K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

. XI .R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna..

: satır s. bis auf unsere Zeit. c. Derg. Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . Ü. Gnl. : V arak yz. C. : M arburg N üshası Ms. e. b. : : . Fak. : Kâğıt ktp. : Müze nu. K. (V ar). Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst. baş Bd. : num ara ölç. A. Bl. m. : Kitaplığı kt. : Yazma Müz. DTCF. : Yazı. g. K ütüphâne Mar. : ölçüsü st. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi .) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V. GOD : . XII AG A. (sh. Ed.KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). g. . A.

Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir. Rıza N ur. F uad K öprülü. Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Kaygusuz Abdal adlı eserinde. Bu sebeple biz. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. M uhtar Yahya I>ağlı. san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır. K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III .s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal.

tabiî sayılmalıdır. dil. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. M etinleri. devri icâbı. Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da.çalışm akta. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek. fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . Aldığımız örneklerde bâzı vezin. A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık. m üstensihlere âit de olabilir. K anaatimizce bu eserlerin din. Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. Bu eserimizde. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik.

adı. kafiye. Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar. hem Anadolu’nun. îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. iktisâdî. Bu bakım dan. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. Vezin. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. XV . san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. İkinci Bölüm ’de. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. Kaygusuz’un yaşadığı devir. âilesi. H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. M enkabevî hayatı için. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi.lendirilm esi gerekir. nazım şekilleri. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı.

Ahmet B. K ültür Bakanlığı. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. Dr. Dr. Ercilasun ile Doç.ANKARA XVI . Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç. Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim . Dr. Ankara. Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur.Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof. A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım .

im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. kısm en X. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur. Anadolu sözü. 1. yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. 404 . 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır. fakat ondan daha geniş. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken. X III. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. hâ­ . YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ.GİRİŞ A) X III-X V . ÎA. hem de yıkılış devirleridir. Anadolu maddesi. S ultan Alâeddin. O rtaçağdan itibaren. İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. TA. s. C. Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. C. yüzyılda Anadolu. 428. 2. bâzan b ir m em leket adı. A tiadolu maddesi. F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır.416. s. Bu asır.

asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir. asır. Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları. B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. asırdaki içtim âi. hem de halkı derm ansız bırakır. X III. Türkiye’de . Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir.ğu'nun du ram u kötüleşir. Bunlar. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı.ta rik at isyanları hem devleti. X III. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. XIV. X III. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır. kültürel durum XIV. asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. asırda da devam et­ m iştir. X III. XIV. bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. Ilhanlılara rakip olan M ısır . İktisadî. yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir.

asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di. I.1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. baskı. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. S altuklulan. S ırf iktisâdı sebeplerle I. M engüçeklileri. M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^. Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 . Kurulusu. 2. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. Selçuklular X II.: M. 1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. F. a ) Siyâsî durum X III. Osm anoğulları. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan. 67 . Alp Erenler. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. Köprülü. Isyânlar.69. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur. XIV. Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi. Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı. asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı. Bilhassa 1. . Bu asırda cesûr beyler. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. a. güvensizlik ve kanunsuz­ luk.

bilhassa K ahta.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı. Alâeddin. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu. I. Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ . dâhilde birçok im âret. Alâeddin Keykûbad dev­ ri. Erzurum . Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. küçük E rm enistan’ın te ’dibi. X III. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar. X III. I. doğuyu ele geçirmeyi. batıyı değil. câm i vb. yol. kervansa­ ray. h attâ oğlu II. Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. Bilhassa Antalya’nın zaptı. Alâiye vb. H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı. asrın birinci y an sı. vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber.. Erzincan. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. Çemişgezek. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir.

Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. Sivas. Mısır .XIV. İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek. Selçuk hüküm dârı. B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. hem de halk m uztaripdi. Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı. X H I . artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir. zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. yüz yıl­ . M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü. A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü. M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu. D urum bu vaziyette iken M ısır . Bunun üzerine Moğollar. Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de.

X III. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . B unların en eskisi I. Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş. .1429). Oğuzların Avşar boyun­ dandır. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. sağlam b ir otorite kuram am ıştı.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı. Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir. ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. Germiyan Oğulları. 1381’de Kütahya. bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. K aram anlılar. asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi. Hülâsa. X III. bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. Devletin başkenti K ütahya idi. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV. . D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar. asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. X III.

69-8 4 .25. Köprülü. 2. B üyük Türkiye Tarihi. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler. e. B a k : M. 4) . s.. Öztuna. en kuvvetli ihtim âle göre. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. H. s. Anadolu Valiliğinin ihdası. 2. 4 8-54. Ger­ miyan sülâlesindendir’. g. C. s. c. a. e.. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü. M anisa'daki Saruhanoğulları. e. s.1461) m da ilâve edecek olursak. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği. İstanbul 1977. 1. bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. Osnumlt Tarihi. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. F. 6 3 -7 0 . K astam onu’daki C andaroğullan (1291 . X III. c. 3 baskı. babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti. Uzunçarşılı. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı.1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). Paflagonya hâkim i U m ur Beğ. g. a. 34-47. Yılmaz öztuna. C. B alıkesir’deki K arasioğulları. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları. XIV.Germiyan Oğulları. Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları. asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. 4 -1 2 . Lâdik’deki İnançoğulları. s. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra. J. 24 .. A nkara 1972. N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. 1. a. g. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. Germiyan Oğulları XIV. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir. Y.

Rumeli.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^. 89. . Sultan Orhan. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar. 1324 . Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur. Yerine geçen O rhan Gazi. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür. 2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3.Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. XXVI. Balıke­ sir .. Selçuklu Sultanı Alâeddin. M urad) geçer. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları.1362’deki saltanatı. C. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I. R4urad Bey daha 1359'da 5) TA. s. Gelibolu. E rtu ğ ru l Bey. E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. 1335’de. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar.

Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di. 25 Eylül 1396’da Yıldırım. 1398'de Sam­ . 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı. 1391’de Eflâk Prensliği. doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. N iğbolu’da. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. Tuna. ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir.K aram an savaşı çıktı. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer. A rlık Osmanlı Devleti. gerçek b ir im p arato rlu k tu r. 1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I. Yıldırım Han. JVlurad. E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi. B alkanları hızla ele geçirdi. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. 20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş.1387’de ilk Osmanlı . kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. 1386 .

Göçebe aşiretler. yazın yayla. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. Meselâ. H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir. XXVI. C. Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. b ) İçtimâi durum X III ve XV. Göçebeler Göçebeler. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı. h er yıl. en canlı b ir un6) TA. yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı.’s. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. Anadolu Türklüğünün en temiz. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. 1. asırlar arasında Anadolu Türkleri.91. 10 .. yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. 89 . asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. y a­ şayış. B unlar devlete.s u n a geldi. Ya zirâatla meşgul olurlar. Doğu A nadolu'ya dayandı*. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. Trabzon İm paratorluğu'nun güney . vergi verm ekle m ükellef idiler.ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi». X III. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı.

M alatya. şehirlere. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 . idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup. aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. yağm adan. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. tahribdende geri durm uyor­ lardı. O nlar da buna zâten hazırdılar. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. târih î kaynaklarda «siyah libash. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 . K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı. h er tü rlü taassu p tan uzak. ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle.suıaınu teşkil ediyorlardı. kızıl börklü. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul . Bu göçebe kitleleri. h a ttâ X III.Allah. Tokat. açık köylere. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir. kadın ve çocuklarıyla beraber. X III. tüccâr kâfilelerine hücum dan.1240) ve B aba Resul . yakalanıp asıldı. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu. Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler. aynı içtim âi tipi tem sil ederler. H erhalde. Amasya havâlisine hâkim oldular.Allah. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. II. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen.

eski nüfusu azaltm ıştı. s. Anadolu. 93 . h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür. H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış. yalnız göçebe u n su rlar değildi. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. 2. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi. g. K öylüler A nadolu'da köylüler. göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. O rta Asya’da. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi.. Bunlar. 12 . köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar.lan eserlerde. ilk zam anlardan itibaren. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir.98. e. F. Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu. A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. Köprülü. bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı. a. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. Bunun için Anadolu T ürk devletleri. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı.

a. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. bu hizm et m ukabilinde. 3. Köy­ lüler. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki. Bunlar. Köprülü. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. rençberlik eden­ ler. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı. dir. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. 13 . b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler. dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. Selçuklu idâresi. H ülâsa arazi meselesi. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. F.sa­ tım vergisi.. g. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. e. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir. X II. Bir m adenin işletilm esi. b ir yolun m uhâfazası. Köyler. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler. arazî ahm . 98 -102. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi.

X III. K eykûbad devrindeki Soğdak seferi. Anadolu’da şehir hayatının. Selçuklu Devleti X III. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca. Provençe’lalılar. sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü.' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi.1er. asrm son yarısı ile X III. Selçuklular. 14 . BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar. Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı. X II. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. Selçuklu hüküm darları. Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. I. ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar. hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır. sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır.

hânendeler vb. vâizler. çalgıcılar. Şehir halkının.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. 15 . âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. fak at teâm ülen. m edreseler. H astahaneler. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. nakkaşlar. bu gelişme. şeyhler. tekkeler. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. din âlim leri. seyyidler. im âretler. devlet hâzinesinden p ara alırlardı. asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. m üderrisler. M em urlardan ve askerlerden başka. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. Başkentte. bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur. Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. tabibler. Daha çok XIV. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler.

16 . e. başlıca ticâret serm âyesidir. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. asrın son ya­ rısında. köy. P. O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. s. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir. m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. X III. fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur. Köprülü. Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden.B ütün bunlar. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu.. 102 . kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler. yâni tâcirler sınıfıdır. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti. Kısmen dînî .119. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de. XIV. âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder. ahlâkçı ve tesânütçü idiler. g. asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M. Ü cretlerin tâyini. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. a.tasavvufî esaslardan. X III. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di.

a. asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. e. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. F. asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir.İslâm âlim.yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu. asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. X II. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu. B a lk Edebiyatı Araştırmaları. Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®. A nkara 1977. buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış. Köprülü. 119-121. her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır. Çocuklara okum a . A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. 17 . 1. X III.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği. g. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III. s. s. asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz. A nkara 1976.. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. Şükrü Elçin. 522. Türk Dünyası El Kitabı. s. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II. c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi.

gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. Köprülü. Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. F. F.vetlendiği. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII. 193. atalar sözü. 13. yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” . Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri. ve XIV. m. s. s. sâde halk diliyle. kelâm. 277 .Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. 1. Arap . Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca. asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. hadis.Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri.. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki. a. onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları. 279-280. yalnız taklîdî olm ayan.. Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . m edreseler açıldığı. A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. Yunus E m re’nin şiirleri. asırlar-Y T M . halk diline m ahsus deyim. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı. bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti. tefsir. X III. Bu hâliyle o.280.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir. Köi)rülü. tasavvuf. Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur. g. Yunus Em re. Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . M. 18 . m uhitini unutm adığı.

e. s. 15) Bak : t. X III. Uzunçargılı.. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. Hatayı. 19 .yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur.69. 25-29. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. g. 3 -5 . c. m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. 14) A. K aygusus Abdal. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . câmi. Battal-nâme. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. g-. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. e. bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri. Hikâye-i Şeyh-i San’an. B uhara şehirleri gibi. Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. H. s. İstanbul 1953. Türkiye. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır.nâm e’leridir. s. öztuna.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri. 2. XIV. a. hastahane. Gölpınarlı. Eskiden Bağdad. 1. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. Ahmed Fakih’in Çarh . Y. c. Kul Himmet. Selçuklular devrinde. Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. k er­ vansaray. a. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet. dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından. 68 ..

O rta Asya. X III.nâm e’si. . K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı . A ttar. asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si. asır sonlanyla XV. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir. Kelile ve Dimne. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. X III. zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. H acı P a şa n ın Teshil’i. . Sâdi. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi. Selm ân gibi sim alar. İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. . vb'larm ı zikredebiliriz. Nizâmî.Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. Firdevsî. Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . Marzubânnâm e. N ihayet XIV. ve XIV. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. 20 . onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur. G örüldüğü gibi. Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. Kabus-nâme. asırda Y unus ıve XIV.

12/1. T e k e .1392 y ılla n arasında Antalya. s. Selçuklu sultanı I.1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. s. a. Y. g. s. asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş. Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. İA. öztuna. Uzunçargılı. a. 1300 . Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’. C. A. Tekindalr. «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir.. 1361 . 65. c.B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli. K alkanlı. 2. 124. no.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır. Teke îli. Bu sûretle Teke oğullan 1300 . Kaş. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. Gömbe. s. H.1392 ile 1402 . Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne. Refik. e„ c..Sevâhil E m îr M übârizü’d . İstanbul 1340. 21 . Elmalı.1361 ile 1373 . 1361 . K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. Millî. Fâitih Zamantnâa Teke ili. e.1373 ile 1402 . K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir.1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır. Türk T arih Encümeni MecmuEisı. Bak : I. 1. 4 9 -5 3 . g. 36. 79/2. XIV. Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya.İ li maddesi.

II. F. 1. öztuna. C. H. 83. g. 20) t. 82. 1.Teke Em irliği 699/1299 . H. 50. s. Refik. a. S. Uzunçarşılı. Erten. 35. C.122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. F. F. 83. a. 84. 76. Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada.. 35. s. e. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas. A. a. Erten. öztuna. s. s. 23) S.. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş. Y. 2. g. C. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır. Erten. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^. e.. e. g. 52. 22) t. g. a. e. 3. a. s. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. 2. F ikri E rten. e. m. a. 21) S. D ündar Bey. II. A ntalya v m y e t i Târihi II. Y... A ntalya’nın 1362 .1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. 19) 22 . g.. g. s. g. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. a. C. e. İstanbul 1940. e. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya.. H am idoğulları G ölhisai. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey. II. Uzunçarşılı.. a. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”. g. s..

. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. Os­ m anlIlara tâbi olmuş. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^. 71. C. 84. g. Refik. Osman Bey. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. Refik. 2. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. 90. g. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş. s. F. Osman Bey. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. a. 2S) 23 . a. adam larını him âye ederdi. g.. e. Erten. Osmanlı . s. öztuna. 35-36. s. g. II.. A. m. A. a.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri..pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li . e. F. F âtih ve II.. H ızır Bey’den itibaren Teke . 84. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III. Erten. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. Y. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür.irliğine katılm ıştır. II. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. a. s.. S. B ilhassa Ahîler. e. 61. 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. 70-76. s. a. g. m. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır.

İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi. Refik. s.. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi. m. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi. g. 70-84. 24 . H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden.. Bak . Refik. Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. 69. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. A. s. A.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. A. s. a. l î . g. 65-66. 70-76. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. 68-69. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât. m. a.. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. M urad’m vakıfları vardır. 27) 28) 29) 30) 31) A. m. 1424 . O. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü.şıldığına göre «Karye-i Ada». g. s. Refik. a. g. a. Refik. K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'. M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. II. Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. II. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II.

B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler.1. hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi. H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi. Alp . in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu. H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. Bu. Anadolu'ya geldi. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . hem siyâsî.E ren­ ler ortaya çıktı. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. hem iktisâdı. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir. T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı. Bu tasavvuf cere­ yanıydı. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler. H erkes. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. 2. B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler. Bu göç akım ı uzun zam an devam etti. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar.etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . hem ticârî. Ayrıca A nadolu'da X III. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : . yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu. Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur. Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı.

şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. 32) Bak : A. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. X III. yardım cı olm aya dâvel eden. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^. H erkes huzursuz­ du. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran. Nakşibendîilik. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. 26 . Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. saray ve konaklarda. Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. 3.irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. Melâmilik. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu. yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu. ve XIV. A rtık tasavvuf. O. 1. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu. Şehir. Bunu sultanlar da benim sem işti. Türk Edebiyatı. hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. yalnız dünya değil. C. Bektaşilik. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. 1973. yakılıp yıkılıyordu. insanları kardeş gören.İktisâdi b ir teşkilâttı. Kalbaklı. 147 . Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. Zira. İst. yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar.148. Ahîlik dînî .

s.103. nu : 5. sayı : 124. İstan ­ bul 1949 . s a y ı : 1. Bd. s. Die Vita des İbrahim bin Edhem. A us einer türkischen HeiUgenvita. 1) M. sayı : 5.21 . K aygusuz Abdal. Şubat 1973. 3. Hallauer. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. Basel 1925. L. (Bu makale. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır.V . Hallauer* tarafından neşredilm iştir. 14 . V. sayı : 2. 102 . R. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde. 78-90. Nur. s. 20 . İstanbul 1941. Köprülü. s. 31 . s. Y. s. s.50. 7 -13.54. R. Die Bekehrung des Kaighusuz. T ürk Folklor A ragtırm aları.32. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. 198 . sayı : 7. J. Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I . Salcı. IHirk Kültürü. Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. Gaybi Bey. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . T ürk Bilik Revüsü. C. 52 .» İstanbul 1935’te negredilmlştlr. 1935. K aygusuz Abdal.. Tschudi. 203-207. s.) M.15. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. R udolf Tschudi^ ve Jakob.207. 74-75. Dağlı. sayı : 4. s. 1. Abdal Mûsâ. 47 (1951). F.BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür. M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^. Yıl .

L. Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır. 17. elimizdeki nüshanın X V I -XVII. Yazm anın başından bir. kt. sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. ölç. Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. N ur'un ve V. Dil husûsiyetleri. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur. &Sxl6. 7) Elimizdeki nüsha : sah. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir. Jf6.5x12 cm. c. ciltsiz. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. Bu hülâsalarda Kaygusuz. yz. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır. n estâ lik/rik’a. s a n âbâdî. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. 28 . yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. 19. st. K öprülü. sahifede bitm ektedir. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk. 53.

s. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. 'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi. a. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi. Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R.’A. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. . at üzerinde. kâm il ve tüvâne idi.. Menâkıbnâm e’deki « . onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. Ailesi.S. g. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. 29 . Nur. .A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. ’ârif. silâh-şorlukda. m. Ancak. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur. tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi. çocukluğu. Çocukluğuna âit bilgileri. 78. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi. ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K. ’âniil. z6r-i bâzûya m âlik.

78. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer.unun altına saplanır. b ir âhû gö­ rür. kirişe kor. Dağlar. Gaybî Beğ de ardına düşer. avcılık vb. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. g. Â hû'dan durm adan kan akar. sıçrayıp kaçar. 2. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp.. pehlivanlık.rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. K irişden çıkan ok. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ. a. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar. onsekiz yaşında iken. 9) R. tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar. Gaybî Beğ.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük. vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler. âhûnun sol koltuğ. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. fakat âhû yıkılmaz. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ. m. 30 . ni­ şan alır ve oku atar. Bebüı. Nur.

A k su . O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış. Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi.ö k ü z Gözü . burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış. Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor. O n a bağlıymış­ lar. fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. ne olduğunu ben de bilemedim. bir yaklaşıyor. velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş.S erik . Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor. İS . . Abdal Mûsâ. 31 . benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor. Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş. «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim. Meğer o sahradaki bu dergâh. Tutacak oluyor. T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor. . babasından isiin alır.-» B ir gün Gaybî.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür. yalnız benim içimde bir a şk var ki. Ok. M anavgat . bir uzaklaşıyor. geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor.Yenice .lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor. 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı. Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar. İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. oradan da Kepezbaşı .Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“. Böylece Söğütçük Korkud-eli . Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış. Pek çok dervişi varm ış.Yokom an Beli . bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar. Gaybî : «— H a . sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor.Beyis Ovası .A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne.

ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler. bilmiyoruz» dediler. nereye gitdi. ellerini bûs îdüb. bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. İçeri m eydana girdi. dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. alnını yere koyup. onu bana virün» dedi. dediler. o benüm şikârum dur. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. hem en eğilerek selâm verdi. Bu esnada.Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun. hak-i pâyine yüzünü sürdü. Gaybî Beğ de. ileri yürüyüp elini öptü. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi. Daha sonra geri çekilib. Begzâde. dervişler. buraya gelüp içerü girdi» dedi.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m . Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok. niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . Bir mv. gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. nice oldı. «’Aceb bu âhû nice oldu. erenler gelsün diye buyurdılar.ddet öyle kaldı. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri. S ultan’ı gördü. H em ziyâret kılasun. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu.

33 .' Ben om ok île vurdum. Gaybî B e ğ : «— Sultânum. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. Meğer bu geyik sûretinde görünen. Akalniş K öyü/Elm alı). dilegün nedür. bîr dahi böyle etmeyesün. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu. Sultan : «— O âhû. 11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. neden senün şikârun oldı?» diye sordu. Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı. Gaybî Bağ. safâ geldünüz. üzerine at sürüp hayli koşdum. utandı. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur. bu durum u görünce çok pişm ân oldu. (H aşan Tanal. kadem getürdünüz. dile bizden. tazarrû ve niyâz eyledi. Çok menzil aldı. özür diledi.«— Hoş geîdünüz oğîum. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . yoruldı. Biz geçtük suçundan. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. her gördüğün câna ok atmayasun. gör okum» dedi. Sultânum!“ dedi. b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi. güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. Beğzâde. Gaybî B eğ: «— Bilürem. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. attığı ok. Gaybî Beğ. keyfiyet-i hâli beyân etti. bakıp gördü ki. ayağma baş koydu. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor.» Beğzâde pişm ânlık duydu. Gönlün.

ince. Çjglmek var. ağlamak ve gülmek. ^ış ve yaz. gâm ü şâdî. b jf posta o tu rttu lar. ondan sonra bizüm jtatumuza gel. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ. Var imdi pederünden icâzet al. s. yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme. fe<^âd kılmaya. sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz.» Bu em ir üze­ rine. erkân üzre oturdu. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. oğulluğa kabûl eyleyün.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün. gîce ve gündüz. Hakk '. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. beline kem er bjiğladılar. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti.j" e’âlâ Hazreti’nün. 34 . Zîrâ kim bu yol. mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. 2 . dedi. her işde bir hikmeti vardur. gitmek ve dönmek yok». Meselâ dünyâ ve âhiret.5 . AG nü^yası. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. tag ve sahrâ. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. Gönlüne de danış ki. Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. Cehennem ve Cennet.

sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. Bu esnada k u llan başına geldi. Bevvâblar. G ördü ki. dedi. O rada Beğzâde’yi gördüler. N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi. 35 . babası katına. Beğzâde. Siz bana dahi idemezsünüz. Aklı başından gitti. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. D ağlan. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di. atından ve donundan ferâgat etm iş. ovalan. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. gelün». M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. b ir post üzerinde oturuyordu. âsitâne kapısından m eydâna girdiler. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler. Gaybî Beğ de. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. K apıdan içeri bakdı. Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. hiç gö­ rünmez. Atla­ rından inip. Beğzâde buradadır. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. gâib oldı.

yok dîrsen helâk oluram. andan haber sorayum» dedi. D ervişler onu görünce. 36 . acısı tepesine çıktı. Her ne idersen becîd tut» dedi. Teke Beği. 'Alâ'iye Sancağı Begi. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. Teke Beği. Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. b ah âd ır b ir kişiydi. Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. İçeri girdi. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. nice kişidür göreyüm. neyledünüz?» dedi. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. Hemen yerini yurdunu bırakıp. Civânmerd idi. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. Bu. ağladı. yüzünü yerlere sürdü. dâim a onu gönderirdi. oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. Adı Kılağılı îs â idi. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut. Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. o Abdâl’ı bana tut getür. Selâm verdi. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup. Zirâ onun beceremediği iş yoktu. Dört-beş yüz adbalı var. hürm etle karşıladılar. nerede b ir cenk olsa. nâmus u iarum kalmadı. halk içünde vakârum.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. atının 'başmı t u t u p . Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı.

Böylece at. içeri girerek. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. pâre pâre oldu. Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. bana tiz haber virün. öyle koşuyordu ki. atum bagluyalum» dediler. Çıkarm ak için uğ­ raşırken. K arşıdan gördüler ki. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi. «Hemen edebünle geri dön. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. Ama üze­ 37 . atumdan aşağı inmem» dedi.«— Aşağı in de. mübârek elüni öp. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem. ne de ayağını kurtarabiliyordu. Sağ ayağını üzengiden çıkardı. Çünkü at. Sultan. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. yel gibi uçuyordu. Sultan. kapıdan dışarı çıkıp. Kılağılı îsâ ise.^».. taştan taşa. Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. H iddetlendi. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. At. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı. benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. H em en atından aşağı inip. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. yerden yere çarpıla çarpıla. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. geldigin yola git. dilegüni dile» dediler. ne atı durdurabiliyor.

Zira Kılağılı îsâ. Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı. hem de kıym etli b ir cengâveriydi. o münâfıgı âteşde yakayum. Durum u etrafına sordu. Sultan. koşm aktan kan tere batm ıştı. dağın yürüdüğünü görünce. At ise. temâşâ ideyüm» dedi. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. kolu. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. Sultan ve mü38 . filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü. Teke Beği. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. gövdesi gitmiş.rinde kim se yoktu. O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. Kılağılı îsâ'nm başı. davul ve zurna çalınıp. Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. sancaklar kaldırılıp. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki. Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler. başka hiç nesne yok. dâl Mûsâ yanacak. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. m unzam süvârler halinde durdular. Dur Dağında ne k ad ar ağaç .

Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. B ir m üddet sonra. üç yüz adam ıyla birlikte. Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*. AG nüshası. Yaklaşm ca. Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti. s. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi. 5 . velâyet ve kerâm et sâhibidir. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme. özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü. Yolda gelirken. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. mübârek elüni öpüp. Alâiye Sancâğı Beği. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. Teke Begi. ’Alâ’iye'den kalkıp. teydi. halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek.rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler. Askeri de onun ardm ca geldiler. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu. Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. 39 . askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. ayaklarına yüz sürüp. Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. bildi ki Sultan Abdal Mûsâ.10. dağdan bir.

alıp mutfakda bir yire doldurun. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. dördüncü gün vardılar gördüler ki. Erte bir gün gelürler. A tlarından aşağı indiler. o pınarlardan bal yağ yerine su akar. H er biri. Sultan Abdal Mûsâ. K aplarım doldurdular. birinden bal. «— Didigünüz olur. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. Hoş geldünüz.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. yağ aldılar. Sultan'ın dediği gibi. nice kimseler faydalansunlar. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. bu pınarları koyun. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler. onların özürlerini kabul edip. çok mü­ câdele olur. (önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. H alifeler ve dervişler «Sultanum. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. fukarâya virmezler» dedi. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. Sultan. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. kerem erenlerden. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. 40 .

onun terbiyesine bıraktı. B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. m aiyeti ile birlikte. dervişliği ihtiyar etm iş. s. A G nüshası. Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid. Gaybî Beğ. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. dervişler de hizm et ettiler. Âsitâne’de kaldı*'. salihler-velîler gürûhuna kanşa. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa. 10-12.’Alâ’iye Beği. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan. 41 . bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. ’Alâ'iye Sancağı Beği. Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı. 3.

M enâktinâm e. AG nüshası. s. «kal». AG nüshası. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. Menâktbnâme. s. Sultan. a. g. kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti. s. 20’de «yek». kaygudan rehâ buldun. Olunca M.. H acca gitmeğe niyetlendi. Nasibini aldı.g. 12-13. s. Y. 20’de «İhsan Kıl».. 13’de a. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi. s. 12. Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4. DağU. Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. M. Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. 42 . Y.«— Gaybî. îcâzetnâm e aynen şöyledir . Dağh.e. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu. : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. e.

13. Zira. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. her kim olsa. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. şöyle hileler. Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. şeref-i dest btıs kıldı. «Sultânum. mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar. Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki. k arar eyledi. s. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. 43 . Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. A G nüshası. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. M aka­ m ına geldi. bir divâneye. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu.

ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. Abdal Mûsâ. Sul­ tan a m a'lum oldu. AG nüshası. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. E renler karşısında m eskenet gösterip. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. 44 . Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler.Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. gitm ek üzere izin istedi. Bu hal. sen içlinden söyleyesün». oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. 5. haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der. seccâdeleri üzerinde oturdular. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. Kendü kalbümde saklayanı». 21) Menâkıbnâme. Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar. s. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. 12-14. yü­ zünü yere koydu. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum.

ne hoş yirde bitm iş. Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. Durum. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. ellerini yudular. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. sebze ve meyveler vardı. Bu su. B ir menzile vardılar. Bu rad a Kaygusuz. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. Dervişler. bâlâ-bülend olmış» dedi. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu. Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. D erv işler: «— Sultânum .Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. Âdet üzere yerine geçti. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Yediler. bu çınâr degül. Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. Kaygusuz. Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu. Y anından da ulu b ir su akardı. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı. şükrettiler. Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. Yüzünü yere koydu. O gün yine akşam oldu. daha sonra sohbete başladılar. yine kapıya vardı.

Kaygusuz Abdal. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. cümle bir dilden söylemek gereg idi. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. muvafakat kılmaduk. yekcihet olmaduk. Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. yek-dil. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler. Büryân köbap yapılarak pişirildi. güzel çmârdur/» dediler. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. İçlerinden biri hemen kalkıp.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. Şim­ diden sonra ne fayda. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. Hepsi yek-dil. peşimânlık fayda itmez» dediler. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. 46 . O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki.

G em ilerden dışarı çıktılar. H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. Akar suya baktılar. 23) 47 . Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. Bâri maksûda varalum» denmektedir. tîz tutun. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. Meyve mevsimi değildi. Kaygusuz Abdal ise. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar. Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı.Abdal Mûsâ Sultan. M enâkıbnâme. biz de tenâvül idelüm». b ir m erkebe bindi. tenâvül eylediler. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. ilk b ah ar gün­ leri idi. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. AG nüshası s. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. b irer gözleri pam ukla kapalı. Üstlerinde tennûre. yalınayak kırk dervişi gördü. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. Kaygusuz Baba Sultan. Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur. üryan. ayakları çıplak. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. 18. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu.

Baba «— Teke Vilâyeti’nden. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi. müşkilinî su’âl eyle. Nevbet bugün benümdür. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi. sebebi nedür.^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. selâm 'verdi. Sebebi nedür?» dîye devam etti.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne . Hâcib : «— Pes m a’Iûm. Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. Bu yol kenârmda durdum. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu. sana b ir su ’âlüm var.de selâm verdiler. se sana cevâb virelüm» dedi. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım. Bu diyâr-ı Mısr 48 . Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle. hepsinün bir gözinde pamuk var. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle. hiç biri selâm virmedi. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür.

kâmil ve ’âkîldür. Yanınca kırk nefer âdemi var. Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi. Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. kırk tâne kâşuk yondursunlar. Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. o kimseleri çagırtalum. Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür. Hâcib : «— Sultanum. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür. K aygusuz: 49 .kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. ziyâret idüb. bîr kimseye rast geldüm.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi. Sordum. Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. zâhîr gözümüzi yumup. Om imtihan itmek gerekdür. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler.

Pâdişâhın sarayına vardılar. Yirmisi sofranın b ir tarafına. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. Kaygusuz Baba. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi.de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. safâ geldinüz. K aşıklarını ellerine aldılar. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular. sâlihler. Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler. âbidler. Ellerine aldılar. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz. eğilip selâm verdiler. Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler. içeri girdiler. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı. Biz dahi bir gözle bakanız. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler. yirm isi . Daha sonra yemeğe oturdular. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. Başından tutup doldurdular. kademler getürdünüz» dedi. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi. hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi.«— Da’vete icâbet lâzımdur.» 50 . B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar. bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz.

Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. hoş geldi. A nkara. Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü. (A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam. 265. Daha sonra Kaygusuz Sultan. siz de «âmin» diyinüz. «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. 51 . Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu. DİBY. Sultan Kaygusuz.mesâni ve’l .M ısır Padişahı. s. 24) H lcr Sûresi’nln 87. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». dünyâyı gördü. ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. Yâ mu’în» dediler. Yüzleri ve gözleri açıldı.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. Her ne ki Hakk’dan geldi. «Âmin. Allah’m sevgilisidir. 1975. 25) Fâtiha Sûresi. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. V e : «— Ey Şeyh. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu. Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi. âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . Sûre-i Seb’al . Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü.kod ataynâke seb’an mine’î .Kur’ûn e l-A z tm .

. O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun.«— Yâ Şeyh. e. s. 41 .42. Kaygusuz Sultan. 24.52. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur. O. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. başka nesne lâzım degüldür. aşkla dolu b ir gönül ister. dünyâda murâdumuz. dile benden ne dilersen/» dedi. 339b ve M. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur.. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi. Şiirin tam am ı için Mar. kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir.» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. Y. M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu. Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. bak . m uhabbetle gülen b ir yüz. g. a. Dağ:lı. s. AG nüshası.

Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. S onra bal fıçılarının ağzım açtı. Hepsini keşküle boşalttı. Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. 19-26. sâlihler. Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. s. fakat b ir zerre ek:silmedi. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. AG nüshası. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. B ir tü rlü dolduram adı. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar.durm asını em retti. K iler em îri bu hale şaşırdı. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. em irler. o keşkül! dolduramadım» dedi. Ancak y an sı doldu. B urada kırk gün kaldı­ lar. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. 53 . bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi. M ısır pâdişâhı. Kiler Em îri keşküli getirdi. O keşküldeki bal ve yağdan yediler. Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&. yağ keşkülin içinde kayboluyordu. Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum. O rada hazır olan bü tü n vezirler. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım.

ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar. Akşam olunca yine aynı hâl olup. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. B ütün hacılar geldiler. 857/bag. kâtibi (K âtibü’l. 26-28. Gündüz gider. K onakladılar. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi. müellif K asrü’l . 54 . 6. Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. Hac vakti erişti. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. adm ı da ’Ayn» koydular^®.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. Burada 28) Menâkıhn&me'nm. akşam olunca da konaklarlardı. Ne şehir var. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi.1. Menâlabnâme. K â'be şehrinde cem oldular. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı. B una teaccüp ederlerdi. 12. H er biri şehrin b ir yanm a gidip. Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır. AG nüshası. K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir. ne pazar.1453). A ynca. Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler. Gece yatıp. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi. s. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf.

Şam ’a geldi. dört ya­ nından. Ona göre. Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler. 7.ı M u h a m m e d î » diye anılır. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e . Daha sonra Karye-i Şeyhûn . Evliyâ Çelebi. (Bak : Evliyâ Çe­ lebi. Asî suyu üzerine konup o turdular.Hân-ı Tum an .yedi gün kaldılar. oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler. 30) 31) 55 .Akyol .35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir. MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir. İstanbul İkdam M atbası 1314. Ziyâret ettiler. s. K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi. oradan da B ağdad’a ulaştılar.31.Haleb . AG nüshası. orta milinden yukarısına k ad ar kırk. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb. Kûf.Kilis . Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi. B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille. Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı. 28 . Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir. B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı.Serâkıb (?) . C.n â m e » adlı risalesini söyledi” . 60). Bu yüzden de « D o l â b . B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r .’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. Necef.i D o l â b » dır"**. Seyâhatnâme. Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. Asi N ehri’nin kıyısınöadır. s. sekizer saatlik mesâfeden duyulur. III. Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 .Ma’a rrâ (?) . H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır. H âlid b. Dolâb-i Muhammedî.

Gezip gördükleri yerleri anlattılar. Ayrıca. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü. Musul. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme. yü­ zünü yere vurdu.43. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. AG nüshası. Oradcin Medâin.46. 56 . T ekrar Bağdad'a döndüler. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır. s. 31 . Daha sonra Kaygusuz. Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler. Kaygusuz ve kırk neferi. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^. 45 .oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler. AG nüsnası. Menâk%bnâme. s. Sâm arrâ. Abdal M ûsâ’yı gördü. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler.

nu : 5. Filibe 34) 35) M. İbni Fenârî. M arburg nüshası. s. Dag:lı. s.28. M. İshak Beğ.139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. 10. 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. 1935. 88. A nkara Genel Kitaplığ-ı. R. m üstensihe âit bir zühul olmalıdır. s. T ürk Bilik Revüsü. R. v. 108b. Kltâb-ı Dilgüşâ. 2. 1. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. M urad (1421-1451). Nur. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır. Nûruosmaniye Kütüphanesi. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. Y. Y. Y. v. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. nu : 645. Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri. Kaygususs Ahâal. 25 .800/M. nu : 4904. İstanbul 1941. . Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl. Yıl . Dağlı. 1497). Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır.

XV. İlhan Başgöz. s. 101. TK. M. Dağlı.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. İstanbul 1927. Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. Dagrh. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. 31. M. Abdurrahm an Güzel.277. 160. T ürk Edehiy û tı NümûneJeri. e. bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV.. İstanbul 1973. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. 1465) dir^. Y. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M.Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. 2.17. Y. Dağlı’dan önce. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. s. İstanbul 1968. a. g. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. s. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. 58 . Hıfzı Tevfik . T ürk Edebiyatı. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. 800/M. 28. s.H aşan Âlî. sayı : 197. c„ s. XIV. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV. sayı : 194. s. a. s. Y. A ralık 1978. Ahmet Kabakh. Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. Dağlı. 215.Hammâmîzâde İhsan . a sn n ikinci yarısı ile. 2. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal. 276 . Nur. g. Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2. T ürk Kültürü. 25 s. C. 27. 16 . M art 1979.

K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde. Köprülü. Ahmed S irn Baba. F. Mısır’da B ektaşilik. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. m. b a sk ı: Kahire 1934). 769'da H icaz’a gittiğini. A. 742 olarak hesaplam aktadır. S. s. 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^. 2 baskı.91 tarihlerine tekâbül eder. E r .. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 . C. 89 . 761'de M ısır’a geldiğini. 818’e değ^l. Köprülü. s. 1939 (1. a. İst. s.00. IV. F. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. Nur. 847-848’e tekâbül etmektedir. Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^. Nur. 44) 45) 59 . Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R. 1444 de H. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R.doğum târihini de H. s. 25. Menâkıbnâm e’deki. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. 16-17. Kaygusuz’un H. g. TM. g. 1939. Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M. 20.. a. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. m.

İstanbul 1971.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. Bd. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F.z aus einer türkischen Heiiigenvita. 20. İstanbul 1935 s. asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. 1 -2 . Nihad Sâmi Baharlı. 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. 47 (1951). Ergun. N. B ektaşi Şâirleri. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde. 24. Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. Rudolf Tschudi. S. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. Edebiyat Târihi Dersleri. İstanbul 1930. Agâh S im Levend. 398. Köprülü. s. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. C. 900/M. Landschaftsgeschichte von Pamphylien. XV. g. s.m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. 196. İstanbul 1955. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir. s. Wiesbaden 1964. a. 117. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. N. ayrıca H. 80. s. s. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. 52) 60 . s. Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. 918/M. m. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. S. Die Bekehrung des Kaighusu. B arbara Flemmirf:.. 203. Ergun.

Fundam ente II. A levî . İstanbul 1963. Abdülbâkî Gölpınarlı. gençliğinde bağlandığına. Deutsch . VV^iesbaden 1964. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir.Pir Sultam Abdal. manzum bir risâlesinde. Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal . 1 A ralık 1968. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir.Bektaısi Nefesleri. 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV. V^alter Björkmann. s.XV. s. buna göre Abdal Mûsâ'ya. 1953’te yazdığı b ir eserinde.Türkische Gesellschaft E. 54) 55) 56) 57) 61 . H eft 48. G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ . 396. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. yüzyılda yaşadığını. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. V. K aygusuz Abdal B ata yi . Die altosmaniache Literatür. 6. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına. 3. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”.Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler. Cilt XIX. s. Abdülbâbi Gölpmarh. yüzyılda yaşadığım ifâde eder. Kaygusuz Abdal. yüzyıldır.Kul H im m et. İstanbul 1953. O. Abdülbâkî Gölpmarh. S a y ı: 207. nihayet XV. Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . Bonn Oktober 1962. -İ12.

Türk Ansiklopedisi. 175. b ir parağraf isonra «Kaygusuz. a. s. 418 . «K. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A.. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV. Gölpınarlı. 175. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. Kaygusuz Abdal. A nkara 1974. yüzyılın başında doğmuş. 1972’de. C. IX. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. Gölpınarlı. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. s. doğum târihiyse. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. İstanbul 1972. g. H. A. Göİpmarh. Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. 62 . Vasfi Mahir Kocatürk. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^. e. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. s. A. VIII. XXI. VIII. asır olarak gösterm ektedir.419. [yüzyılda yaşamış (XV. b iri Alâiyeli. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. 4. yansıyla IX. yüzyılın 2. yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır. F akat Gölpınarlı.Kaygusuz’un XV. asırla birlikte XIV.

yüzyılda yaşam akta­ dır. s. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. 1. Kocatürk. s. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. 169. 143-156. s. s. s. T ürk Edebiyatı Tarihi. «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. Türk Şâirlert. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. Ergun. Nur ve F. Çünkü : 1. A nkara 1968. 3 4 -3 6 . Bize göre kabule şâyân olan görüş. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. Mûsâ maddesi. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. T ekke Şiiri Antolojimi. 35. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. s. 188. Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. İstanbul 1936. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. M. Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. 290. V. T ekke Şiiri Antolojisi. A nkara 1970. 63 . K ocatürk. R. XV. C. dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir.dir. Abdal. M. T ürk Edebiyat% Tarihi. S N.

Şekâytk-ı Nüm âniye. Şubat 1973. Sayı : 124.. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir. v. İstanbul 1277. Hoca Sâdeddin. bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. Ahdal Mûsâ. B ursa 1302.tevârih. Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir.Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. Künhü’I-ahbâr. 134 a Â!ş%kpa. s. asırda intisap etmiş olm ası gerekir. İstanbul 1269^ s. Demek ki Abdal Mûsâ XIV. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. Tâcü-t . 64. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. 406. Taşköprülüzâde.^azâde Tarihi. Ancak bu târihi. 2.dan . Y ıl: X I/4. c. 213. 64 . M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. s. 33. s. 5. İstanbul 1279. Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi). Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. Güldeste-i Riyâz-% İrfân. asırda yaşadığı fikrindedir. İstanbul tab ’i. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. 205. 2. Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ . gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . T ürk K ültürü. M ustafa Alt. s. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV. s. 206. asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*. C. BursalI Belîğ'.

İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir. 800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . 742’de doğduğunu yazm aktadır.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al. M. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. H. M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. Dolayısiyle Kaygusuz. 3. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. O. Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır. 742 olarak kabul etm e­ sek bile. Dağh ve V. Şu halde bahsi geçen H. M. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. . R. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir. Nur. Y. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz. H. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. Çünkü H.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H.

254. s. s. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. g. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^. İstanbul 1975. Dağlı. Osmanlı Müellifleri. Cilt : 1. a. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. 118-119. yüzyıl. Murad’dır. Ancak M. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430). B urada M.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2. 65-6 6 . a. s. 313-314. 38. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Dağlı. ricâlinden sayarken. 17. Cild. Y. İkinci baskı. Bizce bu doğru değildir. İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. a.. Kocatürk. nu : 79/2. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. Y. «İbni Fenârî» olduğu gibi. İstanbul 1971. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . F âtih Zamanında Teke İli. C. H albuki Alâeddin Ali. s. TTEM. M. BursalI Mehmed Tâhir. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik. e. tsm âil Hftmi Dânişmend. Y. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir.b u şah ıslan XV. asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. Y. M. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir.. 73) 74) 66 . yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. B arbara Flemmlng. 1. s. 2. V. İstanbul 1340. s. g. Murad Han. 1. g.M. BursalI Mehmed Tâhlr. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. e.. e. XV.

Yılmaz öztuna. C. 204-205. Ahmet Refik. 613. s. 400. İsh ak Bey maddesi. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''. Bak : lA.. m. a. s. Murad II maddesi. e. s. 605. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder. İstanbul 1977. 67 . bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir. a. Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz. g. T ürk Ansiklopedisi. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir. 1.. 230. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı.med de «İbni Fenârî»dir. 66. B ü yük Türkiye Tarihi. s. b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu. tkinci Cilt. 397. 2. İshak Beğ’e gelince b u zât. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. 607. XX. s. g. Ism âil Hâml Danişmend. C.

İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan. Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır. 68 .Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri. V. 2. Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz. 333a-b. v. O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez.. yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir. Mar.

335a. Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır. v.. 334b . Çünkü şiir. 69 .Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir. gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir. O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. Mar. Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor.

Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. Sayı : 207. Rıza Nur.. A ralık 1968. s. s. Dağ-lı. D aflı. g. a. g. Tschudi. m..59 . 296b-297a. g. 204. s. TM. Cilt. 7. 1358 . m. a. s. m. AG nüshası. e.. AG nüshası. s. e. sahifeden sonraki fotokopi.. 760/M. 3. Menâkıbnâme. a. a. B arbara Plemmlng. F. 78. Mar. e. 1360 . 10.42 — H.H. M. 1341 . 742/M. g.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 . Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®. 395. 14. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H. Kaygusus Abdal. Nur. g. a. 79) 80) Dîvan. R. 8. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“. M. g. Menâktbnâme. Köprülü. s. IV. s. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. Abdülbâki Gölpınarlı.. 117. T ürk Dili. 91. Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir. Y. s. v. s.. 81) 82) 83) 70 . Y. Misinada Bektaşilik. 780/M... «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir. s.61 .târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik. 762/M. a.

a. a. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs. Alâiye maddesi. Çünkü Kalkaşandî. 1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç. 288. 1329 . «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. Aynı Alâiye Beği. 1.30 . onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir. C.33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta. 1332 . Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti. 733/M. 766/M. yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. y. ÎA. 730/M.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. Bu kayıttan M. Mükrimün Halil Yinanç. a. Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. y. 1332 . 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H. y. 737/M. bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz.Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. s. 71 .H. H. 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir. 1361’de Kıbrıs Kralı Pierre.

Alâeddin .74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz. 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur. 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. 86. Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. A ntalya Târihi II. H. onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur. Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. s. Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf. a. hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır. 1333 (?) . g. S. b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten. e„ s. Erten. İstanbul 1940. Şu halde H. 72. 755?M. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). 774/M. 72 . F.

«. Anadolu Beylikleri. İstanbul 1977. asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. Ş. 128 . s. tA . 89. g. Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. g. Tekindag. Ş. Flemming. s.dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır. B. A nkara 1969. Yinanç. 129.. H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır. g. s. a... K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med. 188.. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası. 6 5 -6 7 . Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed. H. Uzunçarşıb.8 . «XV. a. s. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir. Y. 131. 93) 73 . Tarih Enstitüsü Dergisi. s. e. Yinanç. Teke Oğullan maddesi. M. kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M. Teke . O 12/1. 92. Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. 1333(?) . Tekindag. m. I. Teke Eli ve Teke Oğullan. Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa.O ğullan mad. m.132. H. H.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. s. Sayı : 7 . Yinanç.

babasının Hüsâmeddin Mahmud. S. Tekindag:. 74 . m. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. g. s. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş. s. dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz.10. AG nüshası. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. g. g. 105-108. 94-102. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. a. a. Bilâkis. Ş. s. s. e. a. 50. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal). Ergun... m. m. 86. B.. Tekindağ. 1 -2 . Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. 6 . s. Men&kibnâme. s.. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. a. 72. 28. 134. s. MenâkibnAme. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. AG nüshası. 69. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*. A. 131. 12T-131. 131.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'. 94) 95) 96) 97) Ş. Refik. 118. Flemming. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir. g. N.

s. 26. 36-37. 50. Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’. Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. «Gaybî». g. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. e. M. Dağlı.. Menâkihnâme. S. nu . Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. s.3. asıl adının «Ahm ed Gaybî. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur. 797. Ergun. 99) 100) 101) 75 . Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt. Y. a.. 33b. 1 . Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir. C. a. Dağlı durm uş. Ali Em îri Bl. bir yanlış okum adan İbârettir. a.2 . s. e. C. s. (Manzum E serler). 28. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder. Y. e. N. N. 1 . «Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini.2 . Millet Ktp. g.. AG nüshası. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. Ergun. g. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. v. S. Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz.

Pertev Paşa. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Şemsî. «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. N. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir. Bak : «Âüesi Bölümü» 76 . Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir. a. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur..M enâkıbnâme nüshâsının 39. m. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. g. Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Şemşeddin. Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan». 87. Gaybî Beğ. Aynı ad. «Seyfeddin. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. S. Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. s. n u . şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal».

Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. Mar. Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. 191.Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır. 12. s. Menâlcibn&me. 18. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi. « . Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı. 340b. Gölpınarlı. A. AG nüshası. H asluck (ter. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® .. 121. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır.. BektagiUk Tetkikleri. şim den sonra Kaygusuz oldun didi. v. 77 . s.. M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır. şeyhi Abdal M ûsâ’dır. Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. Yunus E m re ve Tasavvuf. İstanbul 1928. s. s.G ay b î Beg. R. H ulûsl). Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. Taaa/ovuftam. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur.

s 143. 266. Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. 113) Mar. Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . T ekke Şüri Antolojisi. Kocatürk. Alâiye maddesi. V. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. 2 6 a -b . V. M. «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. lA . s. 288. Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. 312a. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””. Biz. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta. 314a-b. 296a. Ylnanç. H. 4. eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». M. s. Bektaşi an'anesinde. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi.Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. *) Menâkıbnâme.. 296a. AG nüshası. s. M ısır’a gitmiş. v. 44 7S . 300b-301a. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. 110) V. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. Cilt. Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir.. 1. «Baba Kaygusuz». Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. Vasfi M ahir K ocatürk. 3 1 0 a-b . 111) M. . 112) Miğlâtanâme. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV.

îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu. 85. Biz de R. M. s. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. 288. R. e. 85. ay n ca Alâiye’den îskenderiye. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz.. Krten. g.98’de geldiği anlaşılıyor. B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. S. Yinanç.. a. g. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz. s. 114) 115) 116) 117) R.. s. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. 92. tA. 79 . Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. R. m. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. g. N u ru n ifâdesi. s. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu. a. N ur. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir. a. AG nüshası. s. n . Mendkıbnâme.. m. a. Alâiye’de Mısır. N ur. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. 1397 . m. 89. R.. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. P. 27. M enâkıbnâm e’ye göre. 800/M. H. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur. N ur. g.

Hille . a. F.H um us Halep . Mısır’da Bektaşilik. Köprülü. Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler.N usaybin . Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur. g. 20.H am a .Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*. m. M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu. . Hicaz. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor.Şam . a. 80. Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder. Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz. Köprülü. Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin. Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür.Necef K erbelâ .Bağdat . Köprülü. Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur.Birecik . F.Musul . Kaygusuz’un Mısır..Bağdat . s.Küfe .Kilis . Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez. 25. Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz.Abdal M ûsâ Âsitânesi.

B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü. Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan. v. 333a. Mar. Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir. 81 . Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 .Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre..1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir.

Divan... Mar. Divan. Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“. 335a. v. 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar.334a. Mar. 333b . v.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. 82 .. 334a. v.

Dag:h. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur. Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok.Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. buralarda geçen yer adları m ühim dir.E dim e.. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister. v. benzemesi'^. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. Çelebi. Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir. 83 . Mar. Y. İstanbul 1315. E. g. s. N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. dd. E dirne’den başka Yanbolu. a.. 572 v. 19. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. s. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz. M. e. ona bir dükkân tu tar. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir. 335a. a V. Seyâhatnâme. Dîvan.

s. a. v. s. e. asrın sonlarında ve XV. Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^. S. Sâdece. m. Flemming. F. Mısır’da Bektaşilik. m. Nur. g. a. 84 . Bize göre de Kaygusuz’un XV. Divan. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. Banarlı. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba. 203.. 98. 398. 117. m. 333b. N. g. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. a. Mar. Anna M arla Schimmel. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır.. e. Rudolf Tschudi. 412. R. s. g. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir.. a. a.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz. g. s... asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV. 20. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. B. Köprülü. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. 5. g. 25. W alter Björkmann.. s. Nur'^®. g. e. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır. a. g.. Bizce kesin olan husûs. A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler.. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. s. s. d. a.

m.96. 18. H al­ buki Evliya Çelebi. F. F. s. g. a. e. S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*. 29. 29. a. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. N ur.. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*. s. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"". L ondra’da ba­ sılmış. s. de Vanjany.. asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil. m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck. M ısır'da bulunduğu sıra­ da. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. K öprülü.. Köprülü. g. 85 . y. R. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. a. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R. g.. m. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. a. a. Köprülü. 95 . m ağaralar» görmüşlerdir'^^. aynı asrın ikinci nısfında. a. y. A. a. Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır. m. Nur. a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. g. H. Bu bilgelere dayanan F.

tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. Nur. N ur. a. g. R. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor. Tekindag.8. y. 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. s. m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde. Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. Kaygusuz Abdal. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. Ş.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir. m. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. Abdal Mûsâ Telekesi. İstanbul 1977. b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır. s. Ilhan Akçay. Sayı : 7 . Türk Târih Kongresi A nkara. Ş. Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. VII. s. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. 93. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede. Teke . Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^. kız kardeşi : Zeyneb.. T arih Enstitüsü Dergisi. 73.Oğullan. 86 . Tekindag. 365. îlh an Akçay. a. Tekindağ.eli ve Teke .

len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. m. 742/M. asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur. Ba­ bası. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV. 87 . zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır. 273-276. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir. Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. 6. Bu devirde Alâiye. Ay­ rıca Alâiye Beğliği. s. Tekindag-. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi. Doğum târih i H. 7 6 -7 8 . B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. Antalya. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. IX.. s. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. E. 1341-42'den eskiye gidemez. C. Çelebi. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. g. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. a. Beyahatnâme. 1361 -1373 y ıllan arasında. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur.

B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş. Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur. b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş. 800/M. Hicaz. ayrıca avcılık. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm. Yanbolu. Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir. Edirne. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş. 1397 . Filibe ve M anastır’da bulunm uştur. Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir.ış olm alıdır. A nadolu’da.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. Tahm inen H. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir. 88 .on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış.

s.80. 8 0 -8 1 .H. s. Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye.74. İstanbul 1938. Levend.87. Türk Edip ve Şâirleri.. F ırath . 41 . Baba. 89 . târih sırasına göre şöyledir: Hammer. H. Onay. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri. M.. Halk Edebi­ yatı Antolojisi. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. İstanbul 1928.. s. 96. P. 16-2 4 . A. İstanbul 1935. s. M. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal). s.. s. İstanbul 1939-40. İstanbul 1926. N.H. Uraz. İstanbul 1941. İhsan .. Ergun. s. Bekyâşi Tomarı. İstanbul 1931.. 59. V. P. B. 120. 161 . T ürk Bilik Revüsl. 7 . 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. nu : 5. 58 . Kadrlye Hüseyin. s. K aygusuz Abdal. Dağlı. S. 357 -359. II. 172. B ektaşi Şâirleri. M. 158-59.. Mısır 1939. İstanbul 1340/1921. Ergun.. Y. T. s. İstanbul 1935. B ektâşi EdeMyatı. 3.67. Betsch 1837.. A. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. N. Boratav.110.. İstanbul 1340/1921. Mihrâb.62. J. Tevfik . N. Bd. s.. H ayat. Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. S. Z. Alî. A nkara 1943. Edebiyat Tarihî Dersleri.8 . Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. Atalay. S. s. İstanbul 1927. 86. s. s. Yıl : 1935. GDO. Sayı : 17. Y. Fındıkoğlu. H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur. S. Dağh. 196-203. s. H. Türk Edebiyatı Târihi. İstanbul 1930. A. s a y ı: 15-16.. s. Nur. R. 109 . 472-479. s. Türk Edebiyatı Niimûneleri.

T ekke §üri Antolojisi. M. Gölpınarlı. M. 90 .169.282.32. TK. S a y ı: 194. Abdurrahman. 31 .. Abdurrahm an. 1.. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si. s. s. 175-6. Güzel. Schimmel.. s. 143-146. Sayı : 2. TPA.. s. sayı 9.. İstanbul 1949. Gölpınarlı. 2 5-58. L.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1. A raştırm a Derg. s. Salcı.. Güzel. C. 207. . K aygusuz Ahdal. M art 1979. C. K ocatürk.Deutsche Gesellschaft E. İstanbul 1964. s. .. s.. 276 . s. s 105-106.33. F. Dîvan 2. K ul H im m et. Erg'un. N. B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri. 1 . A. Oytan. 2. Gölpınarlı. s. G ülistan 3. İstan ­ bul 1968.. A. 189 -197.B ektaşi Nefesleri. S. Akalın. 31 . K aygusus Abdal. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler. A nkara 1968. Cunbur. Pekolcay. Gölpınarlı. Millî Kültür. A nkara 1979. U. M ystiker. T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi.Pir Sultan Abdal. 1. Bonn Mitteilungen. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV. İstanbul 1953. s. H eft 48. N. İstanbul 1955. Başgöz. A. 1 20 -1 . XIX. Alevî . 25-28. Yunus Emre ve Tasavvuf. A. s. Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. 213-15. TDK A nkara 1963. İslâmî Türk Edebiyatı. Sayı : 10. 102-103. 107-8. Drei türk. İstanbul 1960. Türk. 3 6 -4 0 . V.. İstanbul 1958. M.2 . Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. Fas. T. Boratav... A. 25 8 -9 . 398-405. A ralık 1978. B ekta­ şîliğin tç Yüzü. Bonn. K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. Zaman Zaman İçinde. 83-85. Şubat 1481. V.. Yunus Emre-Kaygusus . C.. P. X. 24 -28. Sayı : 197. İstanbul 1961. II. 163 . 177-195. İstanbul 1963. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli. A.. TK. İstanbul 1975. s. s. H atayi. C. Oktober 1962. Fak. Gölpınarlı. N. A. V. T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. Caferoğlu özel Sayısı. S. M. TD özel Sayısı. 35 -38. III) 4 3 -5 1 . s. 100-118.. 245-254. İstanbul 1955.. s. s.Eraydın. İz. s. Ed. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. E ski Türk Edebiyattnda Nesir I. 1. 2. A.

V ücûdnâm e c) M anzum . 2) Türk Ansiklopedisi. C. Kaygusuz Abdal Maddesi. 21. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. Osman Ergin Bö­ lüm ü.M ensur (K arışık) Eserleri 1. Kitâb-x M iğlâte 3. s. Eseri inceleyen A. 91 . Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^. 419. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. Biz. m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir. G evhemâme 5.4. M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. Saraynâm e 2. B udalanâm e 2. eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz.

ölç. c. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi. Ahmed b. ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. 895 M. kt. 25. 13x8 cm. hareketli nesih. G evhem âm e’yi içine alan ve H. 90. Koğuşlar Bölüm ü.11. Eldeki yazm aların en eskisi. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX.1489. 10. yz. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. Var. 895/baş. istin sah târih i . Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir. E m ir Ali. 27x18. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. mıklebli.I. âbâdî. Mecmûa-ı Lâtife. Türk Dili ve 92 . Biz. şemselıi kahverengi meşin. nu : 950. A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. M üstensih : Ali b. st. Memlûk tarzı. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III. 1489 târihli.

or. siyah meşin. st. Türkische Handschriften. nesih. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'. Staatshibliothek. 19x12. 25. 19. 345. 93 . 2. Marburg.28. beyaz. nohut rengi. 3. e. B. san. Ankara Genel K itap­ lığı. 17.. Var. s. 24. (sh) : 263.5.. s. meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. a. W iesbaden 1968. Ms.5x11 cm. 326-331. M üstensih .1501. kt. Ceneviz.1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında).10. st. 14x9 cm.7. Teil I. M. yer yer harekeli nesih.Son : Ve 'anhüm (arab ça). s. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş. Flemming. s. E. Risâle-i Kaygusuz. g. oct. yz. 4044. n u : 645. 2. c. 15. s. yz. 1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 . kt. 23 . M. m. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş. ölç. kaıhverengi.5x15. Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. Var. ölç..263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. s. s.

139b 140a .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b.105a 105a .262a : tki müstezâıd 262a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b .120a 120a .341b 342a 342b . Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı. 263a-242b.343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 .107a 107a .121b 122a .288b 288b .340b 340b .137b 137b .134a 134a .262b 264a .Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem. 253b-258b aralan farsçadır) 261a .

ölç. istin sa h târihi : 1040/baş. 19 (iç sü tu n ). M üstensih : Veli Baba Sultan b. c. nesih.: Dilgüşâ (IlOa-lllb. meşin*.1533. 22x11 cm. (üç sütun. sarı nohut rengi.Meânî. âbâdî. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi). 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin.8.5. C.223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. ölç. istin sah târih i : 940/baş. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. Var. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm.7. Sayı : 3 . st. 11. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. 5. 61. s. karton.2x7. Nûr-ı 4904.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4. Osmâniye Kitaplığı. Var: 106b-120a. Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler. 114b-il5b. İki terkîb-i bendi. yz. c. 10.3x14. 24. yz. kırmızı. nu : 95 . kenardakiler yan). İstanbul 1949. ta lik . kt. 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . III. 13. 23. Sh. içteki düz. kt. Hüseyin.343b .5 cm. 539-569.5x11. CâmiÜl. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ.4. iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). 315.1630. 16. st.

İstanbul Üniv. D üğümlü Baba K ısm ı. İstinsah târih i : 1170/baş. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür.7.5x10.5 cm. me­ şin sırtlı. c. deri ciltli. 6. 15. c. ölç. Delîl-i Budala. nesih. İstinsah ta r ih i: 1208/baş. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür.9. Delîl-i Budala. Besmele. kt. 15x8. Var. yz.8x14. nu : 411/1-2.11.s. yz. st. 21x14. 16. m ı : 4105. ham dele ve salvele.2 cm. Son . ölç. Süleymâniye Genel Kitaplığı.39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 .8. 131. beyaz. kahverengi.1785.1756. 50. nesihim si rik'a. üç hilâlli. kt. 17. Var. mıklepli mukavva.59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri.5. : 1 . 21.5. yz. c. 7. st. istin sah târihi : 1200/baş. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler. nu : 5413. 9. filigram lı m ühreli. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. Baş . 14. K tp. îsm â il Sâib I. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi. 96 . V ar : 14a-49b Delîl-i Budala.7x8. Var. beyaz avrupa kağıdı. m eşin ciltli.7 cm. ebrû kaplı. Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür. 8. 21x13.1793. DTCF. 4. kt. 26. yer yer harekeli nesih. ölç. 19.

nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala. 62. st. 97 .1797. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü. 26.2. istinsah târih i . Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a .5x14. 2. 1259/baş. V ar .130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme. Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur. Baş . asırda istinsah edilm iş nüshalar 1. Kü- 9.107b 108b . 28. 15.9. nu : 909. 19. H am dele ve salvele.6. rik'a. Var. c. ölç. Osman Ergin Bölümü.1821).5x8. Tübingen.1843). Depot der Staatsbibliothek. q u art 1494 (Vücûdnâme. Ib . İstanbul Belediye K ütüphânesi. M illet tüphânesi. yz. kt. ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb. kahverengi.32a 32a -80b 80b -82b 82b . Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş. XI X. k arto n ciltli.Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî.5 cm. îstin sah târihi : 1212/baş. Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e. beyaz. 1. Ms. or. 15.

n u : 6.1893). istinsah tâ r ih i: 1294/ baş. A nkara Genel K itaphğı n u . 30.I I I .1845). Üniversite A 14 (Delîl-i Budala. 15. Osman E rgin Bölümü. DTCF.. nu : 9. H acı Malımu<İ Efendi Kısmı. n u : 10.7. n u : 3. istinsah tâ rih i: 1262/baş. n u : 8. n u : 4. 4. n u : 7. DTCF. 27. 8. Delîl-i B udala) . nu : 3040 (Delîl-i Budala. 5. İstanbul Belediye K ütüphânesi. istinsah tâ rih i: 1268/baş. 26.I I .1. Mesnevi I .E. n u : 5. Osman Ergin Bölümü.9. nu : 1889 (Delîl-i Budala.3. istinsah târihi : 13^1/ baş. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ.1877).B. n u : 2.1886).1851). istinsah târih i : 1296/ baş. İstanbul Belediye K ütüphânesi. 7. Saraynâm e. 167 (Dilgüşa. 30. B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M. istinsah ta rih i: 1304/baş. 6. Üniversite A 385 (Delîl-i Budala.12. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1.12. 16. Miğlâtenâme. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel.1878). Gülis­ tan.10. Süleymâniye Genel Kitaplığı.

n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8. DTCF. n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. nu: nu. İzm ir. H. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . H ayri Abdullah B udala) Efendi.3. 16. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. 15. Mesnevi 1. 4. H âşim Paşa. H âşim Paşa. DTCF. H aşan H üsnü Paşa. 67 (Delîl-i Budala) 7. DTCF. H âşim Paşa. n u : 55/4 (Delîl-i 6. c DTCF. 13. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. Dilgüşâ. G evhem âm e. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. Gevhemâme.11. n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. Min- 1. Pertev Paşa. 14. 12. 2. H âşim Paşa. nu : 82 5. 3) n u : 19 (Dilgüşâ. îsm âil Sâib I. n u . 2. 2. H acı H ayrullah Efendi. nu : 74 4. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A.

(Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). 17.. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. dala) 12. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz). (Şiir­ ler) 4. 16. e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. Hacı M ahm ud Efendi. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. 15. Osman Ergin Bölümü. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü.10. dala) 14. n u : 910 (Delîli B udala) 3. K. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1. n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . Osman lâte) 4. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. n u : 797. O sm an Ergin Bölümü. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. dala) 13. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi. dala) 11. Uşşâkî Dergâhı. nu • . n u : 535.. n u : 115-116. Muallim Cevdet. Osman Ergin Bölümü. n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u . Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. n u : 909 (Delîl-i Budala) 2. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü.

I (Delîl-i Bu­ dala) 2. Ms. Osman Ergin Böl. Ms. (Delîl-i 4. Staatsbiblothek. oct. Vahid Paşa. n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. Osman Ergin Böl.. 2620. nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. n u : 1993.. n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1. 4. Osman Ergin Böl.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1. M. M arburg. Osman Ergin Böl. n u : 1961. 16a. 101 . oct.. 3. or. 2. 2746. 2736/4. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. nu : 1407 7. nu : 1889 (B udalanam e) 10. Staatsbibliothek. oct. M arburg. M arburg Ms. or. R.6. 3. 489. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. 543 (Dost.. Viyana. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. Osman Ergin Böl. Flügel III. Staatsbibliothek. n u : 1283 11. Osman Ergin Böl. B udala).. or.

M. Staatsbibliothek. g. or. R. L. lanâm e) Ms. Türh Edebiyatı Târihi. 11. B unlardan başka. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. 3. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır. or. n u : 185/II-1II (Miğlâte. 6. 9. Dilgüşâ. oct. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. 51) V atican Turco. oct. güşâ). 3054. 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme. Nur. V. Salcı. m. 10. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch. 51. varlığını öğrendiğimiz. 102 . 12. O rient 8. M arburg (DilPertsch. T ürk Edebiyatı Târihi'nde. Kocatürk. husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. 2. M arburg. Gevhernâme.. Min­ bernâm e. s. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un. Ms. n u : 144 (Ms. 7. V. Gotha. n u : 35. a. 68. 13. 8. K ocatürk. araştırm am ız sırasında. 144. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M.5. S taattbibliothek. R. M.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. 86-88. R.

fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. 14. m. Salcı. L. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®. C. s. 9) V. Ş ükrü Elçin. 4. Mesnevi. 1. 103 . Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ. Sayı : 1. a. g.. fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir.

83b. Mar. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1. v. Nûruosmâniye. Belediye K ütüphânesi. 12) 13) 104 . Osman Ergin Bölümü. v. M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. y. Men&kfibnâme.. Mevlânâ Müzesi Ktp. An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir. 4904'de 44. v. TürUische Bandschriften. nu : 797. M enâkıbnâme. Millet Ktp. 81b . 212a . M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. E rgin Böl.222. O.. 330-331. 23a . nu : 19. 663'de 9. 199a-b. n u : 4 1 1 /l'd e 4. n u . Hâgim Paga. Belediye. A nkara Genel Kitaplığı. Manzum E serler Blm. s. V. 137a-139b. n u : 52'de 31. 25a-26a. Teil I. Düğümlü Baba. Süleymanlye.137b. v. Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^.. Mar. s..213a. AG nüshası. nu : 909’da 4. v. v. P artev Paşa. Millet Kütüphânesi. nu : 2467/IX . Süleymâniye. 3 7 -4 0 . Süleymâniye Ktp. nu : 979’de 64. Flemming. 134a .. s. 214a-215a.24b. Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. iki Terkîb-i Bend’^. nu : 663.II. iki Müs10) 11) B. nu : 619/29.. n u . Nûtuosmaniye. Ali E m îrî Bölümü. 218 .

. 51 . v. larından bahseder. Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. kum rular budaklarım da yuva yapardı.52. Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. hajn/an. 75b-76a. Tercî-i Bend. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz. geçer. 687. AG nüshası. Men&kıhnâme. Bağrım a kem end takdılar. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. şiirlerinde Allah. . Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz.. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. ları. Ank. Kuş­ lar. d ü n y a . aşk. s. vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden. İskender.. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. bitki. sokak sokak dolaştırdılar. b u gönül. edeb. 3 1 4 a-b . Kayser. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. v. insân-ı kâm il. Kaygusuz. nu : 105 . vahdet. zikr. V. Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz.tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. Nûruosmaniye. K isrâ. Gnl. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. Dallarım göklere ulaşırdı. bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar. diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. 21 5 a-b . Ktp. B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı.

ilk önce M ustafa’yı yarattı. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. yıldızlar. Gnl. B ütün bunların sebebi. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar. Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse. onu anlatayım . Önce su oldu. Cihân. Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. Ank. Cehennem. dünya. yer ve gök hazine içinde bir sırdı. herşey. Kaygusuz. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi.kaç rek ’at olduğunu. güneş. gılman. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. huri. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. Ktp. O’nun câm. H er sıfat zât içinde gizliydi. zaman. Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu.. 2. âhiret yoktu. M ustafa’nın cânm da sır idi. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. n u : 645. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. Mus­ tafa oldu. canların ilkidir. Allah. Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . Ay. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. n u : 645' deki yazma 1560 beyit. aktı. Cennet. Şim di. ikilik yoktu. în san vücudu yoktu. Cihân istikâm et 106 . hangilerinin farz. M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim . Âlem ve insan hepsi birdi.

B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. Mekke eli’ne düşm üştü. Dünya önce denizle doluydu. elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı. Havvâ. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. gövdesi ve tüyü koyuna. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. 107 . b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. kulağı eşeğe. H er can kendi cism ine girdi. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. Âdem Şâm ’a vardı. Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. Âdem’in Cennet’e konulm ası. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. eski hâline döndü. O da Âdem’i arzulayıp aradı. Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. Âdem. içleri hardal tânesiyle dolduruldu. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. Otuzüç yıl Âdem. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. Havvâ’nm peşinden gitti. B ir dereye erişti. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. Sonra kam ış yaratıldı. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. ona «tâneyi ye!» dedi . Ayağı sığıra. Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. Havvâ’nm yaradılışı. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı. Allah b ir kuş yaratıp. Allah atı. böylece varlıklar canlanm ış oldu. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. Sel gelip bunları dünyaya yaydı. B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı.

Hz. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu.Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. Kaygusuz Abdal. Âdem'le Havvâ. Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler. Âdem'de ayna oldu. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. Allah. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. Hz. âlem in aynasıdır. hikâye edilmez. ateş ve yeldir. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. Buraya kadar olan kısım. İşte dervişler bunlardan nişandır. toprak. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz. insan ların b ir kısm ı Şît'e. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. 108 . Âdem. fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. raiyyetler ve peygam berler. Hz. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. pam uktan elbi­ seler giydiler. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür. M uhamm ed'e gelinir. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. Dâvûd ve Hz. Daha sonra N ûh Tûfânı. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. Perdenin aslı su. Mûsâ peygam ber ve Firavun. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. Cebrâil. b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. Âdem'i yüzüne perde eyledi.

3. yoksa gökte mi bulunduğu. vücut mu. n u : 167. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır.. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. «mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir. Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l). can mı. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü. Ktp. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş. Bunu ancak âşıklar anlar. 1017 beyittir. erkek mi. Süleymâniye.. Yedi kat yerde mi. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . Süleymâniye. nu: 411/1. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. Bu eserde. 805. Eser. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. H âşim Paşa.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. 645. dişi mi olduğu sorulur. ikinci ve üçüncü mesnevîler. m ünâcât ile başlar. Ank. Osman Ergin Bölümü. Düğümlü Baba Bölümü. Gnl.

kırılacak dala konm a.yiğitlik . tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. Şeriât. B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. fakirlerin elinden tut. solu. b ak ar ki b ir muazzam şehir. oniki kapısı var. ulaşamayacağın şeye elini uzatma. «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. «Bilmediğin sözü söyleme. Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir. ne sattığını so­ rar. Kâinât. ne Şam onunla kıyaslanabilir. D estur verilin­ ce içeri girer. Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. tarikat. Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler. m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler. N okta çekilip «elif» oldu.kem al (kırgılluk) . tuz ekmek hakkını unutma. m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. üçyüz altm ışaltı çarşısı. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır.pîrlik) geçtikten sonra ölür. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır. Ne Mısır. önce b ir noktadan ibâretti. Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi. 110 . în san dört safhadan (oğlanhk . P ir ve mürîd. Derviş. Daha sonra Kaygusuz. Çünkü sağı. şehre girm ek için d estu r ister. oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi. K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini.

ona duymamalıdır. «Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır.hayrı.. sonra 111 .'farkeder. İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir. Onun katında her diken gül olur. Cümle kâinât onâ Cennet olur. O halde nefsi bırakm alı.. Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur.» hadisi açık­ lanır. İçini dışını aşk ile yandırır. Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur.diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır. şerri yol eri bilir. Sözü pişirir. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya . V ahdet m ülkünün sultanı olur. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz. Cevherden cevheri o . Daha sonra «nefs»e geçilir. Özünü tahkik süratiyle bilir. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû. özünü bilen de rabbını bilir.

Dün­ yada herkes «er» olamaz. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». O. mal sahibi olm ak değil. Isâ nefesli. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir. evliyânın vasıflarını sayar. Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. B undan son­ ra tekrar. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur. H akk’ı bilm ek­ tir. Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. cismi viran. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır.söyler. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. derviş öz yolu­ 112 . âşık feryâd ü âh etmeli. İnsanın hayvan ol­ madığını. Eyyüb sabır­ lıdır. Yûnus'u balık içinde bekleyen. Ahmed huylu. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. herkes de «er»in kim olduğunu bilemez. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir. Gönlü mâden-i esrar sırrı. iki cihanda zelîl olmaz. H er şeye hikm et­ le bakar. Yahya’yı herdem ağlatan. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. Zâhir içinde bâtını nûrdur. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. sözlerini m izâna tartıp söyler. kendisi m âm urdur. F erhad'a Şirin görünen. zikr ü teşbih etmeli. Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. Dünyaya gelmekten m urat. Evliyânm «delîl» olduğu insan. cam vahdet âlem inin defteridir. Sofi. Dünya b ir gör-geç evidir.

Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. Hâlik. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir. yakın. im ânım aşk ile kaim eyler. ü stat. H er sedeften inci çıkmaz. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. Tûtînin lâyığı şeker. Bülbülün yeri gülşen.ile ol hâbîb IIS . ırak. dünya. Sonra tekrar. şâkird. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. bağban. aşk. sedef. H er işin aslını anlam ak için. K ürd ayran içmeli. hayır. küfrünü kesip im ân aşılar. sen. kılıcın yaptığı işi yapamaz. bağ. İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . îğne. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. inci. h er çiçek güle benzemez. în san konuşur. katre-i um m ân. H arâm î kervan gözlem di. Kelebek uçm akla kuş olmaz. Türkm en yaylaya göçmelidir. Seni vuslata o iletir. m âhlûk. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı.nu gözetmeli. hayvan otlar. vahdet. gözünden p er­ deyi kaldırır.y . âhiret. H er işin aslım o bilir. m âşuk. sırat. bülbüle gülistan. haşr. baykuşun vîrânedir. karganın m aksûdu m urdiırdır. Atla eşek b ir değildir. âşık. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. ben. şer.

Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz. nu. bb) İkinci Mesnevi Mar. tûbâ. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. ateş. K af'dır. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. ay onun için batıp çıkar. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. Âdem cevherdir. bu dünya çarkı onun için döner. 114 .. Cihan onun için gülşen olm uştur. Âdemi bilen köle iken sultan olur. Su. havuz. Çünkü yıldızlar onun için parlar. însanm gözünü açması.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. Kt. toprak ve havanın tılsımı odur. ne olduğunu. Adem'e secde etm işlerdi. sîm urgdur. H ûri. kevser onun için­ dir. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir. Âlem sedef. 388 beyittir. Âdem hüdhüddür. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler. Gn. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. 19'da b irer nüshası vardır. Hâşim Paşa Bölümü. âlemde olan herşey âdem de vardır. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır.

kış. kim inin kesesi boştur. Kiminin elini tutup sultan eder. gitmek. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. T arikat yolu em indir. kim isi «velî» der. uyum ak. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez. ne harâm î. kesretin tam am en gittiğini. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. O rada «sıfât» yok. uyanm ak yoktur. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. O.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . doğmak. onla­ rın kibirlenm em elerini. Bu gibi nesneler orada kesrettir. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l . Onda ne azık ne su. Bu dünya halkı ona «deli» der. kim i to ktur. «zât» vardır. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır. kim isi inkâr eder. güneş gibi m enşur'dur. ne yoldaş vardır. ölmek. kim i­ nin yerini külhan eder. İsa nefeslidir. diyen Kaygusuz. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. Kiminin vakti hoş. gelmek. Özü. îşte dünyanın hâli budur. Menzile yeten. O rada yaz. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. Kimi aç.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır.

vahdet âlem inin güzelliklerini sayar. düşünde b ir şehir. N em rud. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. Bundan sonra KaygLisuz. Kayser. Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. Firavun nerede? Cemşîd. Sonra uyan­ mış. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu. Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. gözünden perde açılmış. pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır. K arun. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner. Cihanı tutan. sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır. Şeddad.

ci­ han. bundan sonra «erenler»i an­ latır. Aşk gönül içinde «delîl» dir. dildârım . zülf-i perişân O’dur. K ürd için «cacığ» O’dur. kim i Azrâ’dır. Şâhım. Cennet gerekmez. E renlerin him m eti Arşten yücedir. Onsuz bana can. sermâyem. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır . cümle cisme can O'dur. kam ıştaki şeker O’dur. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. Kimi Vâmık. m erhem vuran da O’dur. m ahbûbum . kim i M ecnun'dur. Aşk. Erenler halk içinde güneş gibidir. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir. gülistan O’dur. 117 . dükkânım odur. Yara da O. Cümle katrenin um m anı erdir. Kimi Leylâ. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir. Hüsn-i lâtif O. H er haberi erenlerden sorarlar. gönülde mesken tu tm u ştu r. «Sözü çok uzatma. T ürkm en’e «çığ». Anlatılan destan O. B ütün sırlar gönülde gizlidir. Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur.diyerek önce «aşk» hakkında. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. Bülbül O. Benim herşeyim Allah’tır. Geyikteki m üşk O. daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar.

in san gözünü açıp özünü görmelidir. her sûrete can âdem dir. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. Kt. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. Gn. îmânın aslı edeb iledir. çeng ile ney. Kaygusuz. Çünkü m âbud. tek rar «birlik» i anlatır. H âşim Paşa Bölümü.. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. b ir çerağ. herşey «bir» oldu. 118 . ırakla yakın. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. Birlik âlem inde herşey güzeldir. âdem sıfatında görünm üştür. herşey birbiriyle do sttu r.cc) üçüncü Mesnevi Mar. n u . Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur. O. Bî-nişana nişan. gece ile gündüz. 367 beyittir. Tekrar «âdem» in değerini anlatan. Ank. Kâf ile nûn. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. yahut yemişli b ir bağ misâlidir. Herşeyde Allah vardır.. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. hüdhüd ile sîmıırg. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. n u : 19’da b irer nüshası vardır. 167 ve 645 ile Süleymaniye. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır.

Dîni. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu. Âlem aşk ile döner. yedi kat gök nedir. gözü görene m eş'âle. Cennet. başından vazgeçer. kanadı kesilmiş kuşa döner. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. özü hayvandır. sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. B ir akça için bin yalan söyler. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. 4.. yedi kat yer. Süleymâniye. M ansûr'un niçin asıldığını. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. n u : 4044. Cihan aşk ile parlar. n u : 950. ölüyü m ezarından çıkarıp soyar. insanı yoldan çık an r. Âdemi eşekten ayıran aşktır. Mar. M uham m ed’in m irâcını. H âşim paşa 119 . S ûreti âdem . K oğuşlar Bölü­ m ü. yol sorana «delîl» dir. ka­ lem. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. hepsini anlar. H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. kürsî. Kaygusuz. Dünya yalandır. T u r'a aşk ile gel­ m iştir.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. Mûsâ. Y ûsuf’un niçin satıldığını. fitnesi çoktur. İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . Aşk. m üslüm anm haccmı öğrenir. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. im anı dünyadır. Cehennem. İlm-i Ledün’e ula­ şır. Bu insan sağını solunu bilmez. Nefis.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Şehir insandır. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. An­ cak herkes mürşid olamaz. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü. Hasan-ı Basrî. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. Ne istersen kendin­ den iste. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim. Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. kimi uşak» tır. kimi pûtî. Çünkü mürşid. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. kimi sûkî. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. hâzık bir hekimdir. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. kimi oğlan. Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. kimi dehrî. «Müridlerinün kimi lûtî. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. Kendilerini de Şiblî. Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. Şehre girince oğlan kayboldu. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar. hastanın marazını bilir. ama gidemedim. Orada sonsuz cevherler vardı. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. Hakk’ı isteyen orada bulur. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. muttasıl oruçdur disünler.nna karıştım. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. kimi bekrî.

Derviş b ir m üddet yolda gider. yerden göğe b ir kulaç. Yedi kat yer b ir avuç. beğlik. bilmezsen kalk git» dediler. Mûsâ.. Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . hâkim lik. sular dam arım . Hz. B unların cüm lesi b ir vücuttur. gökler çadırım . B âri çağırayım. arş seyrânım ... güneş aşağıdan yu­ karı çıkar.. Hz. Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir. fakat yolun sonu yoktur. O rada kendinden başka kim se de yoktur. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . Hz. belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r.ve gâh gâh sâdık âh iderler. Yedi kat yerler vücudum . yerler dâim durur..» Daha sonra Kaygusuz.. bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. Bana «kuş dili bilirsen söyle. Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil. te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder. su yukarıdan aşağıya akaı-. Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış. çarh devranım. F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler. Hz. kulluk benim karînem dir. dokuz felek b ir tekne. B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır.. 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir.. M uhammed. İbrahim ve Âdem oradaydılar. Ay ve güneş kandile benzerler. Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 . yıldızlar m eş’alem. Gökler dolap gibi döner. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır. Çölün ortasında b ir büjöik yol var. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. îsâ .

K endinden b aşk a kim se yoktur. Süleymanniye. nüshası yirm i beş va­ rak tır. B akar ki ne sah­ ra var ne yol. Hemen başını özüne çeker. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. Kâmûa-ı TürM. Mar. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. nu : 185-11. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. H acı M ahm ud Efendi Bölümü. 797. Osman Ergin Bölümü. Düğümlü Baba Bölümü. B irilerini arar. K itap b u rad a biter. Turco. eski nüshadaki şekli tercih ettik. T ekrar m ütehayyir kalır. özü özüne görünür. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. n u : 3040. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. E serin adı. Ancak biz. s. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. n u : 411/1-2. B akar ki düş değil. Vatican. Esasen «birini şaşırtm ak. 129 .Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. 2. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. n u : 4044. n u : 824/2. A nkara Genel Ki­ taplığı. nu : 663’te b irer nüshası vardır. fa­ kat yine bulamaz. 2 sak. Süleymaniye. İstanbul. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. nu. Basm a B udalanâm e nüshalarında. 138Ö.

s. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. Hz. boynunda teşbih vardır. Aşk pazarına 20) Mes’ûd. Eser. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. Elinde asâ. Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. Derviş. bask. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. 130 . ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. Ba­ k ar ki yer. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. B eyrut 1927. E r -R â id . Kendisini tek ve tenha görür. 1408. kendisidir. M uhammed. Bu sırada derviş Hz. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. 2. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. Peygam ber de «O da devedir. Şeyh. gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. O zam an an lar ki b u âlem den m urat.düşm em ektedir. b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. Diğer peygam berler. isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. O rtada Hz. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler.

Ali’ye tahsin ettiğini görür. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz. Derviş «peki. «ben onu göremiyo­ rum. Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. Derviş yine birgün Hz. Ali «yukan bak» der. Hz. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. ona m ürîd olur. Hz. Ali’ye sorar. Daha sonra Hz. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. Ali’dir. Hz. Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. Derviş. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. fakat Hz. M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. Ali’ye sorar. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. Ali’nin kulluğunda bulunur. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. kuyudan ki çıktım . görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar.girer. Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der. Hz. Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. der. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. ^ 131 .

îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. O sırada şeytan gelir. Bu rüyada da Hz. Firavun'un askeri. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür. «odun toplaym. Derviş b ir rüya daha görür. Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. Sonra derviş uyanır. Hz. Derviş gâlip gelir. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. Hz. B ir başka rüyada. Derviş. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. îs â ’yı ve F iravun'u görür. İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. Derviş onlara Hz. Şey­ tan kaçar. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. B ir kalabalık görürler. Şeytan yalvarır. ateş yakın. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. 132 . Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. Derviş de onlara erişir. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. dervişi kovalar. Hz. Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. B aşlarında N em rud.

gel b u k üfür sözleri terkeyle. B unun üzerine der­ viş. Derviş. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin. seni bırakalım » der. N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. kucaklaşırlar. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. Behlül. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. âlim ler. diğerleri de dağılıp giderler.» Derviş Hz. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar. N em rud onu tu tar. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 . N em rûd. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. Şehirde ârifler. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur.M ancınık k u ru ­ lur. Derviş b u rad a uyanır. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. Behlül de onu görür. başka ta n rı var dediğini anlatır. O nlar da giderler ve otururlar. îb râh im getirtilir. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini. Şeddad.Ne kim şeytan der. ben bunun doğduğunu bili­ rim . Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır. Derviş yine rüyaya dalar. Yine m ücâdele ederler. H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger. Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır. Beykozlu Peçan) oğludur. âkiller dolup taşar. dervişe rüyâsını anlatır. «N em rûd ta n rı m ıdır. Fira­ vun.

Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. B ir yerde kalabalık b ir divan var. ileri yürür. 134 . Behlül un çok hoşuna gider. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. m aksut yerini bulm uş. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. yürürler.okur. Derviş uyanır. buraya gel. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. Yine m ücâdele ederler. soru hesap bitm iş. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. görürki balığı öküze yükletm işler. derviş aldırış etmez. Derviş de onların yanına gelir. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. Bu esnada «gel kurban al. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. b u rad a sohbet edelim» der. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. Derviş derhal onu tanır. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. k u rb an ı al. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş. Derviş âlem in te­ şekkülünü. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. H akk'ın birliğine şükreder. G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. Onun nûrundan ve ruhundan Hz. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. Mûsâ peygam ber «derviş.

C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. oniki kapılı. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Şeytanın elini çözer. sofiler gelip Hz. orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür. B ir başka rüyasında Hz. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. üçyüzaltm ışaltı arkı var. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. Süleym an’ı. dörtyüzkırkdört çarşısı. Muhamm ed’i. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. âbidler. Derviş de önce âdem donunda. Hz. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Yediyüzyetmişyedi mahallesi. o sırada derviş uyanır. Süleym an h üküm dar olduğunu. Kim olduk­ larını sorarlar. Ali’ye selâm verirler. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. zâhidler. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. Hz. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. Birin adı Kabûl-i Rahm an. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. birinde Hz. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. B ütün şeyhler. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der. oniki burçlu. Ali’yi görür. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e. Süleym an’ı görür. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca. B ütün kâinat bu aynaya akseder. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. Üç katlı. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş.m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. Hz.

Yer gök. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. Bunu söyleyen derviş. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Hz. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür. Daha sonra uyuyan derviş. Oraya gelen derviş. Hz. Allah’ın hepsini bağışladığım .görür. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır. M uham m ed ona Şam ’ı sorar. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. Geyik dervişin içine girm iştir. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 . M uhamm ed. Hz. cihandaki herşeyin. Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran. herşey yerli yerindedir. Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür.

K ütüphanesi. Tübingen Devlet K ütüphanesi. Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. akıl. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir. K ollar Sevr. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. Zeker Akrep. Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. n u : 6817. Taban H ût'dur. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. 137 . hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. nu : 909. 16 varaktır. ağız. Dizler Cedy. Göbek Mizan. Osman Ergin Bö­ lüm ü.kitaba yazar. âyetlerini vererek başlar. sayıkladım . n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır. B ut Kavs. Üniv. B aldırlar Devi. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur. Göğüs Esed. Alın Seratan. El­ ler Cevzâ. râbian Şems terbiye eder rû h olur. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. Belediye K ütüphanesi. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. nu : 1321. Kasuk Sünbüle. şu kitabı yazdım. b u söz ne de­ m ek olur. «Ben b ir düş gördüm . âriflere sorun bu düşün tâbirini. kulak gibi ve batınındaki hayal. 3. sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur. nu : 1494 : İst. Eser.

Adem. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir. Âdemin vücûdunda. Ağız kelime-i Şehâdet. Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. yediyüzyetmişyedi sinirler. Göz Nûr-ı Vahdet. kim isi kapanır. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. B urun İsrafil'e. 3. 138 . Yaz T arikat gibidir. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. Kaş Âlem-i K udret. Baş Tâc-ı Devlet. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. B ahar Ha­ kikat gibidir. Onun eteğinden tutm alı. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. Alın Nûr-ı Hidâyet. Cihana gelmek T arikat gibidir. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. . Güz M ârifet gibidir. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. K ara kış şeriat gibi­ dir. 2.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. El K udret-i Allah. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. göz Azrâail'e. Gönül Mihr-i M uhabbet. K ulak Pâk-ı Nübüvvet. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. 4. Bu kapıların ki­ misi açılır. izinden gitm elidir. bu n lard a hikm et çoktur. B urun Yol-ı Cennet. B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. Ağız Cebrail'e müşâbihdir.

gönüllerin. İm di h er kim h er şeyi görür. Daha sonra Kaygusuz.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir. «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım . «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. yerde olanlar da Allah’ındır. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz. İnsanoğlu kâinatın defteridir. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ. kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. âlem lerin. nihâyet son peygam ber Hz. Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır. Kaygusuz’a göre. Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur. tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu.B undan sonra Kaygusuz. B ütün m ekânla­ rın. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. yabanda aram anın aslı yokdur. yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder. b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini. yâni însân-ı K âm il’dir. sıfatların.

Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. makbûl-ı vücûddur. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. B undan dolayı cümleye hük140 . Daha sonra Kaygusuz. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. altıbini hayvânâtâ.zım dır. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. B unların da eli altında velîler vardır. B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. yediler. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. B undan sonra «Ey Dâvûd. O. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. însanm kendisini bilm esi. ih tilât halindedir. fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. altıbini insana m ütealliktir. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir. Altıbini nebâtâta. sol yanında halife vardır. kul m u sultan m ı anlam alı. İnsan kendisine bakm alı. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. üçyüzler ve binbirlerdir. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. kırklar. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. B âtın erenlerinin halleri böyledir. üçler. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir.

meyler. Ali Em iri Böl. Üniver­ site A 281. Ancak insanların hepsi böyle değildir.. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. tavsiye edi­ lir.. : 197. Süleymaniye Haşim Paşa. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. n u : 4044. 51. Niir-ı Osmaniye. n u : 3692/2.... n u : 797. n u : 216. Ankara Genel K ütüphanesi. M arburg. Millet Ktp. Ktp. M art 1979. Mevlâna Müzesi Ktb. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine. mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. oct. Ankara Genel Ktp. İstanbul Belediye K ütüphanesi. Süleymaniye. Etnografya Müz. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. Osman Ergin Bölümü. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır. n u : 19. Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. n u : 398. nu : 17824.. or. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . 141 . c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. n u : 4904. M arburg nüshası 50 v arak tır. n u : 167 ve 645. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü. B urada vahdet-i vücûd anlatılır. Süleymaniye. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. kendilerini tanım aları. Eser. nu : 2468/-VII. Mar. Ms. n u : 698/2. Mar. DTCF. T ürk Kültürü. 276-282. nu : 411/1-2. Muallim Cevdet K. say. Düğümlü Baba bölüm ü. B irçoklan sûretâ insan. s.

M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder. b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < . B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz.m ıştır» âyeti m ucibince Hz. özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir. düşüncelerdir. Biri vücûdun bütünü. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir. diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi.

yalan söylemek zağalhk. Pâdişâh. Âniden gördüm ki yer. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. seyyâreler tam am oldu. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. içinde zindan sûretli kişiler koydu. gündüz nübüvvet. hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. gök çadırım . Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. îsâ. kış koz. çarh devrânım . yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. b ir hikâye daha söylemesini istediler. O da şunları sö y led i: Yer vücudum .Kaygusuz. su lar dam arım . yıldızlar. Cennet halk. yerden göğe bir kulaç. doğrusunu demek erlik. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular. yıldızlar m eş'alem . H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . nakş ü hayal­ ler teferrücüm . M uhammed Mus­ tafa. soh­ bet ederler. ölm ek güz. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. Cehennem kahr. sağlık gülistan sayrılık zindan. Onun aksince b ir yer daha düzdü. yaz ge­ ven (gönü?). uyanm ak âşikâre bazar. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. arş sayvânım. Derviş. Âlem cüm büşe gel­ di. Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. yedi kat yer b ir avucum. gök. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. yerin eni 143 . içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. dokuz felek b ir değirm en. uyku m ünâcât. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. gece velâyet. hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. Sonunu düşünm eyenler. doğmak b ahar.

nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. hayvanlı­ ğın vb. tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. b u lu tlar vb. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . küçüklere tekebbür etm em ek. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir. yir gibi sâkin ola. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir. hulkı M ustafa'ya benzeye. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. külli kâinat hilkahm . akıl fikirden biter.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu.uzunu b ir arşın. evliyalar vezîr. peygam­ berden utanm ak. huyı Ali’ye benzeye. kulluk m ertebem dir. H akk'ı kendi vücudûnda bula. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. Aşk m uhabbetten doğar. devletin. yalan söylememek. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar. âdetsiz iş işlememek. ârif ola. tekebbürün. od gibi çiği pişirici ola. âkilliğin. su gibi dâim â b ir yola vara. İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. İnsanın kıym eti. ’ışkı delil ide. hâsud olm am ak. Câhilliğin. O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. büyüklere küstahlık. sö­ zünde dü rü st olmak. yer. alâm etlerini sayar. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. gök. m arifetin aslı tevhid. peygam berler elçi. yil gibi h er yiri seyrân ide. 144 . beğlik hâkiînliğim. özini bile. de­ niz gibi derin ola. edepsiz olm am ak. cim rilik etmemek. inancın aslı ikrar.

H a­ kikat. gayb âlem ini söyler. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. Kâbiliyyet-i lâtif. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. dolandığı zam an gece oldu deriz. Biz dillerden T ürk dilini biliriz. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. 145 . h er zam an H ak ile ol­ m aktır. menzile erişene derler. kabiliyyet-i lâtif. Mür­ şîd-i kâm il. Kerîm-i zül-celâl’dir. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. âhirete aldanm am ak.\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. inâyet-i Hak. T anrı’dan korkm ak. m ürşide inanm aktır. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. bizim ak­ lımız buna erişmez. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. cümle sıfat onun şûbesidir. erenlere ik rar eylemek. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. Aslı H ak’tır. Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir. böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. îkrâr-ı sâf. suyun geldiği tarafa yukarı. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. cüm le âlem tecellîsidir. Daha sonra can ile vücûd. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. îkrâr-ı sâf. gittiği tarafa aşağı deriz. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu.

kabiliyet. tâatı tem iz kılm ak. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir. özünden tam âm en fena olm ak. berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . kim i Allah'a tapar. Çünkü Allah. bu­ rad a var. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. kimi aya güneşe. Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. H akk'tan gayn iş işlemezler. kim i kendi eliyle yaptığı şeye. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur. 146 . H akk'ı hâzır görenler. H akk'ın kendisinden a y n mı. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. Kul gidetse H ak kalır. H akk'ı aram ak. în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. m ülâzem et. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır. Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. Vâcip olan. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek.

A nkara Genel Ki­ taplığı. Deliyi zin­ cirle bağladım . kim isinin öz nefsinden âciz. Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar. 2. akıllıya nasihat eyledim. bu cihanın b ir saray olduğunu. nüshası 69 varaktır. Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. Veli değilim. kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir.. G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. n u : 4044. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim. Âlim de­ ğilim. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim.insanın tü rlü tü rlü olduğu. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. Y ukarısı yedi tabaka 147 . n u : 167 ve 645. Süleymaniye. kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. Sözden top yontup aşk m eydanına koydum. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim. Altı kapısı vardır. D aha ne vereyim. ibâdet bilm em . n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. îşte arm ağa­ nım budur. kerâm et bilmem . içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. Mar.

baktığı h er yerde Allah’ı görmek. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. gün­ düz. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. evliyâya ik râr eylemek. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır. yıldızların.köşk. Ay. güneşin. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil. kom şuya em in olmak. yıldızlar. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. hikm etle konuşm ak. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. Şiir kısm ında b u sarayın. ibretle bakm ak. yâre yol­ daş. u lu ’l-emre uymak. menzile yol ile. sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. gece. güneş. yaz. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. kış bu sarayın revnakıdır. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. H ak’tan üm idini kesmem ek. 148 . Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. yola erkân ile var­ m ak. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. Bu sarayın. ârifler katında sâkin ol­ mak. Sultanın m ülkü olduğu. peygam berden utanm ak. câhillere ilimle söylemek. H er tabakanın içi halkla doludur. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. ayın ne olduğu sorulur.

Mal. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur. altın. İnsanı b u saraya b ir getiren var. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. k atır. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. Sultanı bilen. Bu sarayda insan Allah ile bilişir. Kaygusuz. in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar. M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur. H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. hazi149 . a t pe­ şindedirler. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. hayvan olan otlam akla vakit geçirir.

Eyyüb'e sabır. im ân. lütuf. her hünere bu sarayda erişm iştir. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. h astalar kalsm . Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. küfür. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. H ak Taâlâ. sâki kazı kebap eylesin. ta slar dolsun. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. çengi kızları oy­ 150 . Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. nasibine şükretm eli. Saray. İçindeki halk onun k u llan d ır.neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur. M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. ney figan eylesin. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. sağlara h ab er ve­ rin. Allah. Ali’ye Zülfikâr. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş. insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. bağlara varalım . M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. Bu âlem b ir kervansaraydır. herkes sarhoş olsun. Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. işte bu cihandır. K ahır. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. konan göçer. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. gönlü alçaktır. Nefsi kırık. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. insanın teferrüç yeridir.

151 . gözünü baktığı yeıden ayırm az. Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. altın. Hak. m elûl olacağına melûl olur. bostan. Kaygusuz. Bağ. paşa. m utribin gönlü akça ile hoş olsun. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. elâ gözleri süzülsün. Âbid to p rak üzredir. gümüş. içelim. sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. Zâhid yel üzredir. M uhib su üzredir. ay ve güneş doğsun dolansm . kaftanlaı bohça ile gelsin. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir. il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim. hoca. Âşık od üzredir.nasın. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. efendi. çünkü b u saray bizim içindir. bahçe. elini işinden gidermez.

<ı. Sayı 207.s. 398. Abdülbâki Gölpmarlı. T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. C.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. T ürk Dili. 172. İstanbul 1938. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. Bak : Sadettin Nüzhet Ergun.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I. «Kaplu kaplu bağa­ lar». . Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». çoğunlukla. «Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir. Nüzhet Ergun. Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder. Kaygusuz Abdal. H alk Edebiyatı Antolojisi. A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. Bak : Abdülbâki Gölpmarlı. s. «Yülelerden Yüce gördüm». Fakat verdikleri örnekler. 1 A ralık 1968. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*. XIX. 152 . Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır.

Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı. birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir. 153 . «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir. Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan».Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. Kaygusuz Abdal. arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır.

315a. Dîvan. Dîvan. Mar. 297b.. v.Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz. v. Mar.. 324a. 301a.. Mar. Dîvan. Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek. Mar. 315a. Mar. Mar. v. M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan. v. v. v. Mar. 299a. 154 . Dîvan.. 293a. Dîvan.. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim. v.. Dîvan..

. v. Mar. v.. s.Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd . Divan. Divan. 211b. v.ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan. 321a. İkinci Mesnevi. 291a. 107a. Dilgüşâ. s. 49. 309b. Menâkıbnâme. AG nüshası. Dîvan. Mar. Gnl.. v... 231. N. nu : 645. v. Mar. v. s. Mar. Ktp. Mar. 331b. 27... Mar. Ergun. Mar. Divan. v. B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri. S. 155 . 304a. Ank.

Mar. Nuruosmaniye. Mar. Mar. Birinci mesnevî. 105a. v. 43. v. Gevhemâme. Mar. v. 338a. 213a. T erd-ı Bend. Mar. 80b. Mar. Ktp. Ank.Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan. v. s. Dîvan.... Saraynâme. nu : 645. 29b. 304b. Knl... 337a.. Mar. v.. v. Gülistan. v. 134a. Dîvan.. 156 . v.

139b.. 318b. v. v. 314a... 291b. Mar. Mar. Dîvan. v. 336a. 214b.. 215a. v. Mar. Dîvan. Dîvan.Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend. v.. v. 315a.. v. Mar. Nuruosmaniye. v.. Dîvan. Mar. Gülistan. Mar. Mar. 157 . 207b. Dîvan. v. Nuruosmaniye.

Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır. v. 314b. Ank. Mar. 34) Dîvan. o devir şiiri için tabiî b ir haldir. Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır. Mar. 37) Gülistan. 33) Dîvan. 36) Dîvan. Mar. 318a. Ktp... v. Bu. v. nu : 645. 290a.. v. 34) Dîvan. Mar. s. 43. Mar.. Geni. 158 . Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan. 297b. sık Daha çok Türkçe kelimelerde. v. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle... 304a.

İkinci Mesn&vî. v. Mar. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır. Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. v. 159 . bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. 305b. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır.. 107b. bâzan 3 + 4 olm akta.. bâzan 4-F3. O. v. Yedili şiirlerin­ de duraklar.. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır. 293b. Dîvan. Mar. Mar.

v.. Dîvan.. Mar.Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # . 331a-b.lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan. 160 . v. 288b. Mar.

. v. sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan.334a.Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm. 333b . 161 . Mar.

s. 223. Mar.Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. bâzan du­ raksızdır. 311a.. nu : 633.. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp. v. 162 . Osman E rgin Bölümü. Dîvan.

(M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr.. Mar. v. v.m uhtelif nüshalara rağrnon ..ı kanaatindeyiz. Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ. . nu : 5S5. 333a . Ancak Sayın M.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan. kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde .hiç rastlam adım . h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir. Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş.b. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. 163 . A li Em lri Böl. Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp. Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim.

İkinci m ısradaki <ı. v. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp. Alevî-Bektaşi Nefesleri. Kaygusuz. s. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme.. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. Metnin bütününe bakıldığı zaman. 108b. Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir. Gölpınarlı. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. Elmalı civarındaki yer adlarıdır. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr.ı ^. Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır. 213. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır. nu : 535. 164 .Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. Zira A vlan Gölü.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur. A.

Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme. s. kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder.. KAFİYE Kaygusuz Abdal."* II. Onda. 44. 165 . Mar. v. 299b. Dîvan.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır . AG nüshası.

305a. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta. 307b. v. v. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır. 166 ... Mar. Mar. bâzan da kaf-kef. Mar.. v. İkinci Mesnevi. 119b. Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a. Divan. Mar.ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz. v.9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan. Mar. v. kaf-gaym . 107a... 319b. Dîvan. ikhıci Mesnevi.

bâzâr. nâr.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih. v. Mar.. O. yâr. Dîvan. Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. 167 .. Mar. gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân. Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de. Dîvan. Mar. gerek gazellerinde. Arapça . italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. pinhân noksân.. inşân mekân. ber-dâr bidâr. vîrân. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. 188b. 315a.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. bâr. v. v. ummân. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir. hayvân. figân. Dîvan. 289a.

* Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır.. i-. v. Mar. 289b. Mar. 317a. v. Mar. Mar.. Dîvan.» gibi çok kullanılan fiillerdir. v. Dilgüşâ. 189b . v. 235a. Mar. Dîvan.290a. v.'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. 168 . di-. v. Dîvan. Mar.. Redifler um ûm iyetle «eyle-... Dîvan. ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan. ol-. bul-.. 290b. 290a. gel-.

dokuz.. Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n . 218a. Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir. Mar. m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir. Mar. Birinci Mesne-vî. 97a. onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur.Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m . Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir.60 civarındaki gazelle.. Mar. v. v. 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır. Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. Yedi. 291a. Dilgüşâ.. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. v. 169 .

Y azmalarda 68) 69) Dîvan. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi). M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. v.. Mar. 320a. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır. elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır. K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. Minbemâme ise 29 beyittir. Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8. Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. Mar. Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır. Dîvan. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. 291b.Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır.. 170 . v.000’e yaklaşm aktadır.

dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den. 171 .. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir.onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir. 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. Terkîb-i bendlerin birincisi. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc. dokuzar beyitlik yedi hâne. Tercî-i b en d ’lerinden biri. N uruosm aniye (v. 215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır.. (v. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v. İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir. B unlardan Mar.

s...b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır. 172 . 223.. Mar. Onun koşm alarında çoğunlukla. v.. 333a. İstanbul Belediye Ktp. v. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır. Bu şiirlerde Kaygusuz. Bu kafiye. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir. nu : 663. Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir. Divan. Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. 332a. Osman E rgin Böl. ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları. Mar.

Gölpmarlı.Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı.. A levî . 311a. 213. sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan. A. Mar. v. 173 .BsJctaşi Nefesleri. s.

XV.D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ. 328a .b. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz. bu manzumeye de. 174 . hiç rastlaiiilm am ıştır. çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan.. Mar. v. A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında.

şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. İzahlı BaVc Antolojisi. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. B unlara bâzı örnekler verelim.Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir. Halil Vedat Fıratlı. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav. Şiiri 175 . A nkara 1948. s. 50-51.

nu : 535. M. s. Millet Ktp. v. s. 52 .. 20. 172.. Mar. A. Gölpınarlı. «yamru 77) 78) Düffüşâ.. V. Koca­ türk.. nu : 645.. N.Kul H im m et. H alk Edebiyat% Antolojisi. A. P. T ekke Şiiri Antolojisi.51. 4 5 -46. Kocatürk. s. Gnl.H atayı .. 149 . V. N. a. P. 50 . Ktp.54. s.. N. g. V. 231b. 79) 80) V 176 . a. Boratav-H. «kaplu kaplu bağalar»*®. e. s. g. Kaygusuz Abdal . Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm.46. 108b. M. PıratU.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® . a. tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. s. Gölpınarlı. 145 -146. s. V. TŞA. v. 155. g. Boratav-H. Ergun. S. Kocatürk.. M. Ank. e.151. 44 . V. «bir kaz aldum ben kandan»”. s. F ıratlı. s. e.

e. e. V. 151 . g.153. e. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V. Kocatürk. 147-148. v.48.. s. V. Mar. M. M. g. s. Mar. «benk ile seyretmeğe»®^. «bugün bana bir paşacuk»®^. e. Fıratlı.b. 177 . N. v. g. Kocatürk. Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü. Eoratav-H. F ırat. 333b-334a. F. g. M.'. a. 147. v. Dîvcm. g. s. m v a n . «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır .yumru söylerim»®’.. 334a . e... s. a. a. 44-45.. Mar.b. 333a . 47 . Kocatürk. P. N.. s. P. V. A. Boratav-H. «Filibe’de bir kan»®^. a..

Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte. nu : 663. s. 224 .. Belediye Ktp.225.. O. 178 . Kitâb-ı Miglâte. Ergin Böl.

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder. v. 5) 89) Divan.. v. Mar. Mar. datlucuk (Mar. XIV.. taş basm ası. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal. asır sonlarıyla XV. v.. a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. v. 101b) sencileyin (Birinci Mesnevi.Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI. Biz. Mar. 180 . 82a) bulat «bunlar» (G ülistan. 163a) dim ezem (Budalanâm e. 323a-b. danlacuk. s. gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir.. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz.

tâlib. âkil. 291a) gelübeni (M ar. ışk eri. şe­ hir. kürsü. kendüz. m üslüm an. sâki.. 319b) vuruban (Mar.) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi. abdal. gün. hikm et. kibir. 110b) elün dutdtğı (M ar. yol eri. insan. Mar.) göricek (G ülistan. âlem. bahr.. v. 645. harâbât. pinhan. çarşu. s. v. külhan. tevhid. vahdet. sıfat. meyhâne. zünnar.. gene. s.. 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar.. Gnl. akl-ı maâd. levh. gılman. öz. evliya. 73b. N u . v. hûri. kûşe. virâne. 48) olıcagaz (M ar. s. mânâ. ilm-i ledün. v. söz. Hüdâ. hai' ■ 181 . mevc. zâhid. deniz. zat. 307b. v. sır. derya. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür. v.. derviş. kalem.. bazar. Ktp. sırat. Çalap. u m ­ man. v. v. Hak. 297a) hilicegez (M ar.. cisim. vücâd. Mevlâ. ay.. tekebbür. v. nefs. velî.. Ü. âsüman. keleci. nu : 6817. Ktp. î. ezel. ebed. yıldız.. delil. âbid. Cennet. 11b) idühen (M ar. v. ten. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. Uçmak. 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e. imân. tevâzu. 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e.. Cehennem. güman. Tamu. ışk.dogupdur (B udalânam e. Tanrı. Ank. sâdık. m ürîd. yir. 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar.. 2) işitgil (M ar. katre. v. gönül. — Allah. tersâ. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar. pîr. mahalle. akl-ı maâş. küfür. zerre. v. ikilik. birlik.

nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. fil. tennûre. börk. şeftâli. balık. sek. güm üş. nergis. kum ru. saz. gülbeşeker. yahni. helva. ayna. yağ. sığır. tûtiyâ. kiraz. m ir’at. top„ satranç gibi eşya isim leri. gibi hayvan isim leri. tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. şah­ baz. karpuz. rebâb. et. hâr. bakır. arslan. pelût. akbaba. pam uk. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. tûtı. tatlı ve yemek ad lan . kılıç. ibâdet. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. üzüm . — Gül. çeng. çeren. — At. âhû. def. çö­ rek. m arsuvan. havuç. dana. burma. arpa. karga. saksağan. hurma. katır. yufka. m ûr. lâl. yâkut. leblebi.sud. diken. köpek. dem ür. benefşe. mercan. kerkes. kalye. arm ut. don. zağ. mâr. incü. büryan. samsa. zerdali. hezaran. fodulluk. kaz. sedef. koyun. 182 Kaygu­ . — Ney. şîr. güllâb. — Kepenek. fıstık. çınar. erişte. gibi m aden isim­ leri. zer. kavak. pirinç. pâlüze. öküz. gözgü. koz. baykuş. iğne. darı çöreği. kurt. fâhte. ekm ek. zeytin. serçe. dilkü. nesteren. sındı. içecek. koç. incir. gibi bitki isimleri. şâhin. kuzgun. kalın yufka. kelebek. çevgen. kebap. bulgur. fındık. kanun. gibi yiyecek. it. soğan. bâdem. elma. polad. tarhana. buğday. tuz. ayran. düglek. sâlûs. — Şeker. yılan. keşkek. servi. deve. — Altın. kavurm a. har. leğlek. gonca. erik. nesrin. yarasa. buğra. tâvûs. pilâv. andelîb. kuru üzüm . ballı kaygana. lu lü . karınca. hal. sîm . nenenk. su şer­ bet. çetük. gazal. eşek. penbe. arpa çöreği. bülbül. kaym ak. yay. ok. geyik. cacık.

150) bezek «Mar. 110b. 129b. Mar. v.. 173. 300b) döhül (G ülistan. v. banla . v. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır. Mar.. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak». v. (Miğâb-ı Miglâte. v. 205) düriş. v. v.Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler. 299b) börk (M ar. O. s.. 32b) çem ren. Mar.. 128b) d a k d u t. 97a.«ötmek» (M ar. 101b) don «elbise» (Mar.«aldatmak» (Divan.«çalışmak çabalam ak» (Divan. Ktp. 111b) çevgân (M ar. n u : 645.. 77b. v... v. Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş. 13). Bl.. (Mar.. v. 107b) göğündür «pançar» (M ar.. Ergun. s. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte. v.. v. s. s. İstanbul Belediye Ktp. 113b) Çalab. v. s. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir.. (Mar.. v. v. 130b) bigi «gibi» (Mar. 225) asst (M enâkıbnâm e. 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar. 134a) bay «zengin» (Ank. 331a) değm e «her hangibir» (M ar. 119a) çetük «kedi» (M ar. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp.«paçayı sıvamak» (M ar... alda.«tariz etm ek. k usur bulm ak».. 315a) daş «dış» (M ar. nu : 663. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte. Geni. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte... 333b) 183 . İ l l a ..

nu : 645. nu : 645. î.. 58a) kant «hani... s. 128a) ög «akıl» (M ar.. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. v..«ayrılmak» (Vücûdnâme.. 185. v. v. Taş basm ası. 15a. v. v. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme. 163) nöker «maiyet m em uru. n u : 824/1-2.. 229a) şarlan... böyle» (Mar.«kuçaklamak» (Mar. v. v. 334b) m undak «bunun gibi. v. 162) gözgü (Ank. 191a) özge (Mar. Gnl. Ktp. s.«sarılmak» (Mar. 82a. v. v.. Miğlâte.«düşünmek» (Mar.«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte. v.«bırakm ak» (Ank.eğin «sırt. Ktp.. 150) kancan «nereye» (Mar. 107a) ktran «kenar» (M ar. v. 185a) keleci «söz» (M ar. Ü. 111b. 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi. Ank. v. 104b) kendüz (G ülistan. ktp. s. V. 333b) 184 . 44) kakı. 79a) öndün «önceden» (M ar. 5a) kiçi «küçük» (M ar. Ib) tsst «sahibi». (Mar. Mar.. s. v.. v. v. nu : 6817. Gnl. v.. 133a) öküş «çok» (Mar.. m ikdar. Ktp.. omuz» (B udalanâm e. V. 305b) m ûş «fâre» (Mar. Mar.. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte. v. 236a) kimiş.. s. Sb) tr . nerede» (Mar. 132a) sagış «sayı. 47) kuç. v.. 7a) harcı «has olmayan» (Ank.. v. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e. Geni. 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. (Mar. hesap». Gnl. 98a) karabaş «câriye» (Mar. s. s. hizmetçi» (M ar.. nu : 824/1-2. Mar. Mar. san... s..... adet. Ktp. v. v.

. v. 305b) yarı «yardım» Gülistan. cüzdan» (G ülistan. 178a) teki «gibi» (Mar. 223) soyla.«yaklaşmak. v. v. v. 155) tor.. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte.. 185 . Gnl. 107a) yay «yaz» (Mar.«em ânet etmek» (M ar..(Mar. v. cüzdan» (Mar. 110a) yarag «hazırlık» (Mar. Mar.. v. 334a) yören .sayru «hasta» (Mar. Ank. v. 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar. v. 178a) tapşur. 211b) sünük «kemik» (M ar. 7a) yancucak «kese. v. İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate. 90a) Uçmag (Mar. v. v.. 167b) uşda. 153a) yancuk «kese. 153a) sın. s.«hazırlam ak» (Mar. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar. v. 44) yavt «yakın» (Mar. halkın anladığı basit kelimelerle.«ağ» (Mar. s. v.«em anet etmek» (M ar. henüz.«ufalamak» (M ar. yeniden» (Mar.. O. 81b.. 92a) yarakla . v.. s....«kırılmak» (M ar. v.. v.. 233a) üzz7-«kopmak» (M ar... v. v.. 233a) viribi . dolaşm ak» (Mar. 334b) uşda «işte» (Mar. 76b. 84b) yenile «yeni. Ktp. 125a) u g n «hırsız» (M ar. 114a) töre (M ar. v. v. v. n u : 645..... 333b) Tamu. v.. 308. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir. 167b) neşene «nesne (M ar. 83b.. tasavvuf um delerini. v. v..... v. v.. Mar.«göndermek» (Saraynâm e.

824/1. GMistan. ' 186 . Ank.. v. v. 1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ.K aygusuz'un eserlerinde. Onun kullandığı anlatım şekillerini. Mar. Gnl.. nu . 82a. Mar. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz. tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. Birinci Mesnevi.. 12a. Ktp.. 212a. v.

v. Mar.. 187 . Dilgüşâ. Mar. v.. 26a.Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu. özinden kiçiye tekebbür olma. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi. 311a. hasûd olma. 236a.. Dîvanj Mar. edebsüz olmaya. bu saray nakşına gönül bağlamaya. Saraynâme. 25a. yalan söyleme. peygamberden utana.»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme. tâ’ata meşgûl ola. v. balıillik eyleme. Mar. v.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre. özinden uluya küstah olma.o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar..... kavlünde dürüst ol.. Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. ’âdetsüz iş işlemeye.

iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. iy’akl-ı kâmil. iy Hakk’ı isteyen. iy can. Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 . dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib. iy insan. iy gönül. N asihat tarzında.Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz.

Mar. Mar. v.dînî meseleler.ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a». târif ve izah etm e usûlüdür.. gerek . 189 . 211b. 229b-230a. v.Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ . bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ. Gerek tasavvuf um deleri. Dilgüşâ..

Âşık od üzredür. 3b . nu : 6817. 58a. nu : 6817. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur. 101) Budalanâme. s. toprak. cünûndur. bu beşi ana cânibindendür'®'.«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer. kıl. dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. Ktp. Âdemün vücûdı bir şehirdür. her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. v. 25. İlik. sâlisen zühre terbiye ider. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme. Mar.Âbid toprak üzredür. Ün..4a. et. 300b.. İst. v. bu kudret dost tecellîsidür . melûl olacağına melûl olur. su. deri bu dört ata cânibüdür. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur... kan olur. 103) Dîvan. et olur. Ktp. Cümle bu hik­ met. yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. yağ. râbi’an şems terbiye ider.. kan. 102) Saraynâme. v. v. tamar. Kemik. sâniyen Mirrîh terbiye ider. 2a. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. elin işinden gidermez. Ammâ zâhid yil üzredür. sinir. Muhib su üzredür. rûh olu r. dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od. . evvelâ zühal terbiye ider. 190 . Mar. am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. taş basması. Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer. tJn. îst. gözini bakdugı yirden ırmaz.. .. 100) Viicûdnâme. kemik olur.

. Ktp. 45.3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. Ank.. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan. Gnl. s.. 191 . nu : 645.

Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. s. Mar. nu : 645. 192 .. ’âlemün 105) 106) Gülistan. v. Ktp. Birinci Mesnevi. 78b. 49. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi. Ank. Gnl..

tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“.. Kitâb-ı Miglâte.. 26-27.. 150. Mar.. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura. . uyanıgeldi. Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun. Taş basması. Subhâna’llâh didi. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum. ’Azîm cem’iyyet olmışlar. Derviş anı görüp eyitdi. s. 193 . Belediye Ktp. yine yatdı.. uyudı.. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler.pâdişâhı idüm. Şejrtân ka­ kıdı. 267b.. OE Böl. s. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi. Gözin açup bakdı gördi düşidür. V.. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi. Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış. nu : 663. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir. Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme.

. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü». Şeytan bakdı. Böl. Şey­ tân eydür.. v. 37 . eyü halvet bulduk.. bunun cezâsm virelüm. bir dahi öyle söz söylemesün.. ben ananla söyleşem didi. Derviş eyitdi. 194 . Birinci Mesnevi.b.. nu : 663.. s. 79a . Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm. Belediye Ktp... Derviş şeytânı bildi.. AG nüshası. ammâ hîç tınmadı. O. tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme. sen hîç tınma.. 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi. Mar. neme gerek. Ergin. ammâ der­ vişi bilmedi. sen nice dilersen eyle didi. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler.Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . 155 -156. 'İsâ peygamberi bildi. Tann vardur dijöi». Kitâb-t M iğUte. s..38.. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir..

Gnl..214a.. 5 . Mar. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. 112) 113) 114) Dilgüşâ.arka arkaya sualler sorar. 195 . v Ib. Gnl. Ktp. İst.. Gülistan.6. Ktp. Ank. nu : 6817. nu : 645. v. nu : 645.. 44. s. Ank. s. 213b . Vücüdname. Ktp. üniv. Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a..o. vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan. 203 . 333a . Mar. v.

Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır. 334a. Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni .. Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan. 204 .bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır. Mar. diğeri «Filibe’de yenile . v.Yanbolu’da bir kan».

Mar. 334b. yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır.. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan. bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. 335a. 205 . ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. Üstelik Kaygusuz. v. Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır. v.. Dîvan.Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler. Mar. Bâzı an ah tar kelimeler.

sana kiraya virîhnişdür»’”. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği. Mar.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir. «câ­ zû ayyâr» dır. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir. K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme. 206 .. s. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur. Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. «Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır. v. Taş basması. Dîvan. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. 332a. Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. «Vücûd» ise geçicidir. 9. Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir. F akat Kaygusuz.

290. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. Söz gelişi V. çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. s.nimetleri» dir. akına çeriye gitme» de­ m ektedir. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. Kocatürk. E deU yatt Tarihi. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. 207 . N itekim Kaygusuz. K ocatürk. M. eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur. H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. Meselâ o. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni. Türle. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. M. O halde b u rad a «akma çeriye gitmek».

Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür. Mar. / 208 . üç yüz altm ış altı çarşı.vücûdu» nu kasteder. halk diliyle ko­ nuşm akta. eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. 79b.. Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız. v. Dilgüşâ. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle. Böylece Kaygusuz. Mar.. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır. 217b. v. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem.

v. 92a İkinci mesnevi. v. İ l l a .b... lJcin<^ mesnevi. v.latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: .. 1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi.. Mar. Mar. 209 . 81a. v. Mar. Birinci mesnevi. 119a. Mar.

Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .

s. İkinci mesnevi. Mar. 82a. 176a. Mar. M. Mar.. v. e. v. Saraynâme.. Mar. Mar... 7b.Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. 8 9-90. Ank. v. Mar.64. g. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 . Birinci mesnevi.. Gnl. Üçüncü mesnevi. nu : 645. Mar. v. 184b-185b. 114a... Ktp.. G-ülistan. 63 . 163a. a. v. Y. Dagrh. GüUstan. s. 132b. v.. v.

212 .«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme.. 12-13. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. sokakta. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme. çarşıda. . s. boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^. Taş basması. Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır.. pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir. 5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz.

s.. 213 . Bl. Ktp. İst. 296b.Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. nu . Ergin. Mar. O. v. Belediye 663. 225.

s. 333b. Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola.5. v.y . 335a.. 155) 156) 157) Dîvan. . 214 . Mar. Mar. 4. Kabûl iderse hoş. v.. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi.idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. Taş basması.Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi . Budalanâme. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^. Dîvan. . Mahlûk ne çâre idebilür.

. 24. s. 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir.E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem. Budalanâme. 215 .Bulagör bir bilüri»‘“.bilmeyen ne bilür bilüri .« . Bilmeyen bil­ mez.. Bilen bilür bilüri .Sen seni bilmez isen . hod yine ne söyleyem.

eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz. halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. ibâdet. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. K irdâr. Kaygusuz’da «Allah. Mevlâ. Allah «Allah» kavram ı. Rab. Fakat. Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. a) İtik at i. O. Çalap. Tanrı. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. O. Hâlik.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I. Hâk. Yaradan» kelime­ 216 . H üdâ. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat.

Ank. hakim . Gnl. 217 . Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb. Ktp. çelil... İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr .ender . ganî. Allah'ın «hay. alîm. cemîl. 645. ta ala.celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme. celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır. 105a .fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür . kadîr. 62. s. kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r. v.kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . Mar.b. lem yezel. «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. nu . basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . rahm an. vahdâniyet.leriyle ifâde edilir. habîr. bâki. semi. Gülistan.

Ank. 140. 4b.. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. 218 . s. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir. nu : 645. kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir. Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah. o halde Kaygusuz. Allah’la senli benlidir. Ktp.. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. Saraynâme. Mar. Tabiî bu. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir. h er yerde m evcuttur. insana her şeyden daha yakındır. 34b. Gnl. v. Mar. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur. «vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir.. v.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir.

v. s. Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük. nu : 535. Ali Em lrl Bl.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp.B ektaşi Nefesleri. 219 . onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte. Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı. Aynı husus... S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta. 213. O. «fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir. 108t) Kağnı arabası. A levi .

Mar.Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann. Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır. Gnl. Cebrâil.. nu : 224/1. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul. melâike. Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. v. Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. Onun eserlerinde en çok adı geçen melek. Dîvan. v. 3b. Gülistan. Ank. Ktp. 295b-296a. ferişte» kelim elerini kullanır. «Melek» kavram ı için «melek. Cebrâil’dir.. peygam berler­ le. 220 .

İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür.. Ktp. Gülistan. insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm. Ktp. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür. nu . İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan. B urada melekler. «Azrâil'e müşâbihdür. Ank. s. 53. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. s. Ank.Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. 645. 221 . Gnl. nu : 645. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer. Mikâîl’e müşâbihdür. 49. Gnl..

nu : 6817. . Îsrâfîl’e müşâbihdür. Vücûdnâme. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle. üçinci burun. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». 72b. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. Kaygusuz’un eserlerinde. v. Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür. İst. Ktp. ikinci göz. v. Bu rüyâlarda şeytan. Şeytan. şeyâtin» kelimele­ riyle. tîniv. Mar.. nu : 6817. 3a. bâzan «şeytan.. tiniv. b ir elinde asâ. dördinci dehân. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». Ktp.. ’Azrâîl’e müşâbihdür.bilîdür. 3b. «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. J](irinci Mesnevi. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. cepkeninde seccâde. v. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz . Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte. her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. boynunda teşbih. Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer. İst. Mikâîl'e müşâbihdür. «ak sakallı. Evvelki kulak.

215a. 223 . Gülistan. şeytanın torbasını alır. Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder. Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer. Derviş. Ank. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. 47... Ktp. Ayrıca Firavun. v. Mar. Dilgüşâ. G ülistan'da Hz. Gnl. Dakyânus. s.ba» şeklinde tasv ir edilir. nu : 645. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı.

v. s. Ank. nu : 645. bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir. Gnl. 72b. Gülistan. s. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. nu : 645. Mar. Gnl.. Mar. 56.. Ktp. Divan.. Ank. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. Ktp. Gülistan. 338a. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada.. 224 . 56.. v. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an». K itaplar Semâvî kitaplar.3.

Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. Gülistan. 18 3 a-b . M uhammed. Ktp. Ank. Gnl. Mu­ ham m ed. Tabiîdir ki Hz. v. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. nebî.. K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. 56. Ank. 225 .. s. «Mahmud. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. «peygamber. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler.Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. Ktp. s. Mar. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. Kasım» adları ile «habîbullah. M uhammed. 57. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir.. Gerek kavram olarak. hayrülbeşer. nu : 645. nu : 645. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir. Ahmed. Gnl. Gülistan. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer.

Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. Ktp. Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. Bunun başlıca iki sebebi vardır. İlk yaratılan onun rûb u d u r. İşte bu sebepten Kaygusuz. peygamberimizi.K aygusuz'da Hz. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . 1. îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası. Hz. M uhamm ed. Ank. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. Gnl. 4». nu : 645. s. 2. «kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle. M uham m ed'dir. 226 .. O. diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. M uham m ed'dir.

Dügüşâ. 26) Budalanâme. Âdem. berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere.. Taş basması. 2 3 -2 4 . ve Hz. Hz. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. 47 . Süleym an’dır. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. Hz.. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar. Hz. her biri bîr söz söyledi.«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. Ktp. Âdem’in to p rak tan yaratılışı. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la . Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî. da y er alm aktadır. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür. 27) 227 . Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. s. . Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. V. m eleklerin kendi­ sine secde edişi. m uhtelif vesilelerle geçm ektedir. Ank. Mar. nu : 645. s. . Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. 217a-b. Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber.. Gülistan.54. Gnl. hiç biri bunı temyiz idemediler. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur. M uham m ed’den sonra. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası.

M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. s. Söz gelişi. G ülistan'da Hz. M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar. îsm âil kurban edilmesiyle. N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. 174 vd. Mûsâ. îbrâh im . Süley­ m an ve Hz. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. 195 vd. Yûsuf güzelliğiyle. M uhanm ıed’ ıden başka Hz.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. perilere. Âdem. îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. Hz. 228 . Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. îsâ. cinlere.. Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. Bölümü. Yâkub yaşlı göz­ leriyle. Kitâh-% Miglâte. Gnl. rûhullah. îbrâhim . M uhammed. habîbullah’dır. s. s. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. îb râh im N em rû t’la.57. Nûh. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^. nu : 663. ve Hz. Kitâb-i Miglâte. 193-195. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır. 54 .^ kâh b ir adada devlere. Ergin. halîllullah. Eyyüb sabrıyla. ehrim enlere. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte.. Ank. O. s. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. ifritlere sultanlık etmekte^’. B unlar içinde Hz.Hz. nu : 645. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. Gülistan. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz. Biz. safiyyullah. Mûsâ. kelim etullah. Belediye Ktp. îb râh im . Mûsâ. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. Adem. îb râh im . Ktp.

96a. v.. Mar. «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi. 229 .Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler.

Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5). Sûr. hesab. gılman. hûri. 230 . Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. mizan. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir. yevm-i kıyâm et. v. 71b-72a. Cennet. sırat. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde. Kevser.. sual. Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. «âhiret. Mar. şefâat. Mar. Âhiret kavram ı. 72a. m ahşer. subh-ı kıyâm et. Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. Birinci Mesnevi. Birinci Mesnevi.Y a s â Peygamber.. v. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır. m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır.

. 231 . bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz. Ktp. v... Gnl. 4i. Gülistan. s. Ank. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû. GüUstan. v. Dilgüşâ. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü. 233b. âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. Mar. v. Mar. M uham m ed’in şefâati.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı. nu : 645. 148a. 234a. Mar.. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir.

H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma. gam u gussa başına üşm iş.H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak. Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. âhiret m arazlarından em în olasın. Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun. gain u gussası yok.sen seni bil dimekdür. dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. Taş basması. 'ârif ol.7 . 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir. 232 . s. bir m ürşid-i kâm ile iriş. 6 . Kendü hâllerinden haberleri yokdur. H er birin b ir sûretde tebdil ider. Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). Ammâ sen senün bildigüni ko. Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. . Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. Dahi m agbûn oldun. Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola. Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür. h ayrân ve sergerdân kalmış.

Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. 233 . budur zevk. budur şarâb. Mar. Ol şarâbı Hak ögmişdür. «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir». İşte budur lezzet. mîzan ise «mîzan. am içen ganîyy-i mutlak olur. Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır.12. BuddUmâme. Taş basması. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat. Anda temâşâ bâkî. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. dil ile vasf olmmaz. dîdâr bâkî. mîzan. S ırat. söyleşür. Cümle yaradılmış yine gelür. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. ikinci Mesnevi. şarâb ü lyş bâkî. Rabb sâkî. Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin. sekâhum rabbuhum*^ bâkî. 118a. 11 .hâlün mahşerde ’ayân olacakdur.. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. v. anlan sen rûşen görürsin. visâl-i bâdesin iç»''^. âyet. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. insan sûresi. 21. s.

108b. Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. 234 . Mar. Naîm» kelimeleriy­ le.. Duzah. v. Od» kelimeleriyle ifâde edilir.B ektaşi Nefesleri. v. Behişt. v. Cennet’in güzellikleri. nu : 535. A levî . havz u kevser anlatılır. Cehennem ise «Cehennem. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. hûriler. Nâr-ı cahîm. 213. Adn. Uçmak. s. ikitıci Mesnevi.. onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet. Mar. üçüncü Mesnevi. Millet Ktp. Rıdvan. Firdevs. v. A.. Mar. Tamîı.Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz.. 112a. 186. v. 319a. Dîvan. gılm anlar. 133a. Ali Em îri Blm.. Gölpınarlı. Mar..

kullara verilm iş b ir nim ettir. Mar. İkinci Mesnevi. 130a. v. 235 .. Üçüncü Mesnevi. Ktp. 108b. H uriler. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet. 47. nu : 645. v. 125a. Ank. gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan.. Mar. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet. V. s. Üçüncü Mesnevfi/ Mar. 58b. v. Mar. Saraynâme..Cennet.. Gnl.. G ülistan’da Hz.

bu kısım larda hesap günü. r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder. Belediye Ktp. Kazâ ve Kader . derviş ki bu hâl gördi. Derviş gördi kim hisâb günidür. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte. 168 . yatup uyuyu kaldı. Ergrin Bölümü. ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. ..Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi. s. cümle eşyâ uyandı. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler. maksûd yirin bulmış. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi. bir yirde galaba dîvân durmış gördi. soru. cümlesinün suçlan bağışlanmış. b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. hisâb t ^ â m olmış.. . .A. Hazret-i Muhammed (S. Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler.B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. « .. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6.) ser-firâz olmış.V. nu : 236 .169.K itâb -1 M iglâte’deki derviş. . . ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin.. cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış. müstagrak olmış. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. ’aceb ne ola didi. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış. 663. Kaygusuz. cümleye rûşenâluk. ilerü yürüdi. sormak istemek günidür. M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler . O. Andan nâgehân ol nûr berk urdı.

Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer. 100a. Mar.. Dîvan. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer. 237 . v. 339a. v.mihler yapılmakta.. 1. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar.

Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. hayr eger şer. Gnl. s. Ktp. Mar. 57) 58) 59) 60) Gülistan.Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2. v. Dilgüşâ’da Kaygusuz.. Birinci Mesnevi. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder.. Gülistan. v. 238 . hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Saraynâme.. Mar. Bâzan da Kaygusuz. 24b.. v. 175a. nu : 645. 45. Ank. Mar. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . 85a.

Allâh'a 'ibâdet ideler. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle.. Saraynâme. v. cümle 'âlemden. Mar. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür. 17a. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. hayvanlar gördi. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. Bes iy tâlib-i Hak. Hakk'un uluhgı. v. ve S araynâm e’de. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. tâ'ata meşgûl oldı. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ.şer işlese şer bilür. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur. hayvân gördi hayrân oldı. b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet.. cihânın ibâdet yeri olduğu. bu bir bâbdur. tâ'ata meşgûl oldı. bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. iy bu cihânda özini bilen insanlar. Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar. İnşân Hakk’un hikmetine bakdı. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. Mar. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ . 61) 62) ZHlgüşâ. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı. 243a. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. 239 . bu sebeb yaradılmış halk içündür.

gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. Mar. Bak «İlâhi» bölümü. v. işi hâsıl olur»^. K\tâh-% Miğlâte.. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola. ’ibret ile bakmakdur. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. Hak’la vasi olmış ola. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı. v. Dilgüşâ. sözi delil olur. v. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. 265b. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. ’ibâdet. kudretini görmekdür. Bes iy tâlib. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür. özinün hakikatini bilmiş ola.. 240 . Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür.232a. ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1. 231b . Mar..b. temiz gerek. Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği. 25a . Anun ’aklı kâmil olur. İcâbet temizlik üzredür. hikmet ile söylemekdür. Mar. Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme.

. 241 . Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın. isbât var bilmekdür. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. v. Kelime-i tevhîd.. 66a. her işi işleyen Hak’dur. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. G örüldüğü gibi Kaygusuz. Mar. dahi nefsün tekebbür itmeye. Mar. Mar. peygamberi hak bile. Saraynâme. evliyâya muhib ola. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir. 231b. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder.66a.tadı gelür. Nefy yok bilmekdür. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile. Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. v. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur. «Zâhiri ol. v. dahi kendü nefsün yok bile. kelime-i tevhidi. Saraynâme. 65b . Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^.. Allâh'ı bir.

Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2. 183b. Gülistcm. Mar. Mar. v. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî. v. Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir. 242 . Bu şiirde.. 77b.. kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz .

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

a.. 244 . 5 9 -6 1 . M. S im Baba. Ank. A. nu . İstanbul 1935. 687. AG. 5 1 -5 2 . V. B ektaşi Tornan.. 20-21. s. Gnl. nüshası. e. Y. 7 5 a -7 6 a . Ktp. g. s. s. Dağb.Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme.

b. 245 . Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*.. v. Zekât. Mar. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’. fa­ k at bu defa sûretin gizli. peygam berlerin şeriati üzre olacağından. s. 129a. Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. . Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur. Taş basması. Üçüncü m esnevi. Oruç. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder.3. Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır. Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden. Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur. 16-17.

hırsızlık etmek. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak. v. 317b. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur. domuz eti yemek. İkinci mesnevî. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. v. 75) 76) 77) Dîvan. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı. v.. h er yer K âbe’dir.. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. Mar.. O. İkinci mesnevî. O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. 246 . oruç tutmak. adam öl­ dürmek. Mar.ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir. zina yapmak. kumar oynamak. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. Mar. 112b. H lb .

'ayyârlık. kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. riyâ. mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. riyâdan kurtulm ak. sâlûs. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. ’ucb. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. zerk. m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. Binânenaleyh nam az kılarak. O. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı.F akat kibir. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 . tn san saf ve sâdık olmalı. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. am a kibirden. mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. iki yüzlülük». tekebbür. safâ. mağrur ol­ mak. riyâ. sıdk. 1. Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. kibirli ve riyâkar olm am ak.

. nu : 645. 143a. 61 . Ktp. An. a& istan. Gnl. 248 . s. v. Mar..62.Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan.

v. v. Birinci mesnem. 153a. Gülistan.. v.. Dîvan. Mar. v.. Mar. Mar. 249 . Mar. Gülistan. 299b.. 153b. v. Gülistan. Mar. Mar. v.Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan. 82a.. 317a.. 192a.

Mar. Dîvan. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız.yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3. 306a. 188a. Mar.. Mar. v.. 250 . 85b. 158a. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı .Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2. v. Divan. Gülistan.. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir.. Mar. Torbası . Bu kavram ı o.. v. v. Mar. v. Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi. Gülistan. 299b.

v.. s. 132. 143a.Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis . Gnl. nu : 645. v. 93a.. Mar. Birinci mesnevi..tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan. Ktp.. Üçüncü mesnevi. Gülistan. Mar. 261. Mar. Ank. 143a. v. Mar. 251 .. v.

Gülistan. Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir. Mar. T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür... Kaygusuz «edeb» kelim esini hem . İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. v. Edeb . «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur.îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4. Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi.b. 92a . 153a. hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır. «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. O. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir. Mar. edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır. 252 .«hayâ» m ânâsında. v.

253 . v.. Mar. Mar.. 152b.. Mar. Gülistan. 127a. 154a. v.Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi. v. Gülistan.

v. v. edeb bekledi.. v.. Mar. 12b. Ol ki sonun san­ madı. 104) Saraynâme. v. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1.. 108) Dilgüşâ. Mar. v. Mar. 103) Dilgüşâ. 328a. gerek m ensur eser­ lerinde. Bu iktiDîvan. 74a. 105) Saraynâme.. 247b. 102). v.. Ol ki edeb bekledi sonun sandı. 229a. dolaşdı..Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^. 33b. 106) Saraynâme. Mar. v. 39a. Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri .. Mar. 107) Sonunu düşündü. evliyâ enbiyâ oldı. Âyetler Kaygusuz Abdal. Birinci JHesnevî. Mar. 101) 254 . sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder. Mar. gerek manzum.N utuk» bölümü.

326a).. 313a. Mar. Mar. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . a. nu : 6817. ta ­ savvufla ilgili olanlardır. sonra eşyayı Meleklere gösterdi. (Vücûdnûme. 68. Mar.>. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler. a. 4 1 a -b . Yasin sûresi. 31 (Vücûdnâme.. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. 26. a. Ta§ basması. Mar. a.. ttaiv. v. Meryem sûresi. v. Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir. B akara sûresi. N isâ sûresi. Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir. Divân.yekûn. Mar. Yâsin sûresi. Birinci Mesnevi. V. K ün i e . v. nu : 6187. (Dîvân. Bakara sûresi. Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir. tiniv. Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. 82. a.. Rahman Sûresi. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. s. 26.bas. 115 (Div<m. Küllü m en ’aleyhâ fân. İst. 8a). B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— . v.. 83. Vücûdnâme. a. 324b). 43b). O. «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır.. a. İst.. 100a. 126 (Budalanâme.. 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît. ( Saraynâme. 115) 255 . a.rabbiküm kâlü belâ. v. a. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır. Ktp. v. Mar. M ü’min sûresi. 12a). l ’l7. a. V. a. 110) Fe . Ktp.. 35. 47. 172 (Saraynânne. Bakara.şem m e vechu’Uah. 12b). 332b). A ’raf sûresi. v. Â l-i İmrân sûresi.

. 47 (Budalanâme. sizin mzdan bin yıl gibidir.... Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. Kasas. hattâ da­ ha sapıktırlar. 28). E l-M ü’minün.. Vücûdnâme. Isrâ. a. 10b).»“^ «— . v. .. l b . Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik. O ’ndan başka Tanrı yoktur. s. Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık.K im oraya girerse güvenlik içinde olur. 14a). 247a. 179 (Dilgüşâ. O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara.. Vüvnldnâme. 7b).2 a ) . v.And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık. yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. Al-i îmrân. Mar.«— . Hüküm onundur.Rabbımn katında bir gün..»'“ «— . 97a). derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık. Hcc. a.. O’ndan başka her şey yok olacaktır. Â ’raf.. 12-14 (Vücûdnâme. 256 . Onlar üzülmiyeceklerdir. . Biz insan oğullarım . 289a.. a. a. a. 88 (Vücûdnâme. 97 (Budalanâme. a. 14b). v. v. «— . Yunus.. Mar. İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur..»”’ «— . v. 262 (Biritıci Mesnevi Mar.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— . a. v. Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*. 70 (Dîvân. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik. a. s. 4).. sayacakları- «—. 62 fVücûdnâme.

.»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. 13b).Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık. İ l a ). v... Mar. De kİ. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz. Zümer. O ’da: Ben yenildim. Mar. s.. thlâs. 257 . 50). v. — . s.. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — ... 10 (Budalanâme.. Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — . s.... v. v.R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . a. v. 1 (Gevhernâme.»*^ «— . Mar. a. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — . 37b) Necm. Zâriyât.. İnsan ancak çalıştığına erişir. a. 12). De kî. 8b). 21 (Budalanâme. (Budalanâme. 105a). 32 (Dîvân. . bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı. 56 (Saraynâme. a.. Kamer. a... 39 (Vücûdnâme. 53 (Vücûdnâme. 297b).G erek âfak da. — . 9 Fussilet. Rablan onlara tertemiz içecekler içirir.«— . a.. o halde insanlar arasında adaletle hükmet. 26 ( Vücûdnâme. o Allah bir tekdir. a. — . 28). a. a. Zuhrûf. Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. v. İnsan.

Hadis nu : 2532. 4. s. 361.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^.s. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır.. <KSâbit değil­ dir-». (Saraynâme. s. el-Makasidu’l-Baaene. Üçüncü Mesnevi. Muhammed b.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. 4. Belediye. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. v. 283.2. B ab : 11. el-Makastd-uUHasene. C. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır. Böl. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. 417.. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır. 356.. 217b. 412. Hadis nu : 1213. Suyûtî ise. C. (Vücûdnâme. s. Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. C. Nevevî. 124a). Kitabu’l-’ilm. ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır. Muhammed b. s. diyebiliriz ki. 131. 209': C. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir. Mar. v. mar. 399. 3. ?. s.. (D ilgüşâ.. 66a. nu : 1321. 24). Kitabu’l-’ılm. Abdurrahman es-Sehâvî. v. Budalanâme. Keşfu’l-Hafâ. «uydurmam. O. 1. Haleb. Bab . 2. Müsned. 2). s. 260b. 436. Kahire 1956. Müslim.. Abdurrahman es-Sahavî. Ergin. Ahmed tbnl Hanbel. (Budalanâme s. 365. 190). Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir. 239. o halde insan vücûdu bilinm elidir. tsmâil b. Muhammed el-Adûnî. Buhârî. 218a. 134) 135) 136) 258 . Hadis nu : 926. güçleştirme. Mar. Kahire 1965. s. tbnl Tejnniyye.

s. s. v. Kahire ?. Mar. 83. Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an.w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir. Ell-Adûnî. g. Hadis nu . em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır.. C. 2. a. 8. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^. 251a). «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. a. S. e. 1. Cum’a sûresi. ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. Is­ lâm Dini'ni. 455. s. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî. El-Adûnî. v. 147.. e. v. 147.. g. 22). A G nüshası. s. 127a). 1. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'". Hadis nu : 1215. Kitâbu’l-imân. g. buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. Eser­ lerinde. Ayrıca bak .«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . s. C. 2. s. g. 1. 5. (Menâkıbnâme. (Dilgüşa. C. a. Kaygusuz. e. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. Hadis nu : 381. 439. «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. s. {Üçüncü mesnevi. Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme. e. el-Lü’lü ve’l-Mercân. dini hüküm leri. g. âyet.. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” . Mar. 248a. «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu.g e. (Budalanâme. a. Hadis nu : 1884 -1885.. El-Adûnî. C. 259 . O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat.. 7b). a. 1745. Muhammed Fuâd Abdülbâki. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân.. El-Adûnî. s. 28).

Zira Kaygusuz. onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır. 260 . Hz. O. şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir. Kaygu­ suz Abdal'ı. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek. Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. eserlerinde Allah’a varma yollarını. bugünkü m ânâsı ile değil. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır. N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. esrar ve şarap içmeği. Bu bakım dan o. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz.ve H adîs'ler olduğu görülür. Ona göre içmekten m urat. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. Tann'yı görmektir.

Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. bütün varlıkların b ir oluşu. zâhir. akl-ı kül. aynı oluşu. Cehennem. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. Kaygusuz. Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. nefs-i kül. bu hâli «lâ-mekân. bâtin. K âinât. Cennet. gece. burçlar. on sekiz bin âlem. yıldızlar. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz. 1. G ülistan'da. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. dünya. hayır. gündüz. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. gök. zât. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . âhiret. yer. Vahdet-i vücûd.II. şer. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. şeb-i vahdet. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder.

262 . 645.Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan.. Ank. Ktp. nu . Gnl. s. 44-45.

263 . nu : 6817. Budalanâme. Budalanâme. bu nakş ü pergâl tamâm oldı. v... v.. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme.Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. 228b.. Mar.. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden». resm ü şekl kunldı»’" '’.. külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü. dir. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^. Mar. v. s.. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k . Mar. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*.. nâgâh gördüm bu yir ve gök. B ütün kâinat. bu kevâkib ü seyyâre. Ktp. 228b. v. s. 6a.. Her eşyâ yirlü yirin aldı. IMgüşa. 17.. ayân etm ek is te r . Saraynâme. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi. Taş baskısı. durdı. tst. 17. Tas basması. tTniv.. THlgüşa. 8b. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi.

s. Tanrı. \ 264 . T an n önce Hz. Dügüşa. 17 . 150) 151) 152) 153) Budalanâme. s. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi.bünyâd eyledi. v.46.. Budalanâme.. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat. 45 .18. Ktp. Taş basması. Ank. Gülislan. Taş basması. kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. s. nu : 645. 228b. 18. Mar. Gnl.

hâsılı «herşey» yaratılmış. Fakat bu kesret zâhirîdir. gökler. Ferhad'a Şirin görünen. dünya. Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. peteğin içindeki bal. yıldızlar. Leylâ’nın yüzündeki güzellik. güzellerin yüzündeki göz. âhiret. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. bitkiler. insan­ lar. şekerdeki lezzet. hayır ve şer. gönüldeki fikir ve tedbir. aslında O’nun vücûdudur. zaman ve mekân.2. balığın içindeki Yûnus. hayvanlar. Yerler. Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât». Âlemdeki bütün mevcûdat. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . hepsinin aslı Allah’tır. melekler.

Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi. Birinci mesnevi Ank.72a. s. v. Mar. 100a. Gnl. nu : 645. 191. Mar.. v. 71b .. Birinci mesnevi. 266 .. Ktp.

bu kavram ı «gayr-ı Hak. Hak’dan aynı. 306a.. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân. v. 288b . Mar.Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. O. k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır.. Dîvân. andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. «Lâ» nın nefy (yok­ luk). v. 267 .289a. Mar. Tanrı’dan aynı.

. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. v.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. 141b. buyurur ki. Belediye.b. Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı. Gülistan. üniv. îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür.. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı.. A. s. Vücûdnâme. Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur. 9b. Mar. 268 . Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***. Ktp. Vücûdnâme. nu : 6817. Mar. Mar. v.... v. nu : 1321.. 186. İst. v. hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh . O Eîrgin Bl. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi». «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. 66a. 77a . Birinci mesnevi. V.

295b. Mar. Mar...hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân. 313b. 51a.. v. v. Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I . Mar.Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme. 111b. tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir. v. IMnci mesnevi. v.. Dîvân. Saraynâme. 269 . Mar.

Kaygusuz Abdal.. kendü vücûdınun içinde sır olmış. kendüden gayn kimesne görmedi. Max. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz. tek ü tenhâ hemân özidür.b.«Ene’l-hak» kavramını. 307a . v. Velî yir gök gördi. Cemî yirde 168) Dîvân. 270 . Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı.

nu : 663. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. Vücûdndme. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir.gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. öz vücûdından gelür. insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. aydur. 271 . 145. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. Hemen hemen her eserinde. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler. nu : 6817. gönü cûşa geldi. 9b. îst. Osman Ergin Bölümü. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir. s.. Ona göre Hz. Ünlv. Ktp. Budalanâme. 24. tst.. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. Belediye Ktp. düş degül. Gözin açdı gördi çindür. Derviş fikreyledi. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. s. Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. Taş basması. O. v.

v. B irinci mesnevide de Kaygusuz. Mar. altı bini hayvânâta müte’allikdür. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur. Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. 79a vd. Vücüdnâme. cümlesinün rengi vardur. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. nu : 6817. Univ. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. 11b. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. altı bini inşâna müte'allikdür. on sekiz bin sıfâtdur. 272 . Birinci mesnevi. duvarlar.. İst. insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder. Mar. pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi. Vücûdname. Ktp. Ktp. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ . içinde m ahalleler.. kapılar. v. 7b.. altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. v. 108a. v.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür. çarşılar. nu : 6817. Üniv. İst. 6a.

Ktp. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. v. 86a. v. v. İst. nu : 6817. 7b. 3a. Birinci mesnevi.’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” . tJniv.. v. Mar.vb... \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması. Mar. Birinci Mesnevi. 273 .. 78b. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır. Mar. Saraynâme.

86b. Mar. v. İkinci Mesnevi. v..lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur. 42a.. 248b. 112a. v. Dilgüşâ.Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu.. 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi. v. Mar. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı. Mar. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“.. bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. cümle eşyâ uyandı. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal. 274 . Baraynâme. Mar.

Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. 183) 184) Dilgüşâ. Budalanâme. v. Taş basması. 249b.. Mar. A yrıca b a k : Hülâsa 275 . s. 18-20.

Mar. v. 93a. v. v. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi. " 276 . Mar. İkinci Mesnevi Mar.b.. v. Mar. 67a .. 102b. Saryanâme.. Birinci Mesnevi. 109b.«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır..

Birinci Mesnem. v.. Gnl. 72b. s. v. Gülistan. Birinci Mesnevi. nu : 645. 78b. Gnl. Ank.. Mar. 73b. Birinci mesnevi. 277 . Ktp. v. Bürinci Mesnevi.. 292b. Mar. 645. Ktp..Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom... v. 65. nu . Mar.f f ) Nişân . s. 225. Mar. Ank.

hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı. 164b-165a. yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir. beytu ’l-hak. Mar. Allah’ı Gönül de bulur. pâdişâh m akâm ı. H akk’ın nazargâhı.. Zira Allah. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. Mar. 152b. seyrangâhı. H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter. sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer.Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. Gülistan. Allah sevgisi.. v. cihan aynası. Kaygusuz.Sır . 278 . manevî b ir kâbe. v.Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül . nutk-ı hak. m arifetu ’llah. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş.

Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. Taş basması. m akâm ı.10. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. bu âlem in seyrângâhıdır. 7 .. Zira gönül. Mar. 43b . Gönül. 279 . tanıklığı. v. m eskeni. v. Zira Allah. v.44a. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. Budaîanâme. Sarayname'sinde de gönlü. Allah’ın evi.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür. h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür. M arburg Nüshası.. s. 69b. 152b. Saraynâme. Mar. Saraynâme.

zîrâ gönül. insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. aşkın kendisine delil olduğunu anlatır. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 .Kaygusuz. Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. Gönül içine giren kişinin vakti hoş. cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır. gönülde «gûher». Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini.

Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3. Çünkü Allah. «gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi. «nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan.. Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur. Mor. v. 281 . 117a-‘ b. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır. Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören.

Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân. 142a..b. Mar. Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan. v. 282 .

Saraynâme. K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış. 283 . Gnl.212. nu : 645. ilk olarak Hz.Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah. fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. v.. bâ­ zı eserlerinde. Kavgusuz. Taş basması. 24. v. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi. v. 43t>. Budalanâme. Dügiişa. 217a.. s. s. 211 ..90a. Aıik. Mar.ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur. îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? . 89b . daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler. Ktp. Mar.. Mar.

Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal. Taş basması. b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ . 304a. Mar.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. 301b. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme. Taş basması. Mar. Dîvan. Dîvan. 284 .. Mar. v. 6. v. Mar. 18. v. 294b. Dîvan. Dîvan. s... 300b. Budalanâme. s.. v.

budur şarâb. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. . dil ile vasf olınmaz. dîdâr hâki. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker.. visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme. 105b . İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör. Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. 285 . Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal.Bu ayrılık kavram ı. Anda temâşâ bâkî. Mar. Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. Rab sâkî. şarâb u ’ıyş bâkî. 01 şarâbı Hak ösmisdür. T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . sekâhüm rabhuhum bâkî. . İşte budur lezzet. budur zevk. . v. Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. Taş basması. Anı içen ganî mutlak olur. Budalanâme.106a. «deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. 11-12. s.

Dîvan. 14. Budalanâme. 298b. sefer. Kaygusuz. bu kavram için «teferrüç. Tag basması. Mar. 286 . mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir.. 112b.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. Mar. v.. 3. T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat. seyran. v. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi.

. marifet ve hakikattir. Mar. Birinci mesnevi. 287 . B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır. v. B unlar sırasıyla şeriat. hülâsası. Mar. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® . 2a. v. Birinci. d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa. v.. tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır.mesnevi.. 73b. Mar. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. v. B urada der­ viş. Mar. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi. 300b. tarikat. 78a. 79a vd. v.Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir.. Mar. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir.. Dîvan.

lanır. Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

Buna göre kara kış şeriat gibi. kalbleri ve sırları keşfeden. Mar.. âşık. ü stü n b ir insandır. e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. tst. rehber. t)îüv. ehl-i dil. delil. Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. cihanda durm ak mârifet. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya. mürşîd-i kâmil. yaz tarikat gibi. mânevî nüfuz sâhibi.Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır. sofî. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır. Ayrıca ana rahm i şeriat. güz mârifet gibi. er. nu : 6817. 290 . der­ viş. cihana gelmek tarikat. mürşid. v. v. 4b. Ktp. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. Vücüdname.. «evliya. gerçek er. 82b . Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. b ah ar hakikat gibidir.83b.

m ârifetten hakikate u laştıran onlardır. tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan.. Mar. da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. 291 .. v.sevkeden. 146a.

. 172b.Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan. Mar. 292 . v.

Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî. v. Birinci mesnevi. 85b. Mar. Mar. 293 . v. 86a...

şarâb. beng. H oca A ttar. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. H aydar. Cüneyd-i Bağdadî. «mey. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir. evliyâlar şahı. H asan-ı B asri. Kaygusuz’da «H arâbat. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir. Hallâc-ı M ansur. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî. Bâyezid-î BistâmJ. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. Aliyyü'l-mürtezâ. S a’di. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir. İbrahim Edhem .. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz. Mar. v. 96b. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır. 294 .

ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. O. İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . «hakikat» m ın peşindedir. Son olarak ifâde etmeliyiz ki. daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir. şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim . Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. «bâtın» ı.«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. «ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r. O. «Sakal kırkm ak». Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. «m elâm et tabii. h er sûret. 295 . ya doğrudan doğruya. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar. sûretin peşinde değil. zâhirî olanın. «İbn-i ledün». «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. «yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle. hırka.

şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz». ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır. Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. Çok iyi tahsil görm üş. Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. M enkabevî ve hakiki hayatı. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. M enkabevî hayatı. B ir av sırasında. Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. Bunun üzerine Alâiye beyi. O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 .

K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir. Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir. Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik.yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin . ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. Çünkü bu husus. K ırk yıl hizmeti. Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir. onun eserleriyle teyid edilm ektedir. 297 . Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz. M ısır’a gidiş târihi.

İshak Bey isim leri onun. 1444 yılında ölm üş olm alıdır.m ensur karışıktır. H ayatının. Îbnî Fenâri. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 . birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz. Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. Gülistan. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. İkinci ve üçüncü mesneviler. Divân'daki şiirle­ rin. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz. Birinci. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz. 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. K aygusuz'un eserlerinden Dîvan. B unların yüzde sekseni gazeldir. Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. Budalanâme. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4. Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır.

B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. «lâ-mekân» ı. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. «küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. akl-ı m aâd. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. Budalanâme’de «akl-ı m aâş. gönül. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. K âinatın ve Hz. lirizm in zirvesine ulaşır. Gevhemâme. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. nefsi bilm ek. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. M esnevilerde Kaygu­ suz. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. B unlardan İkincisi.bidir. «Gevher»in canı Hz. Kitâb-ı Miglâte. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. Baş­ langıçta. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. bilhassa birinci mesnevide bulunur. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . «vahdet-1 vücûd» görüşünü. Kaygusuz'un m ensur eserleri. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler. Gülistan.

B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz.m akta ve rüyâsında. Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. 300 . m ünâsebetler k uran b ir eserdir. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır. ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. devlet tâcm a. çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. Baş. Vücûdnâme. yaz tarik ata benzetilir. Meselâ ka­ ra kış şeriata. bâzan geçmişte. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. b ir «aruz» şâiridir. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. Hece ile yazılanlar. Bu ilgi çekici eserde. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. alın. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır.

tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un. on birli şiirler pek azdır. Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. b ir ka­ sidesi (Dolabnâme). Kaygusuz. halk şiirine yaklaşan b ir h usustur. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur. Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un.Arûzla yazdığı şiirlerde. iki terci-i bendi. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. 301 . bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir.

tasvir.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. Tahkiye. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. O. Ona göre. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. Dinin itikada. bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır. doğrudan doğruya anlatım dan. ki­ bir. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. O. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. mükâleme. şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. O. Oha göre ezelde 302 . Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır. O. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. Tekrir ve seciler. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. halk söyleyişleri. diğer eserlerinde rastladığım ız. Mecaz. haset. cimrilik gibi huyları ele alır. tevâzu. Ancak. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir. riyâyı. Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. sâfiyet. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık. delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. kibiri. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik. onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. Ata sözleri ve deyimler. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. Aslında Kaygusuz. eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler.

ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır. Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz. evUyâ. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir. Ancak Kaygusuz. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. O. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. «Zât»ma «tecellî» etti. sâhanm öncüsüdür. Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır. teferrüc vb. O. Kaygusuz. Aslında bütü n kâinât birdir. M erâtib-i erbaa. eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir. b ir «tekke şâiri» dir. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. «Kesret» içinde «vahdet».m evcûdat birdi. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir. B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur.

3. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. Vücûdnâm e. Allah ile senli benli konuşm ası. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. eserleri yazılmış ve okunm uştur. B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. mey. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. m enâkıbnâm e’dir. Şiirleri. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. Ahmer S im B aba'nm eseri. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. K endisinden sonra eserleri.ması. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur. Budalanâm e. esrar. 2. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir. eserlerindeki Hz. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. 1. defâlarca istinsah edilm iştir. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. Ali sevgisi. 304 . Kaygusuz. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri.

T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. İstanbul 1257. Gölpmarlı. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |. XVI. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal. Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. 5. K aygusuz Vize’U Alâeddin. G örüldüğü gibi. h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. s. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. îşte biz. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. 131. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. E srâ r Dede. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. 305 . s. İstanbul 1932.j 4.ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu. 15. 1) 2) A. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. Dîvân-ı Belâgat.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

Eundammıta II. : Bektaşiler. îlhan Birge. İstanbul 1293-. baskı Kahire 1939. İstanbul 1340/ 1921. K ehm ct Akçay. Fak. W alter 311 . Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. : B ektâ^ilik Edebiyatı. İstanbul 1340.A liyyeti ’l .Bektaşiyye b . 5. Sayı . İstanbul 1971. London 1965. T ürk Yurdu. Türk Ta­ rih Kongresi. : The B ektashi of DeruAshes. Der. nu : 79/2.Tarİkati 7 . Besim Baha Sâid Banarh. Caferoğlu özel Sayısı. 2. İstanbul tab ’ı 1332. Wiesbaden 1964.Mahrûae.nâme’si. : Bektagi S%m. A.Riadletü’I ..hmed tbni Hanbel A. Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. . : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi. İstanbul 1968. Ed. Faslkül 1. Yıl : 1927. Saâdet 1327. 10. NUıad Sâmi Başgöz. : F&tih Zamanında Teke tli. : er . îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay.Müsned.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A. 1. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd. VII.Uıart ’l . : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher . C. A nkara 1979. A nkara 1972. A. Kahire 1343. Yayını. C.A hm ediyye ft Târihi ’t . : Die Altosmanisehe Literatür. ty.hmed Refik : el . : Abdal Müsd Tekkesi. İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi. A-hıned S im Baba Akalın. John Kingsley Björkmaıı.

Bursa 1302. 1 -3 . M uhtar Yahya » Elçi».I I I . İstanbul 1975. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. N-FıratU. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. M uharrem Ergun. Amil Cunbur. : Güldeste-i Riyâz-t îrfan. A nka­ ra 1977. h a lAtt&rature dea ’aş%q. VVİesbaden 1964. bas­ la. tsm âil Hâml Daglı. 2. H. : Sultan II. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. C. Doçentlik Tezi (Basılmadı). Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde. M üjgan Dânigmend. İstanbul 1931. Murad Devri Mesnevileri. Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. l . Sayı : 3 . . : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. C. İstanbul 1930.4. : Câmiü ’l .. İstanbul 1936.MeânVdeki Türkçe Şiirler. TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. 312 . Boratav. A nkara 1943. 1 . : B ektaşi Şâirleri. C. İstanbul 1935. İstanbul 1955. : OsmanlI. An­ k a ra 1963. 1976.Boratav. m . T ürk EdeUyaU Târihi.1972. : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV.IV. K aygusuz Abdal. V. P.m . İstanbul 1938. İstanbul 1949. X. H aşan Basri Çelebioğlu. İstanbul 1971 . C. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. Müellifleri. 1 . İstanbul 1957. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. Türk Şâirleri. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. 1. Şükrü > Ergin. TDED. C. İstanbul 1958. İstanbul 1941. Pundamertr to II.

Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. İstanbul M elâmilik ve Melâminler. Yunus E m re ve Tasavvuf. Teil n. İstanbul 1940. İstanbul 1927. Türkische Handsrhriften. İstanbul 1257.6 K oygusuz. 3 . T ürk Folkloru. İs­ tanbul 1977. C. Plemming. S.s. Târihi I. : Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal. Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. İstanbul 1961. A levî . İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II. 3 . Gökyay. : Peyâhatname. A ntalya Târihi III. Vizeli Alâeddin. K aygusuz Abdal . M ehmet Erten. A ntalya 1948. İstanbul Sölpmarh. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi. VVlesbaden 1968. 1314. XIX. Sayı : 207. Ziyâeddin F. Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik .K ul H im m et . İs­ tanbul 1972.B ektaşi 1963. : A ntalya lAvâst 1338 -1340.Ha­ ta y’ ı. 9 . An­ k a ra 1968. C. Sayı : 13 .10.5 . 3-5 Eylül 1980. IstEinbul 1953. Nefesleri. H ayat Mecmûası. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu. İstanbul 1931. 313 . Wlesbaden 1964.Eröz. Sayı : 17. TD H alk Edebiyatı özel Sajası. Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri.

İstanbul 1973. Hulûsi) Kabakh.Purgstall. Jakob Hammer . Yıl : XVII. T ekke Şiiri Antolojisi. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. Yıl : XVII. : Türk Edebiyatı Târihi. C. ’AU in der Bektaschi .Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri. . Bd.Adûnî tz. A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften. : Die Vita des Basel 1925. A nkara 1979. F ahir tz. T ürk K ültürü. M. Sayı : 9. el . Sayı : 197. A nkara 1955. K ültür Bakanhgı. 31-33. J. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. : T ürk Edebiyatı. 1 . T ürk Kültürü. : Tasavvuf. S. : K e ş fü ’I. 2. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I. 314 . İstanbul 1279. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. Millî Kültür. (Ter. İbrahim hin Edhem. Ahm et Kocatürk. 2. Şu­ b at 1981. Manfred Güzel. 3 Besth 1837. Sayı : 194.12/1. A nkara 1970. H. Teil II. nam entlich jener des 16 jhdt’s.Dichtung. : C. İstanbul 1969. İstanbul 1965 . A nkara 1978. Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. İstanbul 1977. C. Wien 1972 (D oktora Tezi). İstanbul 1928. Wiesbaden 1961. : B e k ta ^ lik Tetkikleri. R. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli. C. Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih.1974. İs­ tanbul 1964.H a fa . . Hallauer. 1-3. Mair Hasluck. Götz. İstanbul 1927.

N . VIII. 1. öztuna. T ürk Kültürü. W. 3. 4 (1925). Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. 15 . Yıl : 1. Th B üyük Türkiye Tarihi. 1924 (Temmuz 1340). Tevfik Pekolcay. S a y ı. İstanbul 1935. 1 . TM. Edebiyat Târihi Dersleri. C. YTM . basla. İslâmî T ürk Edebiyatı. nu : 37. A nkara 1973. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri. C. İsta n ­ bul 1939. 1 . Yılmaz Onay. A nkara 1976. Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ. Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. I . C. IV.Köprülü. Tevfik Menzel. F. C. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar. Sayı . K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında.3 .16.i n . N . S. 315 . : Die altesten Türkischen M ystiker. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı. M. İstanbul 1943. baskı. T ürk Edebiyatı Târihi.n . 1933. Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış. Mihrab. İstan ­ bul 1975. ü m m e t Çağı Edebiyatı. §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. İstan ­ bul 1962. ftadloff. Dîvan Edebiyatı. İstanbul 1928. Kadriye üevend. Ahmed T alat Oytan.Eraydın. OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu. C. Rıza. C. In : BDMG 79. Hüseyin. İstanbul 1935. S. A nkara 1962.2 . : Eektaşiliğin tç Yüzü. 2. 1. 1 -14. İs­ tanbul 1977-1979. Leipzig 1874. A nkara 1972. Peyâm-ı Edebi.. 124.

EU ve TekeoğuUan. 12/1. I . Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan. Bedri Nur. Yıl : 1935. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. V ahit LütfI Schlmmel. K itâbeler II. İstanbul 1968 .Mercân. 1. C. Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re . (basılm am ıştır).Râid. 47 (1951). Türk BlUk Revüsü. A.Ahbar.V . Tekindağ. C. Şehabeddin Tschudi. C. Sa 3n : 7 .Lü’lü ve ’I . M lttellungen. Kahire 1956. Uzunçarşıh. OsmanlI Tarihi. Anadolu Beylikleri. V.1977.8. 316 . : el . ÎA. t. Türk Ansiklopedisi. Yinanç. İstanbul 1299.K aygusuz Abdal . İstanbul 1929. Târih-i ^ânlzade. İstan ­ bul 1977. T eke . Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri. Kahire ? Künhü. 5. H.. §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi). A nkara 1969.M dkâsıdu ’I . 1-27. C. K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I .Türklache Gesellschaft E. Deutsch .Mes’ûd. No : 5. 2.V n .Eli ve TekeoğUUart maddesi lA. İstanbul 1949-1950. Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı. A nkara 1972. T eke . Bonn. C. 1 . ta b ’ı. A. Beyrut 1927. 2. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. Muhammed b. A nkara 1976. C. Mükrimin Halil er . es-Sehâvî Muhammed F. Alâiye maddesi. Bonn Oktober 1962. Rıza Salcı. H eft 48.Pir Sultan A b­ dal. İstanbul 1277. el . İstanbul 1965. H.Eosene. Bd. Kaygxısuz Abdal. C. Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita. Gaybi Bey. 1. I. I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde. Tarih E nstitüsü Derg-isi. İstanbul 1920.

adem-1 takayyüd : 124. 79. Ahiler : 16. Ahm ed S t m Baba : 59. 165. 49. 30. 317 . 35. 133. 93. 86. 26. 284. 84. 108. 56. 265.i n d e k s Abdal Müsâ : 25. 44. 164. 63. 88. Akıncı eri : 207. 25. 297. 64. Adem’e secde etm işlerdi : 114. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 305. Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. Ahm ed Yesevİ : 17. Adem (Peygam ber): 128. 65. Adem dom : 283. 42. Abdullah el-Mag-averî : 85. Akçainiş Köyü : 33. 59. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. 28. 296. 62. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. 77. 26. 40. 45. 33. Ab-ı h ayat : 113. 41. 304. 47. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. 31. 86. A hm et KabakU : 58. âlemin aynasıdır . Ab-ı hayvân : 155. Ahmed F ak ih : 19. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. 35. 74. 25. 39. Ahmedî : 20. 23. 38. 304. 299. 46. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. 18. Adem. 61. 34. Ahm ed Sârbân : 305. 286. 24. 36. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 87.

Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. 126.Akın çeri : 160. Alâiye Sancağı Beği : 26. 296. 318 . 86. 73. Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. 135. AUah’m didûrmı görm ek : 285. 70. 207. 15. 304. 87. 297. Allah K a v ra m ı: 216. 150. Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. A llah’a varm a yollan : 260. 87. Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. 87. A li): 131. Alâiye : 4. âlemü’l-esrâr . 63. âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. Allah h er şeyi m uhîttir . 297. 74. 303. Alâeddin bin yûsuf . 87. 71. 35. 128. Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. 29. Alevî-Türkmen B abalan : 11. âlemü’l-esrâr : 265. 14. 66. . 229. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. Alâeddin bin yûsuf : 74. . âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. 39. 79. Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . 74. 33. Akl-ı m a’âd : 122. 40. . 122. 294. Akl-ı m a’âş . 32. 77. Ali (Hz. 262. 132. 21. 87. 35. 134. A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259. Alp-Erenler : 3. 126. Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. Akl-ı Kül : 238. 75. Akşam (A hşam ) namazai : 243.

14. 290.Am u hâa : 150. 6. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. A ntalya : 1. 4. A rkaik Kelimeler : 182. A ntalya YivU Câmi-i : 22. 11. 3. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. A tasözleri : 117. A naya ten i k ız eyledi : 125. 7. A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107. 5. Aşiyan gezdim : 126. 22. 12. 168. 195. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19. 128. Aşk eri : 144. A ta arpa. 23. Anûsır-ı erbaa : 108. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. 81 vd. 190. Andellb vahdet güllne : 188. Anadolu Türklüg-ü : 10. 319 . 14. 169. Arş-ı âla : 135. aseZ olurstn her petekde : 265. 151. Anadolu Selçukluları : 1. A tla eşek aynı değüldir : 113. Ü5. Aşk denizi : 188. A ta yurdu olan Alâlye : 79. Anadolu : 1. 126. 17. 117. A şık feryâd u âh itm eli : 112. 263. 117. 200. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. 143. A rifler Sohbeti : 122. Aşk gönül içinde deUldir . 87. A rif AU : 20. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. 15. 12. 21. 192. A ntalya Müzesi : 22. 208. 266. 7. 294. 13. 119. 75. 87. 26. sığıra samMn gerek : 210. 20. 2. 213. 2. 242. A nayı hana kıa eyledi : 125. Ana rahm i : 125. 201. 301. Â şk. 166. A rş seyrânım : 128. 114. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. 195. 190. 198. 25. Aşık P aşa : 18. 64.

Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8. bahr-ı hezec : 153. Battdt-nâm e : 19. 294. B arbara. Ayne’l . Avcı zağarı : 127. 11. bahr-ı recez : 153. 251. A ybım yüzine urma» : 248. Baltasi G e d ik : 39. 305. balım dolısı : 50. Flem m ing : 60. bahr-ı m uhît : 140. B attal Gâzi : 54. Bâz-nâme : 19. Baykuş : 113. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. Bektaşî şeyhi : 84. 304. bâde . Banarlı. 285. Baba Resûlullah : 11. Ayne’l . A ttik a ve Mora Seferi : 9.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6. Nihad Sâmi : 60.yağ çeşmeleri : 40. bahil : 187.nûşun : 233. 78. 109. bahr-ı rem el : 153. Babâller isyâm : 5.B ak ara : 221. B ayram îlik : 26. Azazil : 130. B ayram Namazı : 243. 221. 87.104. Bektaşî şâirleri : 84. Bektaşî an’aneleri . 192. bedr-i m âh : 154. Bal . Bektaşîlik : 26. 222. 277. bebür : 30. 250.Yakîn : 295. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257. 320 . 223. Bâlî zaviyesi : 24.

304. 137. : 157. büryan getü r : 162. 99. bî-nişân : 281. 255.dâr : 294. Câmiü’d . börk : 199. Bâyezid-i Bistam i : 127. 159. 231. Câhile kar§u yum uşak : 126. 121. Behlül D ânâ : 133. Buğday : 191. 272. 191. 200. 192. B ursa F ethi : 59. Bülbüle gülistan : 113. 98. 321 . Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . 294. . 100.Beglerim iz A vlan üstine : 152. 294. 294. bigi : 198. 277. 299. Cân ü dil^ârâmun. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. . 297. Bilmediğin sözü söyleme . burçlar . Bülbüle gülzâr gerek : 175. 262. 163. 245. Bülbül : 113. 96. 246. 61. 298. Bugün bana b ir başacuk : 177. B ir kaz aldım ben kartdem : 152. 275. B i-küm şey’in m uhit : 197. Beykozlu peçenek : 133. 303. B eş va k it namaz : 105.vd. bekri bigi : 165. BursalI Beliğ : 64. 122. ber .Düvel : 73. bendedür : 129. Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. 118. Bulak iskelesi : 47. 129. benk ile seyretm eğe : 177. 208. beyâbân : 193. boza düzdi : 125. 197. birlik : 111. . 156. 151. 114. 242. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. bezm^i elest : 255. . 205. 174. Câz u ayyar : 206. . : 110. Budalanâme : 91. 176. buğdayı yemeleri : 107.

Çarşı . Dânişmend . Cihan kubbe misâli : 123. 65. Cimri : 247. Ç arh devrânım : 128. Cüneyd-i Bağdadî : 294.bâzar .darb : 295. D efter-i Sâdık : 122. Cin : 275.Câmiü’n . 147. Câmiü’l . 285. delil ü bürhân : 199. Çeşm-i siyâh . Dağlı. 221. 20. dellâl olup satdum : 125. 57. Celâleddin H arezm şah : 4. Cism ü sûret : 280. Cennet kavram ı : 234. 280. 300. D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. 66.Meânî : 95. Delîl-i Budala : bakınız.nâme : 19.nâm e : 19. Çarh-ı felek çenberl : 160. Çatal Derbendi : 39. Çepnî Kabilesi : 10. 143. 22. 74. 67. M uhtar Yahyâ : 27. cüvân : 168. Çobanogrlu Dem irtaş : 8. 186.N ezâlr : 60. 7. Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. 250. Çirmen meydan m uharebesi : 9. 75. Cennetü’l . 265. Cuma Namazı : 243. Celâliler Tekkesi : 85. Cebrâil : 220. Çerende gâh perende oldum . 302.sipâhi : 110. Ç ar . 58. 125. delîl (evliyâ) : 115. 290. 73. 322 . 119. Budalânam e maddesine. Çarh .m ahalle . Cehennem kavram ı : 234. Çeşnigîrler : 49. Çin ü H ıtây’ı : 153. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23. Çeng ile ney : 118. Çınar ağacı : 45. 123. 128. D em irtaş ve Sülemiş : 6.Mevâ : 135.

194. Donuzları korkudur : 161.Dolab-nâme : 55.tasavvufî esaslar : 16. 298. : 65. 210. 95. dertli gözler : 193. 119. 298. 113. 302. 285. dükkan : 206. 98. 193. 70. 304. 323 . 267. 290. 100. 206. 60. 104. Düâü’l . devenün büyüğüne. 208. 96. 144. Dur Dağı : 38. 287. 170. durugel yatm a iy sâkî : 157. . deniz ve gevher . Dîvan : 20. Derviş : 132.Kunût : 94. Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. derviş ö« yolum gözetmeli : 112. 105. 155. 57. 266. 93. 300. 285. Dolunay : 124. Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. 79. 61.demürci : 125. dudağın kemerlendirürler : 127. Dolab gibi döndürdi : 124. Deve yükin çekeMImez karınca : 209. 188. D ört Kapı : 224. Dokuz felek : 190. 99. 301. 101. derd ü belâsı : 34. Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. 304. Dolab . 238. duhul çalmagıl . 58. Dînî . der ü dîvar : 196. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. dünya : 65. deve tepme : 124. duhul gibi : 220. 200. 130. 90. Derviş Ali Horasânî : 93. 99. 122. Dicle Irm ağı : 133. . . Dolâb-ı Muhammedi : 55. Derviş N azif : 93. 104. Deyyâr . Domuz eti : 246. 298. 194. 141. dünyaya gelmeyi. 64. . 91. 170. 290. . Dilgüşa : 29. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. 75. Dört melek : 138. . . 102. 284.

Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. 294. 252. 202. Em irü’l . eflâk : 263. 270. ecel köprisi : 237. 254. 174. dür-efşân : 199. 177. Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76. Elm ah : 21. elest mecüai : 207. dünya nim etleri : 266. 83. 179. d ü rr ü cevahir : 158. 33. 267.ulâm a . E ne’l . ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. el-haya’ü mine’l-imân : 118. Elleri değmez ki boşun kaşına : 211. Ebedde vaM et-i vücûd : 281. Emmin og:lundan : 122. 283. 255. ehl-i im ân : 251. 88. ehl-i Kıble : 237.B a k k : 116. 283. Elçin. E flâk prensliği : 9. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . 172. oldur er dutgıl eteğin öp elin . 261. Em lrü’l . 112. ehl-i dil : 106. 81. 304. 227. Dünyâ yalandır : 119. 112. 178. 111. 194. er (gerçek er) . 252. EKlâkî : 20. 261. 293. elestü birabbiküm : 227. el vermesi : 139. elif kaddün : 110. 290. bin 324 . 269. 253. E dim e : 9. 24. Edrene şehrinde hugün : 67. Şükrü : 103. Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. 290. 305. 166.emir Çoban : 6. 162. E m ir efendi : 242. 81.muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72. ehl-i din : 276. Edrene m inâresi : 161.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 283.

84. fü rk at : 224.nâme : 18. 75. 30.. F âtih devrine â i t . Filibe de yinilen . 109. esriklük : 233. 66. erenler : 117. Evliyâ : 112. genc-i kadîm : 199. 150.mesâcid : 19. 31. 177. firdevs-i âlâ : 20. Fütüvvet . 296. 83. genc-i saâdet : 200. Filibe Begi : 57. 285. F arz u sünnet : 224.. 180. Feridüddîn-i A tta r : 18. genc-i ezel : 284. 166. Firavn-ıla Mûsâ : 116. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. G arib . 265. 210. 265. 33. 20. 82. 254. 58. . eşegün boynuna dakm a inciyi .nâme-i Sâ’dî : 20. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68. 303. Finike : 21. : 69. > 325 . 67. ezelde vahdet-i vücüd : 261. 73. Sadeddin N üzhet : 60. m ı ki aceb : 81. gerçek er : 290. 88.. Ferheng . 76. evsâfü’l . 273. 284. 201. 150. 133. genc-i cihân : 268.Ergene’nün Köprüsü : 161. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23. Eyyûb’un sa b n : 112. esrar : 77. 115.. 81.: 23. 135. F etvâ hulam. ffelübeni dolduğun anla : 157. erkân-ı salât : 288. 132. m . 293. Ergun. 192. 291. erkan . 39. 260. 34. 41. .fillâh : 219.. 294. 294. . 24. 294. 292.. Gaybî Beg : 29.nâme : 20. 290. 165.. 20. er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115. erkân : 108. Filibe : 69.töre bilmem : 131. 204. gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93.. 229.. fena . EJski Anadolu Türkçesi . 288. 76. 252. 303.

281. 227. h akka’l-yakîn : 295. 106. Gömbe : 21. 8. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. 279. 24. Hacc ü zekât: 246. 302. 91. eyleye : 158. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111. 94. 99.G evhemâm e : 55. 250. 169. Güsel. 93. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. H allauer Jacob : 27. 223. 62. gönül bahri : 123. G ülistan : 90. 119. haccm hakikâtleri: 246. 295.. 200. gönül H a kk’un evidür : 278. hamse sâhibi : 170. H alk Edebiyatı : 172. 102. göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. 91. 298. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. 299. gönUm tevhide mekân. Germiyân beyliğ-i : 6. 99. 153.. Muhammed’in canıydı : 120. 123. 287. Gölpmarh. 280. 170. 89. ' 326 . gönül : 105. Abdurrahman: 58. 117. geyikteki m üşk : 117.. Hacı paşa: 20. 87. 141. 298. gevher Hz. hakikat: 138. 153. H alk söyleyişleri : 212. 98. 7. gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. 266. gökler çadırım : 128. Abdülbâki : 61. 170. Halil Zeybek : 31. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. 123. 92. 278. Haliloğlu Y ahyâ : 20. 157. 290. 289. 93. gram er şekilleri : 180.. . Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. H ak leşkeri : 122. 94. 299. 20. 242. Gülşehrî: 18. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak .

118. hayâ : 252. İbâdet : 149. 154. H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. Hoca Sa’deddin : 64. 201. hünâbe : 193. 259. 239. 187. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. 294. heykel olmtş sözleri : 291. Havz ü kevser : 235. Hasan-ı Basrî : 127. 74. Hoca Mahmûd : 20. H ur u gilman . Hüm â gölgesi : 294. H aşan Tanalan : 31. 250. Hoca Mes’ud . hassü’l-hâs : 150. 292. ibni A lâ : 19. 236. hüsn-i cemûlün arzular : 157. 158. 217. 76. 294. 223. H ayr ü şer : 145. hüküm rân kılduk : 257. Hoca Dehhânî : 19. 286. 237. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . 285. 293. H aşan Gâzi : 86. h arâb at : 124. Hoca A tta r : 18. hâsûd olm amak : 145. 72. hâs ü âm . 262. İblis : 107. 20. 327 . Hicaz’da hac farizâsı : 54. 73. hırkası dört pâre : 269. hükm-1 ilâh! : 237. 290. H er şey ona dönecektir : 303. H ayâ îmandandur : 259. 239. heyhât sahrâsı : 130. 33. 262. 294. Hüsn-i latîf : 117. 198. 78. hây u huy : 199. 272. 240. Hüdhüd ile Sîmurg : 114. hlcâb perdesi : 245. Hoy : 25. 192.Hanefî : 260. hay rü ’l-beşer : 225. 109. 235. hayrü’l-alîm : 199. 297. 20. 247.

301. 150...İbni B atü ta : 23. igen igen dikdürür : 69. 84.. İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . 11 ü ulus : 168. 295. İlâhîler : 175. 145. : 124. 328 .. inâyet-i H ak .. 42. İlhan A baka : 5. ilm-i Ledûn : 119. İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43. 295. 119. 194.. insan (iki direkli bir şehir) : 122. ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110. 66. İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97. İnsan-ı Kâmil . 132.. 275. 225. 229.. 79. 64. insan vücudu : 207.. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113. İnsan ancak çalıştığına erişir : 257.İslâm ’ı : 24. 203. 68. 270. îçki : 246. insana m üteallik : 271. 287. 224. Isâ Beg : 24. 149. ilk OsmanlI Şeyhü’l .. İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66. 252. icâzetnâme . insâniyet hâli . 72. 126. 43. 71. 81... . İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57. İnsan donunu giydirüp . 301. 128. İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94. 128. 163. İlhan Başgöz : 58. 57.. İkindi Namazı : 242. 105. 132. îm ân : 246. 78. imâle : 158.. 65. İncil : 224. tbni Fenârî : 24.. İbrahim (Peygam ber) : 108. ilm-i şeriat : 288. ikrâr-ı Sâf : 145. 67. Isâ Peygam ber : 108. 208.. 298.. İbrahim Edhem : 294. insanın dört safhası : 110.

.Nâme : 20. Kâbus . İsh ak Beg : 22. 206. kân : 280. 176. Işk u cân : 280.. 57.69. K ahire nüshası : 79. K aracaahm et : 305.. 20. Kasîde : 170. 329 .. Kalkaşajndı : 21.. K âlü beU : 255. İstanoz (Korkud-ell) : 21. 298. 229. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211. İznik İm paratorluğu : 4. 8. 24.pût : 130. 67.. N e kart var ne koca . 237. 240. K arun : 116. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt . 146. İshak Beğe söylesem . Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. 263. K âinat . 66. karye-i ada : 24. 240. K am û âlem içinde cân olubdur : 109. 172. 124.. K âinatm defteri : 271. kaplu kaplu bağalar : 152. 110.. K arye-be-karye : 125. 192. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92. 69. : 126. 259. 147. 65. îskender-nâm e : 20. Karasioğulları : 7. K ahta : 4. Kasîde-i Dolab : 55. Kâbiliyet-i latif : 145. İtik a t : 216..şehir : 207.. 236. 83. K â f u N ün : 118. Kadı Burhaneddin : 10.Isâ nefesli : 115. 69. 170. 71. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. 139.. kand ü seker : 169. kan pıhtısı : 256.... Kâbe . 161. 233. 109. K â f Dağı : 36. 265. Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup . : 126. İslâm ’ın beş şartı : 130.. 58.

293. Kıbrıs K rah Pierre : 14. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. 54. keleci söyleme : 249. Kevâkib : 263. K ayser : 116. 265. Kellle ve Dimne : 20. Kelime hazînesi : 181.. K aygusuz Çeşmesi : 83. 303. K eşşâfü’l-K u lû b : 111.. 45. Kelime-i Şahadet : 240.. 304.K asrü’l-ayn . K aygusuz Mahallesi : 83. K esret : 115. K aya Kuşu : 124. 241. 24. . 38. K ayılar : 8. K avak ağacı . K aygusuz rehâ buldun : 77. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116. Kevn ü m ekân : 277. 258. Kıble-i cân bilmezem : 155. 226. 273.. 330 . Kaygusuz admı almış : 88. 212. Kazzâz : 125.. 281. 227. 77. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24. 296. Kelebek ok ya y almış : 161. k atre : 123. Kefersûd : 11.. Kendini hilen Rabbtm UUr : 123. 271.. Kenz-1 mahfl : 263. Koza ve kader : 236. Kerpiç eyledi : 123. Kılağılı Isâ : 36. Kendi kendine tecelli : 265. Kaval : 199. K aygusuz İbrahim : 305. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127. 79. K aş : 21. 71. Kertenkele dirilmiş : 161. K aygıdan u za k olma . 37. Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir.

Köprülü. Konya : 6. 67. K ırk yıl hizmet : 65. m U h e illallâh : 144. 260. Koşma : 172. 46. 94. 250. Kûrd için cacıg . Fuad : 27. 331 . Kürd ayran içer : 113. 236. 14. 117. Kibir : 115. 294. Köçek : 130. 175. Koç üe Ism&il : 230. : 118. 97. 217. 299. 287. Ladik : 7. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. 11. 62. 66. 176. 23. 272. K ırk devriş : 45. 270. 241. 63. K urt Koyun-üa bile kanşdi. 19. 300. 228. Kulhuva’llahü A had : 156. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. 298. 100. 98. Kuz eylemegil : 162. Kitâb-% Mtglâte : 91. 299. 255. 192. K üfr ü İm ân : 125. K ocatürk. 207. Kûh-ı K âf : 114. Künbed-i devvâr : 200. 116. 261. 265. 80. lâ-m ekân : 106. 65. Kûzeger balçığı . K ırgılluk : 138. Kûn fe . Kuş dili bilirsen söyle : 128. 297. Korkudeli : 22. 302. 175. 245. 240.Kıl u kâl : 200. Kosova zaferi : 9. 165. Lâ-yem ût : 246. 227. 102. lâ-b eU : 262. 240. 295. 63. K ırtm geçmege : 161. Kıssa ini hikâyet : 268. 195.yekûn : 255. 99. 190. 124. Kozmik kavram lar : 105. 193. 129. 247. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. K isrâ . 210. KülU hâl : 150. 197. 78. Vasfı Mâhir : 62.

295. 214. M ârifet : 145. Manastır’da bir başaouk : 82. Mâlike’l . M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. 263.T ayr : 18. Leylek : 113. 298. 72. 287. M alazgirt : 7. 28. Mesâlikü’l . Melekler (Cebrâil. M antıku’t . Mahbûb-ı dildârum : 156. Mahrem-i esrâr : 121. 151. Merât%b-ı erbaa : 110. 65. Menâkıbu’l . Mancmık K urulur : 133.Mülk : 217. Mecmûâ-ı Latife : 92. Isrâfil. 303. 78. 119. 287. 27. 77. 192. 160. 140. M arburg nüshâsı : 93. 88. 197. 221. Men arefe nefsehu : 111. Marzubân . 130. 35. 83.mecnûn : 117. 147. 39. 266. 109. Mecâz : 198. 290. 20. M ansür . M ekke-M edine : 246. MikâU. Melâmîlik . 138. Memlûkler : 87. 136. Mahlas ah§ı : 41.nâme : 20. 201. 272. 29. Menkabevî hayatı : 63. 112. 48. 332 . lutf-ı vefâ : 157. 122. 100. 26S. M enâkıbnâme . Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . 302. 258. 289. 222. 104. Leylâ . M â-tek ad d em : 277.ebs&r : 71. 26. 290. 237.L e m -y e z al : 217.Arifin : 20. Melâmet tatoU : 295. 260. 296. 106. 242. 76. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. 169. 59. M akam ve hâl ehli : 124. Azrâll) : 220. Livâ-i Teke : 23. lutf u ihsan . M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129. Mâh-ı tâ'bân : 246. Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. 271.

289. 142. 108. M usam m ât. 298. M ünacaat •: 109. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70.Fenâri : 24. 280. M ogallar . 47. Mevc : 285. 170. 102. Muhammed (Hz. 9. 163. 58. 149. 136. Miskine dahi nazer eyler : 131. 58. 6. M ukattara dağı : 855. 296. 107. 91. 89. 120. Mora ve A ttika Seferi : 9. '18. 170. 2.Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. 141. 28. 214. 264. 75. 66. M ey -fü rû § : 249. M ısır'a geliş tarih i . 51. 4. 65.: 169. 143. M ısır : 7. 11. 135. 298. 93. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. M iskin Sarâyî : 78. M uhammed) : 106. Mukâleme : 193. 8. 136. 24. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. M ısır Sultânı : 49. 134. M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . 298. M urakkâ : 145. 109. 333 . 145. 139. 94. 294. 53. 5. Muo/szam bir şehre benzer : 206. 67. 17. 203. M utasavvıflar : 17. 128. 298. 294. 225. 13. 260. 15. 118. 78. 114. 70. 93. 233. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18. 245. M irâc : 119. 1. Mest ü şeydâ : 200. M uhtâr-ı keşşâf : 272. 272. Jlinbem âm e : 74. 44. Murad) : 3. 26. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. 5. 297. 71. M ısır . 69. Mey : 294. 78. Miskin Kaygusuz . Murad Hân (2.Mesnevî : 90. Meyhâne . Mizân : 196. 14. Murad Hân’a vanm adum : 68. 53. 132. 65. Mihnet ü cefâsı : 34. Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 25. 57. M ustafâ Alî : 64. 150.

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

272. 176. 303. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. 173. 298. 78. Yunus Em re : 18. 83.VeU : 115. 163. 88. Zekât : 245. 65. Zebûr : 224. 20. 304. Vize. 285. Yusuf-ı Meddah : 20. 204. 173. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. 292. 221. 73. 268. 218. Zann ü güm ân : 246. 84. 98. Vitir-Vâcib : 243. Y avuz Sultan Selim : 54. Vuslat-ı fürkat : 285. 99. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 177. Yedi seyyare : 137. W alter BjörJcmann : 61. 111. 305. Vizeli Alaeddin : 63. Yini H am am ’dan beri : 82. 160. 271. mükrimin Halil : 71. Vücûd : 206. Yücelerden yüce gördüm : 152. Vuslat : 284. 19. Yatsı Namazı : 243. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102. 163. 277. 137. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. 176. 161. Yancucağı : 252. Yayın gerilmesi : 130. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. Zafer-nâme : 21. Yam rı yum rı söylerem : 177. Yusuf ve Zeliha : 19. 238. 290. 341 . 300. 293. 289. 208. Yazıcıoğlu Ali : 73. Yol eri (evliya) : 110. Yinanç. Visâl-i bâde : 233. YanboU’da bir k a n : 82. Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. 101. Y ü z eylemegil : 162. 303. 290. 97. Z ât : 26. Vücûd-nâme : 91.

dâr olmuşam : 157. Zeyneb : 86. Zerger eyledi : 125. Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248. Zîr zemin : 196. 251. Zihaf : 159.Zen ü ferzend : 288. Z ülfikar : 150. Zülfinde ber . 249. Zülf-i perîşân : 117. 301. Zirk ü teşbih : 112. Zina . 342 . 246.

Ahbar .N .Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S . 10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l .ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü.l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n .de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S.YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim. H. Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr. Şofî (Acı D oyuran).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful