K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

. XI .R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna..

(sh. Ed. (V ar). K. Ü. b. e. Fak. : V arak yz. A. Derg. g. : ölçüsü st. XII AG A. : num ara ölç. K ütüphâne Mar. Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi . : Kitaplığı kt. GOD : . baş Bd. : Yazma Müz. Bl.KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). . Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst. DTCF. : Müze nu. : : . bis auf unsere Zeit. : Kâğıt ktp. c. Gnl. m. : M arburg N üshası Ms. : Yazı. A. : satır s.) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V. g.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . C.

Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller. F uad K öprülü. M uhtar Yahya I>ağlı. K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III . b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir.s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. Rıza N ur. Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Bu sebeple biz. Kaygusuz Abdal adlı eserinde. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir.

tabiî sayılmalıdır. M etinleri. Bu eserimizde. A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. dil. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir. Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. devri icâbı. Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık. m üstensihlere âit de olabilir. Aldığımız örneklerde bâzı vezin.çalışm akta. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. K anaatimizce bu eserlerin din. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik. Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek.

îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. nazım şekilleri. âilesi. XV . elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. M enkabevî hayatı için. san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. kafiye. H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek.lendirilm esi gerekir. Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. hem Anadolu’nun. İkinci Bölüm ’de. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi. Kaygusuz’un yaşadığı devir. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. Bu bakım dan. hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. Vezin. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. adı. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. iktisâdî. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik.

Dr. A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım . Dr. Ankara. Ercilasun ile Doç.ANKARA XVI . Dr.Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof. Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim . Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç. K ültür Bakanlığı. Ahmet B.

F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. A tiadolu maddesi. Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır. C. YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ. im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. s. s.GİRİŞ A) X III-X V . TA. 1. 428. İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur. C. Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. S ultan Alâeddin. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad. hâ­ . 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır. 2. fakat ondan daha geniş.416. 404 . X III. bâzan b ir m em leket adı. O rtaçağdan itibaren. Bu asır. Anadolu maddesi. Anadolu sözü. yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. ÎA. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken. kısm en X. hem de yıkılış devirleridir. yüzyılda Anadolu.

asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler. XIV. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. Türkiye’de . Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir. Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir. yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. asırda da devam et­ m iştir. hem de halkı derm ansız bırakır. bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. X III. B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. X III. yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. İktisadî. Bunlar. kültürel durum XIV. X III. asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi. X III. XIV.ta rik at isyanları hem devleti. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür.ğu'nun du ram u kötüleşir. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. asır. B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır. asırdaki içtim âi. Ilhanlılara rakip olan M ısır .

Isyânlar. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. 67 . Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 . Selçuklular X II. F. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. Bu asırda cesûr beyler. Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan.1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. baskı. Bilhassa 1. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. Kurulusu. M engüçeklileri. güvensizlik ve kanunsuz­ luk. 2. Köprülü. Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi. asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. . a. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. a ) Siyâsî durum X III. M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş.: M. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. 1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir. I. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı. asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^. XIV. Alp Erenler. tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur. S ırf iktisâdı sebeplerle I. S altuklulan. Osm anoğulları.69.

Alâeddin Keykûbad dev­ ri. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra. asrın birinci y an sı. Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir. doğuyu ele geçirmeyi. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. dâhilde birçok im âret. küçük E rm enistan’ın te ’dibi. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir. câm i vb. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar. I. Alâiye vb. yol. Bilhassa Antalya’nın zaptı. Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. h attâ oğlu II. batıyı değil. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. Çemişgezek.. X III. Erzincan. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. Alâeddin. H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber. Erzurum . kervansa­ ray. I. vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. bilhassa K ahta. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı. Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. X III. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ .

yüz yıl­ . Mısır . D urum bu vaziyette iken M ısır . X H I . zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü. A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu. Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti. Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler.XIV. Bunun üzerine Moğollar. Sivas. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek. h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı. Selçuk hüküm dârı.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars. hem de halk m uztaripdi.

1381’de Kütahya.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı.1429). ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. Germiyan Oğulları. bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . X III. Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. X III. . . D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş. Hülâsa. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında. asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi. Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir. asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. Devletin başkenti K ütahya idi. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. Oğuzların Avşar boyun­ dandır. K aram anlılar. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar. Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV. X III. bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu. B unların en eskisi I. sağlam b ir otorite kuram am ıştı.

a. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı. 4) . Yılmaz öztuna. F. a. 34-47. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra.1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). s. Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları.Germiyan Oğulları. M anisa'daki Saruhanoğulları. 2. C. s. 6 3 -7 0 . c. Ger­ miyan sülâlesindendir’. g. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları. en kuvvetli ihtim âle göre. g. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir. 4 8-54. Germiyan Oğulları XIV. asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. Uzunçarşılı. 4 -1 2 . Öztuna. s. c. K astam onu’daki C andaroğullan (1291 . bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. B a k : M. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. 1. İstanbul 1977. 2. N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. 1. Lâdik’deki İnançoğulları. Anadolu Valiliğinin ihdası. H. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. Köprülü. Y. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. a.1461) m da ilâve edecek olursak. Osnumlt Tarihi. Paflagonya hâkim i U m ur Beğ. XIV. 69-8 4 . 3 baskı. e.. B üyük Türkiye Tarihi. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler.25. J. B alıkesir’deki K arasioğulları. babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti. s. g. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü.. X III.. e. C. 24 . e. s. A nkara 1972.

1324 . 1335’de. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. Rumeli. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur. 2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar.1362’deki saltanatı. . Sultan Orhan. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur. M urad) geçer. E rtu ğ ru l Bey. 89. R4urad Bey daha 1359'da 5) TA.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları.Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. Selçuklu Sultanı Alâeddin.. Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. XXVI. E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I. s. Yerine geçen O rhan Gazi. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür. Balıke­ sir . C. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. Gelibolu. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı.

Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. 1391’de Eflâk Prensliği.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı. A rlık Osmanlı Devleti. Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. 25 Eylül 1396’da Yıldırım. gerçek b ir im p arato rlu k tu r. JVlurad. Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. 20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş.K aram an savaşı çıktı.1387’de ilk Osmanlı . doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı. Tuna. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di. b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi. 1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I. 1398'de Sam­ . 1386 . E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. B alkanları hızla ele geçirdi. Yıldırım Han. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir. N iğbolu’da. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer.

1. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. Trabzon İm paratorluğu'nun güney . Anadolu Türklüğünün en temiz. 89 . asırlar arasında Anadolu Türkleri. yazın yayla. Doğu A nadolu'ya dayandı*. 10 . Ya zirâatla meşgul olurlar. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir. Göçebe aşiretler.ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi».. yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı.’s.s u n a geldi.91. en canlı b ir un6) TA. Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. B unlar devlete. vergi verm ekle m ükellef idiler. y a­ şayış. C. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. X III. Meselâ. yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. h er yıl. H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. Göçebeler Göçebeler. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı. b ) İçtimâi durum X III ve XV. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. XXVI.

açık köylere. kadın ve çocuklarıyla beraber. K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. şehirlere.suıaınu teşkil ediyorlardı. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. yağm adan. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen. tahribdende geri durm uyor­ lardı. O nlar da buna zâten hazırdılar. h a ttâ X III. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler. tüccâr kâfilelerine hücum dan.Allah. X III. M alatya. II. Bu göçebe kitleleri. aynı içtim âi tipi tem sil ederler. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. yakalanıp asıldı. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 .Allah. kızıl börklü. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup.1240) ve B aba Resul . ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 . aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. Amasya havâlisine hâkim oldular. târih î kaynaklarda «siyah libash. F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile. Tokat. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul . h er tü rlü taassu p tan uzak. H erhalde. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu.

yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar.98. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı. 93 . 2. e. a. g. yalnız göçebe u n su rlar değildi. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. eski nüfusu azaltm ıştı. F. O rta Asya’da. Anadolu. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi. Köprülü. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. Bunun için Anadolu T ürk devletleri. Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. Bunlar. s. K öylüler A nadolu'da köylüler. A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı. 12 . H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür.. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi.lan eserlerde. ilk zam anlardan itibaren. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı.

g. Selçuklu idâresi. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. e. dir. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı. b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler.sa­ tım vergisi. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi. Köprülü. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. Köy­ lüler. Bir m adenin işletilm esi. 13 . Köyler. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. 3. Bunlar. dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. b ir yolun m uhâfazası. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. a. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. arazî ahm .. bu hizm et m ukabilinde. H ülâsa arazi meselesi. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı. yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler. 98 -102. rençberlik eden­ ler. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*. F. X II.

ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz. 14 . K eykûbad devrindeki Soğdak seferi. asrm son yarısı ile X III. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar. Anadolu’da şehir hayatının. hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır. I. Selçuklular. Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı. Provençe’lalılar. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. X III. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca. D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. Selçuklu Devleti X III. BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir.' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi.1er. Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü. Selçuklu hüküm darları. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. X II. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır.

15 . bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur. m üderrisler. m edreseler. tabibler. bu gelişme. hânendeler vb. sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. fak at teâm ülen. Başkentte.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. nakkaşlar. devlet hâzinesinden p ara alırlardı. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. seyyidler. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. çalgıcılar. Şehir halkının. Daha çok XIV. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. din âlim leri. M em urlardan ve askerlerden başka. şeyhler. tekkeler. B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. vâizler. im âretler. H astahaneler.

köy. s. asrın son ya­ rısında. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur.tasavvufî esaslardan. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder. Ü cretlerin tâyini. âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. X III. XIV. kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler.. başlıca ticâret serm âyesidir. siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’. g. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu. Köprülü. Kısmen dînî . O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. X III. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. 102 . e.119. ahlâkçı ve tesânütçü idiler. 16 . B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M.B ütün bunlar. yâni tâcirler sınıfıdır. P. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. a.

asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. F. Şükrü Elçin.İslâm âlim. ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu. Türk Dünyası El Kitabı. Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi. Köprülü. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. s. 119-121. s. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği. Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®. A nkara 1976. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir. asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. 1. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu. A nkara 1977. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . 17 . s. X III. asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz. buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış. B a lk Edebiyatı Araştırmaları.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. g. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu. X II. A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. 522.. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır. a.yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. Çocuklara okum a . her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. e. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II.

m. hadis. Köi)rülü. tefsir. m edreseler açıldığı. 1.. halk diline m ahsus deyim. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. tasavvuf. s. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı. sâde halk diliyle.280. kelâm. s. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki. Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII. a. Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. Yunus E m re’nin şiirleri. Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri. Yunus Em re. gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. yalnız taklîdî olm ayan. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur. bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti. Köprülü. F. yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” . A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. m uhitini unutm adığı. g. F.Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. 277 . Arap . asırlar-Y T M . 279-280. M.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir.vetlendiği. onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. X III.. ve XIV. Bu hâliyle o. Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca. asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. 13. 193. atalar sözü. Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». 18 .Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri.

asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. Uzunçargılı. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet. 15) Bak : t. c. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz. Hatayı. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. 68 . bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri. İstanbul 1953. a.69. XIV. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. 3 -5 . s. Selçuklular devrinde.. Hikâye-i Şeyh-i San’an. 1. s. H. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. B uhara şehirleri gibi. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. g-. c. K aygusus Abdal. Kul Himmet. m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. öztuna.nâm e’leridir. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. Ahmed Fakih’in Çarh . hastahane.yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur. 2. Türkiye. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . a. Eskiden Bağdad. Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. câmi. g. 25-29.. Gölpınarlı. s. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri. dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından. Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''. e. Y. X III. 19 . Battal-nâme. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. 14) A. k er­ vansaray. e.

asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. Marzubânnâm e. O rta Asya. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. . Kelile ve Dimne. K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı . 20 . X III. X III. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir.nâm e’si. Nizâmî. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi.Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si. asır sonlanyla XV. H acı P a şa n ın Teshil’i. vb'larm ı zikredebiliriz. G örüldüğü gibi. İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. . asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. N ihayet XIV. onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur. . Sâdi. Firdevsî. asırda Y unus ıve XIV. A ttar. Selm ân gibi sim alar. Kabus-nâme. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. ve XIV.

Fâitih Zamantnâa Teke ili. Bu sûretle Teke oğullan 1300 . K alkanlı. 2. Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya. A. a.1392 y ılla n arasında Antalya. T e k e . e„ c. Elmalı. İstanbul 1340. Kaş. s. İA. Refik. Bak : I. Selçuklu sultanı I. no.1373 ile 1402 . Teke îli. s. Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne. Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. 65.1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. s.. asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . 1300 . K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. C.1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır.İ li maddesi.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır. Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir. K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir. e. a. 1. Y.1392 ile 1402 . 124. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. 1361 . c. g. öztuna. Gömbe.B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli. XIV. H. «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir. Millî.Sevâhil E m îr M übârizü’d . 12/1. Uzunçargılı. g. s. 36.1361 ile 1373 . 21 . 1361 .. 79/2.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’. O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş. Türk T arih Encümeni MecmuEisı. Tekindalr. 4 9 -5 3 .

Erten. a. 1. s. 83. öztuna. g. 35. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. Uzunçarşılı. a. e. D ündar Bey. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. g.. 76. öztuna.. Y. s. 84. 2. m.Teke Em irliği 699/1299 . 20) t. g.122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. C. 82. H. S. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas. a. a. s.. II. a... F. 3. F ikri E rten. H. Y. 19) 22 . F. a. s. g. 22) t. C. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya. s. H am idoğulları G ölhisai. g. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu.1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. e. e. II. II. 52.. g. g. İstanbul 1940. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey. Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada. Erten. A ntalya v m y e t i Târihi II. 50. 2. Uzunçarşılı. s. 1.. 21) S. F. 83. C. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır. g. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^. e. s. e. e. A ntalya’nın 1362 . Erten. 35. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş. C.. a. e. a. 23) S. A. Refik..

g. g.. Refik. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş.. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış. II.irliğine katılm ıştır. m. m. Osmanlı . A. Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III. öztuna. s. e. 84. Os­ m anlIlara tâbi olmuş. A. Refik.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri.. 71. adam larını him âye ederdi. a. Erten. S. 2. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. Erten. s. e. g. F âtih ve II. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür. 84. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^.. 35-36.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^. 90. g. C. a. II. Osman Bey.. Y. 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. F. a. s. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. a. s. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. s. Osman Bey. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. F.pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li .. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır. a. H ızır Bey’den itibaren Teke . e. B ilhassa Ahîler. 61. 2S) 23 . g. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. 70-76.

K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. II. a. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. A. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. m. g. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. Refik. A. s. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . Refik. 1424 . 69. 27) 28) 29) 30) 31) A. m. M urad’m vakıfları vardır. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. 68-69. Bak . M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'.şıldığına göre «Karye-i Ada». Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. A. Refik. Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. s. 24 . M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. Refik. s. II. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât... Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi. a. l î . Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir. s. m. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^. 70-76. g. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü. O. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden. g. 70-84. İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi.. a. g. a. 65-66.

2. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler. Bu. yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu. H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. hem ticârî. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : . Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur.E ren­ ler ortaya çıktı. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde. B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi.etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar. H erkes. Bu göç akım ı uzun zam an devam etti.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . hem iktisâdı. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu. hem siyâsî. T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı. Anadolu'ya geldi. Bu tasavvuf cere­ yanıydı. Alp . B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler. Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. Ayrıca A nadolu'da X III. in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu.1.

Zira. yardım cı olm aya dâvel eden. İst. Kalbaklı. Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu.irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. Ahîlik dînî . Melâmilik. H erkes huzursuz­ du. X III. yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. 26 . insanları kardeş gören. Şehir. Türk Edebiyatı. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar. C. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. A rtık tasavvuf. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor. Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. Bunu sultanlar da benim sem işti. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu. şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. 3.İktisâdi b ir teşkilâttı. 1. yakılıp yıkılıyordu. Nakşibendîilik. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^. Bektaşilik. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar. 32) Bak : A. Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. saray ve konaklarda. O. 147 . hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı.148. 1973. yalnız dünya değil. ve XIV.

203-207. 102 . s.32. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır. Y. s. R. R udolf Tschudi^ ve Jakob.50. 7 -13.54.» İstanbul 1935’te negredilmlştlr. 78-90.103. 74-75. Hallauer.BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür. sayı : 2. s. 31 . s. T ürk Bilik Revüsü. 52 . J.) M. s. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. Basel 1925. 20 . İstan ­ bul 1949 . Salcı. Hallauer* tarafından neşredilm iştir.15. 1) M. Dağlı. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. Şubat 1973. İstanbul 1941. F. nu : 5. sayı : 5. Tschudi. 14 .. C. s a y ı : 1.V . Nur. s. Gaybi Bey. T ürk Folklor A ragtırm aları. Bd. 47 (1951). s. Die Vita des İbrahim bin Edhem. Köprülü. 1935. R. L. Abdal Mûsâ.207. (Bu makale. V. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde. sayı : 124. Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I . sayı : 4. s. s. IHirk Kültürü. A us einer türkischen HeiUgenvita. M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^. K aygusuz Abdal. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . 1. Die Bekehrung des Kaighusuz. K aygusuz Abdal. Yıl . sayı : 7. 198 .21 . Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. 3.

sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. kt. st. Jf6.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. N ur'un ve V. n estâ lik/rik’a. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. 17. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk. Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır. sahifede bitm ektedir. Dil husûsiyetleri. ciltsiz. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır. Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır. L. &Sxl6. K öprülü. Yazm anın başından bir. 53. elimizdeki nüshanın X V I -XVII. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. ölç. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. s a n âbâdî. 19. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur.5x12 cm. Bu hülâsalarda Kaygusuz. c. 28 . yz. 7) Elimizdeki nüsha : sah.

m. s. . g. a. z6r-i bâzûya m âlik. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. at üzerinde. ’âniil. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi. Ailesi.. tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi. 'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi. 78. Ancak.’A. silâh-şorlukda. ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi. Çocukluğuna âit bilgileri. 29 . Nur. Menâkıbnâm e’deki « .S. kâm il ve tüvâne idi. çocukluğu. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur.A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R. ’ârif. .

Gaybî Beğ de ardına düşer. Â hû'dan durm adan kan akar. onsekiz yaşında iken. 9) R. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar. m. Nur. fakat âhû yıkılmaz.rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir. tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer. b ir âhû gö­ rür.. pehlivanlık. a. kirişe kor. avcılık vb. K irişden çıkan ok.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. 30 . 78. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. g. Dağlar. Gaybî Beğ. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük.unun altına saplanır. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. sıçrayıp kaçar. âhûnun sol koltuğ. ni­ şan alır ve oku atar. vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler. Bebüı. 2. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ.

Meğer o sahradaki bu dergâh.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür. İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. Ok. Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. Pek çok dervişi varm ış.lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor. T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor. babasından isiin alır.Yokom an Beli . 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı. burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış.Yenice . Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış. atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar. . O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış. oradan da Kepezbaşı . Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor. Gaybî : «— H a . M anavgat . yalnız benim içimde bir a şk var ki. Abdal Mûsâ. 31 . Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar.A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya.S erik . velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş. İS . Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş. Tutacak oluyor.Beyis Ovası .ö k ü z Gözü .A k su . bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. bir yaklaşıyor. . Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor. O n a bağlıymış­ lar. benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor. «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim. Böylece Söğütçük Korkud-eli . geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor. fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor.-» B ir gün Gaybî.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne. Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi. bir uzaklaşıyor.Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“. ne olduğunu ben de bilemedim.

buraya gelüp içerü girdi» dedi.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m . Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi. dervişler. niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. nereye gitdi. o benüm şikârum dur. hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler. Gaybî Beğ de. ileri yürüyüp elini öptü. Bu esnada. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. S ultan’ı gördü. dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». «’Aceb bu âhû nice oldu. Begzâde. erenler gelsün diye buyurdılar. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri. hem en eğilerek selâm verdi. ellerini bûs îdüb. gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok. bilmiyoruz» dediler. onu bana virün» dedi. alnını yere koyup. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. nice oldı. İçeri m eydana girdi.Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun. Daha sonra geri çekilib. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. Bir mv.ddet öyle kaldı. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. dediler. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi. ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. H em ziyâret kılasun. hak-i pâyine yüzünü sürdü.

(H aşan Tanal. dilegün nedür. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. bu durum u görünce çok pişm ân oldu. Sultan : «— O âhû. Sultânum!“ dedi. yoruldı. her gördüğün câna ok atmayasun. neden senün şikârun oldı?» diye sordu. kadem getürdünüz. özür diledi. gör okum» dedi. bakıp gördü ki. Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. Çok menzil aldı. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı. safâ geldünüz. Beğzâde. Gaybî Bağ.» Beğzâde pişm ânlık duydu. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. 33 . güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. Gaybî B e ğ : «— Sultânum. attığı ok. b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi. üzerine at sürüp hayli koşdum. bîr dahi böyle etmeyesün. ayağma baş koydu. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur.«— Hoş geîdünüz oğîum. Gönlün. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu. tazarrû ve niyâz eyledi. Biz geçtük suçundan. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. Gaybî B eğ: «— Bilürem. keyfiyet-i hâli beyân etti. 11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp.' Ben om ok île vurdum. utandı. Akalniş K öyü/Elm alı). dile bizden. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. Gaybî Beğ. Meğer bu geyik sûretinde görünen.

ağlamak ve gülmek. gitmek ve dönmek yok».j" e’âlâ Hazreti’nün. fe<^âd kılmaya. Meselâ dünyâ ve âhiret. Var imdi pederünden icâzet al. b jf posta o tu rttu lar. mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. her işde bir hikmeti vardur. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. Zîrâ kim bu yol. AG nü^yası. tag ve sahrâ. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. ondan sonra bizüm jtatumuza gel. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. ^ış ve yaz.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp. beline kem er bjiğladılar. Hakk '. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. Cehennem ve Cennet. gâm ü şâdî. erkân üzre oturdu. s.» Bu em ir üze­ rine. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme.5 . yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti. Çjglmek var. Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür. Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. 2 . sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz. dedi. 34 . Gönlüne de danış ki. oğulluğa kabûl eyleyün. gîce ve gündüz. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. ince.

Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di. dedi. Beğzâde buradadır. Beğzâde. atından ve donundan ferâgat etm iş. Atla­ rından inip. Aklı başından gitti. b ir post üzerinde oturuyordu. D ağlan. Bu esnada k u llan başına geldi. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. 35 . Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar. Gaybî Beğ de. ovalan. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. G ördü ki. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi. O rada Beğzâde’yi gördüler. Siz bana dahi idemezsünüz. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. K apıdan içeri bakdı. âsitâne kapısından m eydâna girdiler. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. hiç gö­ rünmez. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu. sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı. gâib oldı. babası katına. Bevvâblar. gelün». N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi.

Teke Beği. Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı. Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. nerede b ir cenk olsa. nâmus u iarum kalmadı. nice kişidür göreyüm. 36 . Hemen yerini yurdunu bırakıp. 'Alâ'iye Sancağı Begi. yok dîrsen helâk oluram. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. hürm etle karşıladılar. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. Civânmerd idi. neyledünüz?» dedi. D ervişler onu görünce. atının 'başmı t u t u p . Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut. oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. o Abdâl’ı bana tut getür. yüzünü yerlere sürdü. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. acısı tepesine çıktı. dâim a onu gönderirdi. Selâm verdi. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. b ah âd ır b ir kişiydi. İçeri girdi. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. halk içünde vakârum. Bu. Dört-beş yüz adbalı var. andan haber sorayum» dedi. Teke Beği. Adı Kılağılı îs â idi.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. Her ne idersen becîd tut» dedi. ağladı. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. Zirâ onun beceremediği iş yoktu.

ne de ayağını kurtarabiliyordu.. At. «Hemen edebünle geri dön. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. pâre pâre oldu. Sultan. taştan taşa. atumdan aşağı inmem» dedi. Çıkarm ak için uğ­ raşırken. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. içeri girerek. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı.«— Aşağı in de. Sağ ayağını üzengiden çıkardı. Kılağılı îsâ ise. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. K arşıdan gördüler ki. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem. yerden yere çarpıla çarpıla. Böylece at. bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. ne atı durdurabiliyor. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. bana tiz haber virün. H em en atından aşağı inip. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. kapıdan dışarı çıkıp. Ama üze­ 37 . yel gibi uçuyordu. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi. öyle koşuyordu ki. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. mübârek elüni öp. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. geldigin yola git.^». Sultan. H iddetlendi. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. atum bagluyalum» dediler. Çünkü at. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. dilegüni dile» dediler.

Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. hem de kıym etli b ir cengâveriydi.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki.rinde kim se yoktu. Kılağılı îsâ'nm başı. Dur Dağında ne k ad ar ağaç . filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. Zira Kılağılı îsâ. dağın yürüdüğünü görünce. Teke Beği. At ise. o münâfıgı âteşde yakayum. Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler. biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu. kolu. koşm aktan kan tere batm ıştı. sancaklar kaldırılıp. davul ve zurna çalınıp. Durum u etrafına sordu. temâşâ ideyüm» dedi. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. dâl Mûsâ yanacak. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. gövdesi gitmiş. Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü. m unzam süvârler halinde durdular. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı. atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. Sultan ve mü38 . başka hiç nesne yok. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. Sultan.

mübârek elüni öpüp. dağdan bir. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi. Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi. Alâiye Sancâğı Beği. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. velâyet ve kerâm et sâhibidir. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum. B ir m üddet sonra.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. ayaklarına yüz sürüp. Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı. Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti. Teke Begi. Yolda gelirken. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme. üç yüz adam ıyla birlikte. askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. ’Alâ’iye'den kalkıp. teydi. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu.10. özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü. bildi ki Sultan Abdal Mûsâ. Askeri de onun ardm ca geldiler. AG nüshası. Yaklaşm ca. Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. s. 5 .rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler. 39 .

(önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. Sultan. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. H alifeler ve dervişler «Sultanum. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler. H er biri. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. Erte bir gün gelürler. Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun. «— Didigünüz olur. K aplarım doldurdular. Sultan Abdal Mûsâ. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. yağ aldılar. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. bu pınarları koyun. birinden bal.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar. dördüncü gün vardılar gördüler ki. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. nice kimseler faydalansunlar. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi. fukarâya virmezler» dedi. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. A tlarından aşağı indiler. 40 . çok mü­ câdele olur. onların özürlerini kabul edip. kerem erenlerden. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış. Hoş geldünüz. Sultan'ın dediği gibi.alıp mutfakda bir yire doldurun. o pınarlardan bal yağ yerine su akar.

Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip. 10-12. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan. dervişliği ihtiyar etm iş. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid. Âsitâne’de kaldı*'. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. 41 .’Alâ’iye Beği. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa. B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. s. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e. salihler-velîler gürûhuna kanşa. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. A G nüshası. bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. ’Alâ'iye Sancağı Beği. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. m aiyeti ile birlikte. Gaybî Beğ. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ. dervişler de hizm et ettiler. 3. onun terbiyesine bıraktı. Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı.

Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. AG nüshası.. 20’de «yek». kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi. Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti. s. AG nüshası. M. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. 13’de a. kaygudan rehâ buldun. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. g. Menâktbnâme. H acca gitmeğe niyetlendi. Olunca M. s.e. îcâzetnâm e aynen şöyledir . : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. 42 . Dağh. Sultan. Y.. e. s.«— Gaybî. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4. M enâktinâm e. 12. Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. s. a. s. DağU. 12-13. 20’de «İhsan Kıl». Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu. Nasibini aldı. Y. «kal».g.

Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. M aka­ m ına geldi. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. bir divâneye. Zira. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. şöyle hileler. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. A G nüshası. «Sultânum.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. şeref-i dest btıs kıldı. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar. 43 . Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu. s. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. 13. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“. her kim olsa. k arar eyledi. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki.

oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. 44 . Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. gitm ek üzere izin istedi. Bu hal. 12-14. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir. ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. yü­ zünü yere koydu. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Sul­ tan a m a'lum oldu. Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler. Kendü kalbümde saklayanı». 21) Menâkıbnâme. seccâdeleri üzerinde oturdular. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. s. Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. Abdal Mûsâ. sen içlinden söyleyesün». Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der.Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. 5. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. E renler karşısında m eskenet gösterip. AG nüshası.

K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . ellerini yudular. Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. B ir menzile vardılar. Bu su. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. Kaygusuz. ne hoş yirde bitm iş. Yüzünü yere koydu. yine kapıya vardı. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı. D erv işler: «— Sultânum . Bu rad a Kaygusuz. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. şükrettiler. O gün yine akşam oldu. Âdet üzere yerine geçti. Y anından da ulu b ir su akardı. Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. daha sonra sohbete başladılar. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu. Yediler. Durum. Dervişler.Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. bu çınâr degül. Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. sebze ve meyveler vardı. bâlâ-bülend olmış» dedi. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler.

Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. muvafakat kılmaduk. Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler. yek-dil. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. 46 . peşimânlık fayda itmez» dediler. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. Şim­ diden sonra ne fayda. Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. yekcihet olmaduk. cümle bir dilden söylemek gereg idi. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. Kaygusuz Abdal. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. İçlerinden biri hemen kalkıp. Büryân köbap yapılarak pişirildi. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. Hepsi yek-dil. güzel çmârdur/» dediler.

Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur. üryan. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. AG nüshası s. Kaygusuz Abdal ise. Bâri maksûda varalum» denmektedir. yalınayak kırk dervişi gördü. 18. tenâvül eylediler. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken. ilk b ah ar gün­ leri idi. Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. 23) 47 . M enâkıbnâme. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. Akar suya baktılar. b irer gözleri pam ukla kapalı. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. ayakları çıplak.Abdal Mûsâ Sultan. biz de tenâvül idelüm». b ir m erkebe bindi. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu. Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. G em ilerden dışarı çıktılar. tîz tutun. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. Üstlerinde tennûre. elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. Meyve mevsimi değildi. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. Kaygusuz Baba Sultan. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar.

sana b ir su ’âlüm var. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım. Hâcib : «— Pes m a’Iûm. kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür. hepsinün bir gözinde pamuk var. Baba «— Teke Vilâyeti’nden.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne . selâm 'verdi. Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı. Bu diyâr-ı Mısr 48 . Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle.de selâm verdiler. Nevbet bugün benümdür.^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. Bu yol kenârmda durdum. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle. se sana cevâb virelüm» dedi. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. sebebi nedür. Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. Sebebi nedür?» dîye devam etti. hiç biri selâm virmedi. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. müşkilinî su’âl eyle. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi.

Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî. Sordum. K aygusuz: 49 . Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. Om imtihan itmek gerekdür. Yanınca kırk nefer âdemi var. Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi. kırk tâne kâşuk yondursunlar. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. zâhîr gözümüzi yumup. ziyâret idüb. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi.kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif. bîr kimseye rast geldüm. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. o kimseleri çagırtalum. Hâcib : «— Sultanum. Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. kâmil ve ’âkîldür. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler.

de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du. eğilip selâm verdiler. bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz.«— Da’vete icâbet lâzımdur. K aşıklarını ellerine aldılar. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. Ellerine aldılar. Pâdişâhın sarayına vardılar. Biz dahi bir gözle bakanız. Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm. kademler getürdünüz» dedi. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi. Kaygusuz Baba. içeri girdiler. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. safâ geldinüz. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. âbidler. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. Daha sonra yemeğe oturdular.» 50 . Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz. B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar. yirm isi . sâlihler. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. Başından tutup doldurdular. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. Yirmisi sofranın b ir tarafına. fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular.

Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. s. Sultan Kaygusuz. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. 25) Fâtiha Sûresi. Allah’m sevgilisidir. Sûre-i Seb’al . Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. V e : «— Ey Şeyh. 265. 24) H lcr Sûresi’nln 87. Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar.Kur’ûn e l-A z tm . Her ne ki Hakk’dan geldi. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. dünyâyı gördü. Yâ mu’în» dediler. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. «Âmin. hoş geldi. Daha sonra Kaygusuz Sultan. âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . 1975. A nkara.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm.kod ataynâke seb’an mine’î . Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi.mesâni ve’l . Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü. 51 .M ısır Padişahı. siz de «âmin» diyinüz. Yüzleri ve gözleri açıldı. ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu. Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi. DİBY. (A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam.

Şiirin tam am ı için Mar. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun. başka nesne lâzım degüldür. g. s. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur. O. s. e.» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. 339b ve M.52. aşkla dolu b ir gönül ister. bak . dünyâda murâdumuz. m uhabbetle gülen b ir yüz.42. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur.. kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir. a. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. 41 .«— Yâ Şeyh. 24. AG nüshası. . O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi. dile benden ne dilersen/» dedi. Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. Dağ:lı. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi. Kaygusuz Sultan. Y. M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu.

53 . Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&. K iler em îri bu hale şaşırdı. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar. o keşkül! dolduramadım» dedi. B urada kırk gün kaldı­ lar. Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. Hepsini keşküle boşalttı. em irler. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. Kiler Em îri keşküli getirdi. Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. Ancak y an sı doldu. Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. B ir tü rlü dolduram adı. O rada hazır olan bü tü n vezirler. S onra bal fıçılarının ağzım açtı.durm asını em retti. Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım. O keşküldeki bal ve yağdan yediler. AG nüshası. sâlihler. Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. fakat b ir zerre ek:silmedi. s. bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. M ısır pâdişâhı. 19-26. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. yağ keşkülin içinde kayboluyordu. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum.

Gece yatıp. K â'be şehrinde cem oldular. Menâlabnâme.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. Burada 28) Menâkıhn&me'nm. s. 857/bag. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi. K onakladılar. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler. A ynca. adm ı da ’Ayn» koydular^®. 6. K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir. Akşam olunca yine aynı hâl olup.1453). müellif K asrü’l . Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır. Ne şehir var. ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. H er biri şehrin b ir yanm a gidip. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı. Hac vakti erişti. 26-28. 54 . Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. akşam olunca da konaklarlardı. B una teaccüp ederlerdi. B ütün hacılar geldiler.1. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. Gündüz gider. 12. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. AG nüshası. ne pazar. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf. kâtibi (K âtibü’l. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi.

Kûf. oradan da B ağdad’a ulaştılar.35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir. Dolâb-i Muhammedî. Asî suyu üzerine konup o turdular. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb. H âlid b. Şam ’a geldi. dört ya­ nından. Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir.yedi gün kaldılar. 28 . 7. sekizer saatlik mesâfeden duyulur. s. 30) 31) 55 . s.Haleb .ı M u h a m m e d î » diye anılır. MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir. Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı.n â m e » adlı risalesini söyledi” .Akyol .Kilis .Serâkıb (?) . III. C. Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle. B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r . Evliyâ Çelebi. (Bak : Evliyâ Çe­ lebi. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e . Daha sonra Karye-i Şeyhûn .Hân-ı Tum an . B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı. B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille.31. Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 . Necef. Ziyâret ettiler. 60). H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır. Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi.’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. Asi N ehri’nin kıyısınöadır. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler. Ona göre. Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi. Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. Seyâhatnâme. AG nüshası. orta milinden yukarısına k ad ar kırk. Bu yüzden de « D o l â b . oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler.i D o l â b » dır"**.Ma’a rrâ (?) . İstanbul İkdam M atbası 1314.

46. Sâm arrâ. s. 56 . s. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır. 45 . AG nüsnası. 31 . Gezip gördükleri yerleri anlattılar. Abdal M ûsâ’yı gördü. Daha sonra Kaygusuz. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü. AG nüshası.43. Oradcin Medâin. T ekrar Bağdad'a döndüler. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler. yü­ zünü yere vurdu. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. Ayrıca. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^.oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler. Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme. Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. Kaygusuz ve kırk neferi. Menâk%bnâme. Musul.

m üstensihe âit bir zühul olmalıdır. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. s. M.28. nu : 4904. M arburg nüshası. Y. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M. v. . fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. Kaygususs Ahâal. Kltâb-ı Dilgüşâ. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl. Dağlı. R. nu : 645. nu : 5.800/M. s. Y. Y.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. Dag:lı. İbni Fenârî. v. Filibe 34) 35) M. M urad (1421-1451). Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri. A nkara Genel Kitaplığ-ı. Nur. 10. 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. 2. R. Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. Yıl . İstanbul 1941. 88. Nûruosmaniye Kütüphanesi. T ürk Bilik Revüsü. 1935. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır. 108b.139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. 1. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. 25 . İshak Beğ. 1497). s.

28. a. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M. 1465) dir^.H aşan Âlî. M art 1979. M. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. Dagrh. Dağlı’dan önce. Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. g. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. T ürk Edebiyatı. s. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. s. XIV. İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal. T ürk Edehiy û tı NümûneJeri.Hammâmîzâde İhsan . Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. g. c„ s. İstanbul 1968. C. 16 . s. a sn n ikinci yarısı ile. A ralık 1978. XV. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. M. e. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını. Nur. 27. 58 . bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV. Y. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. TK. s. Y.Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. 276 . İlhan Başgöz. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. Hıfzı Tevfik . Dağlı. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV. 800/M. 160. Ahmet Kabakh. T ürk Kültürü. İstanbul 1927. Abdurrahm an Güzel. Dağlı.277. 101. s. 25 s. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. Y. 2. 31. 215. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. 2. İstanbul 1973. sayı : 197.17. a. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. sayı : 194. s..

1939 (1. Köprülü.. b a sk ı: Kahire 1934). a. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. m.doğum târihini de H. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R.91 tarihlerine tekâbül eder. C.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse. Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^.00. 1444 de H. 89 . Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır. 769'da H icaz’a gittiğini. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R. 16-17. 1939. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. s. E r . s. S. Ahmed S irn Baba. 818’e değ^l. s. 2 baskı. K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde. g. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. İst. Mısır’da B ektaşilik. g. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. F. 761'de M ısır’a geldiğini. Kaygusuz’un H. 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^. 847-848’e tekâbül etmektedir. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. Nur. Menâkıbnâm e’deki. s. 742 olarak hesaplam aktadır. Nur. A. 25. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 . 44) 45) 59 . 20. TM. a. F. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M.. m. IV. Köprülü.

Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. s. 47 (1951). asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. Nihad Sâmi Baharlı.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. İstanbul 1955. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir. a. s. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde. Die Bekehrung des Kaighusu. İstanbul 1930. Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. B ektaşi Şâirleri. 203. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. Köprülü. 918/M. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. ayrıca H. s. Landschaftsgeschichte von Pamphylien.. 117. s. Ergun. İstanbul 1971. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. 52) 60 . 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. Wiesbaden 1964. N. Agâh S im Levend. C. S. s. Bd. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F. Edebiyat Târihi Dersleri. m. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. 24. s.m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. Rudolf Tschudi. B arbara Flemmirf:. 20. N. 1 -2 . g. 80. 398. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. 900/M. Ergun.z aus einer türkischen Heiiigenvita. S. İstanbul 1935 s. 196. XV.

yüzyıldır. 1 A ralık 1968. 396. nihayet XV. s. s. 1953’te yazdığı b ir eserinde. Abdülbâbi Gölpmarh. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına.Türkische Gesellschaft E. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ . VV^iesbaden 1964. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV.XV. A levî .Kul H im m et. Abdülbâkî Gölpmarh. G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir. O. -İ12. İstanbul 1953. V^alter Björkmann. Cilt XIX. manzum bir risâlesinde. buna göre Abdal Mûsâ'ya. 3. H eft 48. gençliğinde bağlandığına. 6.Bektaısi Nefesleri. Abdülbâkî Gölpınarlı. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. Deutsch . yüzyılda yaşadığım ifâde eder. Kaygusuz Abdal.Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler.Pir Sultam Abdal. Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . Fundam ente II. K aygusuz Abdal B ata yi . Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. 54) 55) 56) 57) 61 . V. İstanbul 1963. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”. Die altosmaniache Literatür. Bonn Oktober 1962. s. yüzyılda yaşadığını. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal . S a y ı: 207.

4. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^. H. yansıyla IX. s. doğum târihiyse. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A. Kaygusuz Abdal. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. XXI. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. «K. IX. b iri Alâiyeli. e. A. b ir parağraf isonra «Kaygusuz. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. asırla birlikte XIV. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. [yüzyılda yaşamış (XV. Gölpınarlı. Vasfi Mahir Kocatürk. asır olarak gösterm ektedir.Kaygusuz’un XV. 1972’de. VIII. s.419. a. VIII. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. g. 175. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. Türk Ansiklopedisi. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV. Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır. F akat Gölpınarlı. 175. yüzyılın 2. Göİpmarh. C. A. 418 . İstanbul 1972. yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır. s. yüzyılın başında doğmuş. 62 . Gölpınarlı. A nkara 1974..

Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz. Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. 169. 143-156. 188. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. T ekke Şiiri Antolojisi. dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir. s. s. T ekke Şiiri Antolojimi. R.dir. A nkara 1968. C. Mûsâ maddesi. 290. s. İstanbul 1936. «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. Abdal. Bize göre kabule şâyân olan görüş. s. 35. K ocatürk. Türk Şâirlert. T ürk Edebiyatı Tarihi. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. 3 4 -3 6 . V. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. A nkara 1970. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. M. 63 . Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. 1. Ergun. M. Çünkü : 1. s. Nur ve F. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. S N. T ürk Edebiyat% Tarihi. yüzyılda yaşam akta­ dır. Kocatürk. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. s. XV.

Taşköprülüzâde.^azâde Tarihi. 33. gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . Güldeste-i Riyâz-% İrfân. Künhü’I-ahbâr. asırda yaşadığı fikrindedir.dan . 213. c. Ancak bu târihi. s. v. Ahdal Mûsâ. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. B ursa 1302. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. Hoca Sâdeddin. Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir. s. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi). Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. asırda intisap etmiş olm ası gerekir. İstanbul 1277. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. 2. T ürk K ültürü. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. İstanbul 1279. asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*. 5. Tâcü-t . Y ıl: X I/4.Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. 205. 64.tevârih. İstanbul 1269^ s. C. 134 a Â!ş%kpa. 206. bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. Sayı : 124. Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ . 406. s. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir. s. 2. Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. Şubat 1973. M ustafa Alt. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV. Demek ki Abdal Mûsâ XIV. Şekâytk-ı Nüm âniye. BursalI Belîğ'.. İstanbul tab ’i. 64 . s.

Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır. M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. H. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir. Çünkü H. 742 olarak kabul etm e­ sek bile.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. M. M. Nur. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. Dağh ve V. 800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. Şu halde bahsi geçen H. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir. 742’de doğduğunu yazm aktadır. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. H. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. R. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. . Y. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir. 3. O. Dolayısiyle Kaygusuz. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz. Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız.

Osmanlı Müellifleri. 313-314. İstanbul 1975. a. B urada M. asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. Cild. XV. s. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . M. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. ricâlinden sayarken. 65-6 6 . BursalI Mehmed Tâhir.. g. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. V. s. 2.. s. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. e. a. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^. s. Ancak M. TTEM. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . Bizce bu doğru değildir. BursalI Mehmed Tâhlr. «İbni Fenârî» olduğu gibi. 118-119. B arbara Flemmlng. e. Dağlı. Y. İkinci baskı. Y. yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. nu : 79/2. s. İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. Y.M. 1.b u şah ıslan XV. H albuki Alâeddin Ali. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. s. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir. yüzyıl. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. Cilt : 1. g.. 17. Y. Kocatürk. Dağlı. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir. 1. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430). 73) 74) 66 . Murad’dır. Murad Han. e. tsm âil Hftmi Dânişmend. M. a. 38.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2. İstanbul 1971. g. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. C. İstanbul 1340. F âtih Zamanında Teke İli. 254.

İshak Beğ’e gelince b u zât. 605. İstanbul 1977. 2. Murad II maddesi. 230. a. e. Ism âil Hâml Danişmend. Ahmet Refik. XX. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder. s. m. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı. C. 397. Yılmaz öztuna. bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir. s. İsh ak Bey maddesi. Bak : lA. T ürk Ansiklopedisi. s. 613.. 400. 66. g. s. g. b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu.. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''.med de «İbni Fenârî»dir. 607. a. tkinci Cilt. 1. B ü yük Türkiye Tarihi. Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. C. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . 204-205. s. 67 . Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz.

Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır. Mar. 333a-b. O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez. v. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz. yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir. 68 . İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan.. Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır. V. 2.Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri.

gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir. Mar. v.335a. Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. 69 .Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir. Çünkü şiir. 334b . Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor. Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır.. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan.

1360 . Y.. a. 395. M. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. Rıza Nur. Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®. s. m. 1358 . Dağ-lı. 780/M. Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. a. IV. F. Cilt. s. 204.târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik. 1341 . v.61 . g. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H.H. B arbara Plemmlng. s. 78. s. Kaygusus Abdal. Menâkıbnâme. 117. 296b-297a. M. 7. Mar. 10. s. R. a. g. 91. Tschudi. a..59 .. 14. a. 760/M. e. «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir. a. 742/M. g. s. Misinada Bektaşilik. e. Sayı : 207. D aflı. 81) 82) 83) 70 . Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. s. sahifeden sonraki fotokopi. Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. A ralık 1968.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 . T ürk Dili. Y.. Nur.. s. e. g. Abdülbâki Gölpınarlı. 79) 80) Dîvan.. g. 8. m. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir. AG nüshası. g. AG nüshası. s. 3. Menâktbnâme. s.. 762/M. Köprülü.42 — H. TM. m.. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“.

Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. y. a. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H.30 . Aynı Alâiye Beği. a. yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. 733/M. Alâiye maddesi. onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir. 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs. 1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç. 1329 . «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. H.H. 766/M. 288. Bu kayıttan M. Çünkü Kalkaşandî. 1361’de Kıbrıs Kralı Pierre. Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti. Mükrimün Halil Yinanç. 730/M. 71 . 1332 . 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış.33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta. y. bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz. s. 1332 . Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. ÎA. 1.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz. 737/M. y. C. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. a.

H. S. a. e„ s.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . 72. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur. 72 . A ntalya Târihi II. onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). F. Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. 86. 774/M. İstanbul 1940.74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**. Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin. Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. Erten. hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır. Şu halde H. Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur. b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten.Alâeddin . 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf. g. 1333 (?) . 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. s. 755?M.

Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. H. Anadolu Beylikleri. a. s. s. Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. Uzunçarşıb. a.. 1333(?) .dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır. Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası.8 . kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M. s. s. Sayı : 7 . m. g. 188. g. Teke . 92. g.O ğullan mad. K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med. Ş. Teke Eli ve Teke Oğullan. tA . Y.132. 6 5 -6 7 . «XV. O 12/1. Teke Oğullan maddesi. Yinanç. e. Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa. 93) 73 . asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. s. İstanbul 1977. Yinanç. 131. m. s. Tekindag. B. M. 128 . 129. H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır. «. Ş. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. A nkara 1969... Yinanç.. Tarih Enstitüsü Dergisi. I. 89. H. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir. Flemming. H. Tekindag.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al.

B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. a. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir.10. 72. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. s.. e. s. 105-108. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. 69. a. g. 134. S. 6 . s. 94-102. 1 -2 . 131. B. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş. A. AG nüshası. babasının Hüsâmeddin Mahmud. 50. m. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal).. s.. 74 . dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz. Ergun. Flemming. N. Refik. Tekindağ.. m. Bilâkis. 28. 86. g. 118. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. m. Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. Ş. AG nüshası. 131. 94) 95) 96) 97) Ş. MenâkibnAme. g. g. a. s. 12T-131. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. s. Men&kibnâme. Tekindag:. a. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*. s.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'.

M. e. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur.. a. Dağlı. 33b. s. s. g. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder. N. 28. s. Menâkihnâme. e. v. Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’. (Manzum E serler). «Gaybî». Y.3.. C. «Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. 1 . 797. asıl adının «Ahm ed Gaybî. Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M.2 . Millet Ktp. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. S. Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz. bir yanlış okum adan İbârettir. e. C. 36-37. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. s. Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. Dağlı durm uş. g. Ergun. Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir.. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. 26. 50. AG nüshası. N. 1 . Ali Em îri Bl. nu . 99) 100) 101) 75 . g. a. Y.2 . Ergun. a. S.

87.. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir. n u . s. Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. g. N. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan». Bak : «Âüesi Bölümü» 76 . S. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. a. Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır. şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal».M enâkıbnâme nüshâsının 39. Şemsî. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. Şemşeddin. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Pertev Paşa. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir. m. Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. Gaybî Beğ. «Seyfeddin. Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet. Aynı ad.

Taaa/ovuftam. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. 121.Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır. şim den sonra Kaygusuz oldun didi. H ulûsl). R. şeyhi Abdal M ûsâ’dır.. 18. Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı. « . M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır.. 340b. Yunus E m re ve Tasavvuf. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® . s. H asluck (ter. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur. Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. Gölpınarlı. Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. İstanbul 1928. A. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. 77 .G ay b î Beg. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi. s. s. BektagiUk Tetkikleri. H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır. Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. AG nüshası. Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı.. Mar. 191. 12. s. Menâlcibn&me. v.

300b-301a. 4. 44 7S . M ısır’a gitmiş. M. 266. H. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. s 143. v. Biz.. Ylnanç. 296a. s. s. 288. 1. V. 111) M. 113) Mar. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. Vasfi M ahir K ocatürk. *) Menâkıbnâme. 314a-b. 110) V. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi. «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. Cilt. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV. 3 1 0 a-b .Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. . Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. lA . 296a. «Baba Kaygusuz». Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. 2 6 a -b . Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. 312a. eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. 112) Miğlâtanâme. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””.. Kocatürk. Bektaşi an'anesinde. M. AG nüshası. Alâiye maddesi. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. s. T ekke Şüri Antolojisi. V.

m. ay n ca Alâiye’den îskenderiye. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz.. 85. m. B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. a. Biz de R. 288. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz. M. s. 800/M. AG nüshası. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’. 114) 115) 116) 117) R. s. tA. 1397 . H. N u ru n ifâdesi. 27. R. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz. R.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. Mendkıbnâme. g. s. N ur. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. g. M enâkıbnâm e’ye göre. s. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. n . a. 79 . Alâiye’de Mısır. N ur. a. e. N ur. g. P. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. Yinanç. s. 92.. 85.. Krten. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu. m. R. Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu.98’de geldiği anlaşılıyor.. 89. g.. a. S. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur.

g. 80.Bağdat .. Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz.Şam .Hille . m. Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur.Bağdat . Köprülü.Birecik . . Hicaz. Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur.Necef K erbelâ . M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler. Mısır’da Bektaşilik. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor.Kilis .Abdal M ûsâ Âsitânesi.Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*.Küfe . F. a.H am a .H um us Halep . a. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu. Köprülü. Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez. Köprülü.N usaybin . Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür. Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin. s.Musul . Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder. Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz. Kaygusuz’un Mısır. F. 20. 25.

Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir. Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan. B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü. Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir.1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. Mar. 333a. Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 . v. 81 .Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre..

. 335a. v.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar. 82 . 333b .. Divan.334a. Mar.. 334a. v. v. Divan. Mar. Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“.

Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir.Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. s. dd. Dag:h... N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. 572 v. Mar. benzemesi'^. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. Dîvan. Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. 19. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz. g. 83 . a. Çelebi. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur. İstanbul 1315.E dim e. v. E dirne’den başka Yanbolu. 335a. Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. ona bir dükkân tu tar. M. e. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır. a V. buralarda geçen yer adları m ühim dir. s. E. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister. Y. Seyâhatnâme.

g. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. a... Rudolf Tschudi. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. 20... a. e. asrın sonlarında ve XV. Bize göre de Kaygusuz’un XV.. Anna M arla Schimmel. 98. g.. Nur'^®. 412. A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler. Sâdece. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. Bizce kesin olan husûs. a. Köprülü. 84 . yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^. 5. s. Banarlı. s. g. g. a. d. R. s. F. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir. e. s. S. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. W alter Björkmann. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır. 203. N. 333b. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. s. Divan. m. a. asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. Mar. 25. a. s.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz. v. g. g.. Flemming. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba. Nur. Mısır’da Bektaşilik. g. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır. e. s. B. 117.. 398. a. m. m.

asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil. s.. a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. m. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. a. 95 . g. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. F. R. a. 18. Bu bilgelere dayanan F. g... H. s. e. s. 85 . A. S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*. a. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1. Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır. m. 29. L ondra’da ba­ sılmış. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*.96. a.. Köprülü. K öprülü. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. m ağaralar» görmüşlerdir'^^. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R. M ısır'da bulunduğu sıra­ da. y. m. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"". m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck. aynı asrın ikinci nısfında. F. Köprülü. H al­ buki Evliya Çelebi. 29. a. y.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. g. g. de Vanjany. Nur. N ur. a. a.

Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. Tekindag. Ilhan Akçay. m. Nur. g. kız kardeşi : Zeyneb. 93.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor. Sayı : 7 . Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde. Türk Târih Kongresi A nkara. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. a. Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. 86 . 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. a. Ş. T arih Enstitüsü Dergisi. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. Kaygusuz Abdal. Teke . H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır.eli ve Teke . tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. R. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede.. 365. b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır. s. VII. Tekindağ. N ur. y.Oğullan. Ş. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. 73. Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^.8. îlh an Akçay. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. Abdal Mûsâ Telekesi. İstanbul 1977. s. s. Tekindag.

Çelebi. 87 .. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir. B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. Bu devirde Alâiye. s. 742/M. Ay­ rıca Alâiye Beğliği. zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır. Beyahatnâme. a. IX. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi.len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. Ba­ bası. Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. s. C. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. 1341-42'den eskiye gidemez. B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. 1361 -1373 y ıllan arasında. M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir. Doğum târih i H. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur. E. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. g. 6. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. 273-276. Tekindag-. m. 7 6 -7 8 . Antalya.

ış olm alıdır. 1397 . B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir. 800/M. Filibe ve M anastır’da bulunm uştur. Yanbolu. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm. A nadolu’da. b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. 88 . Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir. Edirne.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. ayrıca avcılık. Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş.on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış. Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir. Tahm inen H. Hicaz. Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur.

86. M. Mısır 1939. B ektâşi EdeMyatı. GDO. Levend. s.. nu : 5. İstanbul 1941. H. s. A nkara 1943. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. H ayat. F ırath . A. A. İstanbul 1927. 16-2 4 . A. Y. S. Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. s.. T ürk Bilik Revüsl. s. V.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar. N. Türk Edip ve Şâirleri... Betsch 1837. 120. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. H. İstanbul 1340/1921. s. Uraz. Alî. Bekyâşi Tomarı. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye. 89 . Y. Mihrâb. s. Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın. S. 161 . M. S.. s a y ı: 15-16. Ergun. Kadrlye Hüseyin. târih sırasına göre şöyledir: Hammer. Türk Edebiyatı Niimûneleri. İstanbul 1939-40. 109 .80. s. 59. Dağlı. Ergun.67. 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. 196-203. P. 96. Boratav.110.H. İstanbul 1926. Bd. R.8 .62. Nur.. II.. N.. İstanbul 1931. Tevfik .. Sayı : 17. s. K aygusuz Abdal. 58 . 472-479. 7 . B. M. Fındıkoğlu. s. J. Atalay. Z. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal). s. 3. İstanbul 1340/1921. s. 41 . B ektaşi Şâirleri. Edebiyat Tarihî Dersleri. Baba. 158-59. Yıl : 1935. İstanbul 1935. İstanbul 1938. 8 0 -8 1 . 172.H. s. S..74. 357 -359. s. P. İstanbul 1935. H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur. Türk Edebiyatı Târihi.. T. Halk Edebi­ yatı Antolojisi. Onay. s. N. İstanbul 1930. İstanbul 1928.. İhsan . Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. Dağh.87. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri. s. s.

B ekta­ şîliğin tç Yüzü. Şubat 1481. Güzel. 31 . M art 1979. XIX. Abdurrahm an. Başgöz. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli. TK. İslâmî Türk Edebiyatı. İstanbul 1961. 213-15. Gölpınarlı. N. Dîvan 2. F. s. Gölpınarlı. İstanbul 1949. H atayi. V. A. 90 . M. 1. . V. V. 398-405. A. Drei türk. s.. İstanbul 1960. Yunus Emre ve Tasavvuf. 163 . 245-254. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. A.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1.32. s. 100-118.. X. T.. Sayı : 2. Millî Kültür. s 105-106. 1 . C. s. 2 5-58. U. C. N. Erg'un. Schimmel. Bonn Mitteilungen.Pir Sultan Abdal.33. Fak. İstan ­ bul 1968. A nkara 1979. s. M. Salcı. A..Eraydın. Güzel. N. s. 177-195.. P. C. Fas.. Gölpınarlı. s. 102-103. A raştırm a Derg. Türk. Akalın.2 ..B ektaşi Nefesleri. Alevî . S a y ı: 194.282. 207. 1 20 -1 . 31 . 2. Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. Yunus Emre-Kaygusus .. III) 4 3 -5 1 . 24 -28. Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. 3 6 -4 0 . Oktober 1962. 276 . s. T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi. B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri. G ülistan 3. S. A. Abdurrahman.. s. S. K aygusuz Ahdal. M. s.Deutsche Gesellschaft E. TK. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler. sayı 9. K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. s. 175-6. 35 -38. L. Zaman Zaman İçinde. A.. Ed. İstanbul 1963.. 143-146. 83-85. İstanbul 1953. TDK A nkara 1963. 25 8 -9 . 25-28. İstanbul 1955. E ski Türk Edebiyattnda Nesir I. T ekke §üri Antolojisi. K ocatürk. Cunbur. K ul H im m et. Gölpınarlı. 2. M ystiker. 1. A. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si. İz. Pekolcay. A ralık 1978. Sayı : 197. Sayı : 10. Gölpınarlı. 107-8... Boratav. . A. TD özel Sayısı. 189 -197. İstanbul 1958. K aygusus Abdal. s.. Oytan. İstanbul 1955. H eft 48. II. Bonn.. s. İstanbul 1964. s.. C. 1. A nkara 1968. s. s. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV.. İstanbul 1975. T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. Caferoğlu özel Sayısı.169. s. M. TPA.

M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. 2) Türk Ansiklopedisi. Kitâb-x M iğlâte 3. Biz. C. B udalanâm e 2. Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir.4. Saraynâm e 2. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. 21. Osman Ergin Bö­ lüm ü. 419.M ensur (K arışık) Eserleri 1. Eseri inceleyen A. Kaygusuz Abdal Maddesi. V ücûdnâm e c) M anzum . 91 . eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz. G evhemâme 5. G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. s.

M üstensih : Ali b. istin sah târih i . ölç. A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. 895 M. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir.1489. Memlûk tarzı. Eldeki yazm aların en eskisi. 13x8 cm. G evhem âm e’yi içine alan ve H. 1489 târihli. kt. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III. Var. 895/baş. 10. âbâdî. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi. E m ir Ali. 27x18.I. c. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. yz.11. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. şemselıi kahverengi meşin. Türk Dili ve 92 . 25. Mecmûa-ı Lâtife. Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. nu : 950. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. st. 90. Ahmed b. ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. mıklebli. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX. Koğuşlar Bölüm ü. Biz. hareketli nesih. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir.

Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. 14x9 cm. 17. yz.5x15. n u : 645. Marburg. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'.. meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. s. 345.Son : Ve 'anhüm (arab ça).5x11 cm.7. s. M.. 2. E.28. st.5. Türkische Handschriften. s. yer yer harekeli nesih. oct. g. e. s. nesih. Flemming. san. 15. Teil I.10. st.263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. yz. 1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 . Var. Staatshibliothek. siyah meşin. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. s. 24.. Ms. a. 93 . or. 2. 23 . W iesbaden 1968. Ankara Genel K itap­ lığı. 25. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş. s. (sh) : 263.1501. kt. B. s. Risâle-i Kaygusuz. ölç. Ceneviz. kaıhverengi. 3. 4044. nohut rengi.1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında). m. M. kt. Var. ölç. 326-331. beyaz. 19. M üstensih . 19x12. c. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş.

121b 122a .343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 .340b 340b .107a 107a . 263a-242b.Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem. Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı.262b 264a . 253b-258b aralan farsçadır) 261a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b .262a : tki müstezâıd 262a .288b 288b .134a 134a .341b 342a 342b .105a 105a .139b 140a .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b.137b 137b .120a 120a .

kenardakiler yan). M üstensih : Veli Baba Sultan b. 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . Nûr-ı 4904.8. s. (üç sütun. c. st. 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin. ölç.5.3x14. âbâdî.4. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi.1533. Var: 106b-120a. Var. 23.223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi). III. sarı nohut rengi. CâmiÜl. İki terkîb-i bendi. nesih.5 cm. istin sa h târihi : 1040/baş.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4.2x7. kt. istin sah târih i : 940/baş. 16. karton. C. kt. kırmızı. 19 (iç sü tu n ). yz.343b . İstanbul 1949. 5. meşin*. Sayı : 3 . Osmâniye Kitaplığı. 539-569. ta lik .7. iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). 13. Sh. Hüseyin. c.Meânî. nu : 95 . ölç.5x11. 315. 61. yz. 11. 10. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ.1630. st. 22x11 cm. 114b-il5b. 24. içteki düz.: Dilgüşâ (IlOa-lllb. Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler.

filigram lı m ühreli.5x10. üç hilâlli. kt.5 cm.2 cm. Süleymâniye Genel Kitaplığı. Baş . m ı : 4105. istin sah târihi : 1200/baş. st.1785. c. 7. me­ şin sırtlı.1793. ölç. 50.7. ham dele ve salvele. nesihim si rik'a. İstinsah ta r ih i: 1208/baş.39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 . nu : 5413. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür. beyaz avrupa kağıdı. 15. ölç. V ar : 14a-49b Delîl-i Budala. 21. : 1 . Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür. 8. ölç.8x14.8.7 cm. Besmele. nu : 411/1-2. m eşin ciltli. Delîl-i Budala. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi.1756. Var. 131. kt. ebrû kaplı. deri ciltli.5. İstinsah târih i : 1170/baş.7x8. îsm â il Sâib I. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. kahverengi. c. Var.s. c. yz. 4. İstanbul Üniv. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür. mıklepli mukavva. Var.59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri. K tp. DTCF. 21x13. 26. yz. 17. 14.9.11. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler. Delîl-i Budala. yer yer harekeli nesih. Son . kt. 9. 6. D üğümlü Baba K ısm ı.5. 15x8. 96 . 16. beyaz. yz. 21x14. st. nesih. 19.

5 cm.2.6. ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb. XI X.32a 32a -80b 80b -82b 82b .Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur. kt. istinsah târih i . or. M illet tüphânesi. 15.9. asırda istinsah edilm iş nüshalar 1. q u art 1494 (Vücûdnâme. Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e.1843). 19. 1259/baş. st. Var. c. kahverengi. beyaz. Depot der Staatsbibliothek.1797. ölç. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü.5x14. Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a . nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala. 62.1821).5x8. V ar . 2. Kü- 9. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş. Tübingen. nu : 909. 15. rik'a. k arto n ciltli.107b 108b . Baş . yz.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî.130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme. 28. H am dele ve salvele. Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur. Ms. 26. 1. İstanbul Belediye K ütüphânesi. îstin sah târihi : 1212/baş. Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler. Osman Ergin Bölümü. 97 . Ib .

1851). İstanbul Belediye K ütüphânesi. istinsah ta rih i: 1304/baş. nu : 3040 (Delîl-i Budala. 7.B.3. n u : 3. A nkara Genel K itaphğı n u . 167 (Dilgüşa. 5. 30. 6.1845). Gülis­ tan. istinsah tâ rih i: 1262/baş. n u : 4. 15. 27.1886).. 30.1893). Osman Ergin Bölümü. Süleymâniye Genel Kitaplığı. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel.12. n u : 5. Saraynâm e. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ.I I . istinsah târih i : 1296/ baş. nu : 1889 (Delîl-i Budala. 4. n u : 10.E. Üniversite A 385 (Delîl-i Budala. Üniversite A 14 (Delîl-i Budala.1. İstanbul Belediye K ütüphânesi. istinsah târihi : 13^1/ baş. DTCF.12. n u : 6. 8. B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M. n u : 7. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1. Mesnevi I . H acı Malımu<İ Efendi Kısmı.1877).I I I . n u : 2. Delîl-i B udala) . Miğlâtenâme. Osman E rgin Bölümü. DTCF.7. n u : 8.10. 26.1878). istinsah tâ rih i: 1268/baş. nu : 9.9. 16. istinsah tâ r ih i: 1294/ baş.

nu: nu. Min- 1. H âşim Paşa. Gevhemâme. DTCF. n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8. G evhem âm e. n u : 55/4 (Delîl-i 6. İzm ir. H âşim Paşa. 2. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. 14. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. 67 (Delîl-i Budala) 7. H âşim Paşa. H aşan H üsnü Paşa. 2. nu : 82 5. 3) n u : 19 (Dilgüşâ. Mesnevi 1. n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . Dilgüşâ. H ayri Abdullah B udala) Efendi. 13. H. 12. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A. DTCF. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. îsm âil Sâib I. DTCF. n u . n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. nu : 74 4.11. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. H âşim Paşa. 16. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. 2. 15. Pertev Paşa. H acı H ayrullah Efendi. 4.3. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. c DTCF.

dala) 13. 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. Hacı M ahm ud Efendi. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. n u : 535. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü. dala) 11. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. K. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz). n u : 909 (Delîl-i Budala) 2. n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. n u : 910 (Delîli B udala) 3. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. dala) 14. Uşşâkî Dergâhı.10. 17. Osman Ergin Bölümü. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. O sm an Ergin Bölümü. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1. Muallim Cevdet. nu • . Osman lâte) 4. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı.. dala) 12. 16.. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi. 15. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. (Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). n u : 797. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. n u : 115-116. Osman Ergin Bölümü. (Şiir­ ler) 4. n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u .

Osman Ergin Böl. I (Delîl-i Bu­ dala) 2. Osman Ergin Böl. oct.. M arburg Ms. nu : 1889 (B udalanam e) 10. nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. M arburg.. Osman Ergin Böl. Ms. R. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. 2620. 489. or.. 2746. n u : 1993... n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. Staatsbibliothek. 101 . n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1. 4. oct. B udala). 3. or. Staatsbibliothek. nu : 1407 7. M arburg. 16a. 543 (Dost. n u : 1961. Osman Ergin Böl. Vahid Paşa. Flügel III. Viyana. or. n u : 1283 11. Ms. Osman Ergin Böl. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. Staatsbiblothek. (Delîl-i 4. 2736/4. Osman Ergin Böl. oct. 2.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1.6. 3. M.

oct. Staatsbibliothek. M. 11. Gevhernâme. N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. Gotha. 3.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. n u : 144 (Ms. husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. varlığını öğrendiğimiz. 7. 2. lanâm e) Ms. Salcı. 86-88. V. 9. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M. 51. m. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır. güşâ). K ocatürk. s. Kocatürk. 13. Min­ bernâm e.5. 6. 51) V atican Turco. 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. Nur. Ms. B unlardan başka. 68. O rient 8. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. R. or. 144. 3054. 12. n u : 185/II-1II (Miğlâte. 10. a. R. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch. 8. Türh Edebiyatı Târihi. V. R. araştırm am ız sırasında. M arburg. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un. or. S taattbibliothek. 102 . n u : 35. oct. M arburg (DilPertsch. M. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme.. Dilgüşâ. T ürk Edebiyatı Târihi'nde. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. L. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1. g.

. 14. 4. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®. Salcı. 9) V. fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir. Mesnevi. Sayı : 1. m. L. 1. g. s. Ş ükrü Elçin. C. a.fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ. 103 .

M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. V. 134a . s.137b. Teil I. Mar. n u . Hâgim Paga. Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^. Düğümlü Baba. Belediye. s. 663'de 9. v. 212a . AG nüshası. nu : 979’de 64. TürUische Bandschriften. nu : 909’da 4. M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. E rgin Böl. 199a-b. Belediye K ütüphânesi. iki Terkîb-i Bend’^. nu : 797. O. v. 81b .213a.II. Flemming. Millet Ktp. 137a-139b. Nûtuosmaniye. 218 . P artev Paşa.. M enâkıbnâme. Manzum E serler Blm. nu : 619/29. Süleymâniye.. 214a-215a. nu : 663. 330-331. y. 25a-26a. v. n u . s. 4904'de 44. Mevlânâ Müzesi Ktp. Ali E m îrî Bölümü. 3 7 -4 0 . Osman Ergin Bölümü. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir.. A nkara Genel Kitaplığı. Süleymanlye. iki Müs10) 11) B. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. v. Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur. v. 23a . Mar.. Millet Kütüphânesi.83b. Nûruosmâniye..222.24b. Süleymâniye Ktp. Men&kfibnâme. 12) 13) 104 . ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1.. n u : 52'de 31. nu : 19. n u : 4 1 1 /l'd e 4. nu : 2467/IX . v.

İskender. kum rular budaklarım da yuva yapardı. zikr. 75b-76a. K isrâ. B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı. Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz. b u gönül.. Kuş­ lar. bitki. V. Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. v. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. . vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden. Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. 51 . O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. Kaygusuz.52. d ü n y a . aşk. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. larından bahseder. edeb. geçer. Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz. ları. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz. 687. . hajn/an. Gnl. insân-ı kâm il. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. Ktp. şiirlerinde Allah. Ank. Men&kıhnâme. sokak sokak dolaştırdılar. vahdet. nu : 105 . bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar.. Dallarım göklere ulaşırdı. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. Tercî-i Bend. v. AG nüshası. s. Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. 21 5 a-b . Nûruosmaniye. diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. Bağrım a kem end takdılar. 3 1 4 a-b .tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. Kayser.

M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. Ktp. canların ilkidir. herşey. Mus­ tafa oldu. hangilerinin farz. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. B ütün bunların sebebi. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar. Ank. aktı. Şim di. Cehennem. ilk önce M ustafa’yı yarattı. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim . n u : 645' deki yazma 1560 beyit. Cihân. Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu. Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. âhiret yoktu. Cennet. vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . yer ve gök hazine içinde bir sırdı. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. n u : 645. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. Allah. gılman. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. Önce su oldu. yıldızlar. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. O’nun câm. Gnl. Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. güneş. 2.. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. Kaygusuz. M ustafa’nın cânm da sır idi. huri. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse. ikilik yoktu. Cihân istikâm et 106 . Ay. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi. în san vücudu yoktu. zaman.kaç rek ’at olduğunu. Âlem ve insan hepsi birdi. onu anlatayım . dünya. H er sıfat zât içinde gizliydi.

Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. kulağı eşeğe. Âdem Şâm ’a vardı. H er can kendi cism ine girdi. Sel gelip bunları dünyaya yaydı. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır. gövdesi ve tüyü koyuna. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. Âdem. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. 107 . B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. Âdem’in Cennet’e konulm ası. Mekke eli’ne düşm üştü. B ir dereye erişti. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. Havvâ. Havvâ’nm yaradılışı. eski hâline döndü.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. Allah b ir kuş yaratıp.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. O da Âdem’i arzulayıp aradı. Sonra kam ış yaratıldı. B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. Dünya önce denizle doluydu. ona «tâneyi ye!» dedi . fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. Ayağı sığıra. Otuzüç yıl Âdem. Havvâ’nm peşinden gitti. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı. Allah atı. böylece varlıklar canlanm ış oldu. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. içleri hardal tânesiyle dolduruldu.

Mûsâ peygam ber ve Firavun. Âdem'i yüzüne perde eyledi. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. M uhamm ed'e gelinir. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür. Hz. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. toprak. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. Daha sonra N ûh Tûfânı. 108 . konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. Âdem'de ayna oldu.Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. raiyyetler ve peygam berler. Kaygusuz Abdal. Perdenin aslı su. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. Dâvûd ve Hz. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. Hz. Âdem. Âdem'le Havvâ. Cebrâil. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz. insan ların b ir kısm ı Şît'e. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. Buraya kadar olan kısım. ateş ve yeldir. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. Allah. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. pam uktan elbi­ seler giydiler. âlem in aynasıdır. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. İşte dervişler bunlardan nişandır. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. Hz. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. hikâye edilmez.

ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. Eser. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır. n u : 167. H âşim Paşa. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş. 1017 beyittir. Düğümlü Baba Bölümü. Gnl. Bu eserde. Bunu ancak âşıklar anlar. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. Süleymâniye. dişi mi olduğu sorulur. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. Süleymâniye. Ank. 805. Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü. vücut mu. 645. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda. m ünâcât ile başlar. «mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir. Ktp. erkek mi.. can mı.3. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . Osman Ergin Bölümü. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. nu: 411/1. yoksa gökte mi bulunduğu. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. ikinci ve üçüncü mesnevîler.. Yedi kat yerde mi.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l).

önce b ir noktadan ibâretti. B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler. kırılacak dala konm a.kem al (kırgılluk) . în san dört safhadan (oğlanhk . m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır. «Bilmediğin sözü söyleme. üçyüz altm ışaltı çarşısı.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir. D estur verilin­ ce içeri girer. Daha sonra Kaygusuz. Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. N okta çekilip «elif» oldu. Derviş.yiğitlik . Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi. «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. fakirlerin elinden tut. K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini. Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. oniki kapısı var.pîrlik) geçtikten sonra ölür. m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. Kâinât. tarikat. ne sattığını so­ rar. tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. solu. Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur. ne Şam onunla kıyaslanabilir. b ak ar ki b ir muazzam şehir. tuz ekmek hakkını unutma. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır. Şeriât. oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi. İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. P ir ve mürîd. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. Çünkü sağı. Ne Mısır. şehre girm ek için d estu r ister. ulaşamayacağın şeye elini uzatma. 110 .

Daha sonra «nefs»e geçilir. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû. özünü bilen de rabbını bilir.. O halde nefsi bırakm alı. Sözü pişirir. Onun katında her diken gül olur. Özünü tahkik süratiyle bilir.'farkeder.. Cümle kâinât onâ Cennet olur. sonra 111 . Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur. Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur. «Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz. İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir.» hadisi açık­ lanır. Cevherden cevheri o . şerri yol eri bilir.diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır.hayrı. ona duymamalıdır. V ahdet m ülkünün sultanı olur. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya . İçini dışını aşk ile yandırır.

Eyyüb sabır­ lıdır. Yûnus'u balık içinde bekleyen.söyler. mal sahibi olm ak değil. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. Zâhir içinde bâtını nûrdur. kendisi m âm urdur. sözlerini m izâna tartıp söyler. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir. Dün­ yada herkes «er» olamaz. Yahya’yı herdem ağlatan. B undan son­ ra tekrar. H akk’ı bilm ek­ tir. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». F erhad'a Şirin görünen. âşık feryâd ü âh etmeli. Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. derviş öz yolu­ 112 . Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. iki cihanda zelîl olmaz. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. O. Dünyaya gelmekten m urat. Evliyânm «delîl» olduğu insan. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. Dünya b ir gör-geç evidir. İnsanın hayvan ol­ madığını. herkes de «er»in kim olduğunu bilemez. H er şeye hikm et­ le bakar. Sofi. Isâ nefesli. Ahmed huylu. Gönlü mâden-i esrar sırrı. cam vahdet âlem inin defteridir. zikr ü teşbih etmeli. cismi viran. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır. evliyânın vasıflarını sayar. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir.

H er işin aslını anlam ak için. vahdet.y . hayır. İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . îğne. m âşuk. Bülbülün yeri gülşen. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. aşk. gözünden p er­ deyi kaldırır. bağban. şâkird. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı. hayvan otlar. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir. în san konuşur. bülbüle gülistan. h er çiçek güle benzemez. ü stat. şer. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. âşık. H er sedeften inci çıkmaz. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. m âhlûk. Atla eşek b ir değildir.ile ol hâbîb IIS . yakın. Sonra tekrar. karganın m aksûdu m urdiırdır. baykuşun vîrânedir. Tûtînin lâyığı şeker. Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. im ânım aşk ile kaim eyler. H arâm î kervan gözlem di. küfrünü kesip im ân aşılar. sırat. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. ben. Kelebek uçm akla kuş olmaz. ırak. inci. katre-i um m ân.nu gözetmeli. sen. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. sedef. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. bağ. haşr. K ürd ayran içmeli. Seni vuslata o iletir. kılıcın yaptığı işi yapamaz. Türkm en yaylaya göçmelidir. âhiret. dünya. H er işin aslım o bilir. Hâlik.

Hâşim Paşa Bölümü. Su. însanm gözünü açması. Cihan onun için gülşen olm uştur. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. havuz. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. H ûri. toprak ve havanın tılsımı odur. Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz. sîm urgdur. ay onun için batıp çıkar. Kt. Âlem sedef. kevser onun için­ dir. tûbâ. ateş. 19'da b irer nüshası vardır. nu. 388 beyittir. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler.. âlemde olan herşey âdem de vardır. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. Âdemi bilen köle iken sultan olur. Gn. bu dünya çarkı onun için döner. Âdem hüdhüddür. ne olduğunu. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. bb) İkinci Mesnevi Mar. 114 . Adem'e secde etm işlerdi. Âdem cevherdir. K af'dır.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. Çünkü yıldızlar onun için parlar.

ne harâm î. Menzile yeten. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. uyum ak. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez. O rada yaz. kim i to ktur.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . «zât» vardır. ölmek. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. gitmek. Kiminin elini tutup sultan eder. O. O rada «sıfât» yok. Onda ne azık ne su. uyanm ak yoktur. kim isi inkâr eder. İsa nefeslidir.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. Özü. Kiminin vakti hoş. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. kış. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. Bu gibi nesneler orada kesrettir. Bu dünya halkı ona «deli» der. T arikat yolu em indir. ne yoldaş vardır. doğmak. güneş gibi m enşur'dur. kim i­ nin yerini külhan eder. gelmek. Kimi aç. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. kim isi «velî» der. diyen Kaygusuz. îşte dünyanın hâli budur. onla­ rın kibirlenm em elerini. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. kesretin tam am en gittiğini. kim inin kesesi boştur. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l .

pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. Cihanı tutan. sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır. Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner. Şeddad. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır. Firavun nerede? Cemşîd. Bundan sonra KaygLisuz. gözünden perde açılmış. sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r. K arun. Sonra uyan­ mış. B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu. Kayser. vahdet âlem inin güzelliklerini sayar.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. N em rud. düşünde b ir şehir.

m erhem vuran da O’dur. B ütün sırlar gönülde gizlidir. Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur. Geyikteki m üşk O. Cennet gerekmez. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. cümle cisme can O'dur. Cümle katrenin um m anı erdir. Kimi Leylâ. Hüsn-i lâtif O. gülistan O’dur. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır .diyerek önce «aşk» hakkında. gönülde mesken tu tm u ştu r. Kimi Vâmık. Bülbül O. Onsuz bana can. kim i M ecnun'dur. T ürkm en’e «çığ». bundan sonra «erenler»i an­ latır. daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar. H er haberi erenlerden sorarlar. m ahbûbum . ci­ han. K ürd için «cacığ» O’dur. Anlatılan destan O. Yara da O. kim i Azrâ’dır. dildârım . Aşk gönül içinde «delîl» dir. Şâhım. zülf-i perişân O’dur. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir. «Sözü çok uzatma. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. Erenler halk içinde güneş gibidir. Aşk. E renlerin him m eti Arşten yücedir. Benim herşeyim Allah’tır. kam ıştaki şeker O’dur. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir. 117 . sermâyem. dükkânım odur.

gece ile gündüz.. Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur. H âşim Paşa Bölümü. Birlik âlem inde herşey güzeldir. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz. âdem sıfatında görünm üştür. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. n u : 19’da b irer nüshası vardır. Ank. yahut yemişli b ir bağ misâlidir. O. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. herşey birbiriyle do sttu r. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. ırakla yakın. hüdhüd ile sîmıırg. Bî-nişana nişan.cc) üçüncü Mesnevi Mar. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. herşey «bir» oldu. in san gözünü açıp özünü görmelidir. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. 167 ve 645 ile Süleymaniye.. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. Gn. Kt. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. îmânın aslı edeb iledir. Kaygusuz. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. 367 beyittir. tek rar «birlik» i anlatır. 118 . Çünkü m âbud. Kâf ile nûn. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. her sûrete can âdem dir. Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer. Tekrar «âdem» in değerini anlatan. b ir çerağ. çeng ile ney. Herşeyde Allah vardır. n u .

Dîni. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. özü hayvandır. Süleymâniye. başından vazgeçer. Bu insan sağını solunu bilmez. Cennet. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. Y ûsuf’un niçin satıldığını. m üslüm anm haccmı öğrenir. Nefis. kanadı kesilmiş kuşa döner. Dünya yalandır. Aşk. im anı dünyadır. yol sorana «delîl» dir. M ansûr'un niçin asıldığını. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. T u r'a aşk ile gel­ m iştir. B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. B ir akça için bin yalan söyler. İlm-i Ledün’e ula­ şır. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . fitnesi çoktur. insanı yoldan çık an r. M uham m ed’in m irâcını. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. H âşim paşa 119 . Cehennem. Âlem aşk ile döner. yedi kat yer. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. K oğuşlar Bölü­ m ü. 4. Mar. hepsini anlar. kürsî. H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. yedi kat gök nedir. Kaygusuz. Mûsâ. gözü görene m eş'âle. Cihan aşk ile parlar.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. n u : 4044. Âdemi eşekten ayıran aşktır. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. ka­ lem. ölüyü m ezarından çıkarıp soyar.. S ûreti âdem . sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. n u : 950.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. hastanın marazını bilir. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar. Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü.nna karıştım. hâzık bir hekimdir. Hasan-ı Basrî. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. muttasıl oruçdur disünler. kimi sûkî. kimi dehrî. Şehir insandır. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . Şehre girince oğlan kayboldu. kimi oğlan. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. «Müridlerinün kimi lûtî. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. An­ cak herkes mürşid olamaz. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. ama gidemedim. Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. kimi uşak» tır. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. Orada sonsuz cevherler vardı. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. kimi bekrî. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. Kendilerini de Şiblî. kimi pûtî. Çünkü mürşid. Ne istersen kendin­ den iste. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. Hakk’ı isteyen orada bulur. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur.

bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. Hz. Hz. îsâ .ve gâh gâh sâdık âh iderler. arş seyrânım . Yedi kat yer b ir avuç. Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 . M uhammed. Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış.. belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r. Derviş b ir m üddet yolda gider. kulluk benim karînem dir. İbrahim ve Âdem oradaydılar. 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir. bilmezsen kalk git» dediler. Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. hâkim lik.. fakat yolun sonu yoktur. B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır. Bana «kuş dili bilirsen söyle... çarh devranım. Mûsâ. yerler dâim durur.. Ay ve güneş kandile benzerler. dokuz felek b ir tekne. beğlik. Çölün ortasında b ir büjöik yol var. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. Yedi kat yerler vücudum . B âri çağırayım. su yukarıdan aşağıya akaı-.» Daha sonra Kaygusuz.. O rada kendinden başka kim se de yoktur. te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder. F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler. gökler çadırım . B unların cüm lesi b ir vücuttur. Hz.. yıldızlar m eş’alem.. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir. güneş aşağıdan yu­ karı çıkar. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır. Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil. sular dam arım . Gökler dolap gibi döner. Hz. yerden göğe b ir kulaç.

B akar ki ne sah­ ra var ne yol. A nkara Genel Ki­ taplığı. H acı M ahm ud Efendi Bölümü. Hemen başını özüne çeker. n u : 4044. B irilerini arar. n u : 824/2. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. Esasen «birini şaşırtm ak. n u : 3040. s. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. İstanbul. nu. K endinden b aşk a kim se yoktur. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. Vatican. eski nüshadaki şekli tercih ettik. 138Ö. B akar ki düş değil. E serin adı. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. nu : 663’te b irer nüshası vardır. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. n u : 411/1-2. Basm a B udalanâm e nüshalarında. Düğümlü Baba Bölümü. 797. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. 129 . Mar. Turco. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. T ekrar m ütehayyir kalır. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. K itap b u rad a biter. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. özü özüne görünür. 2. Ancak biz. nu : 185-11.Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. nüshası yirm i beş va­ rak tır. fa­ kat yine bulamaz. Süleymanniye. Süleymaniye. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. 2 sak. Kâmûa-ı TürM. Osman Ergin Bölümü.

bask. şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. Eser. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. s. M uhammed. E r -R â id . Ba­ k ar ki yer. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. Kendisini tek ve tenha görür. 2. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. Bu sırada derviş Hz. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. Diğer peygam berler. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. 130 .düşm em ektedir. O rtada Hz. Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. Şeyh. Hz. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. Elinde asâ. O zam an an lar ki b u âlem den m urat. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. Peygam ber de «O da devedir. gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. B eyrut 1927. Derviş. kendisidir. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. Aşk pazarına 20) Mes’ûd. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. boynunda teşbih vardır. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. 1408.

kuyudan ki çıktım . M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. Hz. Derviş yine birgün Hz. Hz. Ali’ye sorar. Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. Ali’nin kulluğunda bulunur. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. Hz. Derviş. Ali’ye sorar. ^ 131 . Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der. Daha sonra Hz. Ali’dir. Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. ona m ürîd olur.girer. Ali’ye tahsin ettiğini görür. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. der. Derviş «peki. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. «ben onu göremiyo­ rum. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. Ali «yukan bak» der. Hz. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar. Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. fakat Hz.

132 . Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. B ir başka rüyada. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. Derviş onlara Hz.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. dervişi kovalar. Derviş b ir rüya daha görür. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. îs â ’yı ve F iravun'u görür. Şey­ tan kaçar. Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. «odun toplaym. Derviş de onlara erişir. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. Derviş. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. Hz. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. B ir kalabalık görürler. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. Şeytan yalvarır. B aşlarında N em rud. Firavun'un askeri. Hz. Hz. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. Derviş gâlip gelir. Sonra derviş uyanır. ateş yakın. O sırada şeytan gelir. Bu rüyada da Hz. İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş.

M ancınık k u ru ­ lur. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. Derviş b u rad a uyanır. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar. Şehirde ârifler. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. Behlül. âkiller dolup taşar. Derviş. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. Derviş yine rüyaya dalar.Ne kim şeytan der. başka ta n rı var dediğini anlatır. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. N em rûd. Şeddad. H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger. Behlül de onu görür. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. îb râh im getirtilir. seni bırakalım » der. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. O nlar da giderler ve otururlar. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. âlim ler. B unun üzerine der­ viş. «N em rûd ta n rı m ıdır. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. Yine m ücâdele ederler. B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur. Fira­ vun. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 . gel b u k üfür sözleri terkeyle. N em rud onu tu tar. Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. Beykozlu Peçan) oğludur. diğerleri de dağılıp giderler.» Derviş Hz. N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. dervişe rüyâsını anlatır. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. kucaklaşırlar. ben bunun doğduğunu bili­ rim . Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin.

yürürler. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş. görürki balığı öküze yükletm işler. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. Mûsâ peygam ber «derviş. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. buraya gel. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. Behlül un çok hoşuna gider. H akk'ın birliğine şükreder.okur. G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. Derviş uyanır. Derviş âlem in te­ şekkülünü. Bu esnada «gel kurban al. soru hesap bitm iş. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. m aksut yerini bulm uş. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. Yine m ücâdele ederler. derviş aldırış etmez. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. b u rad a sohbet edelim» der. B ir yerde kalabalık b ir divan var. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur. k u rb an ı al. Derviş derhal onu tanır. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. ileri yürür. Onun nûrundan ve ruhundan Hz. Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. Derviş de onların yanına gelir. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş. 134 .

o sırada derviş uyanır. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş. B ütün kâinat bu aynaya akseder. zâhidler. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. Süleym an’ı görür. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca.m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. B ütün şeyhler. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der. Ali’ye selâm verirler. Yediyüzyetmişyedi mahallesi. Derviş de önce âdem donunda. Kim olduk­ larını sorarlar. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Ali’yi görür. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. Muhamm ed’i. Süleym an h üküm dar olduğunu. C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. Şeytanın elini çözer. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. dörtyüzkırkdört çarşısı. âbidler. Hz. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. Süleym an’ı. sofiler gelip Hz. Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. üçyüzaltm ışaltı arkı var. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. B ir başka rüyasında Hz. orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. Hz. Hz. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. birinde Hz. oniki burçlu. Birin adı Kabûl-i Rahm an. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Üç katlı. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. oniki kapılı.

herşey yerli yerindedir. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. Bunu söyleyen derviş. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. M uhamm ed. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 . Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. Hz. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür. cihandaki herşeyin. Geyik dervişin içine girm iştir. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. M uham m ed ona Şam ’ı sorar. Hz. Allah’ın hepsini bağışladığım . Hz.görür. cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran. Oraya gelen derviş. Yer gök. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Daha sonra uyuyan derviş. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür.

ağız. nu : 1494 : İst. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. Osman Ergin Bö­ lüm ü. akıl. sayıkladım . Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. Belediye K ütüphanesi. hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. Zeker Akrep.kitaba yazar. Tübingen Devlet K ütüphanesi. B ut Kavs. Göğüs Esed. B aldırlar Devi. Taban H ût'dur. Göbek Mizan. râbian Şems terbiye eder rû h olur. âyetlerini vererek başlar. Eser. kulak gibi ve batınındaki hayal. sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. El­ ler Cevzâ. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. 3. n u : 6817. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. K ollar Sevr. «Ben b ir düş gördüm . Üniv. nu : 909. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. K ütüphanesi. Dizler Cedy. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir. şu kitabı yazdım. 16 varaktır. âriflere sorun bu düşün tâbirini. 137 . Alın Seratan. Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. nu : 1321. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur. Kasuk Sünbüle. b u söz ne de­ m ek olur. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır.

K ulak Pâk-ı Nübüvvet. Onun eteğinden tutm alı. El K udret-i Allah. 3. Baş Tâc-ı Devlet. Adem. B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. Bu kapıların ki­ misi açılır. Göz Nûr-ı Vahdet. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. K ara kış şeriat gibi­ dir. Yaz T arikat gibidir. göz Azrâail'e. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. kim isi kapanır. Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. Cihana gelmek T arikat gibidir. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir. . Ağız Cebrail'e müşâbihdir. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir. Gönül Mihr-i M uhabbet. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. Güz M ârifet gibidir. Âdemin vücûdunda. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. Kaş Âlem-i K udret. 2. Alın Nûr-ı Hidâyet. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir. 138 . bu n lard a hikm et çoktur.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. Ağız kelime-i Şehâdet. yediyüzyetmişyedi sinirler. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. B ahar Ha­ kikat gibidir. izinden gitm elidir. B urun İsrafil'e. 4. B urun Yol-ı Cennet. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir.

Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. İm di h er kim h er şeyi görür. âlem lerin. B ütün m ekânla­ rın. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. Daha sonra Kaygusuz. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. İnsanoğlu kâinatın defteridir.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder.B undan sonra Kaygusuz. h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz. Kaygusuz’a göre. yerde olanlar da Allah’ındır. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım . kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu. B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur. yabanda aram anın aslı yokdur. gönüllerin. Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir. nihâyet son peygam ber Hz. sıfatların. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ. yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. yâni însân-ı K âm il’dir. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır.

üçyüzler ve binbirlerdir. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. B âtın erenlerinin halleri böyledir. Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. ih tilât halindedir. kırklar. Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. B undan sonra «Ey Dâvûd. B unların da eli altında velîler vardır. İnsan kendisine bakm alı. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. sol yanında halife vardır. makbûl-ı vücûddur. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. kul m u sultan m ı anlam alı. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs.zım dır. fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. altıbini hayvânâtâ. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû. Altıbini nebâtâta. Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. altıbini insana m ütealliktir. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. B undan dolayı cümleye hük140 . B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. üçler. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. yediler. însanm kendisini bilm esi. O. Daha sonra Kaygusuz.

Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. Ms. : 197. n u : 19. Eser. Mar. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü. Düğümlü Baba bölüm ü. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. Üniver­ site A 281. n u : 698/2. nu : 411/1-2... kendilerini tanım aları. n u : 3692/2.. Mevlâna Müzesi Ktb. Ankara Genel K ütüphanesi. n u : 398. or.. M art 1979.meyler. İstanbul Belediye K ütüphanesi. T ürk Kültürü. Ankara Genel Ktp. 276-282.. Etnografya Müz. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. Ancak insanların hepsi böyle değildir. Süleymaniye. M arburg nüshası 50 v arak tır. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . n u : 167 ve 645. Ktp. n u : 4904. Mar.. B urada vahdet-i vücûd anlatılır. Süleymaniye. Süleymaniye Haşim Paşa. 51. DTCF. s. İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. 141 . n u : 216. B irçoklan sûretâ insan. Millet Ktp. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır. n u : 797. tavsiye edi­ lir. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. say. n u : 4044. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. Niir-ı Osmaniye. nu : 2468/-VII. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine. mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. nu : 17824. Osman Ergin Bölümü. Ali Em iri Böl. Muallim Cevdet K. M arburg. ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. oct.

düşüncelerdir. b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < . Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi.m ıştır» âyeti m ucibince Hz.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir. B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller. Biri vücûdun bütünü. M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir.

hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. Cennet halk.Kaygusuz. gece velâyet. yerden göğe bir kulaç. yedi kat yer b ir avucum. doğmak b ahar. Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. doğrusunu demek erlik. yerin eni 143 . yalan söylemek zağalhk. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . çarh devrânım . içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. Âlem cüm büşe gel­ di. hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. yaz ge­ ven (gönü?). H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. su lar dam arım . dokuz felek b ir değirm en. soh­ bet ederler. Cehennem kahr. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. Derviş. altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. Pâdişâh. içinde zindan sûretli kişiler koydu. yıldızlar. gündüz nübüvvet. Onun aksince b ir yer daha düzdü. O da şunları sö y led i: Yer vücudum . uyku m ünâcât. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. Âniden gördüm ki yer. M uhammed Mus­ tafa. yıldızlar m eş'alem . kış koz. nakş ü hayal­ ler teferrücüm . arş sayvânım. gök. sağlık gülistan sayrılık zindan. gök çadırım . îsâ. Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. ölm ek güz. uyanm ak âşikâre bazar. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular. yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. b ir hikâye daha söylemesini istediler. Sonunu düşünm eyenler. Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. seyyâreler tam am oldu.

tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir.uzunu b ir arşın. İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. sö­ zünde dü rü st olmak. devletin. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. 144 . inancın aslı ikrar.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu. hayvanlı­ ğın vb. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. gök. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. beğlik hâkiînliğim. akıl fikirden biter. nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar. yalan söylememek. hulkı M ustafa'ya benzeye. âkilliğin. ârif ola. peygam­ berden utanm ak. od gibi çiği pişirici ola. küçüklere tekebbür etm em ek. îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. külli kâinat hilkahm . H akk'ı kendi vücudûnda bula. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir. huyı Ali’ye benzeye. yir gibi sâkin ola. büyüklere küstahlık. edepsiz olm am ak. yil gibi h er yiri seyrân ide. hâsud olm am ak. de­ niz gibi derin ola. Aşk m uhabbetten doğar. m arifetin aslı tevhid. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. yer. özini bile. İnsanın kıym eti. alâm etlerini sayar. peygam berler elçi. âdetsiz iş işlememek. Câhilliğin. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir. tekebbürün. cim rilik etmemek. su gibi dâim â b ir yola vara. ’ışkı delil ide. kulluk m ertebem dir. b u lu tlar vb. evliyalar vezîr.

Biz dillerden T ürk dilini biliriz. inâyet-i Hak. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. îkrâr-ı sâf. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. m ürşide inanm aktır. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. âhirete aldanm am ak. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. 145 . Mür­ şîd-i kâm il. Daha sonra can ile vücûd. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. cüm le âlem tecellîsidir. suyun geldiği tarafa yukarı. cümle sıfat onun şûbesidir. böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. dolandığı zam an gece oldu deriz. T anrı’dan korkm ak. kabiliyyet-i lâtif. H a­ kikat.\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. Kerîm-i zül-celâl’dir. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. Aslı H ak’tır. bizim ak­ lımız buna erişmez. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. gittiği tarafa aşağı deriz. h er zam an H ak ile ol­ m aktır. menzile erişene derler. gayb âlem ini söyler. îkrâr-ı sâf. Kâbiliyyet-i lâtif. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. erenlere ik rar eylemek.

berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. kim i Allah'a tapar. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . kim i kendi eliyle yaptığı şeye. kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. tâatı tem iz kılm ak. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. m ülâzem et. H akk'ı hâzır görenler. bu­ rad a var. Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. Kul gidetse H ak kalır. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek. hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir. H akk'ın kendisinden a y n mı. H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur. Vâcip olan. H akk'tan gayn iş işlemezler. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. 146 . H akk'ı aram ak. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur. Çünkü Allah. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. özünden tam âm en fena olm ak. kabiliyet. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. kimi aya güneşe. B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır.

Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. n u : 4044. A nkara Genel Ki­ taplığı. bu cihanın b ir saray olduğunu. kerâm et bilmem . Sözden top yontup aşk m eydanına koydum.insanın tü rlü tü rlü olduğu. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. îşte arm ağa­ nım budur. 2.. içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. ibâdet bilm em . n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. Y ukarısı yedi tabaka 147 . Altı kapısı vardır. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim. Veli değilim. Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar. nüshası 69 varaktır. Âlim de­ ğilim. Süleymaniye. n u : 167 ve 645. kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. Deliyi zin­ cirle bağladım . D aha ne vereyim. akıllıya nasihat eyledim. kim isinin öz nefsinden âciz. kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim. kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. Mar.

sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. H er tabakanın içi halkla doludur. Şiir kısm ında b u sarayın. evliyâya ik râr eylemek. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. H ak’tan üm idini kesmem ek. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. u lu ’l-emre uymak. güneş. Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. ârifler katında sâkin ol­ mak. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. ibretle bakm ak. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil. güneşin.köşk. menzile yol ile. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. baktığı h er yerde Allah’ı görmek. Ay. yola erkân ile var­ m ak. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. ayın ne olduğu sorulur. yıldızlar. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. 148 . gün­ düz. câhillere ilimle söylemek. hikm etle konuşm ak. gece. peygam berden utanm ak. yaz. kış bu sarayın revnakıdır. ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. kom şuya em in olmak. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek. Sultanın m ülkü olduğu. yıldızların. Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. Bu sarayın. yâre yol­ daş.

altın. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. hayvan olan otlam akla vakit geçirir. Kaygusuz. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. k atır. H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. a t pe­ şindedirler. hazi149 . M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur. Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. İnsanı b u saraya b ir getiren var. Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir. Bu sarayda insan Allah ile bilişir. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur. Sultanı bilen. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. Mal.

nasibine şükretm eli. h astalar kalsm . Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. ta slar dolsun. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. insanın teferrüç yeridir. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş.neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur. Eyyüb'e sabır. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. lütuf. İçindeki halk onun k u llan d ır. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. her hünere bu sarayda erişm iştir. Saray. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. Ali’ye Zülfikâr. M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. küfür. K ahır. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. gönlü alçaktır. H ak Taâlâ. sağlara h ab er ve­ rin. Nefsi kırık. kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. Allah. ney figan eylesin. konan göçer. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. çengi kızları oy­ 150 . Bu âlem b ir kervansaraydır. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. im ân. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. sâki kazı kebap eylesin. bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. bağlara varalım . herkes sarhoş olsun. işte bu cihandır.

altın. Hak. kaftanlaı bohça ile gelsin. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. çünkü b u saray bizim içindir. Bağ. bahçe. bostan. Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. m utribin gönlü akça ile hoş olsun. ay ve güneş doğsun dolansm . efendi. Zâhid yel üzredir. m elûl olacağına melûl olur. Kaygusuz. il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim. elini işinden gidermez. gözünü baktığı yeıden ayırm az. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir. elâ gözleri süzülsün. paşa. Âbid to p rak üzredir.nasın. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. gümüş. M uhib su üzredir. hoca. Âşık od üzredir. 151 . sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. içelim.

H alk Edebiyatı Antolojisi. <ı. 172. XIX. 152 . A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. Sayı 207.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. s. . Abdülbâki Gölpmarlı. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder. 1 A ralık 1968. Bak : Sadettin Nüzhet Ergun. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». «Kaplu kaplu bağa­ lar». Bak : Abdülbâki Gölpmarlı. Kaygusuz Abdal. çoğunlukla.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I. Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır. «Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir. Nüzhet Ergun. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*. C. T ürk Dili.s. İstanbul 1938. 398. «Yülelerden Yüce gördüm». Fakat verdikleri örnekler.

Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır.Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. 153 . Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan». Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır. Kaygusuz Abdal. birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir.

M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan.. Mar. v. Mar. v. Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek. Mar. Dîvan.. 297b... v.Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz. Dîvan.. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim.. v. Dîvan. Dîvan. Dîvan. 301a. 299a. Dîvan. 315a. Mar. Mar. 324a. 315a. v. Mar. 154 . 293a. v. Mar.. v.

211b. s. AG nüshası. Ktp. v. v. 331b.. 155 . 309b. Mar.. Mar. nu : 645. 107a. Gnl. 27. Dîvan.. s.. 304a. v. B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri. 231.Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd . Mar. Mar. v. 321a. S. Ank. Ergun. 49. s. v.. Divan. N. 291a.ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan.. Mar. Divan. Mar. v. Divan. v. Dilgüşâ.. Mar. Menâkıbnâme. İkinci Mesnevi.

. 105a. T erd-ı Bend. 304b. v. Dîvan. 43.. 134a. 338a.. Birinci mesnevî.. v. Ktp. Mar. Mar. 80b. Mar. Mar. Mar.. Gevhemâme. 29b..Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan.. Saraynâme. Mar. v. 156 .. Ank. Dîvan. v. 213a. nu : 645. Mar. v. Knl. v. v. Nuruosmaniye. v. 337a. s. Gülistan.

215a.. v. Nuruosmaniye. 157 . 139b.. Dîvan. 207b. Mar. v. Mar. 315a. v.. Dîvan. 336a. 318b. v.Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend. Mar.. Mar. Dîvan.. v. Dîvan. v. Mar.. 214b. 291b. v. Mar.. Nuruosmaniye. v. 314a. Mar. Dîvan. Gülistan. v.

Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır.. 37) Gülistan.. 290a. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle. v. 34) Dîvan. v. Mar. 43. v. 318a. sık Daha çok Türkçe kelimelerde. Mar. Mar.Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır. Mar. Ktp. Mar. 304a. Bu. Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan. o devir şiiri için tabiî b ir haldir. 297b. 33) Dîvan.. 34) Dîvan. nu : 645. 36) Dîvan. s. Geni. v. Ank... 158 . v.. 314b.

. bâzan 4-F3. v. Mar.. 305b. v. Mar. Dîvan.. v. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır. b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. İkinci Mesn&vî. 293b. Mar. 107b. bâzan 3 + 4 olm akta. 159 . Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can. O. Yedili şiirlerin­ de duraklar. bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır.

Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # . v. 160 .lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan. Mar.. 331a-b.. Mar. Dîvan. 288b. v.

334a. 161 . sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan. 333b .Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm. Mar.. v.

. 162 . Dîvan.Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp. nu : 633. bâzan du­ raksızdır. 223.. Osman E rgin Bölümü. s. v. Mar. 311a.

Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. 163 .b. . A li Em lri Böl. Ancak Sayın M. nu : 5S5.. Mar. v. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş. v. Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ. 333a . Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp. kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde .ı kanaatindeyiz.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan. (M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr. h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir. Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim.hiç rastlam adım .m uhtelif nüshalara rağrnon ..

Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır.Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. v. Metnin bütününe bakıldığı zaman. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir. 164 . Zira A vlan Gölü. Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. Elmalı civarındaki yer adlarıdır.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur..ı ^. İkinci m ısradaki <ı. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. 108b. nu : 535. Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. 213. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır. Alevî-Bektaşi Nefesleri. Gölpınarlı. Kaygusuz. A. s. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir.

tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır . v.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. Onda. Mar. KAFİYE Kaygusuz Abdal. 299b. AG nüshası."* II.. s. 44. Dîvan. 165 . kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder. Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme.

305a. Mar. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır. v. Mar. 307b.. 319b. Mar.. Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a. bâzan da kaf-kef. Mar. Mar. v. v..9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta. v. 107a. İkinci Mesnevi. Dîvan. Divan. 119b. v. ikhıci Mesnevi..ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz.. kaf-gaym . 166 .

v. figân.. inşân mekân. Dîvan. 289a. bâzâr. O. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. ber-dâr bidâr. gerek gazellerinde.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih.. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir. italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. 315a. ummân. Dîvan. Mar. v. pinhân noksân. hayvân. Arapça . gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. Mar. 167 . yâr. Dîvan.. nâr. v. bâr. Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. vîrân. Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de. 188b. Mar.

v. Redifler um ûm iyetle «eyle-. Mar. 168 . v.. ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan. 290a. bul-. 289b.. Mar. Mar. Dîvan. Dilgüşâ. 290b. Dîvan. i-. 317a. v. * Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır. Dîvan. v....290a. gel-. Dîvan.'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. v. 235a. v. Mar. Mar. Mar. 189b .. di-.» gibi çok kullanılan fiillerdir. ol-.

Dilgüşâ. m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. dokuz. v. Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir. Birinci Mesne-vî. v. Mar. 97a.Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m . 169 . 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır. Mar. onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur... Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n . Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir. v. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. Yedi. Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir.60 civarındaki gazelle. 291a.. Mar. 218a.

Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır. Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8. K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. Y azmalarda 68) 69) Dîvan. Mar. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır. 291b. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi). M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. v. elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. 170 . Dîvan. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. 320a.000’e yaklaşm aktadır. Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır. v. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır. Mar.. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63. Minbemâme ise 29 beyittir. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz..

215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır. Tercî-i b en d ’lerinden biri. Terkîb-i bendlerin birincisi. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc. dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den.. (v. 171 . 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. dokuzar beyitlik yedi hâne. B unlardan Mar.onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir. N uruosm aniye (v. İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir.. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır.

Onun koşm alarında çoğunlukla. ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır. Osman E rgin Böl. Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir. İstanbul Belediye Ktp. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir.. s. Mar.b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır. Bu şiirlerde Kaygusuz.. Bu kafiye. 333a.. v. nu : 663. v. 223. 332a. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. Mar. Divan.. 172 .

Gölpmarlı. Mar. 311a. 173 . A. 213. s.. A levî .Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı. v. sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan.BsJctaşi Nefesleri.

Mar. hiç rastlaiiilm am ıştır. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz. A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında. XV. 174 .D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ. v. bu manzumeye de..b. çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan. 328a .

A nkara 1948. Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. İzahlı BaVc Antolojisi. Halil Vedat Fıratlı. Şiiri 175 . 50-51. s.Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir. şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. B unlara bâzı örnekler verelim.

a.54.151.H atayı . e.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® . Gnl. v. s. s. 149 . 52 . T ekke Şiiri Antolojisi. S. PıratU. N. N. 172. M. e. V. H alk Edebiyat% Antolojisi. s. Boratav-H. Ergun. 44 .51. Koca­ türk.. Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm.. V. tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. TŞA. nu : 535. 20. M.. Ank. N. v. V. e. «kaplu kaplu bağalar»*®. Mar. Boratav-H. Kocatürk. s. s. s. 108b.Kul H im m et. Kocatürk. V. a. g. Gölpınarlı. Millet Ktp. g... A. «bir kaz aldum ben kandan»”. 155. 231b. s. g. s. nu : 645. F ıratlı. s. M.46. A. 79) 80) V 176 . 50 . Kaygusuz Abdal . 4 5 -46.. P. 145 -146. V. Ktp. P. a.. Gölpınarlı. «yamru 77) 78) Düffüşâ..

48. Mar. g. «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır . F ırat. e. v.. a.. Kocatürk. 151 . V. F. g. 147. 177 .b. P. s. a.. 334a . Kocatürk. «benk ile seyretmeğe»®^. 333a .. a. «bugün bana bir paşacuk»®^.yumru söylerim»®’. M. N.. 44-45. M. A. v. Mar. «Filibe’de bir kan»®^. Dîvcm. g. s. g. 47 . e. e. N. s. Mar. s. Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü. v. Boratav-H. m v a n . e. g. Kocatürk. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V. V.153.b. M.. s. Fıratlı. V. Eoratav-H. a. 147-148.. e. P.'. 333b-334a.

224 .Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte.225... nu : 663. s. Kitâb-ı Miglâte. Ergin Böl. 178 . O. Belediye Ktp.

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

101b) sencileyin (Birinci Mesnevi. XIV.. Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder. Mar. v.. danlacuk. v. datlucuk (Mar. 180 . 323a-b.Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI. Mar. Biz. v. 82a) bulat «bunlar» (G ülistan. 163a) dim ezem (Budalanâm e. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal. v. asır sonlarıyla XV. Mar. gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz... a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. 5) 89) Divan. s. taş basm ası.

âkil. Mar. Ank. külhan. Ü. söz. 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar. vücâd. gün. 291a) gelübeni (M ar. v. Tanrı. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar.) göricek (G ülistan.. 2) işitgil (M ar. âbid. 297a) hilicegez (M ar.. gönül. bahr. 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e. sır. 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar. mânâ. m üslüm an. Hak. Cennet. pîr. v. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. tersâ.. ebed. u m ­ man. 110b) elün dutdtğı (M ar. Uçmak.. mahalle. yol eri. güman. şe­ hir. cisim. ay. Mevlâ. pinhan... tekebbür.. hikm et. nefs. ikilik. katre. deniz. vahdet. kûşe. kürsü. tevâzu. sıfat. velî.) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi. Ktp. Hüdâ. Gnl. akl-ı maâş. derya. v. v. zünnar. evliya. hai' ■ 181 . yıldız. N u . akl-ı maâd. sâdık. öz. kalem.. v. âlem. yir. ezel. 48) olıcagaz (M ar. imân. keleci. zerre.. bazar. 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e. v... zâhid. levh. ışk eri. tâlib. zat. v.. meyhâne. Çalap. 11b) idühen (M ar. v. 307b. delil. s. v. s. gılman. Tamu. küfür. ten. nu : 6817.dogupdur (B udalânam e. ilm-i ledün. tevhid. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür. gene. î. s. v. ışk. Cehennem. kendüz. mevc. virâne. harâbât. 73b. abdal. m ürîd. sırat. derviş. v. 645. Ktp. çarşu. v. kibir. — Allah. âsüman. insan. 319b) vuruban (Mar. sâki.. birlik. hûri.

bulgur. fil. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. ibâdet. sındı. gazal. çeren. leğlek. su şer­ bet. fâhte. ok. bakır. yâkut. polad. geyik. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. hâr. börk. incü. yarasa. tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. har. — Gül. mâr. gülbeşeker. yılan. servi. nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. hal. karpuz. güllâb. katır. öküz. it. — At. yahni. kılıç. et. cacık. fodulluk. leblebi. nenenk. def. akbaba. koyun. soğan. dana. balık. kuzgun. çö­ rek. deve. tennûre. m ir’at. diken. gibi yiyecek. lâl. kum ru. büryan. bülbül. mercan. incir. sâlûs. kaym ak. sîm . arslan. zağ. — Ney. gonca. âhû. m ûr. gözgü. andelîb. karga. kerkes. koz. köpek. burma. tarhana. çevgen. iğne. 182 Kaygu­ . erişte. kalye. kiraz. eşek. — Kepenek. don. arpa. nesteren. koç. pelût. ekm ek. saksağan. üzüm . tatlı ve yemek ad lan . şah­ baz. zerdali. — Şeker. pam uk. m arsuvan. ayran. yay. pâlüze. fıstık. buğra. yağ. şâhin. kuru üzüm . baykuş. fındık. top„ satranç gibi eşya isim leri. çeng. arpa çöreği. kavak. ayna. serçe. ballı kaygana. içecek. arm ut. zeytin. lu lü . zer. kebap. penbe. hurma. elma. şeftâli.sud. tûtiyâ. kelebek. güm üş. gibi m aden isim­ leri. pilâv. rebâb. kavurm a. tâvûs. saz. kanun. gibi hayvan isim leri. benefşe. sığır. tuz. dem ür. nergis. darı çöreği. — Altın. nesrin. çınar. sedef. yufka. erik. kaz. kurt. bâdem. pirinç. havuç. dilkü. karınca. gibi bitki isimleri. sek. kalın yufka. buğday. helva. düglek. keşkek. samsa. hezaran. çetük. şîr. tûtı.

s. v. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp.. v. 119a) çetük «kedi» (M ar. İstanbul Belediye Ktp. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte. Geni. s.. 113b) Çalab.. 134a) bay «zengin» (Ank.. v.. Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş.. 101b) don «elbise» (Mar. v..«aldatmak» (Divan. 107b) göğündür «pançar» (M ar.Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler. 77b. Bl. Ktp. 299b) börk (M ar. v.«paçayı sıvamak» (M ar. v. v. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır.. 129b. 331a) değm e «her hangibir» (M ar. v. Mar. 333b) 183 .. İ l l a . 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar.. (Mar. v. O.«tariz etm ek. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte. 32b) çem ren. Mar. 111b) çevgân (M ar. 13). (Mar. banla . n u : 645.«ötmek» (M ar. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir.... s. alda.. 300b) döhül (G ülistan. 173. v. k usur bulm ak». 128b) d a k d u t. v. 205) düriş. 97a. nu : 663. 150) bezek «Mar. s.«çalışmak çabalam ak» (Divan. 130b) bigi «gibi» (Mar. 315a) daş «dış» (M ar. v. 225) asst (M enâkıbnâm e. v.. (Miğâb-ı Miglâte. Ergun. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak». v. Mar... v.. 110b. s. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte..

s.. Gnl. Mar.«sarılmak» (Mar. Ank.. 111b.. 191a) özge (Mar. 15a. 79a) öndün «önceden» (M ar. 82a. v.. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. s. s. v. m ikdar.. Mar.«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte. v. V. 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi. 185. 104b) kendüz (G ülistan.. nu : 645. nu : 824/1-2.«bırakm ak» (Ank. nu : 645. 107a) ktran «kenar» (M ar. 305b) m ûş «fâre» (Mar. v. s. 5a) kiçi «küçük» (M ar. 133a) öküş «çok» (Mar. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte. 334b) m undak «bunun gibi. Sb) tr .. v. v. v.. v. 163) nöker «maiyet m em uru. s.. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme. v. n u : 824/1-2. 162) gözgü (Ank. v. 7a) harcı «has olmayan» (Ank.. nerede» (Mar. 44) kakı.. Ü. 333b) 184 . Ib) tsst «sahibi». 132a) sagış «sayı. v. adet. 229a) şarlan. (Mar... v.«kuçaklamak» (Mar. s.. s.. 128a) ög «akıl» (M ar. V. v. v. Miğlâte.. 47) kuç. s. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e...... 98a) karabaş «câriye» (Mar. î. v. v.«ayrılmak» (Vücûdnâme. v. v.. nu : 6817. v. Taş basm ası. Gnl.«düşünmek» (Mar. 236a) kimiş. Ktp. omuz» (B udalanâm e. Ktp. 58a) kant «hani. Gnl. san..eğin «sırt. 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. Geni. 150) kancan «nereye» (Mar.. hesap». böyle» (Mar. Ktp. (Mar. Mar... v. ktp.. 185a) keleci «söz» (M ar. v. hizmetçi» (M ar. Ktp. Mar. v.

«hazırlam ak» (Mar.. 90a) Uçmag (Mar. v. 233a) üzz7-«kopmak» (M ar. v. 107a) yay «yaz» (Mar. 211b) sünük «kemik» (M ar. v.. s.. v.. 167b) uşda. Gnl. Ktp.. 223) soyla. s... halkın anladığı basit kelimelerle.. v. 333b) Tamu. tasavvuf um delerini. v.. cüzdan» (G ülistan.. 7a) yancucak «kese. 185 .. Mar. v. v... O. v.. v. 178a) tapşur. v.. 81b. 334a) yören . s. v. yeniden» (Mar. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır.«göndermek» (Saraynâm e. 334b) uşda «işte» (Mar. 110a) yarag «hazırlık» (Mar.«yaklaşmak. Ank. v... 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar. v. v.. v. v.. 308. 178a) teki «gibi» (Mar. 83b. v. 125a) u g n «hırsız» (M ar. dolaşm ak» (Mar. n u : 645.«em ânet etmek» (M ar. v. v.. v. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte. v..«ufalamak» (M ar. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir.«em anet etmek» (M ar. v. 305b) yarı «yardım» Gülistan.«ağ» (Mar. v. v. henüz. 84b) yenile «yeni. 76b.. İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate... 44) yavt «yakın» (Mar. 167b) neşene «nesne (M ar. 233a) viribi .... 155) tor.(Mar. 92a) yarakla . Mar.. 153a) sın. cüzdan» (Mar.«kırılmak» (M ar.sayru «hasta» (Mar. 153a) yancuk «kese. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar. v. 114a) töre (M ar.

tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. 82a. Gnl. GMistan. Mar. Mar. Birinci Mesnevi. 824/1. Ktp.. v. 12a. nu . v. 212a. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz..K aygusuz'un eserlerinde.. ' 186 . Ank. Onun kullandığı anlatım şekillerini.. v. 1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ.

özinden uluya küstah olma...»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme. 25a. edebsüz olmaya.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre.. 187 . Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. Mar. v. kavlünde dürüst ol. v. özinden kiçiye tekebbür olma.Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu. tâ’ata meşgûl ola. 311a.. Mar. Saraynâme.o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar. hasûd olma.. v.. balıillik eyleme. v. yalan söyleme. Dilgüşâ. Mar.. bu saray nakşına gönül bağlamaya.. peygamberden utana. ’âdetsüz iş işlemeye. 236a. 26a. Dîvanj Mar. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi.

iy insan. iy can. iy’akl-ı kâmil.Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 . iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. iy Hakk’ı isteyen. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır. N asihat tarzında. iy gönül. Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir. dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib.

Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ .dînî meseleler.ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a». v.. Gerek tasavvuf um deleri. 229b-230a. Mar. v. târif ve izah etm e usûlüdür. 189 .. Dilgüşâ. Mar. gerek . bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ. 211b.

dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od. toprak. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme. deri bu dört ata cânibüdür. melûl olacağına melûl olur. et. bu beşi ana cânibindendür'®'. her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. . sinir. cünûndur. bu kudret dost tecellîsidür . 103) Dîvan.«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer.. kıl. evvelâ zühal terbiye ider. v. sâniyen Mirrîh terbiye ider. . tJn.Âbid toprak üzredür. v. yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. Âdemün vücûdı bir şehirdür. Âşık od üzredür.4a. rûh olu r. îst. tamar. kemik olur. yağ.. Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. 102) Saraynâme. 2a. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. Ün.. 3b . nu : 6817. Ktp. Cümle bu hik­ met. taş basması.. 25.. İst. s. Mar. İlik. elin işinden gidermez. et olur. nu : 6817. v. dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. kan olur. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur. Ammâ zâhid yil üzredür. gözini bakdugı yirden ırmaz. Ktp. râbi’an şems terbiye ider.. kan. Muhib su üzredür. su. Mar. Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. 100) Viicûdnâme. 101) Budalanâme.. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur. Kemik. v. 190 . 300b. 58a. sâlisen zühre terbiye ider.

Ktp. Gnl. 45.. Ank. 191 . s..3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. nu : 645. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan..

’âlemün 105) 106) Gülistan.. Mar.Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. 49. 78b. nu : 645. Gnl. Ank.. 192 . v. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi. s. Birinci Mesnevi. Ktp.

26-27. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura. Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış.. s.. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi. 193 .. 150. uyanıgeldi. yine yatdı. Belediye Ktp... Şejrtân ka­ kıdı..pâdişâhı idüm. OE Böl. Mar. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi. ’Azîm cem’iyyet olmışlar. Taş basması. tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“. Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun. nu : 663. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum. V. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır. 267b. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir. Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme. s. Derviş anı görüp eyitdi. . uyudı.. Subhâna’llâh didi. Gözin açup bakdı gördi düşidür. Kitâb-ı Miglâte..

s.Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir. ammâ hîç tınmadı. eyü halvet bulduk. Tann vardur dijöi».. bunun cezâsm virelüm. nu : 663. tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme. sen hîç tınma. O. Şeytan bakdı. Derviş eyitdi. ben ananla söyleşem didi.. AG nüshası. 79a . ammâ der­ vişi bilmedi.. sen nice dilersen eyle didi.. Kitâb-t M iğUte.. Belediye Ktp... 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi. Derviş şeytânı bildi. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü».. bir dahi öyle söz söylemesün.. 194 .... 'İsâ peygamberi bildi.. Ergin. Böl. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler. Mar. v. 155 -156. 37 . s.b. Birinci Mesnevi.38. Şey­ tân eydür. neme gerek. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm.

arka arkaya sualler sorar... v Ib. Ktp. v.. Ank. 5 . Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. Mar. 195 . s. Ank.214a. Gnl. Gnl..6. Ktp. İst. Vücüdname. nu : 645. 213b . Ktp. 112) 113) 114) Dilgüşâ. Gülistan. s. nu : 6817. üniv. nu : 645. 44.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a.o. v. 203 . Mar. 333a .. vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan.

bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır. Mar. Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan.. diğeri «Filibe’de yenile . v. 204 .Yanbolu’da bir kan». Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni .Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır. 334a.

yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır. v.. v. Üstelik Kaygusuz. 205 . Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un. Dîvan. Bâzı an ah tar kelimeler. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan.Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler. ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır. bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. 335a. Mar. 334b. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır.. Mar.

206 . s. «câ­ zû ayyâr» dır. kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır. 332a. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir.. Dîvan. Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur. F akat Kaygusuz. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği. v. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. Taş basması. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir. K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme. Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. Mar. «Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla. sana kiraya virîhnişdür»’”.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. 9. «Vücûd» ise geçicidir. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur.

eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur.nimetleri» dir. M. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. K ocatürk. s. 207 . akına çeriye gitme» de­ m ektedir. Kocatürk. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. Türle. «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. N itekim Kaygusuz. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından. Söz gelişi V. M. Meselâ o. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. O halde b u rad a «akma çeriye gitmek». 290. E deU yatt Tarihi.

eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. Dilgüşâ. halk diliyle ko­ nuşm akta. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır.. Böylece Kaygusuz. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle.vücûdu» nu kasteder. Mar. v.. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur. / 208 . v. Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir. 217b. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem. 79b. Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür. üç yüz altm ış altı çarşı. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız. Mar.

.b. 1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi.. 81a. v. v. lJcin<^ mesnevi. 119a. 92a İkinci mesnevi.. Mar.. Mar. İ l l a . Birinci mesnevi.latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: . Mar. v. 209 . v. Mar.

Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .

GüUstan.. Mar. Mar. v. 114a. 63 .. Saraynâme. g. 184b-185b. 8 9-90. 163a. 132b. v... Ktp. Dagrh.Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. M. v. s. 82a. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 . Mar.64. Ank.. Birinci mesnevi... v. Gnl. İkinci mesnevi. Y. Mar. s. v. nu : 645. G-ülistan. Mar. 176a. e. Mar. Üçüncü mesnevi.. a.. 7b. v. Mar. v.

Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z. pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. çarşıda. 5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme. boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^.. 12-13.«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır. sokakta. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a. .. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta. 212 . s. Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. Taş basması.

s. Belediye 663. nu .Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. 225. Ergin. 213 . Ktp. 296b. Mar.. İst. Bl. O. v.

Mar. v. . Mahlûk ne çâre idebilür. 214 . 333b. 335a. . v. s.5. Budalanâme.. Mar. 155) 156) 157) Dîvan. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi.y . 4. Kabûl iderse hoş..Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi .idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^. Taş basması. Dîvan. Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola.

. Bilen bilür bilüri . Bilmeyen bil­ mez. hod yine ne söyleyem. Budalanâme. 215 . 24.E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem.« .Sen seni bilmez isen . 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir. s.Bulagör bir bilüri»‘“..bilmeyen ne bilür bilüri .

Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. Fakat. Hâlik. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. K irdâr. O. ibâdet. halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz. Tanrı. Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. Yaradan» kelime­ 216 . H üdâ. Kaygusuz’da «Allah. O. a) İtik at i. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat. Allah «Allah» kavram ı.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I. Mevlâ. Rab. Hâk. Çalap. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder.

nu . kadîr. 62. hakim .ender . Gnl. çelil. v. basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . Allah'ın «hay. kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r.. ta ala. alîm. celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır.. Ktp. cemîl. İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr .b. s. ganî. habîr. Mar. vahdâniyet. semi. Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb. bâki. 105a . Ank.celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme. 645.kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . rahm an. Gülistan.leriyle ifâde edilir. lem yezel.fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür . «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. 217 .

Mar. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur. Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah. insana her şeyden daha yakındır. v. Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. Gnl. v. o halde Kaygusuz. 218 . nu : 645. Mar.. Saraynâme. 140. «vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir. h er yerde m evcuttur. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». 4b. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir. Allah’la senli benlidir. 34b. s.. Ktp. Ank. Tabiî bu.. kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir.

«fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir. O. Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz.. nu : 535. 213. v. S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta.B ektaşi Nefesleri. onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. Aynı husus. 108t) Kağnı arabası. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp.. A levi . Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte. Ali Em lrl Bl. 219 . Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük. s.

nu : 224/1.. Ank. «Melek» kavram ı için «melek. v. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır. peygam berler­ le. 220 . Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. Ktp. Onun eserlerinde en çok adı geçen melek. 3b. Mar. melâike. Cebrâil. Dîvan. Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. 295b-296a. v. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul.Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann.. Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. Gülistan. ferişte» kelim elerini kullanır. Cebrâil’dir. Gnl.

221 . s. s. insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm.. «Azrâil'e müşâbihdür. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer.. nu . İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan. 53. Ktp. Gnl. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. B urada melekler. Mikâîl’e müşâbihdür. Ktp. nu : 645. Gülistan. Ank. Gnl. 49. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür. İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür.Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. 645. Ank.

Evvelki kulak. İst. 3b. J](irinci Mesnevi. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. Kaygusuz’un eserlerinde. v.bilîdür. v. 3a. b ir elinde asâ. «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz .. tîniv. İst. tiniv.. ’Azrâîl’e müşâbihdür. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. Îsrâfîl’e müşâbihdür. boynunda teşbih. Vücûdnâme. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». Ktp. bâzan «şeytan. Bu rüyâlarda şeytan. her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. dördinci dehân. Şeytan. Ktp. nu : 6817. . Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer. Mar. cepkeninde seccâde. 72b. üçinci burun. v. «ak sakallı. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. Mikâîl'e müşâbihdür. ikinci göz. şeyâtin» kelimele­ riyle. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle.. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte. nu : 6817.

G ülistan'da Hz. 47. Ank. nu : 645.. 215a. Dilgüşâ. Gülistan. Ayrıca Firavun. 223 . s.ba» şeklinde tasv ir edilir. Dakyânus. v. Gnl. Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. Derviş. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer.. Ktp. şeytanın torbasını alır. Mar. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder.

Divan. 224 . bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. Gnl. K itaplar Semâvî kitaplar.. v. Ank. Ktp. s. v... Ank. 56. s... Mar. 72b. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an». Gülistan. Gülistan. nu : 645. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada. Ktp. Gnl.3. 56. nu : 645. Mar. 338a.

Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. s. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler. Ahmed. hayrülbeşer. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. Gnl. M uhammed. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer. Gülistan. Ank. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. 225 . «peygamber.. Gnl. nu : 645. K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. Tabiîdir ki Hz. 18 3 a-b . Gülistan. 57. M uhammed.Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. nu : 645. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. Kasım» adları ile «habîbullah... Ktp. 56. v. Mar. Mu­ ham m ed. Ktp. s. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir. «Mahmud. Gerek kavram olarak. nebî. Ank.

K aygusuz'da Hz. Ktp. Gnl. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . M uham m ed'dir. İşte bu sebepten Kaygusuz. s. 4». Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. «kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle.. îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası. peygamberimizi. O. Hz. 2. 1. nu : 645. diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. İlk yaratılan onun rûb u d u r. 226 . M uhamm ed. Ank. Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. Bunun başlıca iki sebebi vardır. M uham m ed'dir.

«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. m uhtelif vesilelerle geçm ektedir. Hz. Gnl. 26) Budalanâme. Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. her biri bîr söz söyledi. 2 3 -2 4 . da y er alm aktadır. V. Gülistan. Taş basması. Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber. s. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar. . Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. m eleklerin kendi­ sine secde edişi. Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». 47 . s. berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. nu : 645. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası. Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. Âdem. 27) 227 .. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. 217a-b. . Süleym an’dır. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur..54. M uham m ed’den sonra. Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür. Dügüşâ. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. hiç biri bunı temyiz idemediler. Ktp. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la . ve Hz. Hz. Hz. Mar. Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî. Âdem’in to p rak tan yaratılışı. Ank..

B unlar içinde Hz. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz. 54 . N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. G ülistan'da Hz. M uhanm ıed’ ıden başka Hz. s. Yâkub yaşlı göz­ leriyle. Hz. Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. îbrâh im .. Biz. Belediye Ktp. kelim etullah. Âdem. Yûsuf güzelliğiyle. îsm âil kurban edilmesiyle. M uhammed. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^. îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. safiyyullah.Hz. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. 195 vd. nu : 663. s. Adem. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır. îsâ. Eyyüb sabrıyla. Ank.^ kâh b ir adada devlere. s. M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. 193-195. O. Ktp. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. nu : 645. 174 vd. Kitâb-i Miglâte. îb râh im . Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. perilere. Söz gelişi.. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte.57. 228 . îb râh im N em rû t’la. Mûsâ. Mûsâ.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. Mûsâ. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle. ifritlere sultanlık etmekte^’. halîllullah. Bölümü. Ergin. îb râh im . Süley­ m an ve Hz. ehrim enlere. ve Hz. Gülistan. s. Nûh. habîbullah’dır. cinlere. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar. îbrâhim . Gnl. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. Kitâh-% Miglâte. rûhullah.

229 . v. Mar.Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler. «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi. 96a..

m ahşer. 230 . şefâat. 72a. yevm-i kıyâm et. subh-ı kıyâm et.Y a s â Peygamber. Âhiret kavram ı. m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır. Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. Cennet. mizan. Mar. gılman. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde. hesab. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir. Kevser. sırat. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır.Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5). Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. Birinci Mesnevi. v. sual.. 71b-72a. hûri. Sûr. Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. «âhiret.. Birinci Mesnevi. v. Mar.

Gnl. 4i. Mar. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir. M uham m ed’in şefâati. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû. v... v. bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı. v. Mar.. Ktp.. s. 233b. 148a. 231 . Gülistan. GüUstan. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. Ank. 234a. Mar. âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. Dilgüşâ. nu : 645.

Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür.7 . Ammâ sen senün bildigüni ko. Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola. bir m ürşid-i kâm ile iriş. gam u gussa başına üşm iş. Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. h ayrân ve sergerdân kalmış. Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir. Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. . Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir. s. Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. âhiret m arazlarından em în olasın. H er birin b ir sûretde tebdil ider. Dahi m agbûn oldun.H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. gain u gussası yok. 232 . 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a. 'ârif ol. Kendü hâllerinden haberleri yokdur. Taş basması. 6 .sen seni bil dimekdür. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak. B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun.

v. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. Taş basması. sekâhum rabbuhum*^ bâkî. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir».hâlün mahşerde ’ayân olacakdur. Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin. budur zevk. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Ol şarâbı Hak ögmişdür. «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. s. İşte budur lezzet. anlan sen rûşen görürsin. Rabb sâkî. Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. dîdâr bâkî. Cümle yaradılmış yine gelür. mîzan. budur şarâb. âyet. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. 233 . şarâb ü lyş bâkî. dil ile vasf olmmaz. ikinci Mesnevi. Anda temâşâ bâkî. 118a. Mar. BuddUmâme. visâl-i bâdesin iç»''^. S ırat. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat.12. söyleşür. 21. mîzan ise «mîzan. am içen ganîyy-i mutlak olur. 11 . Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. insan sûresi. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır..

. 213. 108b. Gölpınarlı. Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. gılm anlar. 234 . Ali Em îri Blm. Millet Ktp. havz u kevser anlatılır. hûriler. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. Rıdvan. Cennet’in güzellikleri. üçüncü Mesnevi. Nâr-ı cahîm. Duzah. 112a. A levî . Adn. Behişt. onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet. Firdevs. Tamîı.. Cehennem ise «Cehennem. v.B ektaşi Nefesleri. 133a. v. ikitıci Mesnevi. v. A. Mar. 319a. v. Mar.. nu : 535.. Uçmak. 186. Mar. Mar. s. Dîvan..Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz. Naîm» kelimeleriy­ le. v. Od» kelimeleriyle ifâde edilir..

kullara verilm iş b ir nim ettir. G ülistan’da Hz.. v. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet. Mar. Saraynâme. 130a. İkinci Mesnevi..Cennet. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet... v. v. Mar. V. nu : 645. Üçüncü Mesnevfi/ Mar. gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan. Mar.. Üçüncü Mesnevi. H uriler. 58b. Gnl. 47. 125a. 235 . 108b. Ktp. Ank. s.

bir yirde galaba dîvân durmış gördi. . cümlesinün suçlan bağışlanmış. cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. Derviş gördi kim hisâb günidür. ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte.K itâb -1 M iglâte’deki derviş. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6.Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. sormak istemek günidür. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış.) ser-firâz olmış. soru. Kazâ ve Kader . yatup uyuyu kaldı. 168 .. Hazret-i Muhammed (S. maksûd yirin bulmış. . O. .A. müstagrak olmış.. derviş ki bu hâl gördi.. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler. ’aceb ne ola didi. M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır. ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin. . bu kısım larda hesap günü. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler .169. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi. cümleye rûşenâluk. s. cümle eşyâ uyandı. 663. b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. Ergrin Bölümü. « . Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler.. Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. ilerü yürüdi. nu : 236 . hisâb t ^ â m olmış. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. Andan nâgehân ol nûr berk urdı.B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. Kaygusuz. r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder.V. her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi. Belediye Ktp. .

v. 1. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer.. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar.. 237 . Dîvan. 339a. 100a.mihler yapılmakta. Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer. v. Mar.

. 24b. hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Ktp. hayr eger şer. 175a. 45. Dilgüşâ’da Kaygusuz. Mar. Gnl..Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2. s.. Ank. nu : 645. Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3. Mar. 238 . Bâzan da Kaygusuz.. 57) 58) 59) 60) Gülistan. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder. Mar. v. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. Birinci Mesnevi. 85a. Gülistan. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . Saraynâme. v. v.

bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. Saraynâme. iy bu cihânda özini bilen insanlar. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. hayvanlar gördi. 17a. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ .. Hakk'un uluhgı. cümle 'âlemden. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. cihânın ibâdet yeri olduğu. İnşân Hakk’un hikmetine bakdı. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür.. 61) 62) ZHlgüşâ. v. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. hayvân gördi hayrân oldı. Bes iy tâlib-i Hak. 239 . dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet. tâ'ata meşgûl oldı. Allâh'a 'ibâdet ideler. ve S araynâm e’de. Mar. Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar. Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. bu bir bâbdur. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle. bu sebeb yaradılmış halk içündür. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı. tâ'ata meşgûl oldı. Mar. 243a. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*.şer işlese şer bilür. v. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git.

sözi delil olur. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. v.. 25a . temiz gerek. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme. K\tâh-% Miğlâte. işi hâsıl olur»^. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. Dilgüşâ. v. Mar. Mar. Anun ’aklı kâmil olur.. Bak «İlâhi» bölümü.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği. ’ibâdet. hikmet ile söylemekdür. ’ibret ile bakmakdur. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür.b. özinün hakikatini bilmiş ola. İcâbet temizlik üzredür. 265b. Hak’la vasi olmış ola. ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. kudretini görmekdür. Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı.. 240 . Bes iy tâlib.232a. 231b . gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. v. Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür. Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür. Mar.

Mar..tadı gelür. Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile. v. 231b. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . Mar. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. v. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. dahi kendü nefsün yok bile. 66a. Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. v. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür. isbât var bilmekdür. evliyâya muhib ola. Mar. dahi nefsün tekebbür itmeye. Allâh'ı bir. Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^. kelime-i tevhidi. Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın. 65b .66a. Nefy yok bilmekdür. G örüldüğü gibi Kaygusuz. Kelime-i tevhîd. her işi işleyen Hak’dur. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir.. 241 . «Zâhiri ol. Saraynâme.. Saraynâme. peygamberi hak bile.

77b. Bu şiirde. 183b. Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir. kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz . v. v. Gülistcm.Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2. Mar. Mar. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî.. 242 ..

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

244 .Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme. s. e. 5 1 -5 2 . s. S im Baba. 687. Ank. nüshası. Dağb. 5 9 -6 1 .. A. Y. B ektaşi Tornan. İstanbul 1935. nu . Ktp. s.. AG. 20-21. Gnl. a. V. 7 5 a -7 6 a . M. g.

Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur. Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden. s. v. Üçüncü m esnevi. Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder.. fa­ k at bu defa sûretin gizli. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur. 129a. Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*. Mar. Zekât. Taş basması. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’. peygam berlerin şeriati üzre olacağından.b. Oruç. 245 . 16-17. Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır. .3.

H lb . O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. İkinci mesnevî. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. Mar. zina yapmak. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı.ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir. h er yer K âbe’dir. O.. v. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. Mar. 317b. domuz eti yemek. 246 . v.. Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. Mar. 112b. hırsızlık etmek. adam öl­ dürmek. v. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. kumar oynamak. İkinci mesnevî. 75) 76) 77) Dîvan. oruç tutmak.. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur.

F akat kibir. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir. sâlûs. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez. mağrur ol­ mak. ’ucb. Binânenaleyh nam az kılarak. tekebbür.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 . am a kibirden. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. tn san saf ve sâdık olmalı. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . safâ. mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. riyâdan kurtulm ak. Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. sıdk. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. O. iki yüzlülük». riyâ. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar. kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. kibirli ve riyâkar olm am ak. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. riyâ. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. 'ayyârlık. mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı. 1. zerk.

Ktp.62.Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan. Gnl. 143a. Mar. An. s. a& istan. 248 . 61 . nu : 645... v.

v.Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan. Gülistan. Gülistan. Mar. Gülistan. Mar.. 82a... Dîvan. v. v. Mar. 249 . v. v. 153b. Mar. Birinci mesnem.. v. Mar. 192a. Mar.. 299b. 317a.. 153a.

v. 250 . v. 158a.. v. 188a. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı . 306a.. v. Mar.. Gülistan. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. 85b.yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3.Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2.. Mar. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir. Mar. Torbası . Mar. Divan. Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi. Bu kavram ı o.. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder. Dîvan. Mar. Gülistan. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız. 299b. v.

. 93a. v. Gnl. s. nu : 645. Üçüncü mesnevi. v. Mar. Ank. 132. 143a. Mar. 261. 143a... v.. v. Ktp. 251 . Mar. Gülistan.Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis .. Birinci mesnevi.tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan. Mar.

Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. Gülistan. «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. 92a . 252 . hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır. Edeb . Mar. v. İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». 153a.. Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur.«hayâ» m ânâsında. edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır.. O. Kaygusuz «edeb» kelim esini hem . Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir. Mar. T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir.b.îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4. Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi. v.

Gülistan. v. 127a. 152b.. v.. 154a.. Mar. 253 . Mar. Gülistan.Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi. Mar. v.

Bu iktiDîvan. Mar. 104) Saraynâme. Ol ki sonun san­ madı. 39a. v. 33b. gerek m ensur eser­ lerinde.. Mar. v. evliyâ enbiyâ oldı. dolaşdı. Mar..N utuk» bölümü. v. Âyetler Kaygusuz Abdal. edeb bekledi. Ol ki edeb bekledi sonun sandı.. Mar. v.. 101) 254 . 107) Sonunu düşündü. 105) Saraynâme. v. Mar. 328a. 229a. 103) Dilgüşâ. 108) Dilgüşâ. 74a. Birinci JHesnevî.. v. 106) Saraynâme. v. Mar. sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder.. 102). gerek manzum. Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri .. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1. 12b. 247b.Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^. Mar.

B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— . A ’raf sûresi. v. (Dîvân.rabbiküm kâlü belâ. Mar.şem m e vechu’Uah. l ’l7. 83.yekûn. 313a. Yâsin sûresi. 115) 255 . v. Bakara sûresi. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Bakara.. 172 (Saraynânne. Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir. a. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır. 100a. 326a)... «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır. 26. ttaiv. Mar. 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît. 332b). Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. a. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler. Rahman Sûresi. a. 35.. Ktp. Divân. Mar.bas. 12a). 115 (Div<m.. 43b). tiniv. v. nu : 6817. 324b). v. v. ( Saraynâme. 82. Mar. a. a. 31 (Vücûdnâme. B akara sûresi. 8a). Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. v. Yasin sûresi. sonra eşyayı Meleklere gösterdi. V. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . Küllü m en ’aleyhâ fân. Vücûdnâme... 26. s. Ktp. a.. K ün i e . Ta§ basması. a. (Vücûdnûme. a. İst. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. Â l-i İmrân sûresi. ta ­ savvufla ilgili olanlardır. 68. 110) Fe . nu : 6187. 12b). Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir.>. Mar. M ü’min sûresi. 47. a. Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir. 4 1 a -b . Mar. O. v.. a. a. Meryem sûresi. N isâ sûresi. V. 126 (Budalanâme. İst. Birinci Mesnevi.

70 (Dîvân. O ’ndan başka Tanrı yoktur.»'“ «— . Yunus. 289a. v.. Â ’raf. Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık. Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*.»“^ «— . v. s.2 a ) . 14b). 62 fVücûdnâme. sizin mzdan bin yıl gibidir. Isrâ. l b . Kasas. 12-14 (Vücûdnâme.K im oraya girerse güvenlik içinde olur. 256 . Onlar üzülmiyeceklerdir.And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık..»”’ «— . Hüküm onundur. Vüvnldnâme..Rabbımn katında bir gün. 28). a. . hattâ da­ ha sapıktırlar.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— . Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. 47 (Budalanâme. 97 (Budalanâme. a. Al-i îmrân. 4). «— . E l-M ü’minün. 179 (Dilgüşâ. derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık. O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara. İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur. . Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik.. a. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . Mar.. a.. 247a. Mar. Vücûdnâme. Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. s.. v.. a. a.. O’ndan başka her şey yok olacaktır. v. a. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik. Hcc. a... 10b). v. Biz insan oğullarım . 14a)...«— . 88 (Vücûdnâme. 7b). v.. 262 (Biritıci Mesnevi Mar. 97a). sayacakları- «—.

bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı.. s. 10 (Budalanâme. Kamer. a. 53 (Vücûdnâme. a. thlâs. 12). 297b). a.. — . s. Zâriyât. v. İnsan. De kİ. v... 21 (Budalanâme.... Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. 105a). 1 (Gevhernâme. 50). Mar.. v.Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık. a... a. 37b) Necm. 8b). 32 (Dîvân. O ’da: Ben yenildim. a. a..G erek âfak da. .. Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — . 56 (Saraynâme. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz. Mar. De kî. İnsan ancak çalıştığına erişir. — .«— .»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. o halde insanlar arasında adaletle hükmet.»*^ «— . Zümer. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — . 13b). 28). v.. a. Rablan onlara tertemiz içecekler içirir... İ l a ). 39 (Vücûdnâme. v. o Allah bir tekdir.. v. 257 . 9 Fussilet. (Budalanâme. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — . 26 ( Vücûdnâme. s. Mar. a. Zuhrûf.R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . — .

Müsned. 217b. Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. (Saraynâme. M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir... ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır. 66a. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır.. 260b. Muhammed el-Adûnî. Müslim. 361. Böl. Ergin.s.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^. Belediye.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. 190).. Mar. tbnl Tejnniyye. C. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır. güçleştirme. Kitabu’l-’ılm. tsmâil b. s. Abdurrahman es-Sehâvî. (Vücûdnâme. Muhammed b. s. Budalanâme. 399. 3. 356. 283. v. 2). «uydurmam. el-Makastd-uUHasene. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır. s. Hadis nu : 2532. Kahire 1965. Suyûtî ise. C. Muhammed b. mar. ?. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. s. v. s. 131. 4.2. Nevevî. Hadis nu : 1213. Üçüncü Mesnevi. el-Makasidu’l-Baaene. 412.. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». O. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. o halde insan vücûdu bilinm elidir. Haleb. 218a. Mar. (D ilgüşâ. 209': C. C. <KSâbit değil­ dir-». Keşfu’l-Hafâ. Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir. v. (Budalanâme s. 2. 417. Ahmed tbnl Hanbel. Bab . 365. Kahire 1956. s. 1. 124a). Buhârî. Kitabu’l-’ilm. 24). 436. 134) 135) 136) 258 . nu : 1321. 239. diyebiliriz ki. B ab : 11. Abdurrahman es-Sahavî.. Hadis nu : 926. 4. s.

dini hüküm leri. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^. 1.. Kahire ?. g. Mar. C.. g. a. Hadis nu : 1884 -1885... 147. 248a.«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat. v. 251a). em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır. s. a. g. 83. g. âyet. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” .w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir. El-Adûnî. 7b). s. Hadis nu . El-Adûnî. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân.. C. a. (Dilgüşa. C. {Üçüncü mesnevi. 147. 1. Hadis nu : 381. v. e. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'". a. «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu. 22). Muhammed Fuâd Abdülbâki.g e. e. Ell-Adûnî. Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an. Cum’a sûresi. 2. Ayrıca bak . 8. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî. 455. e. Is­ lâm Dini'ni. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. s. 259 . Mar. A G nüshası. 5. 439.. Hadis nu : 1215. s. «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. S. (Menâkıbnâme. buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. g. Kaygusuz. 28). s. «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. e. (Budalanâme. s. v. s. Kitâbu’l-imân. 2. ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. 1. 1745. Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme. El-Adûnî. el-Lü’lü ve’l-Mercân.. Eser­ lerinde. s. C. 127a). a.

ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. 260 . Tann'yı görmektir. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ. Bu bakım dan o. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. Hz. eserlerinde Allah’a varma yollarını. Kaygu­ suz Abdal'ı. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek. O. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır. Zira Kaygusuz. N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde. bugünkü m ânâsı ile değil. Ona göre içmekten m urat. şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir. esrar ve şarap içmeği.ve H adîs'ler olduğu görülür. onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır.

on sekiz bin âlem.II. dünya. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder. burçlar. Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. gök. akl-ı kül. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. zât. Kaygusuz. âhiret. gündüz. Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. yıldızlar. şeb-i vahdet. bâtin. 1. şer. Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. K âinât. yer. nefs-i kül. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. bu hâli «lâ-mekân. hayır. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. Cennet. aynı oluşu. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . Cehennem. zâhir. G ülistan'da. gece. bütün varlıkların b ir oluşu. Vahdet-i vücûd.

. Ktp. s. Ank. 645.Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan. 44-45. 262 . nu . Gnl.

Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü...Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. 263 .. Taş baskısı.. Saraynâme. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi. dir. durdı. Mar. B ütün kâinat.. IMgüşa. s. Her eşyâ yirlü yirin aldı. Ktp. Mar..... v. Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. 228b. Budalanâme. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k . v. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*. s. v. tTniv.. bu nakş ü pergâl tamâm oldı. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme. 228b. nu : 6817. Budalanâme. tst. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden». nâgâh gördüm bu yir ve gök. ayân etm ek is te r . Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^. Tas basması. Mar. bu kevâkib ü seyyâre. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi.. 17. 6a. 8b. THlgüşa. 17. v. resm ü şekl kunldı»’" '’.

s. Taş basması.46.. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. Dügüşa. v. Taş basması. Gnl. s.18. M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi. Ank. 45 .bünyâd eyledi. 17 . Mar.. Budalanâme. Ktp. 228b. Tanrı. Gülislan. s. \ 264 . kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. 150) 151) 152) 153) Budalanâme. nu : 645. 18. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat. T an n önce Hz.

güzellerin yüzündeki göz. şekerdeki lezzet. Fakat bu kesret zâhirîdir. dünya. balığın içindeki Yûnus. hayır ve şer. peteğin içindeki bal. hepsinin aslı Allah’tır. bitkiler. aslında O’nun vücûdudur. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. Leylâ’nın yüzündeki güzellik. gökler. Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. hayvanlar. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. âhiret. melekler. hâsılı «herşey» yaratılmış. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât». Âlemdeki bütün mevcûdat. zaman ve mekân. yıldızlar.2. Ferhad'a Şirin görünen. Yerler. gönüldeki fikir ve tedbir. insan­ lar.

Birinci mesnevi Ank. 71b .. s.. v. Birinci mesnevi. Ktp. v.72a.. nu : 645. Mar. Gnl. 191. Mar.Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi. 100a. 266 .

Tanrı’dan aynı. 267 . andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. v.. O. Mar. «Lâ» nın nefy (yok­ luk). Hak’dan aynı. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân.289a. k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır. 288b .Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. bu kavram ı «gayr-ı Hak. 306a.. Dîvân. Mar. v.

. Ktp. İst.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. nu : 1321. Mar. Vücûdnâme. Gülistan. Mar. O Eîrgin Bl. s.. Mar.. Belediye. 66a. A. v. buyurur ki. V. 268 . hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh .. 77a . v. «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür. Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. Vücûdnâme. Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı. 141b.b. Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***. v. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi». v. 9b. nu : 6817. Birinci mesnevi. 186.. Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur.. üniv..

51a.hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân. Mar. v. 295b. Mar.. v.. Mar.Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme. Dîvân. Mar. Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I . v. Saraynâme. v. 313b.. IMnci mesnevi.. 269 . tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir. 111b.

b.. 270 . kendüden gayn kimesne görmedi. Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı. kendü vücûdınun içinde sır olmış. Velî yir gök gördi. Kaygusuz Abdal. Cemî yirde 168) Dîvân. tek ü tenhâ hemân özidür. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz.«Ene’l-hak» kavramını. 307a . v. Max.

gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. Hemen hemen her eserinde. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir. v. îst. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. Taş basması. Osman Ergin Bölümü. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. Budalanâme. Vücûdndme. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. O. Ktp. Derviş fikreyledi. s. Ona göre Hz. aydur.. Ünlv.. Belediye Ktp. s. 145. insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. tst. gönü cûşa geldi. 24. 271 . Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. öz vücûdından gelür. nu : 663. nu : 6817. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. 9b. düş degül. Gözin açdı gördi çindür. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir.

çarşılar.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür. v. Ktp. altı bini hayvânâta müte’allikdür. v. altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. 6a. Vücûdname. on sekiz bin sıfâtdur. altı bini inşâna müte'allikdür.. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. Vücüdnâme. İst. Üniv. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. B irinci mesnevide de Kaygusuz. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. 11b. nu : 6817.. v. kapılar. v. insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ . pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi. Birinci mesnevi. Univ. Ktp. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur. Mar. cümlesinün rengi vardur. 79a vd. Mar. nu : 6817. duvarlar. 272 . İst. 7b.. 108a. içinde m ahalleler.

. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. nu : 6817. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme.vb. Saraynâme. Mar. Birinci mesnevi.. \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması.’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” . v.. İst. 78b. v. tJniv. 273 . Mar. v. Mar. Ktp.. v. 3a. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır. Birinci Mesnevi. 7b. 86a.

bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. Mar. cümle eşyâ uyandı. 112a. Mar. v. 248b. Dilgüşâ.. Baraynâme. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal. v. 274 .lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur. İkinci Mesnevi. Mar.. 86b.Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu. 42a. Mar. v.. 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“.. v.

Mar. A yrıca b a k : Hülâsa 275 . 183) 184) Dilgüşâ. Budalanâme. s. Taş basması.Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. 249b. v. 18-20..

Mar.«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır. 109b. Saryanâme. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi. v. v. 102b.. 93a. İkinci Mesnevi Mar.. v. Mar.. Birinci Mesnevi. v.. Mar. " 276 . 67a .b.

72b.. v. Gnl... v. s. Mar. 277 . Ktp. 645. Mar. Ktp. Ank. s. Mar. Mar. 78b. Ank.. 65. v. Birinci mesnevi. Birinci Mesnem. Birinci Mesnevi.. Gnl. Gülistan.. nu : 645. v. 225. Bürinci Mesnevi. 292b.f f ) Nişân . nu . 73b.Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom.

164b-165a. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. 152b. pâdişâh m akâm ı. nutk-ı hak. Allah sevgisi. v. sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer.Sır . seyrangâhı. Allah’ı Gönül de bulur. Zira Allah. manevî b ir kâbe. m arifetu ’llah. hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı. Mar. yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir. 278 . H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter. H akk’ın nazargâhı..Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. Kaygusuz. beytu ’l-hak. Mar. Gülistan. v. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş. cihan aynası..Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül .

Sarayname'sinde de gönlü. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. s. 43b . 279 . M arburg Nüshası. 152b. m eskeni. m akâm ı..10. Zira gönül. Mar. v. 69b. 7 . varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür. Taş basması. Saraynâme. h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Gönül. Allah’ın evi. Mar. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. tanıklığı. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. v. bu âlem in seyrângâhıdır. Zira Allah. v.. Saraynâme.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür. Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. Budaîanâme.44a.

gönülde «gûher». her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır. Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini. Gönül içine giren kişinin vakti hoş. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. aşkın kendisine delil olduğunu anlatır. kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 . zîrâ gönül.Kaygusuz. insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu.

Çünkü Allah. 117a-‘ b. Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören. v. 281 . Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. «gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi. Mor.. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur. «nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır.Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3.

142a. Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan.b..Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân. v. 282 . Mar.

fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış. 211 .Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah. v. Mar. Aıik. v. Ktp. 89b . ilk olarak Hz. Budalanâme..ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur.212.. Mar. îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir. bâ­ zı eserlerinde. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? . Mar. daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler. Saraynâme. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi.. 24. Kavgusuz. K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. s. 43t>.. Gnl.90a. Dügiişa. 283 . s. nu : 645. v. 217a. Taş basması.

v. Taş basması. Mar. Dîvan. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme. 304a. Mar.. v. 6. v. 300b.. v. 18. s.. Mar. Dîvan. 294b. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ . Dîvan. Mar. Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal. 284 . Budalanâme. 301b. b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir. s. Taş basması.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. Dîvan..

T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . budur şarâb. 105b . Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme. Anı içen ganî mutlak olur. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. Budalanâme. s. Mar. İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör. sekâhüm rabhuhum bâkî. . Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. 285 . . «deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Anda temâşâ bâkî. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker. budur zevk. . dîdâr hâki.Bu ayrılık kavram ı. v.. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal.106a. 11-12. Taş basması. Rab sâkî. dil ile vasf olınmaz. İşte budur lezzet. Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. 01 şarâbı Hak ösmisdür. şarâb u ’ıyş bâkî.

v. T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat.. Mar. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi. 14. 286 . bu kavram için «teferrüç. 112b. mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. v. 298b.. Tag basması. seyran. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır. Dîvan.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. sefer. Kaygusuz. Mar. 3. Budalanâme.

d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa.. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi. Mar. v. 300b. Mar. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir. B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır.. 78a. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® . Mar.. 2a. tarikat. hülâsası. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir. tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır.. marifet ve hakikattir. Mar. B unlar sırasıyla şeriat. 79a vd.. v. 73b. v. Birinci mesnevi. 287 . Birinci. Dîvan. v. B urada der­ viş.Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi.mesnevi. v. Mar.

Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .lanır.

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

Mar. Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. er. ü stü n b ir insandır. mânevî nüfuz sâhibi. sofî. 82b . tst. güz mârifet gibi. ehl-i dil. t)îüv. rehber. âşık. Ktp. gerçek er. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır. Ayrıca ana rahm i şeriat. delil. v. yaz tarikat gibi. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. v. kalbleri ve sırları keşfeden. 4b. cihanda durm ak mârifet. 290 . e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya.83b. mürşîd-i kâmil. der­ viş. cihana gelmek tarikat. «evliya. nu : 6817. Buna göre kara kış şeriat gibi. b ah ar hakikat gibidir. Vücüdname.. Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. mürşid. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi.Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır..

291 ..sevkeden. Mar.. v. tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan. da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. 146a. m ârifetten hakikate u laştıran onlardır.

v.Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan. Mar. 292 . 172b..

Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî.. Birinci mesnevi. 85b.. 293 . 86a. v. v. Mar. Mar.

v. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş. şarâb. Mar. Kaygusuz’da «H arâbat. Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. H aydar. 96b. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. S a’di. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî. Hallâc-ı M ansur. «mey. İbrahim Edhem . H asan-ı B asri. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. beng. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî. Bâyezid-î BistâmJ. H oca A ttar. evliyâlar şahı. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır.. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali. Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. Cüneyd-i Bağdadî. Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir. 294 . Aliyyü'l-mürtezâ.

ya doğrudan doğruya. «m elâm et tabii. nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . O. O. «Sakal kırkm ak». daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir. «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. «hakikat» m ın peşindedir. «bâtın» ı. Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. Son olarak ifâde etmeliyiz ki. İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. zâhirî olanın. sûretin peşinde değil. «yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle. ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. «ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r. 295 . Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. hırka. şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim .«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. «İbn-i ledün». h er sûret. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar.

O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a. ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır. Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz». o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 . M enkabevî ve hakiki hayatı. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. M enkabevî hayatı. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. Çok iyi tahsil görm üş. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. Bunun üzerine Alâiye beyi. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. B ir av sırasında. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş.

Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. M ısır’a gidiş târihi. Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. 297 . menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir.yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. onun eserleriyle teyid edilm ektedir. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. Çünkü bu husus. Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır. Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti. m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir. K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin . Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız. K ırk yıl hizmeti. Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz.

Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz. Gülistan. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur. İshak Bey isim leri onun.m ensur karışıktır. Birinci. 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. B unların yüzde sekseni gazeldir. Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. K aygusuz'un eserlerinden Dîvan. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. Budalanâme. İkinci ve üçüncü mesneviler. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4. H ayatının. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 . Îbnî Fenâri. 1444 yılında ölm üş olm alıdır. Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor. Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. Divân'daki şiirle­ rin.

«küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. B unlardan İkincisi. «Gevher»in canı Hz. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. Budalanâme’de «akl-ı m aâş. kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. gönül. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. Gülistan. Gevhemâme. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . Kaygusuz'un m ensur eserleri. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . «lâ-mekân» ı. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. M esnevilerde Kaygu­ suz. lirizm in zirvesine ulaşır.bidir. bilhassa birinci mesnevide bulunur. «vahdet-1 vücûd» görüşünü. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. Baş­ langıçta. akl-ı m aâd. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. nefsi bilm ek. K âinatın ve Hz. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. Kitâb-ı Miglâte. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler.

m ünâsebetler k uran b ir eserdir. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. b ir «aruz» şâiridir. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. 300 . Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. devlet tâcm a. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır. alın. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar. yaz tarik ata benzetilir. bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. Vücûdnâme. Hece ile yazılanlar. Baş. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. bâzan geçmişte. ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. Bu ilgi çekici eserde. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur. Meselâ ka­ ra kış şeriata. çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla.m akta ve rüyâsında. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir.

iki terci-i bendi.Arûzla yazdığı şiirlerde. Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. on birli şiirler pek azdır. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un. 301 . Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık. Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır. bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. b ir ka­ sidesi (Dolabnâme). Kaygusuz. Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur. Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. halk şiirine yaklaşan b ir h usustur. tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un.

onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. O. mükâleme. halk söyleyişleri. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler. Oha göre ezelde 302 . Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. O. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. Ona göre. Aslında Kaygusuz. haset. Ancak. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır. bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir. doğrudan doğruya anlatım dan. ki­ bir. delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. Tahkiye. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık. Ata sözleri ve deyimler. riyâyı. kibiri. tasvir. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. cimrilik gibi huyları ele alır. sâfiyet. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. Dinin itikada. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. O. Tekrir ve seciler. Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. O. tevâzu. diğer eserlerinde rastladığım ız. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik. Mecaz.

M erâtib-i erbaa. B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. O. san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi.m evcûdat birdi. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur. «Kesret» içinde «vahdet». Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz. ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir. evUyâ. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. teferrüc vb. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır. On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. O. eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. «Zât»ma «tecellî» etti. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. sâhanm öncüsüdür. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. Aslında bütü n kâinât birdir. Ancak Kaygusuz. b ir «tekke şâiri» dir. Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır. Kaygusuz. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir. Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir.

mey. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. m enâkıbnâm e’dir. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. Ali sevgisi. esrar. eserleri yazılmış ve okunm uştur. 1. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. 3. defâlarca istinsah edilm iştir. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. Allah ile senli benli konuşm ası. Kaygusuz. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. Şiirleri. Vücûdnâm e. M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir. Budalanâm e. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r.ması. 2. K endisinden sonra eserleri. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. Ahmer S im B aba'nm eseri. eserlerindeki Hz. B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. 304 .

ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu.j 4. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. 131. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal. s. K aygusuz Vize’U Alâeddin. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. 1) 2) A. h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. İstanbul 1932. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. Dîvân-ı Belâgat. Gölpmarlı. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |. Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür. s. îşte biz. 15. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. 5. E srâ r Dede. Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. 305 . XVI. İstanbul 1257. T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. G örüldüğü gibi. nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

Der. Türk Ta­ rih Kongresi.nâme’si. A-hıned S im Baba Akalın.Bektaşiyye b . baskı Kahire 1939. : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher . İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A. 1. London 1965. îlhan Birge.hmed Refik : el .Mahrûae. İstanbul 1293-. Fak. Caferoğlu özel Sayısı. Kahire 1343. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd. İstanbul 1971. C.A hm ediyye ft Târihi ’t .Müsned. W alter 311 . . Yayını. : Abdal Müsd Tekkesi. Yıl : 1927. Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. : The B ektashi of DeruAshes. : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi. : Die Altosmanisehe Literatür. Wiesbaden 1964. 10. : er . Faslkül 1. İstanbul 1968. 5. Besim Baha Sâid Banarh. C.Riadletü’I . A nkara 1979.hmed tbni Hanbel A.A liyyeti ’l . NUıad Sâmi Başgöz. : Bektaşiler. İstanbul 1340/ 1921. nu : 79/2. Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. 2. A. İstanbul 1340. John Kingsley Björkmaıı. T ürk Yurdu. Eundammıta II. İstanbul tab ’ı 1332. Ed. ty.. : F&tih Zamanında Teke tli.Tarİkati 7 . Sayı . : Bektagi S%m. : B ektâ^ilik Edebiyatı. îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay. A nkara 1972. K ehm ct Akçay. A. VII.Uıart ’l . Saâdet 1327.

TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. M üjgan Dânigmend. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. bas­ la. : Güldeste-i Riyâz-t îrfan. İstanbul 1935. İstanbul 1949. Müellifleri. İstanbul 1975. m . İstanbul 1941. K aygusuz Abdal. Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. h a lAtt&rature dea ’aş%q. H aşan Basri Çelebioğlu. C. C.m . : B ektaşi Şâirleri. Bursa 1302. .Boratav. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. 312 . Amil Cunbur. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. C. A nka­ ra 1977. X. 1 -3 .. A nkara 1943. : Sultan II. İstanbul 1938. İstanbul 1931. İstanbul 1930. l . M uharrem Ergun. M uhtar Yahya » Elçi».IV. : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV.1972.4. İstanbul 1936.I I I . İstanbul 1958. V. 2. C. Türk Şâirleri. : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. TDED. N-FıratU. İstanbul 1957. Şükrü > Ergin. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. Sayı : 3 . Pundamertr to II. Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. H. T ürk EdeUyaU Târihi. Murad Devri Mesnevileri. 1.MeânVdeki Türkçe Şiirler. 1 . Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde. İstanbul 1971 . tsm âil Hâml Daglı. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. An­ k a ra 1963. P. Doçentlik Tezi (Basılmadı). 1 . : Câmiü ’l . Boratav. VVİesbaden 1964. C. İstanbul 1955. : OsmanlI. 1976.

9 . 3 . İs­ tanbul 1977. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu.10. M ehmet Erten. Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. Ziyâeddin F. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi. XIX. Yunus E m re ve Tasavvuf. Gökyay. : A ntalya lAvâst 1338 -1340. Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. İstanbul 1931. İs­ tanbul 1972.6 K oygusuz. 1314. K aygusuz Abdal . Teil n. TD H alk Edebiyatı özel Sajası. A ntalya 1948. İstanbul Sölpmarh. 313 . H ayat Mecmûası. İstanbul 1961. İstanbul 1257. C. İstanbul M elâmilik ve Melâminler.5 . Vizeli Alâeddin.B ektaşi 1963.Ha­ ta y’ ı. C. Plemming. Türkische Handsrhriften. İstanbul 1940. 3-5 Eylül 1980. VVlesbaden 1968. : Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. Sayı : 207.s. An­ k a ra 1968. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. Sayı : 17. IstEinbul 1953. Wlesbaden 1964. : Peyâhatname. Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri.Eröz. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal.K ul H im m et . Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik . İstanbul 1927. Sayı : 13 . A levî . Nefesleri. S. A ntalya Târihi III. İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II. Târihi I. 3 . T ürk Folkloru.

H. Sayı : 197. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. ’AU in der Bektaschi . C.H a fa . Hallauer. : C. 1-3. M. Şu­ b at 1981. : Die Vita des Basel 1925. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit. Ahm et Kocatürk. A nkara 1955. T ürk K ültürü. Mair Hasluck. . (Ter. Sayı : 9. A nkara 1979. C. Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. Hulûsi) Kabakh. İstanbul 1973. A nkara 1970. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. R. T ekke Şiiri Antolojisi. : Tasavvuf.Purgstall.1974. Teil II. Wien 1972 (D oktora Tezi). . A nkara 1978. C. 3 Besth 1837. 1 . Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih. Sayı : 194. 2.Dichtung. : B e k ta ^ lik Tetkikleri.Adûnî tz. nam entlich jener des 16 jhdt’s. İs­ tanbul 1964. 2. T ürk Kültürü. Yıl : XVII. S. F ahir tz. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I. Bd. : K e ş fü ’I. A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften. İstanbul 1977. K ültür Bakanhgı. İstanbul 1928. Jakob Hammer .12/1. Yıl : XVII. Götz. Wiesbaden 1961. J. İstanbul 1927. Millî Kültür. 314 . : T ürk Edebiyatı. : Türk Edebiyatı Târihi. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. el . İstanbul 1279. Manfred Güzel. 31-33. İbrahim hin Edhem. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli.Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri. İstanbul 1969. İstanbul 1965 .

315 .. 2. 1. A nkara 1962. S. Dîvan Edebiyatı.2 . ü m m e t Çağı Edebiyatı. C. İslâmî T ürk Edebiyatı. : Die altesten Türkischen M ystiker. W. 1 -14.3 . Hüseyin. Tevfik Menzel. S a y ı. A nkara 1973. Mihrab. S. In : BDMG 79. İsta n ­ bul 1939. İstan ­ bul 1975. 1 . 4 (1925). K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında. İstanbul 1928. A nkara 1972. YTM . TM. §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. 3. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. Kadriye üevend. C. C. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı. A nkara 1976. F. 1933. T ürk Kültürü. Yılmaz Onay. Ahmed T alat Oytan. I . ftadloff. N . İstanbul 1935. Th B üyük Türkiye Tarihi. N . Edebiyat Târihi Dersleri. İstanbul 1943. Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. Leipzig 1874. Yıl : 1. Tevfik Pekolcay. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar.Köprülü. C. nu : 37. C. İstan ­ bul 1962. Sayı . Peyâm-ı Edebi. Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. Rıza. 1924 (Temmuz 1340). öztuna. 124. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri. 1. İstanbul 1935. Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış. baskı. M. VIII. basla. OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu. Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ. : Eektaşiliğin tç Yüzü.16. İs­ tanbul 1977-1979. 15 .i n . IV.n . T ürk Edebiyatı Târihi.Eraydın. 1 . C.

Sa 3n : 7 .Eosene. Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan. Uzunçarşıh. Bedri Nur. H. Tekindağ. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. İstanbul 1299. 2. el . Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re . (basılm am ıştır). C. 5. 2. A. M lttellungen.Pir Sultan A b­ dal. Gaybi Bey. H. ta b ’ı.K aygusuz Abdal .Ahbar. V. Türk Ansiklopedisi. Yinanç.V n . Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri.Mes’ûd. C. Yıl : 1935. 12/1.Mercân. H eft 48. A nkara 1972.Eli ve TekeoğUUart maddesi lA. V ahit LütfI Schlmmel. Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita. 1 . 1. 1. Târih-i ^ânlzade. Alâiye maddesi. İstanbul 1929.EU ve TekeoğuUan. A nkara 1969. 316 .1977. Türk BlUk Revüsü. A nkara 1976.8. C. K itâbeler II. İstan ­ bul 1977. İstanbul 1949-1950. Bd.Râid. OsmanlI Tarihi. I . es-Sehâvî Muhammed F. Tarih E nstitüsü Derg-isi. İstanbul 1920.. Mükrimin Halil er . I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde. C. T eke . Anadolu Beylikleri.Türklache Gesellschaft E. C.M dkâsıdu ’I . K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I . C. C. T eke . No : 5. İstanbul 1277. A. : el . Kaygxısuz Abdal. Deutsch . Bonn. İstanbul 1965. Beyrut 1927. ÎA. Kahire 1956.Lü’lü ve ’I . I. Bonn Oktober 1962. Muhammed b. Rıza Salcı. İstanbul 1968 . 47 (1951). Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı. §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi). 1-27. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. t. Kahire ? Künhü.V . Şehabeddin Tschudi.

24. Akçainiş Köyü : 33. 25. 47. 164. 28.i n d e k s Abdal Müsâ : 25. 59. 305. Ahm ed S t m Baba : 59. Akıncı eri : 207. 35. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. 63. 45. 49. Ahmedî : 20. 88. Ab-ı hayvân : 155. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. 165. 65. 74. 23. 62. âlemin aynasıdır . Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. 108. 284. 79. 133. 297. 87. 26. 30. Adem. Ahm ed Sârbân : 305. Abdullah el-Mag-averî : 85. Ab-ı h ayat : 113. 26. 86. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 34. 31. 39. 40. 42. 304. 265. 84. 299. 25. Ahmed F ak ih : 19. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. A hm et KabakU : 58. 18. 56. Adem dom : 283. 44. 93. Ahm ed Yesevİ : 17. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 64. adem-1 takayyüd : 124. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. 61. 35. 286. 86. Adem (Peygam ber): 128. 296. 41. Ahiler : 16. 304. 46. Adem’e secde etm işlerdi : 114. 38. 33. 36. 77. 317 .

303. Ali (Hz. 318 . Akl-ı m a’âd : 122. . 70. 21. 126. 66. 75. 74. 229. Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. Alâiye : 4. Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. Akşam (A hşam ) namazai : 243. 74. 87. 86. A li): 131. 297. 71. 262. Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. 135. Akl-ı Kül : 238. 132. 150. Alâeddin bin yûsuf . 297. 87. 87. 87. âlemü’l-esrâr . Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. Allah h er şeyi m uhîttir . Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. 63.Akın çeri : 160. 32. 294. A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. Alp-Erenler : 3. 33. Alâeddin bin yûsuf : 74. 15. Alâiye Sancağı Beği : 26. 40. Alevî-Türkmen B abalan : 11. âlemü’l-esrâr : 265. 304. 207. 296. 134. 39. 35. 79. . A llah’a varm a yollan : 260. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. 87. . 35. 29. Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. 77. 73. Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . AUah’m didûrmı görm ek : 285. 122. 128. 126. 14. âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. Akl-ı m a’âş . Allah K a v ra m ı: 216. Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259.

87. Anadolu Selçukluları : 1. 81 vd. 119. 195. 25. 168. 242. A ntalya Müzesi : 22. 201. 7. sığıra samMn gerek : 210. 3. 64. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. Anadolu : 1. Â şk. 87. aseZ olurstn her petekde : 265. 169. A ta yurdu olan Alâlye : 79. 190. 14. 192. A nayı hana kıa eyledi : 125. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. 13. A ta arpa. 4. 117. 2. A rkaik Kelimeler : 182. 266. Andellb vahdet güllne : 188. 15. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19.Am u hâa : 150. 12. Aşiyan gezdim : 126. 14. 17. A tasözleri : 117. 128. 12. 2. A rif AU : 20. 208. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. A tla eşek aynı değüldir : 113. A ntalya YivU Câmi-i : 22. 117. 20. 143. Ü5. Arş-ı âla : 135. 166. 114. 21. 200. A naya ten i k ız eyledi : 125. A ntalya : 1. 126. Aşık P aşa : 18. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. Aşk gönül içinde deUldir . 190. A rifler Sohbeti : 122. 213. A rş seyrânım : 128. Aşk eri : 144. 22. 23. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. 195. Ana rahm i : 125. 198. 294. 26. 75. 319 . 301. Aşk denizi : 188. 151. 5. 263. 6. Anûsır-ı erbaa : 108. 7. Anadolu Türklüg-ü : 10. 11. 290. A şık feryâd u âh itm eli : 112. A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107.

294. 87. 11. Baykuş : 113.yağ çeşmeleri : 40. Nihad Sâmi : 60. Azazil : 130. 277. 78. Bâlî zaviyesi : 24. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. 320 .B ak ara : 221. B attal Gâzi : 54. bâde . balım dolısı : 50. Banarlı. 222. 305. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6. Ayne’l . 192.104. Bektaşîlik : 26. Baba Resûlullah : 11. 250. Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8. 109. bahr-ı rem el : 153. A ttik a ve Mora Seferi : 9. Battdt-nâm e : 19. Baltasi G e d ik : 39.nûşun : 233.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. 223. 304. Bal . 221.Yakîn : 295. Bektaşî an’aneleri . bedr-i m âh : 154. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257. bebür : 30. bahil : 187. bahr-ı hezec : 153. 285. Bektaşî şâirleri : 84. Avcı zağarı : 127. B ayram îlik : 26. 251. B ayram Namazı : 243. Bektaşî şeyhi : 84. B arbara. Ayne’l . A ybım yüzine urma» : 248. Flem m ing : 60. bahr-ı recez : 153. Bâz-nâme : 19. Babâller isyâm : 5. bahr-ı m uhît : 140.

bekri bigi : 165. Bülbüle gülistan : 113. Câmiü’d . 294. . birlik : 111. . 174. : 157. 114. burçlar . 163. 137. B i-küm şey’in m uhit : 197. 294. 277.vd. Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. 294. 303. Bugün bana b ir başacuk : 177. 100. ber . 129. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. : 110. 151. büryan getü r : 162. Beykozlu peçenek : 133. 96. . 121. buğdayı yemeleri : 107. 197. bigi : 198. 98. Behlül D ânâ : 133. 255. 245. 61. Cân ü dil^ârâmun. börk : 199. BursalI Beliğ : 64. benk ile seyretm eğe : 177. 242. 262. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. 200. beyâbân : 193. bezm^i elest : 255.Düvel : 73. 275. Bulak iskelesi : 47. Câhile kar§u yum uşak : 126. Bilmediğin sözü söyleme . Bâyezid-i Bistam i : 127. 118. B ursa F ethi : 59. boza düzdi : 125. . B ir kaz aldım ben kartdem : 152. 246.dâr : 294. 156. 299. Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . 192. 205. 297. Câz u ayyar : 206. bendedür : 129. bî-nişân : 281.Beglerim iz A vlan üstine : 152. . 159. 298. 99. 122. 272. Buğday : 191. 321 . Bülbül : 113. Bülbüle gülzâr gerek : 175. 208. 231. 176. 191. Budalanâme : 91. 304. B eş va k it namaz : 105.

75.sipâhi : 110.nâme : 19. 57. 265. 58. D efter-i Sâdık : 122. 221. Dânişmend . Cennetü’l . dellâl olup satdum : 125. 143. 66. Çerende gâh perende oldum . Çınar ağacı : 45. Çeşnigîrler : 49.N ezâlr : 60. Cuma Namazı : 243. Delîl-i Budala : bakınız. Dağlı. 67. 65.nâm e : 19. Çeşm-i siyâh . Çeng ile ney : 118. 290. 20. Ç ar . 302. Çarh-ı felek çenberl : 160. 119. 128. Budalânam e maddesine. cüvân : 168. 7. Çobanogrlu Dem irtaş : 8. 250. Cihan kubbe misâli : 123. Çatal Derbendi : 39. D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23. Cimri : 247. Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. 147. 280.Câmiü’n . Cüneyd-i Bağdadî : 294. 74. Çin ü H ıtây’ı : 153.Meânî : 95. delîl (evliyâ) : 115. M uhtar Yahyâ : 27. Cehennem kavram ı : 234.Mevâ : 135. D em irtaş ve Sülemiş : 6. 186. Celâleddin H arezm şah : 4. Cebrâil : 220. 285. Câmiü’l .bâzar . 123. Ç arh devrânım : 128. 125. Çirmen meydan m uharebesi : 9. 22. Cism ü sûret : 280. 300. Çarh . Çepnî Kabilesi : 10. Cennet kavram ı : 234. Cin : 275. 322 . delil ü bürhân : 199. Çarşı .darb : 295. 73.m ahalle . Celâliler Tekkesi : 85.

. 70. Dolâb-ı Muhammedi : 55. 304. Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. 58. Dîvan : 20.Dolab-nâme : 55. . 170.tasavvufî esaslar : 16. duhul gibi : 220. Dicle Irm ağı : 133. Dolab . 194. 155. . Dolab gibi döndürdi : 124. 79. Düâü’l . 285. 75. Derviş : 132. Derviş Ali Horasânî : 93. 285.demürci : 125. 290. Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. 100. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. 301. 95. 194. 144.Kunût : 94. 96. 200. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. 170. Domuz eti : 246. 102. Dolunay : 124. 284. 61. 193. 60. 238. Dînî . 113. Dört melek : 138. deniz ve gevher . 298. 141. . 104. devenün büyüğüne. 99. Dilgüşa : 29. Donuzları korkudur : 161. 101. derviş ö« yolum gözetmeli : 112. 188. dükkan : 206. 266. Deyyâr . 130. durugel yatm a iy sâkî : 157. 119. 91. D ört Kapı : 224. 304. . 64. 298. 208. Derviş N azif : 93. 57. 210. 287. . 105. 323 . dünya : 65. 93. 298. 122. . 290. 90. duhul çalmagıl . Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. 99. Deve yükin çekeMImez karınca : 209. dudağın kemerlendirürler : 127. dünyaya gelmeyi. deve tepme : 124. der ü dîvar : 196. : 65. 300. 302. 206. dertli gözler : 193. Dur Dağı : 38. 98. 104. derd ü belâsı : 34. 267. Dokuz felek : 190.

269. Elm ah : 21. bin 324 . 252. 227. EKlâkî : 20. 261. E m ir efendi : 242. 177. 112. 305. 166. 194. Em irü’l . d ü rr ü cevahir : 158. Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76. Em lrü’l . 83. ecel köprisi : 237. 111.B a k k : 116. 81. Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. Ebedde vaM et-i vücûd : 281. eflâk : 263. dür-efşân : 199. Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. elif kaddün : 110. 270. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . 88.ulâm a . ehl-i im ân : 251. 290. 179. 254. dünya nim etleri : 266. 174. Elçin. Edrene m inâresi : 161. 267. er (gerçek er) . el vermesi : 139. 290. 293.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 294.emir Çoban : 6. elest mecüai : 207. elestü birabbiküm : 227. ehl-i din : 276. Edrene şehrinde hugün : 67. 261. 172. ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. 252. 283. 304. 202. ehl-i Kıble : 237. Şükrü : 103. oldur er dutgıl eteğin öp elin . 253. 283. E ne’l . 178. 81. 24. 283. E dim e : 9. 112. Elleri değmez ki boşun kaşına : 211.muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72. E flâk prensliği : 9. Emmin og:lundan : 122. ehl-i dil : 106. el-haya’ü mine’l-imân : 118. 255. Dünyâ yalandır : 119. 162. 33.

24. 34. Filibe Begi : 57. .fillâh : 219. 265. 285. 115. esrar : 77. 150. fena . 265. Finike : 21. 290. F âtih devrine â i t . 66. 303. 254. evsâfü’l .nâme : 18. eşegün boynuna dakm a inciyi .nâme : 20. Ergun. 273. 204. er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115. firdevs-i âlâ : 20. Feridüddîn-i A tta r : 18. 39. 291. . 31. 81. 75.: 23. 76. gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93. Filibe : 69. 252. 293. 260. m ı ki aceb : 81. F arz u sünnet : 224. genc-i cihân : 268. 30. genc-i saâdet : 200. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. . 165. Gaybî Beg : 29. Eyyûb’un sa b n : 112. 133.. 294.. > 325 . 132. 177. Evliyâ : 112.nâme-i Sâ’dî : 20. 296. 201. 58. ezelde vahdet-i vücüd : 261. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23. 82. Fütüvvet . 166. 83. 88.. Filibe de yinilen .töre bilmem : 131. erkân : 108. genc-i ezel : 284. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68...Ergene’nün Köprüsü : 161. fü rk at : 224. 192. 288. G arib . 284. 20. 292. 41. 229. 150. Firavn-ıla Mûsâ : 116. gerçek er : 290. 20. : 69. 33. 135. esriklük : 233. 210.. 67. erkan . 303. 109. F etvâ hulam. erkân-ı salât : 288. ffelübeni dolduğun anla : 157. erenler : 117. Sadeddin N üzhet : 60.. 73. EJski Anadolu Türkçesi .mesâcid : 19. 180. 84. Ferheng . 294. 294.. m . genc-i kadîm : 199.. 76.

Güsel. 141. 278. 93. 299. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. 92. hamse sâhibi : 170. 98. geyikteki m üşk : 117. 298. eyleye : 158. 287. 290.. Gölpmarh. gönül : 105. 91. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. hakikat: 138. 87. 223.G evhemâm e : 55. gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. H alk söyleyişleri : 212. 62. Gülşehrî: 18. Germiyân beyliğ-i : 6. gönUm tevhide mekân. Gömbe : 21. Hacc ü zekât: 246. 170. Muhammed’in canıydı : 120. gevher Hz. 94. 20. 24. 7. 99.. 99. 91. ' 326 . 157. 106. Halil Zeybek : 31. 227. . göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. Abdurrahman: 58. haccm hakikâtleri: 246. 279. 299. 170. Hacı paşa: 20. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak . 119. 117. Abdülbâki : 61. 94. 200. H alk Edebiyatı : 172. Haliloğlu Y ahyâ : 20.. 281. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. 93. 89. 295. H allauer Jacob : 27. H ak leşkeri : 122. gönül bahri : 123. 302. h akka’l-yakîn : 295. G ülistan : 90. Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. gram er şekilleri : 180. 250. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111. 123. 289. 242. 153.. gönül H a kk’un evidür : 278. gökler çadırım : 128. 169. 298. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72. 266. 102. 8. 123. 153. 280.

192. 237. 73. 198. Hoy : 25. 76. 290. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. H aşan Tanalan : 31. 20. Hoca Dehhânî : 19. 247. 235. H ayr ü şer : 145. hassü’l-hâs : 150. 272. hırkası dört pâre : 269. Hoca Sa’deddin : 64. 294. H ayâ îmandandur : 259. 33. Hicaz’da hac farizâsı : 54.Hanefî : 260. 187. İbâdet : 149. 158. hayâ : 252. 154. 240. H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. 109. 239. Hüdhüd ile Sîmurg : 114. 259. heykel olmtş sözleri : 291. 292. hayrü’l-alîm : 199. 236. 327 . H er şey ona dönecektir : 303. hây u huy : 199. hâs ü âm . hâsûd olm amak : 145. 217. 262. 293. İblis : 107. hükm-1 ilâh! : 237. Hoca Mahmûd : 20. Hoca A tta r : 18. 239. 223. 285. hay rü ’l-beşer : 225. Hasan-ı Basrî : 127. 294. 72. 250. ibni A lâ : 19. hlcâb perdesi : 245. hüküm rân kılduk : 257. 294. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . 201. hünâbe : 193. 78. h arâb at : 124. 74. hüsn-i cemûlün arzular : 157. 262. Havz ü kevser : 235. Hüsn-i latîf : 117. 20. 286. H aşan Gâzi : 86. H ur u gilman . 297. heyhât sahrâsı : 130. Hüm â gölgesi : 294. Hoca Mes’ud . 118.

328 . 71. 132. 119.. insana m üteallik : 271. 43. İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43. insanın dört safhası : 110. 132.. 252. 11 ü ulus : 168. 68. İbrahim (Peygam ber) : 108.. 295. ikrâr-ı Sâf : 145. İlhan A baka : 5. 78. ilm-i Ledûn : 119. 42..İbni B atü ta : 23. 301. insan (iki direkli bir şehir) : 122. 66.. İkindi Namazı : 242. 163.İslâm ’ı : 24. 126. 149. 203. 194.. 57... 295. İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . 229. İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97. İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94.. 225.. insan vücudu : 207. : 124. ilk OsmanlI Şeyhü’l . İnsan donunu giydirüp . îm ân : 246.. İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57. imâle : 158. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113... İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66. insâniyet hâli .. 224. İlhan Başgöz : 58. tbni Fenârî : 24. 105. İncil : 224. 128. 298. 208. Isâ Peygam ber : 108. inâyet-i H ak .. Isâ Beg : 24. 65.. . 301. ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110. İnsan ancak çalıştığına erişir : 257. 128. 79. îçki : 246. ilm-i şeriat : 288. 270. 150. igen igen dikdürür : 69. icâzetnâme . 84.. İnsan-ı Kâmil . İbrahim Edhem : 294. 72. 64. 145. 287. 275. İlâhîler : 175. 67. 81.

Karasioğulları : 7. Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. İstanoz (Korkud-ell) : 21.. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211. K arun : 116. 233. 109... İznik İm paratorluğu : 4. 20. K âinatm defteri : 271.. 147. 139.Isâ nefesli : 115... K â f u N ün : 118. : 126. 240. îskender-nâm e : 20. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. 65. kân : 280. 8. K aracaahm et : 305. N e kart var ne koca . 24. kaplu kaplu bağalar : 152. : 126.. 69. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92. Kasîde : 170.. 146. İsh ak Beg : 22. 259. İslâm ’ın beş şartı : 130. K am û âlem içinde cân olubdur : 109.Nâme : 20. 57.. 124. Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup . 83.. kand ü seker : 169. Kadı Burhaneddin : 10. 298. Kâbiliyet-i latif : 145. Kâbus . 192.pût : 130.. K ahta : 4. Işk u cân : 280. Kasîde-i Dolab : 55. Kalkaşajndı : 21. K â f Dağı : 36. İshak Beğe söylesem . kan pıhtısı : 256. İtik a t : 216. K ahire nüshası : 79. 161. 265. 236. 206.. 237. 240. 172. 329 . 66. 67. 170. K arye-be-karye : 125.. 69. K âinat . karye-i ada : 24.şehir : 207. 110. 71. Kâbe . 229..69. 176. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt .. 263. 58. K âlü beU : 255.

K aygusuz İbrahim : 305. Kevâkib : 263. K aygusuz Çeşmesi : 83. Kıbrıs K rah Pierre : 14. K esret : 115.. Kertenkele dirilmiş : 161. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116. 212. Kefersûd : 11. 271.. keleci söyleme : 249. . k atre : 123.K asrü’l-ayn . 281. 303. Kendini hilen Rabbtm UUr : 123. 304. Kaval : 199. 241. Kıble-i cân bilmezem : 155. K eşşâfü’l-K u lû b : 111. Kenz-1 mahfl : 263. 45. K aygıdan u za k olma . K aya Kuşu : 124. K aygusuz Mahallesi : 83. 77. 330 . K ayser : 116.. 227. 38. Kelebek ok ya y almış : 161. 293. 37. Kellle ve Dimne : 20. 296. 226. Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. K aş : 21. Koza ve kader : 236. 24. Kılağılı Isâ : 36. 54. Kaygusuz admı almış : 88. Kerpiç eyledi : 123.. 71. K ayılar : 8. 79.. K aygusuz rehâ buldun : 77. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127.. 258. 273. Kelime-i Şahadet : 240. 265.. Kevn ü m ekân : 277. Kendi kendine tecelli : 265. K avak ağacı . Kazzâz : 125. Kelime hazînesi : 181. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24.

lâ-b eU : 262. 272. 245. 98. 295. 240. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. Kûn fe . Kosova zaferi : 9. K ırgılluk : 138. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. 116. 287. 62. 19. Korkudeli : 22. 228. 297. 165. 124. Koşma : 172. 302. 265. 294. 65. 129. 207. Künbed-i devvâr : 200. Kuz eylemegil : 162. 66. 102. Kûrd için cacıg . K ırk devriş : 45. Kozmik kavram lar : 105. 299. 192. 117. Kibir : 115. Kıssa ini hikâyet : 268. Kuş dili bilirsen söyle : 128. Fuad : 27. 197. 270. 210. 260. 99. Köçek : 130. 46. 331 . 14. 247. 217. 195. 67. K üfr ü İm ân : 125. Kitâb-% Mtglâte : 91.Kıl u kâl : 200. m U h e illallâh : 144. 100. Kûzeger balçığı . 176. K urt Koyun-üa bile kanşdi. 300.yekûn : 255. 227. Kûh-ı K âf : 114. 299. 250. K isrâ . 80. 94. 97. Ladik : 7. Koç üe Ism&il : 230. 261. 236. Kulhuva’llahü A had : 156. Kürd ayran içer : 113. 63. 255. K ırtm geçmege : 161. 193. K ocatürk. Vasfı Mâhir : 62. 63. 11. K ırk yıl hizmet : 65. 175. Konya : 6. : 118. Köprülü. lâ-m ekân : 106. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. 23. 240. 175. 298. 190. KülU hâl : 150. 78. 241. Lâ-yem ût : 246.

Isrâfil. Merât%b-ı erbaa : 110.ebs&r : 71. lutf u ihsan . lutf-ı vefâ : 157. 140. M ârifet : 145. 221. M akam ve hâl ehli : 124. 266. 237. 192. 104. 26S. Mecâz : 198. 28. Mahrem-i esrâr : 121. 222. 302. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. Mâh-ı tâ'bân : 246. Manastır’da bir başaouk : 82. M antıku’t .T ayr : 18. 290. 258. Leylek : 113. 65. 287. 289. 112. 160. Mâlike’l . 287. Menâkıbu’l . 332 . 201. 109. Melekler (Cebrâil. 72. 298. 214. Livâ-i Teke : 23. 130. 48. Leylâ . M ekke-M edine : 246. Men arefe nefsehu : 111. 88. M â-tek ad d em : 277. M ansür . M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. 100. 147. Melâmet tatoU : 295. Azrâll) : 220. 29. 295. Mahbûb-ı dildârum : 156.mecnûn : 117. 303. 106.Arifin : 20. Memlûkler : 87. 26. M alazgirt : 7. 78. Marzubân . 169.nâme : 20. 151. Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . 138. Mecmûâ-ı Latife : 92. 296. M arburg nüshâsı : 93. 77. 122.Mülk : 217. Mancmık K urulur : 133. 27. 272. 263. 83. 76. 260. 35. Melâmîlik . 39. 242. 20. Mahlas ah§ı : 41. M enâkıbnâme . 59. Menkabevî hayatı : 63. 271. Mesâlikü’l . M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129. 136. MikâU. 119.L e m -y e z al : 217. 197. Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. 290.

Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . 26. 58. 53. 102.Fenâri : 24. 25. Meyhâne . M ustafâ Alî : 64. 9. M iskin Sarâyî : 78. 78. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18. 298. 4. 65. 67. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. 135. 14. Mizân : 196. 294. 47. 69. 298. 333 . 11. 203.: 169. 2. 245. 134. 264. 93. M ısır : 7. 298. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70. M usam m ât. 233. 109. M ısır . M urakkâ : 145. 24. 6. Murad) : 3. 17. 13. 5. 141. 136. 94. 136. 65. Murad Hân’a vanm adum : 68. 108. 142. Mevc : 285. Mest ü şeydâ : 200. 120. 75. Miskin Kaygusuz . 289. 225. 51. 170. 296. 107. 71. 5. 272. 260. 28. 44. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. 15. 139. M ısır'a geliş tarih i . 145. Mukâleme : 193. 143. M ey -fü rû § : 249. 298. M utasavvıflar : 17. Miskine dahi nazer eyler : 131. 149. 78. 294. M ukattara dağı : 855. 8. 58. Murad Hân (2. 70. 118. M irâc : 119. Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 89. Muhammed (Hz. 170. 163. 57. 114.Mesnevî : 90. M uhtâr-ı keşşâf : 272. 128. 150. 53. 93. 1. Jlinbem âm e : 74. 214. 66. 280. M ısır Sultânı : 49. '18. Muo/szam bir şehre benzer : 206. 91. 132. Mora ve A ttika Seferi : 9. Mihnet ü cefâsı : 34. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. M ünacaat •: 109. M ogallar . M uhammed) : 106. 297. Mey : 294.

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

Y ü z eylemegil : 162. Yusuf ve Zeliha : 19. Vitir-Vâcib : 243. 305. Zafer-nâme : 21. 84. Yatsı Namazı : 243. 98. 111. Zebûr : 224. Yedi seyyare : 137. Vuslat : 284. 272. Yusuf-ı Meddah : 20. YanboU’da bir k a n : 82. 173. 298. Vücûd : 206. 303. Yücelerden yüce gördüm : 152. 176. 204. 218. 268. 65. Z ât : 26. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. 300. 285. 277. 173. 290. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 19. Vizeli Alaeddin : 63. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. 208. mükrimin Halil : 71. 341 . 73. Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. Y avuz Sultan Selim : 54. 88. 99. Yunus Em re : 18. Zann ü güm ân : 246. 83. 101. W alter BjörJcmann : 61. 289. 160. Yancucağı : 252. Yinanç. 293. 292. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. 161. 20. 304. 238. 163. 290. 97. Yazıcıoğlu Ali : 73. 271. Vuslat-ı fürkat : 285. 177. 78. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102. Visâl-i bâde : 233. 163. 221. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. Yayın gerilmesi : 130. Yol eri (evliya) : 110. 137. Zekât : 245. Vücûd-nâme : 91. 176. Yam rı yum rı söylerem : 177.VeU : 115. Vize. 303. Yini H am am ’dan beri : 82.

Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248.dâr olmuşam : 157. Zerger eyledi : 125. Zirk ü teşbih : 112. Zîr zemin : 196. Zeyneb : 86. Z ülfikar : 150. Zina .Zen ü ferzend : 288. 251. 342 . 246. 301. 249. Zülfinde ber . Zülf-i perîşân : 117. Zihaf : 159.

Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr.YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim. Şofî (Acı D oyuran).Ahbar .de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S. H.Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S .ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü. 10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l .N .l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n .