlerinde Allah’a varma yollarını.ve H adîs'ler olduğu görülür. O. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek.

II. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz. zât. yıldızlar. 1. Cennet. Vahdet-i vücûd. dünya. aynı oluşu. on sekiz bin âlem. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. burçlar. şeb-i vahdet. akl-ı kül. âhiret. Kaygusuz. bâtin. yer. Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. Cehennem. hayır. nefs-i kül. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. gece. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . K âinât. G ülistan'da. gündüz. bütün varlıkların b ir oluşu. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder. şer. Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. zâhir. bu hâli «lâ-mekân. gök.

44-45.. 262 . s. Ank. 645. Gnl. nu .Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan. Ktp.

. 8b.. s. Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. 228b. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden». 228b. tst.. s.. Tas basması. Her eşyâ yirlü yirin aldı. ayân etm ek is te r . Mar. külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. 263 . v. tTniv.. v.. v. dir. THlgüşa. Budalanâme. nu : 6817.. Ktp.. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi.Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme. Saraynâme. durdı. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k . IMgüşa. resm ü şekl kunldı»’" '’. bu kevâkib ü seyyâre.. 6a. Taş baskısı. 17.. v. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi. Mar. Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^. nâgâh gördüm bu yir ve gök. Budalanâme. bu nakş ü pergâl tamâm oldı. Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü. 17. B ütün kâinat.. Mar.

45 .. nu : 645. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. Budalanâme.bünyâd eyledi. kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. T an n önce Hz. Mar.. M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi. s. Taş basması. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat.46. \ 264 . Ank. 228b. v. Dügüşa. Gülislan. 17 . Gnl. Taş basması. 18. 150) 151) 152) 153) Budalanâme. s. s.18. Tanrı. Ktp.

güzellerin yüzündeki göz. hâsılı «herşey» yaratılmış. yıldızlar. hepsinin aslı Allah’tır. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. şekerdeki lezzet. Fakat bu kesret zâhirîdir. Yerler. âhiret. gönüldeki fikir ve tedbir. Âlemdeki bütün mevcûdat. aslında O’nun vücûdudur. Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. hayır ve şer. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. melekler. peteğin içindeki bal. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât». balığın içindeki Yûnus. bitkiler. Leylâ’nın yüzündeki güzellik. Ferhad'a Şirin görünen. hayvanlar. zaman ve mekân.2. dünya. insan­ lar. gökler.

v. Mar. Ktp.. Birinci mesnevi Ank. Gnl. 100a.72a. v... 191. Birinci mesnevi. 71b . Mar. 266 . s. nu : 645.Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi.

v.Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. 288b .. andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. Mar. O. 306a.. Mar. Dîvân. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân. k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır. 267 . «Lâ» nın nefy (yok­ luk). Hak’dan aynı. v. Tanrı’dan aynı.289a. bu kavram ı «gayr-ı Hak.

Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı. Mar. nu : 1321. İst. Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur. Vücûdnâme.. «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. A.. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı. Birinci mesnevi.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. 186. Belediye. nu : 6817. v.. O Eîrgin Bl. hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh . 9b... 268 . s. 77a . îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür.. 66a. Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***. 141b. v. Gülistan. Mar.. v. Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. Vücûdnâme. buyurur ki. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. v. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi». üniv. Ktp.b. Mar. V.

. tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir.. v. v. Mar. Saraynâme. v..hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân. IMnci mesnevi. Mar. 313b. Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I .. 111b. v. Dîvân. 269 .Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme. Mar. 295b. Mar. 51a.

Cemî yirde 168) Dîvân.b. 270 . kendüden gayn kimesne görmedi. Kaygusuz Abdal. Max. Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı. kendü vücûdınun içinde sır olmış. Velî yir gök gördi. v. 307a .«Ene’l-hak» kavramını. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz.. tek ü tenhâ hemân özidür.

nu : 6817. aydur. îst. 9b. Ktp.. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. 24. Ünlv. Taş basması. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir. s. Hemen hemen her eserinde. tst. Osman Ergin Bölümü. nu : 663. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. Ona göre Hz. Gözin açdı gördi çindür. O. düş degül. Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. 145.gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. s. v. Vücûdndme. öz vücûdından gelür. Budalanâme. insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. 271 . gönü cûşa geldi. Belediye Ktp. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. Derviş fikreyledi..

. on sekiz bin sıfâtdur. Ktp. Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. kapılar. Vücüdnâme. v.. 79a vd. altı bini hayvânâta müte’allikdür. 7b. v. 272 . Ktp.. İst.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. 6a. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. v. Birinci mesnevi. İst. nu : 6817. duvarlar. Mar. içinde m ahalleler. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi. çarşılar. altı bini inşâna müte'allikdür. Mar. Vücûdname. 108a. v. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ . 11b. altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. Univ. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur. nu : 6817. cümlesinün rengi vardur. Üniv. insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder. B irinci mesnevide de Kaygusuz.

7b. Birinci mesnevi. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır. \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması..’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” . nu : 6817. İst..vb. tJniv. 78b. v. 3a. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. v. v.. Mar. v. Saraynâme. 273 . Mar. Mar. 86a. Birinci Mesnevi.. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme. Ktp.

Mar. 248b.. v. 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi. v. 42a. 112a. İkinci Mesnevi. Dilgüşâ. Mar. Mar. 86b. bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. v.. cümle eşyâ uyandı. 274 .lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur.Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı. Baraynâme. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“... Mar. v.

Budalanâme. 183) 184) Dilgüşâ. 249b.. s. v. 18-20. Taş basması.Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. A yrıca b a k : Hülâsa 275 . Mar.

İkinci Mesnevi Mar. v.b. Birinci Mesnevi. Saryanâme. 102b.. v. Mar. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi. Mar. 109b. " 276 ..«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır.. v. 67a . Mar. v.. 93a.

Gülistan. Bürinci Mesnevi.f f ) Nişân . Birinci Mesnem. 292b. 78b.Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom. v. 65.. Ank. 645. v. 225. s... Ktp.. 72b. Gnl. Mar. nu : 645. Gnl. v. Ank. 277 . Mar.. Ktp. Birinci mesnevi. Mar. Mar. v.. Birinci Mesnevi. nu . 73b. s.

H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter.. cihan aynası. 152b.Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir. Mar. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş. v. Kaygusuz.. Zira Allah. hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı. beytu ’l-hak.Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül . manevî b ir kâbe. v. Mar. H akk’ın nazargâhı. m arifetu ’llah. seyrangâhı. nutk-ı hak. Gülistan. pâdişâh m akâm ı. Allah sevgisi. 278 .Sır . 164b-165a. Allah’ı Gönül de bulur. sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer.

m akâm ı. M arburg Nüshası. Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. Mar. Saraynâme. Zira Allah. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. 279 . v. Gönül.44a. 69b.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür. h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. s.. Allah’ın evi. Budaîanâme. v. Sarayname'sinde de gönlü. Mar. 43b . Zira gönül. Saraynâme. tanıklığı. 152b. bu âlem in seyrângâhıdır. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. 7 . varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür. Taş basması. v. m eskeni.10..

aşkın kendisine delil olduğunu anlatır.Kaygusuz. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır. gönülde «gûher». insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 . kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. Gönül içine giren kişinin vakti hoş. Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini. Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. zîrâ gönül.

.Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3. v. 281 . Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur. 117a-‘ b. «nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan. Çünkü Allah. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır. Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören. Mor. «gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi.

142a.Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân. Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan. 282 . Mar.b.. v.

bâ­ zı eserlerinde.ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur. Dügiişa. Mar. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi. 43t>. Ktp. îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir..212. 283 . Gnl. v.Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah. Mar. fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. Taş basması. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış.90a. Kavgusuz. nu : 645. Mar. 24. 217a. v. K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. ilk olarak Hz.... s. Aıik. 89b . 211 . v. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? . Budalanâme. daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler. s. Saraynâme.

v. Mar. v. Mar. Dîvan. s. 6. Mar. 18. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ . Dîvan. Budalanâme. v. s. Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal.. Mar. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme.. Taş basması.. v. 304a. Taş basması. Dîvan.. 300b. Dîvan. b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir. 301b. 294b.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. 284 .

. budur zevk. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . . visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme.. Anda temâşâ bâkî. 285 . . s. Rab sâkî. Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. v. 105b . «deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. budur şarâb.Bu ayrılık kavram ı. 01 şarâbı Hak ösmisdür. Mar. Taş basması. Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. İşte budur lezzet. İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör. dîdâr hâki. şarâb u ’ıyş bâkî. Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal. dil ile vasf olınmaz. 11-12. Anı içen ganî mutlak olur. Budalanâme. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker.106a. sekâhüm rabhuhum bâkî.

T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat. 3. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır. 298b.. 286 . bu kavram için «teferrüç. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. sefer. mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi. 14. v. 112b.. Tag basması. seyran. v. Dîvan.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. Mar. Mar. Kaygusuz. Budalanâme.

. 300b.mesnevi. B urada der­ viş... Mar. hülâsası. v. Birinci mesnevi. 79a vd. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® .Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi. marifet ve hakikattir. B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır. tarikat. Dîvan. d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa. Mar. 78a. v. Mar. Mar. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi. v. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir. 73b. 287 . Birinci. B unlar sırasıyla şeriat. Mar.. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. v.. v. tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır. 2a.

lanır. Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. Ktp. Mar. gerçek er. der­ viş. er. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır. rehber. t)îüv. nu : 6817. güz mârifet gibi. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. v.. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. 82b . b ah ar hakikat gibidir.83b.Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır. Ayrıca ana rahm i şeriat. tst. 290 . mânevî nüfuz sâhibi. «evliya.. Buna göre kara kış şeriat gibi. cihana gelmek tarikat. mürşid. Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. 4b. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi. cihanda durm ak mârifet. delil. âşık. v. ehl-i dil. sofî. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya. kalbleri ve sırları keşfeden. Vücüdname. mürşîd-i kâmil. ü stü n b ir insandır. yaz tarikat gibi.

291 . m ârifetten hakikate u laştıran onlardır.. Mar. 146a.sevkeden.. da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. v. tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan.

Mar.. v. 292 . 172b.Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan.

Mar. Mar.Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî. 293 . Birinci mesnevi.. 86a. v. v. 85b..

Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. S a’di. H oca A ttar. Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. «mey. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir. beng. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz.. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. Bâyezid-î BistâmJ. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî. Aliyyü'l-mürtezâ. v. Kaygusuz’da «H arâbat. 96b. H aydar. H asan-ı B asri. 294 . Mar. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir. Cüneyd-i Bağdadî. evliyâlar şahı.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. şarâb. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. İbrahim Edhem . Hallâc-ı M ansur. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî. Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir.

«yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle. «İbn-i ledün». şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim . «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. zâhirî olanın. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar. h er sûret. Son olarak ifâde etmeliyiz ki. Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. «m elâm et tabii. daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir.«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. O. «hakikat» m ın peşindedir. O. «bâtın» ı. hırka. sûretin peşinde değil. «Sakal kırkm ak». ya doğrudan doğruya. Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. 295 . «ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r.

Bunun üzerine Alâiye beyi. Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş. O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. M enkabevî ve hakiki hayatı. Çok iyi tahsil görm üş. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz. o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 . K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. M enkabevî hayatı. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der. Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. B ir av sırasında. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır. Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları. şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz».

Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti. K ırk yıl hizmeti. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik. K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi.yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. M ısır’a gidiş târihi. m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir. Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir. Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır. 297 . onun eserleriyle teyid edilm ektedir. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin . Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz. Çünkü bu husus. menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir.

Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han. Budalanâme. Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz. Gülistan. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz. B unların yüzde sekseni gazeldir. İshak Bey isim leri onun. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. Birinci. İkinci ve üçüncü mesneviler. K aygusuz'un eserlerinden Dîvan. H ayatının. birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz. 1444 yılında ölm üş olm alıdır. Divân'daki şiirle­ rin. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır. Îbnî Fenâri.m ensur karışıktır. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 .

akl-ı m aâd. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. B unlardan İkincisi. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. Baş­ langıçta. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . lirizm in zirvesine ulaşır. bilhassa birinci mesnevide bulunur. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az. Gülistan. B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. «lâ-mekân» ı. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. «vahdet-1 vücûd» görüşünü. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. Kitâb-ı Miglâte. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. Budalanâme’de «akl-ı m aâş. Gevhemâme.bidir. K âinatın ve Hz. «küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler. gönül. Kaygusuz'un m ensur eserleri. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. M esnevilerde Kaygu­ suz. nefsi bilm ek. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. «Gevher»in canı Hz.

çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. Meselâ ka­ ra kış şeriata. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. alın. Hece ile yazılanlar. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. 300 . ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. Vücûdnâme. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar. bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. m ünâsebetler k uran b ir eserdir. bâzan geçmişte. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. Bu ilgi çekici eserde. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. b ir «aruz» şâiridir. yaz tarik ata benzetilir. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. devlet tâcm a. Baş. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur.m akta ve rüyâsında.

halk şiirine yaklaşan b ir h usustur. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır.Arûzla yazdığı şiirlerde. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık. Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. iki terci-i bendi. 301 . Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır. Kaygusuz. bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. b ir ka­ sidesi (Dolabnâme). on birli şiirler pek azdır. Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un.

bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. Ata sözleri ve deyimler. O. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. Tekrir ve seciler. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. sâfiyet. Dinin itikada. O. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. riyâyı. Aslında Kaygusuz. tevâzu. diğer eserlerinde rastladığım ız. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. Tahkiye. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. cimrilik gibi huyları ele alır. halk söyleyişleri. Mecaz. delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik. O. eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır. Oha göre ezelde 302 . Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. Ancak. Ona göre. doğrudan doğruya anlatım dan. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. ki­ bir.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. haset. tasvir. Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. kibiri. mükâleme. O. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık.

Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir. «Zât»ma «tecellî» etti. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. Kaygusuz. B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. O. Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. M erâtib-i erbaa. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. «Kesret» içinde «vahdet». sâhanm öncüsüdür. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir. eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. O. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . evUyâ. Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz. b ir «tekke şâiri» dir. teferrüc vb. Aslında bütü n kâinât birdir. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. Ancak Kaygusuz.m evcûdat birdi. «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır.

ması. 1. B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. Kaygusuz. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. Ali sevgisi. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. 3. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. esrar. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r. m enâkıbnâm e’dir. eserleri yazılmış ve okunm uştur. M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. K endisinden sonra eserleri. 2. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. eserlerindeki Hz. Ahmer S im B aba'nm eseri. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. mey. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur. defâlarca istinsah edilm iştir. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. Vücûdnâm e. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. Allah ile senli benli konuşm ası. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. 304 . Budalanâm e. Şiirleri.

T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz. İstanbul 1932. E srâ r Dede. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında.j 4. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. K aygusuz Vize’U Alâeddin.ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu. Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür. 1) 2) A. 5. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. Gölpmarlı. Dîvân-ı Belâgat. İstanbul 1257. s. 131. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. s. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. 305 . îşte biz. h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. XVI. G örüldüğü gibi. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal. 15.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay. nu : 79/2. : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher . Yayını. İstanbul 1968. Caferoğlu özel Sayısı.Riadletü’I . İstanbul 1971. İstanbul 1340. John Kingsley Björkmaıı. : er . İstanbul 1340/ 1921. : Die Altosmanisehe Literatür.Bektaşiyye b . W alter 311 . A nkara 1979.A liyyeti ’l . K ehm ct Akçay. Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. C. : The B ektashi of DeruAshes. : Abdal Müsd Tekkesi. Sayı .Müsned. Kahire 1343.. Faslkül 1. A. İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi. Yıl : 1927. 1. Ed. : Bektaşiler. Eundammıta II. A nkara 1972. 5. 10.nâme’si.A hm ediyye ft Târihi ’t . Türk Ta­ rih Kongresi. C. îlhan Birge. : B ektâ^ilik Edebiyatı. Der. ty.Uıart ’l . A. London 1965.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A. T ürk Yurdu. A-hıned S im Baba Akalın.hmed tbni Hanbel A. : F&tih Zamanında Teke tli. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd.Mahrûae. : Bektagi S%m. Besim Baha Sâid Banarh. Fak. NUıad Sâmi Başgöz.Tarİkati 7 . 2. baskı Kahire 1939.hmed Refik : el . İstanbul 1293-. : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi. İstanbul tab ’ı 1332. Saâdet 1327. Wiesbaden 1964. VII. .

Amil Cunbur. İstanbul 1957. A nka­ ra 1977. VVİesbaden 1964. TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. C. 2. İstanbul 1941.IV. İstanbul 1931. Doçentlik Tezi (Basılmadı). Murad Devri Mesnevileri. İstanbul 1936. H. bas­ la. İstanbul 1938.I I I . T ürk EdeUyaU Târihi. İstanbul 1971 . Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde.m . M uharrem Ergun. N-FıratU. İstanbul 1975. K aygusuz Abdal.Boratav. TDED.MeânVdeki Türkçe Şiirler. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. Şükrü > Ergin. Türk Şâirleri. h a lAtt&rature dea ’aş%q. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. : OsmanlI. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. An­ k a ra 1963.4. : B ektaşi Şâirleri. 312 . : Câmiü ’l . : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. m . Sayı : 3 . 1. C. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. İstanbul 1935. . İstanbul 1949. P. 1976. 1 -3 . İstanbul 1930. : Güldeste-i Riyâz-t îrfan. C. Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. X. 1 . M uhtar Yahya » Elçi».1972. C. Müellifleri.. l . H aşan Basri Çelebioğlu. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. tsm âil Hâml Daglı. 1 . : Sultan II. Pundamertr to II. V. A nkara 1943. : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV. İstanbul 1955. İstanbul 1958. Bursa 1302. C. Boratav. M üjgan Dânigmend.

İstanbul 1257. 1314.Eröz. An­ k a ra 1968. Sayı : 17. : A ntalya lAvâst 1338 -1340. TD H alk Edebiyatı özel Sajası. T ürk Folkloru. VVlesbaden 1968. İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II. 3-5 Eylül 1980. Wlesbaden 1964. İstanbul Sölpmarh. Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. C.10. Teil n. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri. S. A levî . İs­ tanbul 1977.5 . 313 . İstanbul 1940. İstanbul 1961. M ehmet Erten. İs­ tanbul 1972. XIX. IstEinbul 1953. : Peyâhatname. İstanbul 1931. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi. C. Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik . Gökyay. Yunus E m re ve Tasavvuf. A ntalya 1948.6 K oygusuz. Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. A ntalya Târihi III. K aygusuz Abdal . İstanbul 1927.B ektaşi 1963. Târihi I. : Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. Plemming. Sayı : 207. 3 . 9 . Türkische Handsrhriften.K ul H im m et . 3 . Ziyâeddin F. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal. İstanbul M elâmilik ve Melâminler.s. Vizeli Alâeddin. H ayat Mecmûası. Nefesleri. Sayı : 13 .Ha­ ta y’ ı. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu.

Wiesbaden 1961. Sayı : 197. T ürk Kültürü. İstanbul 1969. A nkara 1978. H.Purgstall. Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. (Ter. 314 . Sayı : 9. C. İs­ tanbul 1964. Hallauer. : B e k ta ^ lik Tetkikleri. 1-3. İbrahim hin Edhem. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I. 3 Besth 1837. S. J. Teil II. : T ürk Edebiyatı. A nkara 1955. C. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli. ’AU in der Bektaschi . İstanbul 1965 . İstanbul 1973. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. . Yıl : XVII. : Tasavvuf. İstanbul 1279. Jakob Hammer . Hulûsi) Kabakh. Sayı : 194. M. T ürk K ültürü. İstanbul 1927. 31-33. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit. R. 2. Wien 1972 (D oktora Tezi). : Die Vita des Basel 1925. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. nam entlich jener des 16 jhdt’s. T ekke Şiiri Antolojisi. Yıl : XVII.Dichtung.Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri. . A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften.H a fa . : K e ş fü ’I. A nkara 1979. : Türk Edebiyatı Târihi. Mair Hasluck. A nkara 1970. Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih. F ahir tz. Bd. Ahm et Kocatürk. el . C. İstanbul 1928. K ültür Bakanhgı. 2. İstanbul 1977. Manfred Güzel. : C. Şu­ b at 1981. Millî Kültür.1974.12/1. Götz. 1 .Adûnî tz.

C. İstan ­ bul 1975. M. S. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı.3 . 1 -14. Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ.i n . Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. Hüseyin. İstanbul 1935. İstanbul 1928. 4 (1925). A nkara 1972. TM. YTM . N . §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. öztuna. T ürk Edebiyatı Târihi. T ürk Kültürü. 124. 1924 (Temmuz 1340). ftadloff. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar.n . 1. Ahmed T alat Oytan. Peyâm-ı Edebi. Sayı . Kadriye üevend. S a y ı. Tevfik Menzel. 315 ..2 . A nkara 1962. A nkara 1976. İslâmî T ürk Edebiyatı. 1 . 1 . nu : 37.16.Köprülü. Yıl : 1. 15 . 2. 1. 3. Rıza. Edebiyat Târihi Dersleri. W. Yılmaz Onay. A nkara 1973. İstanbul 1943. İsta n ­ bul 1939. C. İs­ tanbul 1977-1979. 1933. C. Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. F. Leipzig 1874. Mihrab. S. baskı.Eraydın. Dîvan Edebiyatı. N . C. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri. basla. Th B üyük Türkiye Tarihi. ü m m e t Çağı Edebiyatı. VIII. : Eektaşiliğin tç Yüzü. İstanbul 1935. İstan ­ bul 1962. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında. Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış. I . In : BDMG 79. : Die altesten Türkischen M ystiker. C. C. Tevfik Pekolcay. IV. OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu.

V ahit LütfI Schlmmel.Mes’ûd. Şehabeddin Tschudi. T eke . Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri. Bonn. 12/1. C. I. Yıl : 1935. Kahire ? Künhü. C.. el .1977. : el . Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re .Ahbar.Türklache Gesellschaft E. İstanbul 1299. İstanbul 1920.Pir Sultan A b­ dal. H. I . Târih-i ^ânlzade. 2. Rıza Salcı. Bd. §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi).Eli ve TekeoğUUart maddesi lA. 1. Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita.K aygusuz Abdal . No : 5. İstan ­ bul 1977. C. K itâbeler II. A nkara 1969. İstanbul 1949-1950. ÎA. (basılm am ıştır). H. C. C. Bedri Nur. Tarih E nstitüsü Derg-isi. Beyrut 1927. 1-27. T eke . Yinanç. 1. ta b ’ı. Tekindağ. Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı.M dkâsıdu ’I . Sa 3n : 7 . es-Sehâvî Muhammed F. Gaybi Bey.8. t. 1 . İstanbul 1965. C. 5. Türk BlUk Revüsü. A. Mükrimin Halil er . A nkara 1976. 316 . 47 (1951). K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I . İstanbul 1277. I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde.Râid.EU ve TekeoğuUan. İstanbul 1968 . OsmanlI Tarihi. 2. Anadolu Beylikleri. M lttellungen. Muhammed b. Kaygxısuz Abdal. A nkara 1972. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. Bonn Oktober 1962. Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan.Eosene. İstanbul 1929. C. V.Lü’lü ve ’I . Alâiye maddesi.V . Türk Ansiklopedisi. H eft 48. Uzunçarşıh. A.Mercân. Kahire 1956.V n . Deutsch .

87. 64. 284. 47. Adem’e secde etm işlerdi : 114. Ahm ed Yesevİ : 17. 24. 165. 304. 18. adem-1 takayyüd : 124. 59. 317 . 62. 164. 49. 38. 108. Ahm ed Sârbân : 305. Ahmedî : 20. 39. 79. 93. Abdullah el-Mag-averî : 85. 133. Ahmed F ak ih : 19. 26. 86. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 63. 88. 25. Adem. 77. 74. Adem dom : 283. 28. Akıncı eri : 207. 35. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. Ab-ı hayvân : 155. 86. 61. 25. âlemin aynasıdır . Adem (Peygam ber): 128. Ahm ed S t m Baba : 59. 45. Ahiler : 16. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. A hm et KabakU : 58. 84. 44. 34.i n d e k s Abdal Müsâ : 25. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. 33. 305. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. 26. 297. 41. 30. 65. 299. 35. 304. Ab-ı h ayat : 113. 46. 296. 31. 265. 23. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. 40. 56. 36. 42. Akçainiş Köyü : 33. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 286.

75. 29. Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. âlemü’l-esrâr . 134. Alâiye Sancağı Beği : 26. Allah K a v ra m ı: 216. Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. 39. 126. âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. Akl-ı m a’âş . âlemü’l-esrâr : 265. 35. 33. 122. Alevî-Türkmen B abalan : 11. 262. 126.Akın çeri : 160. 21. 128. 35. . A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. AUah’m didûrmı görm ek : 285. 297. 297. Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. . Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. 87. . 304. 87. 303. A llah’a varm a yollan : 260. 294. 74. Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. 14. Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. Ali (Hz. 296. 74. Akl-ı Kül : 238. 87. 32. 73. 86. 229. A li): 131. 318 . Alâiye : 4. Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. Alp-Erenler : 3. 135. 77. Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259. 40. 66. 87. 150. 70. 15. Alâeddin bin yûsuf . âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . 132. Akşam (A hşam ) namazai : 243. 71. Alâeddin bin yûsuf : 74. 207. 63. 79. 87. Allah h er şeyi m uhîttir . Akl-ı m a’âd : 122.

198. 87. 290. A şık feryâd u âh itm eli : 112. A nayı hana kıa eyledi : 125. A tasözleri : 117. A rifler Sohbeti : 122. A ntalya : 1. 14. 20. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19. A tla eşek aynı değüldir : 113. 2. 166. 192. Aşık P aşa : 18. 208. Ana rahm i : 125. 117. 21. 26. 266. 23. 5. Ü5. 11. 12. 25. 81 vd. 87. Aşk gönül içinde deUldir . Aşk denizi : 188. 213. 143. 117. Aşiyan gezdim : 126. 294. A rkaik Kelimeler : 182. 195. 17. A ntalya YivU Câmi-i : 22. Arş-ı âla : 135. 7. 119. A ntalya Müzesi : 22. 7. 15. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. A ta yurdu olan Alâlye : 79. 195. 3. A rif AU : 20. A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107. sığıra samMn gerek : 210. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. Aşk eri : 144. 22. 200. A rş seyrânım : 128. 13. 14. 75. aseZ olurstn her petekde : 265. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. 242. 169. 319 . 126.Am u hâa : 150. 128. 301. 151. Anûsır-ı erbaa : 108. Anadolu : 1. 190. Anadolu Türklüg-ü : 10. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. Anadolu Selçukluları : 1. A naya ten i k ız eyledi : 125. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. 201. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. 4. 263. 190. 6. 2. 168. Andellb vahdet güllne : 188. A ta arpa. 64. 12. Â şk. 114.

109. Baltasi G e d ik : 39. bedr-i m âh : 154. Nihad Sâmi : 60. Bal . Bâlî zaviyesi : 24.nûşun : 233. 320 . Ayne’l . A ybım yüzine urma» : 248. 222. bebür : 30. Bektaşî şâirleri : 84. 285. 87. bahr-ı hezec : 153.Yakîn : 295. B ayram Namazı : 243. Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8. B arbara. bâde . 304. Bektaşîlik : 26. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6. Ayne’l . 223. 305. Babâller isyâm : 5. bahr-ı m uhît : 140. 78. 251. Baba Resûlullah : 11.104. Avcı zağarı : 127. A ttik a ve Mora Seferi : 9. Bektaşî an’aneleri . Banarlı. Bâz-nâme : 19. 250. 294. Baykuş : 113. 11.yağ çeşmeleri : 40. Bektaşî şeyhi : 84.B ak ara : 221. 192. B attal Gâzi : 54. 221. Azazil : 130. B ayram îlik : 26. bahr-ı recez : 153. bahil : 187. bahr-ı rem el : 153. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257. balım dolısı : 50. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. Flem m ing : 60. Battdt-nâm e : 19.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. 277.

burçlar . Câhile kar§u yum uşak : 126. 137. 122. 299. bendedür : 129. 156. BursalI Beliğ : 64. Bülbüle gülzâr gerek : 175. Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. 303. Behlül D ânâ : 133. 294. börk : 199. . 205. benk ile seyretm eğe : 177. 118.dâr : 294. 304. . 163. 121. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. Bülbül : 113. 297. boza düzdi : 125. Bilmediğin sözü söyleme . 242. 262. 176. 192. 96. Beykozlu peçenek : 133. Cân ü dil^ârâmun. 294. Bâyezid-i Bistam i : 127. bî-nişân : 281. 272. 275. 151.Düvel : 73. 174. ber . : 110. Bugün bana b ir başacuk : 177. Budalanâme : 91.vd. 208. 197. Buğday : 191. B ursa F ethi : 59. 231. 99. birlik : 111. Câmiü’d . buğdayı yemeleri : 107. . büryan getü r : 162. 98. 61. 245. 321 . 246. 298. B i-küm şey’in m uhit : 197. bezm^i elest : 255.Beglerim iz A vlan üstine : 152. 129. beyâbân : 193. 191. . 100. 114. Câz u ayyar : 206. Bulak iskelesi : 47. 277. B ir kaz aldım ben kartdem : 152. 255. Bülbüle gülistan : 113. : 157. 294. Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . . 200. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. bekri bigi : 165. 159. B eş va k it namaz : 105. bigi : 198.

Câmiü’n . Çobanogrlu Dem irtaş : 8. Cin : 275. 280. 285.darb : 295. Çarşı . 302. Budalânam e maddesine. M uhtar Yahyâ : 27. cüvân : 168. 65. D efter-i Sâdık : 122.Mevâ : 135. 57. 322 . delil ü bürhân : 199.Meânî : 95. 125. Çepnî Kabilesi : 10. Çarh . 66. 123. 74. Delîl-i Budala : bakınız. 7. 119. Çeşm-i siyâh . Çatal Derbendi : 39. Cennet kavram ı : 234. Çin ü H ıtây’ı : 153. 290.N ezâlr : 60. D em irtaş ve Sülemiş : 6.sipâhi : 110. 186.nâm e : 19. delîl (evliyâ) : 115. Cehennem kavram ı : 234. 20. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23.m ahalle . Çarh-ı felek çenberl : 160. Çınar ağacı : 45. Çerende gâh perende oldum . Cihan kubbe misâli : 123. 143. Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. dellâl olup satdum : 125. 128. Cennetü’l . Cuma Namazı : 243. 250. Çeng ile ney : 118. 221.bâzar . Ç ar . 58. 73. Cebrâil : 220.nâme : 19. Cimri : 247. Çirmen meydan m uharebesi : 9. 300. Dânişmend . D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. 265. Cüneyd-i Bağdadî : 294. Ç arh devrânım : 128. Cism ü sûret : 280. Celâliler Tekkesi : 85. Dağlı. Çeşnigîrler : 49. 22. 147. Câmiü’l . 75. Celâleddin H arezm şah : 4. 67.

194. 323 . 284. 58. dükkan : 206. Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. 100. Dört melek : 138. Dînî . Dokuz felek : 190. 75. 300. 122. 119. . 208. 194. 290. devenün büyüğüne. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. Deve yükin çekeMImez karınca : 209. Deyyâr . 70. 298. . 302. . 267. derd ü belâsı : 34. 61. 113. 170. . 104. Düâü’l . Domuz eti : 246. Dolab gibi döndürdi : 124. Derviş : 132. 200. Derviş Ali Horasânî : 93. 144. 105. 141. Derviş N azif : 93. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. 90. 287. durugel yatm a iy sâkî : 157. 104. duhul gibi : 220.Dolab-nâme : 55. 170. Dolab . . 304. . Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. 206. Dicle Irm ağı : 133. dünyaya gelmeyi. Dolunay : 124. 188. 266. Dilgüşa : 29. Dolâb-ı Muhammedi : 55. 210. derviş ö« yolum gözetmeli : 112.tasavvufî esaslar : 16. 102. 95. 98. Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. 57. dertli gözler : 193. 91. 99. D ört Kapı : 224. 93. 79. dünya : 65. 290. 298. der ü dîvar : 196.Kunût : 94. deve tepme : 124. 99. 193. Dur Dağı : 38. deniz ve gevher . Donuzları korkudur : 161. 304. . 130. : 65. 155. duhul çalmagıl . 60.demürci : 125. 301. 298. Dîvan : 20. 285. 285. dudağın kemerlendirürler : 127. 101. 238. 96. 64.

81. EKlâkî : 20. E ne’l . 83. E dim e : 9. el vermesi : 139. ehl-i Kıble : 237.ulâm a . 261. 24. Edrene şehrinde hugün : 67. E flâk prensliği : 9. 88. 112. ehl-i dil : 106. 252. Emmin og:lundan : 122. E m ir efendi : 242. dünya nim etleri : 266. 194. 112. Em lrü’l . 269. Elm ah : 21. Ebedde vaM et-i vücûd : 281. 305. 290. dür-efşân : 199. 202.emir Çoban : 6. ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. 252. Elçin. 304. 293. 255. Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76. 166. 254. Dünyâ yalandır : 119. 294. el-haya’ü mine’l-imân : 118. 111. Em irü’l . 290. ecel köprisi : 237. 33. 179. Edrene m inâresi : 161. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . ehl-i din : 276. Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. er (gerçek er) . ehl-i im ân : 251. 227. 253. 162. eflâk : 263. 81. 270.muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72. bin 324 . Elleri değmez ki boşun kaşına : 211. 283.B a k k : 116. 267. 261. 177. d ü rr ü cevahir : 158. elestü birabbiküm : 227.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 283. 283. elif kaddün : 110. 174. 178. oldur er dutgıl eteğin öp elin . elest mecüai : 207. 172. Şükrü : 103.

erkân : 108.. Ferheng . F âtih devrine â i t . gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93. erenler : 117. 204. 84. Firavn-ıla Mûsâ : 116. gerçek er : 290. m ı ki aceb : 81. 67. genc-i kadîm : 199. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23. 290. 166. 81. Sadeddin N üzhet : 60. firdevs-i âlâ : 20..: 23. 294.fillâh : 219. 294. Ergun. 66. 288...töre bilmem : 131. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. Feridüddîn-i A tta r : 18. m . F etvâ hulam. 192. 296.Ergene’nün Köprüsü : 161. 58. 20. 273. Filibe de yinilen . 294. genc-i ezel : 284. 303. 292. 135. 31. fü rk at : 224. 260. 75.mesâcid : 19.nâme : 20. Filibe : 69. 285. 76. evsâfü’l . . 73. 165. 291. 33.. 76. Finike : 21. ezelde vahdet-i vücüd : 261. 210.nâme-i Sâ’dî : 20. 88. 201. Gaybî Beg : 29. 150. . er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115. F arz u sünnet : 224. 252. 293. erkân-ı salât : 288. ffelübeni dolduğun anla : 157. 115. 109. 30. : 69. 177.nâme : 18. genc-i saâdet : 200. G arib . 82.. 180. 41. 34. fena . 132. Filibe Begi : 57.. Evliyâ : 112. genc-i cihân : 268. 265. 265. 254. Fütüvvet . erkan .. esriklük : 233. esrar : 77. . 150.. 284. 20. 83. EJski Anadolu Türkçesi . 39. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68. 303. 133. > 325 . 229. 24. eşegün boynuna dakm a inciyi . Eyyûb’un sa b n : 112.

295. 93. 200. 93. 153. 223.G evhemâm e : 55. 290. h akka’l-yakîn : 295. 123. 141.. gönül : 105. Gölpmarh. Güsel. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. 117. Haliloğlu Y ahyâ : 20. 170. 92. 62. 99. 89. 157. H alk Edebiyatı : 172. hamse sâhibi : 170. 287. H allauer Jacob : 27. Abdülbâki : 61. 170. 87. 91. gökler çadırım : 128.. Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. gönül bahri : 123. Gülşehrî: 18. Halil Zeybek : 31. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak . . 227.. H ak leşkeri : 122. geyikteki m üşk : 117. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. 8. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. 280. 299. Gömbe : 21. 106. 98. 91. 102. Hacı paşa: 20. 278. 7. 289. 169. 20. 266. G ülistan : 90. 298. göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. Muhammed’in canıydı : 120. 250. 279. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72. 94. ' 326 . gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. 153. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111. 298. gevher Hz. 299. Hacc ü zekât: 246. hakikat: 138. Abdurrahman: 58. 281. 119. H alk söyleyişleri : 212. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. 302. Germiyân beyliğ-i : 6. 242. gönUm tevhide mekân. 24. gram er şekilleri : 180. 123. gönül H a kk’un evidür : 278. 94. eyleye : 158. 99. haccm hakikâtleri: 246..

Hüm â gölgesi : 294. hâs ü âm . Havz ü kevser : 235. 294. Hoy : 25. 76. H aşan Tanalan : 31. 290. H aşan Gâzi : 86. 259. 235. Hüdhüd ile Sîmurg : 114. Hoca Dehhânî : 19. 198. 294. 72. 239. hüküm rân kılduk : 257. 201. H ur u gilman . 286. Hoca Mes’ud . 297. hırkası dört pâre : 269. Hoca Sa’deddin : 64. Hüsn-i latîf : 117. H er şey ona dönecektir : 303. 293. H ayâ îmandandur : 259. 187. 118. hünâbe : 193. ibni A lâ : 19. hayâ : 252. h arâb at : 124. H ayr ü şer : 145. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . hüsn-i cemûlün arzular : 157. 20. heyhât sahrâsı : 130. 217. 240. hây u huy : 199. 262. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. 154. 192. 33. heykel olmtş sözleri : 291. hayrü’l-alîm : 199. 292. 237. 109. Hasan-ı Basrî : 127. 73. 262. Hoca Mahmûd : 20. 223. hükm-1 ilâh! : 237. hay rü ’l-beşer : 225. 250. Hicaz’da hac farizâsı : 54. 294.Hanefî : 260. 247. 74. hâsûd olm amak : 145. hassü’l-hâs : 150. İbâdet : 149. 327 . 158. 272. 285. 236. İblis : 107. 20. H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. hlcâb perdesi : 245. Hoca A tta r : 18. 239. 78.

328 .. ilm-i şeriat : 288.. İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . 128. İnsan ancak çalıştığına erişir : 257. 72. İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43. 66. inâyet-i H ak . İbrahim (Peygam ber) : 108.İslâm ’ı : 24. 78. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113. ilk OsmanlI Şeyhü’l . 11 ü ulus : 168. 71. 42. 43. imâle : 158. 150. İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66. . Isâ Peygam ber : 108. ilm-i Ledûn : 119. 252. insanın dört safhası : 110. : 124. 128. ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110.. İnsan-ı Kâmil . 126. insâniyet hâli . İkindi Namazı : 242. insan vücudu : 207. 194. igen igen dikdürür : 69. 229.. 132... İbrahim Edhem : 294. İlâhîler : 175. 145. İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94.. 163. 301. 84.. Isâ Beg : 24.. 275. 270.. 203.. îçki : 246. 105. 298. 119. 132. 67. icâzetnâme . 225. 224. ikrâr-ı Sâf : 145. 68. 81. İlhan Başgöz : 58.. 57. îm ân : 246. 208. 65.İbni B atü ta : 23. 64. tbni Fenârî : 24. İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57.. 295. İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97. 295.. 287. 301. İnsan donunu giydirüp . 149.. insana m üteallik : 271. 79. İlhan A baka : 5. insan (iki direkli bir şehir) : 122... İncil : 224.

170.. K âinat . 147... 71. 237.. İznik İm paratorluğu : 4.. 57. kan pıhtısı : 256. 8.Isâ nefesli : 115. 24.şehir : 207. 69. : 126. 58.pût : 130. İsh ak Beg : 22.. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92.. K aracaahm et : 305. 236. 263. Kasîde-i Dolab : 55. 176. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211.. Kâbiliyet-i latif : 145. N e kart var ne koca .. K â f Dağı : 36. : 126. 329 . 109. kand ü seker : 169. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. K am û âlem içinde cân olubdur : 109.. 172. K ahta : 4. Kasîde : 170.Nâme : 20.. 20. Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup . 146. karye-i ada : 24. 265. 259. Kâbe .69. Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt . İstanoz (Korkud-ell) : 21. Işk u cân : 280. 110. K â f u N ün : 118. 229. 139. 65. K arye-be-karye : 125. 192. 83. Kâbus . 298. 240. 161.. İtik a t : 216. K âlü beU : 255. îskender-nâm e : 20. kân : 280. kaplu kaplu bağalar : 152. 240. Kadı Burhaneddin : 10. K âinatm defteri : 271. K arun : 116.. İshak Beğe söylesem . İslâm ’ın beş şartı : 130.. Karasioğulları : 7. 69. 66. 206. 124. 233. Kalkaşajndı : 21.. K ahire nüshası : 79. 67.

k atre : 123. 265. 38. K ayılar : 8. 293. 227. K avak ağacı . 241. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127.. K ayser : 116. Kellle ve Dimne : 20. 281. Kenz-1 mahfl : 263. Kertenkele dirilmiş : 161. 330 . 226. Kelebek ok ya y almış : 161. Kıble-i cân bilmezem : 155. 258. 304. K aygusuz İbrahim : 305. Kevn ü m ekân : 277. K aygıdan u za k olma . K aygusuz Mahallesi : 83. Kaygusuz admı almış : 88. 77. Kevâkib : 263. 54. 271. K aygusuz Çeşmesi : 83. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. K aygusuz rehâ buldun : 77. Kılağılı Isâ : 36.. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24. Kıbrıs K rah Pierre : 14.. Koza ve kader : 236. 212.K asrü’l-ayn . Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir. 296. Kendini hilen Rabbtm UUr : 123. 71. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116.. Kelime-i Şahadet : 240. K eşşâfü’l-K u lû b : 111. 303. Kefersûd : 11. Kazzâz : 125. . K aya Kuşu : 124. Kelime hazînesi : 181. 24. keleci söyleme : 249. 79... K esret : 115. 37. 273. 45. K aş : 21. Kerpiç eyledi : 123. Kaval : 199. Kendi kendine tecelli : 265..

Kuş dili bilirsen söyle : 128. 94. Vasfı Mâhir : 62. 240. : 118. 250. Kibir : 115. 255. 297. 175. K ırk yıl hizmet : 65. 302. 228. 331 . Ladik : 7. Lâ-yem ût : 246. 260. Fuad : 27. 78. 236. 272. K ırk devriş : 45. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. 175. 165. Kûzeger balçığı . K üfr ü İm ân : 125. 11. 99. Kûn fe . 294. 62. lâ-m ekân : 106. Kûrd için cacıg . 63. Konya : 6. 67. 197. 298.Kıl u kâl : 200. Kürd ayran içer : 113. 217. 210. K ocatürk. 299. 287. Kosova zaferi : 9. 247. K ırtm geçmege : 161. K urt Koyun-üa bile kanşdi. Kıssa ini hikâyet : 268. 300. KülU hâl : 150. 192. 195. Kulhuva’llahü A had : 156. 46. 102. 124. 80. 19. Koç üe Ism&il : 230. 245. Künbed-i devvâr : 200. 190. 100. K isrâ . Köprülü. 117. 227. K ırgılluk : 138. 261. 193. 65. Kûh-ı K âf : 114. Koşma : 172. lâ-b eU : 262. Kitâb-% Mtglâte : 91. 98. 265. 97. Köçek : 130. 295. 63. 66. 299. 240. 241. Kuz eylemegil : 162. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. 129. 23.yekûn : 255. 176. m U h e illallâh : 144. 207. Korkudeli : 22. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. Kozmik kavram lar : 105. 270. 116. 14.

26. M ekke-M edine : 246. 76. Menâkıbu’l . Mâlike’l . 290. 20. 287. M ârifet : 145. Mahrem-i esrâr : 121. 332 . 287.mecnûn : 117. 136. 242. 26S. 298. Mancmık K urulur : 133. Livâ-i Teke : 23. Leylâ . 35. M â-tek ad d em : 277. 303. lutf u ihsan . Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. 122. 48. 130. Mahlas ah§ı : 41. Marzubân . Melekler (Cebrâil.Arifin : 20. 263. 258. 29. 295. M enâkıbnâme . 104. 271. lutf-ı vefâ : 157. 72. M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129. 100. 237. Memlûkler : 87. Manastır’da bir başaouk : 82. 27. 138. Menkabevî hayatı : 63. 302. 272. Mecâz : 198. 197. Mecmûâ-ı Latife : 92. Azrâll) : 220. 119. 147.ebs&r : 71. 78. 65. 260. 59. M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. M akam ve hâl ehli : 124. M ansür . 106. Melâmet tatoU : 295. Mesâlikü’l . 112. Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . 221. Mâh-ı tâ'bân : 246. 266. Leylek : 113. 77. Mahbûb-ı dildârum : 156. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. 192. 160. 151. 201. 39. 289. Men arefe nefsehu : 111.T ayr : 18. Isrâfil. 296. M arburg nüshâsı : 93. 169. Melâmîlik . 88.nâme : 20. 222. MikâU. 109.L e m -y e z al : 217. M antıku’t . 28. 83.Mülk : 217. 140. 290. Merât%b-ı erbaa : 110. 214. M alazgirt : 7.

Mevc : 285. Mora ve A ttika Seferi : 9.: 169. 51. 17. 65. 203. Murad) : 3. 145. 296. 13. 294. 15. 128. 78. 58. Mizân : 196. 47. 14. 93. Mukâleme : 193. 75. M usam m ât. 136. 53. 53. 4. M utasavvıflar : 17. Mey : 294. 6. 170. 26. 5. 9. Murad Hân’a vanm adum : 68. M ısır Sultânı : 49. Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 71. Mihnet ü cefâsı : 34. 24. M iskin Sarâyî : 78. 102. 89. 298. 135. 272. 225. 5. 298. 134. M ey -fü rû § : 249. 260. M ısır : 7. 150. 2. M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . 297. 108. 298. 107. 289. Meyhâne . 25. 233. M ısır'a geliş tarih i . 114. 280. Miskin Kaygusuz . 58. 44. 8. 163. 28. Muo/szam bir şehre benzer : 206. 139. Murad Hân (2. 1. 93. M ogallar . 66. 294. 11. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70.Fenâri : 24. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. M ustafâ Alî : 64. 118. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. 120. 132. 170. 67. '18. M ısır . 109. M uhammed) : 106. 245. 149. M irâc : 119. M uhtâr-ı keşşâf : 272. M ünacaat •: 109. 143.Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. 264. 214. Muhammed (Hz. 136. 70. 298. 94. 142. Miskine dahi nazer eyler : 131. 141.Mesnevî : 90. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18. 69. 65. Jlinbem âm e : 74. M urakkâ : 145. Mest ü şeydâ : 200. 91. 78. M ukattara dağı : 855. 57. 333 .

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. Yunus Em re : 18. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102. Visâl-i bâde : 233. 161. 97. 221. 341 . 83. Y ü z eylemegil : 162. Yücelerden yüce gördüm : 152. Yam rı yum rı söylerem : 177. Yayın gerilmesi : 130. Vuslat : 284. YanboU’da bir k a n : 82. Vizeli Alaeddin : 63. 88. 65. 84. 277. 73. Z ât : 26. Zebûr : 224. 285. 173. 177. 268. Zekât : 245. 137. Yancucağı : 252. 292. 173. Zafer-nâme : 21. 305. 289. 290. 99. 303. 204. 272. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. 163. Vücûd-nâme : 91. 300. 101. 176. 20. 290. 78. 19. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. 98. 218. Yatsı Namazı : 243. W alter BjörJcmann : 61. 293. Vuslat-ı fürkat : 285. Yazıcıoğlu Ali : 73. mükrimin Halil : 71. 208. Yini H am am ’dan beri : 82. Yol eri (evliya) : 110. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 176. Vücûd : 206. 303. Vitir-Vâcib : 243. 160. 111. Zann ü güm ân : 246. 298. Yedi seyyare : 137. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. 238. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. 304. Yinanç. Yusuf ve Zeliha : 19. 163. 271.VeU : 115. Vize. Y avuz Sultan Selim : 54. Yusuf-ı Meddah : 20.

Zülfinde ber . Zerger eyledi : 125. Zeyneb : 86. 249. Zina .dâr olmuşam : 157.Zen ü ferzend : 288. Zîr zemin : 196. Zihaf : 159. Z ülfikar : 150. Zirk ü teşbih : 112. 251. 301. Zülf-i perîşân : 117. 246. 342 . Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248.

l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n .Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S .N . 10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l .YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim. Şofî (Acı D oyuran).de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S. Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr.ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü.Ahbar . H.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->