K ü ltü r Bakanlığı, büyük Atatü rk'üm üzü n do­ ğum unun 100’ncü yıldönüm ü m ünâsebetiyle ül­ kem izde yayınlanm

ış ve b ir evvelki nesiller ta­ rafından sevgi ve m erak ile okunarak tüketilm iş olan çok değerli e serle r yanında, ya yın hayatı­ mıza ilk defa katılan eserleri Tü rk m ille tiyle onun yetişen evlatlarına sunm ak istem ektedir. Eliniz­ de tuttuğunuz bu kitap onlardan biridir.

D eğerli bir yazarım ızın anlattığı gibi A ta ­ türk kendisine yaklaşıldıkça gözlerde büyüyen b ir zirve gibidir. Bu kitap ve bu seride çıkan ki­ taplar o zirveye yaklaşm ak isteyenlere b ire r ba­ samak olacak ve okuyucu, Tü rk Vatanını kurtar­ m ış olan bu büyük insana bu basamakları çıka­ rak hayranlık ve se vg iyle kavuşm anın m utluluğu­ nu duyacaktır.

Cihad BABAN Kültür Bakanı

By Ser-mest

İ Ç İ N D E K İ L E R

; Sayfa

SÖZBAŞI G İ R İ Ş

...................................................................... ...................................................................... YtJZYILLARDA ANADOLU’NUN

X III

1

A) XIII - XV.

SİYÂSÎ, İÇTİMÂİ ve KÜLTÜREL DURUMU­ NA UMÛMÎ BİR BAKIŞ a) Siyâsî durum .................................. 1 3
10

..................................................

b) İçtimâi durum .................................................. 1. Göçebeler ....................................................... 2. Köylüler ....................................................... ............................................... ..............................................

10 12 13 17

3. Şehir hayatı c) Kültür durumu

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE TEKE İLİ .............................................................. V 21

B i R t N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN H A Y ATI A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYA­ TI (MENİKIBNÂME’YE GÖRE)

27

.........................29

1. Ailesi, Çocukluğu, Tahsili ve Y etişm esi .............29 2. Abdal M ûsâ’ya İntisâbı ..........................................30 3. Mahlâs Alışı ....................................................... ......41 4. Şeyhinden İcâzetnâm e Alması .............................42 5. Mısır'a Gidişi ................................................... ......44

6. Hacca Gidişi ....................................................... ...... 54 7. Dönüşü ............................................................... ......55 57

B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKÎKİ HAYATI

1. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir .................. ...... 57
2.

A ilesi

.............................................. ............................ 70

3. Adı ve Mahlâsı ......................................................... 7 5 4. Seyahatleri ....................................................... ...... 78

5. Ö lüm ü ve Mezarı .............................................. ...... 8 4 6. Netice ................................................................... ...... 3 7 VI

I K Î N C İ

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN T A V S İF L E R İ V E H ÜLÂSALARI KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN TAVSİF­ LERİ VE HÜLÂSALARI .............................................. L NÜSHA TAVSİFLERİ ...................................... A) İstinsah Tarihi Belli Olan Nüshalar ........... B) İstinsah Tarihi Belli Olmayan nüshalar ...
il

89 92 92 98 104 104 104 106 109 109 114 118 119 120 121 121 129 137 141 141 147

ESERLERİN HÜLÂSALARI ............................... a) Manzum Eserleri ............................................... 1. Dîvan ............................................................... 2. Gülistan ........................................................ 3. M esneviler ................................................... aa) Birinci Mesnevi .............................. . bb) İkin ci M esnevi ................................... cc) Üçüncü M esnevi .................................... 4. Gevhernâme 5. M inbernâm e .............................................. ................................................

b) Mensur Eserleri .............................................. 1. Budalanâme .................................................. 2. Kitâb-ı Miglâte ............................................. 3. Vücüdnâm e .................................................. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri ....... 1. Dilgüşâ ........................................................ 2. Saraynâm e .................................................. VII

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M
Sayfa

K A Y G U SU Z A B D A L 'IN E S E R L E R İN İN Ş E K İL B A K IM IN D A N İN C E L E N M E S İ ................................ I. VEZİN ...................................................................... a) Aruz ................................................................. . b) Hece ................................................................... II. KAFİYE .................................................................. III. NAZIM ŞEKİLLERİ .......................................... a) Dîvan Edebiyatına Âit Nazun Ş ek illeri....... 1. Gazel .............................................................. 2. M esnevi .......................................................... 3. Kaside ..................................................... '.••• 4. Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend ............... 5. M üstezâd ....................................................... b) Halk Edebiyatına Âit Nazım Şekilleri ....... 1. İlâhî ............................................................... 2. Şathiye ........................................................... 3. N u tu k ............................................................... IV. DİL VE İJSLÛP .................................................. a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi •.......... 1. Gramer Şekilleri ........................................... 2. Kaygusuz’un K elim e Hâzinesine U m ûm î B ir B akış ....................................................... 3. Bugüne Göre Arkaik Kelim eler .............. b) Anlatım Şekilleri ............................................... 1. Nasihat, ve H itap Yoluyla A n la tm a ....... 2 . Doğrudan Doğruya Anlatm a (Expositicm) 3. Tahkiye ....................................................... VIII 152 152 153 159 165 169 169 169 170 170 170 171 172 175 176 178 180 180 180 181 182 185 186 189 191

Sayfa 4. M ükâleme ve Sual Yoluyla Anlatm a ... 193 5. Tasvir ............................................................ ....196 6. Delil ve îsb a t Yoluyla Anlatm a .............. ....197 c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri .............................. ....198 1. Tekrir ............................................................ ....198 2. Seci ............................................................... ....201 3. Mecaz ............................................................ .... 2 0 1 4. Atasözleri ve Deyim ler .............................. ....208 5. H alk Söyleyişleri ............................................212

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF
...................................... ....216 l. DİN .......................................................................... ....216 a) İtikat .................................................................. ....216 1. Allah .............................................................. ....216 2. M elekler ve Şeytan .................................. ....220 3. Kitaplar ...........................................................224 4. Peygamberler .............................................. ....225 5. Âhiret ........................................................... ....230 6. Kazâ ve Kader - H ayır ve Şer ................... ....236 b) İbâdet .......................................................................239 1. Kelime-i Şehâdet ...................................... ....240 2. Namaz ........................................................... ....242 3. Oruç, Zekât, Hac ...................................... ....245 c) Ahlâk ......................................................................246 1. Kibir ve Riyâ-Tevâzu ve Saflık (Riyasızh k) ........................ ....................................... ....247 2. Hase.d ve K in ..................................................250 3. Cim rilik ............................................................250 4. Edeb ............................................................... ....252 IX

Sayfa ç) Diğer Dînî U nsurlar........................................... 1. Âyetler ........................................................... 2. H adisler ....................................................... II. TASAVVUF ........................................................... a) Vahdet-i Vücûd .............................................. 1. Ezelde Vahdet-i Vücûd ............................... 2. Halde Vahdet-i V ücûd ............................... aa) Gayr-ı H ak ........................................ . bb) E n e’l-Hakk ............................................ cc) K endini bilm ek ................................. . çç) Tecellî ................................................... dd) Vahdet - K esret ................................... ee) Tevhid ................................... ................ ff) Nişan - Bînişan ................................... gfi) Ten - Cism - V ücûd - C â n ................... hh) Gönül - Sır - Pinhân ........................... 3. Ebedde Vahdet-i Vücûd ....................... b) Elest Meclisi .................................................. 1. Adem dom ................................................... 2. Vatan-ı aslî - Pür kat (Hicran) - Vuslat ... c) ç) d) e) Allah’ın Dîdânm Görme (rü’yetullah) ....... Teferrüc .............................................................. Merâtib-i erb a a ............................................. . EvUyâ ..........................'....................................... 254 254 258 261 261 261 265 267 269 271 274 276 276 277 277 278 281 283 283 284 285 286 287 290 296 306 311 317 317 343

N E T î G E .................................................................. B İ B L İ Y O G R A F Y A ...................................... A) Kaygusuz Abdal’ın E serleri.............................. B ) Umûmî Bibliyografya ..................................... İ N D E K S .................................................................. Yanlış - Doğru Cetveli .............................................. X

. XI .R ahm etli Babam Ali GÜZEL’în Aziz Rûhuna..

g. : Yazma Müz. . : : . m. b.KISALTMALAR A bdurrahm an Güzel (nüshâsı). K ütüphâne Mar. : V arak yz. Ed. GOD : . : Kitaplığı kt.) : Sahife TŞA : Tekke Şiiri Antolojisi TK : T ürk K ültürü V. : Kâğıt ktp. Derg. (sh. Gnl. Dergi : D il-T arih Coğrafya Fakültesi . C. : Müze nu. : num ara ölç. XII AG A. baş Bd. : ölçüsü st. Edebiyat : Fakülte : Genel Geschichte der osm anischen D ichtkunst. Fak. A. : satır s. Bl. A. DTCF. K. bis auf unsere Zeit. (V ar). Adı geçen eser Adı geçen m akale A tatürk Üniversitesi : bin (oğul) : başlar : Band (. : Yazı. g. Ü. : M arburg N üshası Ms.Cilt) : Bölüm : Cilt : Cilt nev’i . e. c.

Edebiyat T arihlerinde ve Antolojilerde onun b ü tü n eserleri göz önünde tu tulm adan bâzı muayyen şiirleri verilmiş. Tekke Edebiyatı'm n en m ühim tem silcilerinden biridir. Bu edebiyâta âit ferdî m ahsûller. Tüa*k H alk E debiyatı'nm konusu içine girm ektedir. F uad K öprülü. b u arad a Kaygusuz’un hayatı üzerinde dur­ m aktadır. K aygusuz'un şiirlerindeki Rûmeli'ye âit bâzı y er adlarıyla şahıs adlarından hareketle onun hayatını aydm latm aga X III . san’atı hakkında da b irb irin in tek rarı olan birkaç cüm lelik bilgi ile yetinilm iştir. Kaygusuz Abdal adlı eserinde.s ÖZ B Aş I Çalışmamızın konusu Kaygusuz Abdal’ın H ayatı ve E serleri'dir. M uhtar Yahya I>ağlı. Rıza N ur. M ısır’d a Bektâşilik ve Abdâl Mûsâ adlı m akalelerinde. Kaygusuz Abdal adlı m akalesinde esas iti­ bariyle M ısır'da bulduğu b ir m enâkıbnâm e nüshasını bize tanıtm akta. Bilindiği gibi Kaygusuz Abdal. Kaygusuz etrafındaki m enkabeleri tâ­ rih î tenkit süzgecinden geçirm ekte ve Kaygusuz Abdal ile Abdal M ûsâ arasındaki m ünâsebeti incelem ektedir. Onun bugüne kad ar tanm agelen şahsiyetinin farklılı­ ğını ve bütünüyle eserlerini tanıtm aya çalıştık. Bu sebeple biz. Kaygusuz Abdal’m H ayatı ve E serleri ile Edebiyat Tarihim izdeki yeri ve günümüze kad ar devam edegeleu şöhreti nisbetinde ciddî ve derinlem esine b ir araştırm a yapılm am ıştır.

Dağlı’nın eserinde yer alan Kaygusuz'a âit şiirler ise onun bâzı m ühim yazm aları elden geçirdiğini gösterm ektedir. diğer bölüm lerde de m isâlleri bol ve uzun tu tu p . Biz b u çalışm am ızda Kaygusuz’ım b ü tü n eserlerini inceledik. m üstensihlere âit de olabilir. Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanın­ da. tabiî sayılmalıdır. k ü ltü r ve târih açısından ay n ca incelenip değer­ XIV . fakat bizce yanlış sonuçlara ulaşm aktadır. hem de bâzan birbirleriyle m ütenâkızdır. Bu h atalar doğrudan doğruya Kaygusuz A bdal'a âit olabileceği gibi. A bdülbâki G ölpm arlı’nın b u konudaki neşriyâtında verdiği bilgiler ise hem çok cüz'î. Bu bakım dan çalışmam ızın ikinci bölü­ m ünde eserlerinin hülâsalarm ı vererek. bun­ ları da incelememizde değerlendirdik. Bu eserimizde. kelime ve ifâde hatalarının bulun­ m ası m uhtem eldir. dil. Böyle b ir çalışm a içinde onun yüz­ lerce varak dolduran eserlerini m etin olarak vermemiz m üm kün değildi. m atbaalarım ızda transkripsiyon işâretlerinin bulunm am ası sebebiyle transkripsiyonlayam adık.çalışm akta. b u boşluğu doldurm ağa çalıştık. Zaten Kay­ gusuz Abdal’ın şiirlerinde bâzı aruz hatalarının bulunm ası. F akat m üm kün olduğu k ad ar E ski Anadolu T ürkçesi’nin dil husûsiyetlerini tebârüz ettirm eye çalıştık. A raştırm am ızın bilhassa «Kaygusuz'un H ayatı» bö­ lüm ünde b u eserler ve diğerleri etrafh ca ele alm arak gö­ rüşlerim iz belirtilm iştir. Eserlerin tenkitli m etinleri henüz neşredilm ediği için b u tü r h ataları düzeltme cihetine gitme­ dik. bil­ hassa M arburg ve A nkara Genel K itaphğı'ndaki en eski yazm aları esas aldık. Aldığımız örneklerde bâzı vezin. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit ederek. K anaatimizce bu eserlerin din. M etinleri. devri icâbı.

H akiki hayatı bölüm ün­ de bugüne kadar yapılm ış çalışm aları tenkit süzgecinden geçirerek. elimizde bulunan m enâkıbnâm e nüshasını (AG nüshası) ele aldık. Üçüncü Bölüm ’de eserler şekil bakım ından incelen­ di. M enkabevî hayatı için. Bu kitap bu serinin ilk m ahsülüdür. Bu bakım dan. hem de Antalya’nın ve yöresinin siyâsî. Son bölüm de Kaygusuz’un eserlerindeki dînî ve tasavvufî un su rlar m adde m adde ele alınarak bol örneklerle gösterildi.lendirilm esi gerekir. Birinci Bölüm ’de Kaygusuz'un hayatını inceledik. XV . Kaygusuz'un yetiştiği devir ve çevreyi tanım ak m ak­ sadıyla girişte. hem Anadolu’nun. İkinci Bölüm ’de. îkinci kısım da faydalandığımız eserlerle. Kaygusuz’un yaşadığı devir. san’atı ve edebî şah­ siyetinin daha çok gün ışığına çıktığına inanıyoruz. iktisâdî. anlatım çeşitleri ve dilüslûp husûsiyetleri ele alındı. adı. âilesi. Bibliyografyayı iki kısm a ayırdık. kafiye. Vezin. Kaygu­ suz hakkındaki um um î bibliyografya verildi. seyâhatleri ve ölüm ü hakkında bâzı sonuçlara vardık. Ayrıca b u bö­ lüm de Kaygusuz’un eserleri geniş olarak hülâsa edildi. B irinci kısım da kütüphânelerdeki yazm alar. biz de O 'nun b ü tü n eserlerinin tam am ını Kaygusuz Abdal Serisi adı altında neşre hazırladık. içtim âi ve k ültürel târihleri um ûm î olarak ve kısaca verildi. kütüphânelerdeki yazm alardan eski olanlarının tam tavsifleri verildi. Doğrudan doğruya Kaygusuz Abdal’ın eserlerine da­ yanan b u çalışmam ızla onun hayatı. nazım şekilleri. alfabe sırasına sokularak lis­ telendi. yakın devre âit olanla­ rın sâdece künyeleri verilm ekle yetinildi.

Dr. K ültür Bakanlığı. Ankara. Âmil Çelebioglu’ya da teşekkür ederim. Ercilasun ile Doç. Aynca çalışm alarım sırasında yardım larını esirge­ meyen Doç. Ahmet B. 2 N isan 1981 A bdurrahm an GÜZEL H âcettepe Üniversitesi Sosyal ve Îd arî Bilimler Fakültesi Beytepe . Dr. A tatürk’ü n Doğumunun Yüzüncü Yıh Yayınları B ürosu B aşkam Yavuz Bülent B âkiler'in eserin basım ı için gösterdiği gayrete m innettarım .Bu çalışm alarım sırasm da yakın ilgi ve teşviklerini gördüğüm hocam Prof. Dr. Ş ükrü Elçin'e şü k ran lan m ı sunm ayı b ir borç bilirim .ANKARA XVI . Ese­ rin basım ını en iyi şekilde gerçekleştirm ek için çalışan Başbakanlık Basımevi M üdürü îlh an Gülsün ile m atbaa personeline de teşekkürlerim sonsuzdur.

s. hâ­ . Anadolu sözü. bâzan b ir m em leket adı. fakat ondan daha geniş.GİRİŞ A) X III-X V . İÇTİMÂ! VE KÜLTÜREL DURUMUNA UMÛMİ B İR BAKIŞ B ugünkü Türkiye’nin Asya kıt'asındaki b ü tü n top­ raklarına verilen «Anadolu» ism i. C. 1220’de bu devleti m ânevi ve m addî kudret bakım ın­ dan en ü st seviyeye u laştırm ıştır. Anadolu maddesi. C. ÎA. bâzan b ir yönetim bölgesi veya bölge adı olarak kullanılm ış ve bu m em leketin sahası za­ m anla değişikliklere uğram ıştır. Selçuklu sultanlarının kimiyeti altındadır. A tiadolu maddesi. hem de yıkılış devirleridir. 428. kısm en X. yüzyılda Doğu Roma im p arato rlu ğ u ta­ rafından isim lendirilen «Thema Anatolika» nın yerinde. 404 . TA. X III. im paratorluğun «Rumeli Eyâleti» m ukâbili ola­ rak kullanılm ıştır’. s. 2. Anadolu Selçukluları’nm hem en parlak. F akat 1232'de Moğollar'ın A nadolu’ya saldırm aları ile Selçuklu İm paratorlu1) Bak. YÜZYILLARDA ANADOLU'NUN S İ­ YÂSÎ. Selçuklu­ lar devrinde b ir yönetim bölüm ünün adı olm aktan çıkmış ve bundan sonra coğrafî b ir kavram olm uştur. yüzyılda Anadolu. 1. Bu asır. b ir «Anadolu eyâleti» kurulm uş ve bu ad.416. O rtaçağdan itibaren. S ultan Alâeddin. O sm anlılann ilk devrinde eyâlet teşkilâtı “ düzenle­ nirken.

ta rik at isyanları hem devleti. asırda da devam et­ m iştir. X III. X III. Anadolu Selçuklu İm paratorluğu’nun siyâsî ve kültürel bakım dan en yük­ sek devresine varm ası. kültürel durum XIV. İstan b u l’da Bizans im ­ paratorluğu’nun te k ra r ihyâsı hep bu asırdadır. Devletin otoritesi sarsılır ve halkla arası açılır.ğu'nun du ram u kötüleşir. Türkiye’de . B ir ta ra ftan 'Moğol istilâsı. XIV. yüzyılın sonlarına doğ­ ru artık m üstâkil beylikler devri b aşlar ve 1308’de Ana­ dolu Selçuklu Devleti resm en son bulur. hem de halkı derm ansız bırakır. içtim âi hayatta da tesir ve tepkilerini gösterm iştir.Sûriye Memlûk im p arato rlu ğ u ile dost ve m üttefiki A ltınordu Im paratorluğu’nun Anadolu’da siyâ­ sî b ir rol oynam aya başlam aları. bu siyâsî kuruluşu teşkil eden esas ana u nsuru tesbit etm ek için önce X III. XIV. B unun neticesi olarak m üteâkip asırlarda. yüzyıl Anadolu cemi­ yetinin içtim âi şartların ı bilm ek lâzımdır. bilhassa Osmanlı im p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu esnâsm da b ir intikal ve teşekkül safhası olarak bu hareketlerin tesirleri görülm üştür. asırdaki içtim âi. Moğolların Anadolu’ya fiilen hâkim olarak Selçuklu hâkim iyetinin b ir bölge hâline gelmesi. X III. asırda Osmanlı Devleti’ni yaratan ve onun sü r­ atli inkişâfına im kân veren m addî ve m ânevi kuvvetlerin m enşeini bulm ak. Anadolu T ü rk lerin in büyük IIhanlılar im paratorlu ğ u içine girm eleri. öte taraftan türeyen eşkiyâ ve mezhep . Anadolu T ârihi'nin siyâsî değişiklikler bakım ından en hareketli devridir. Bunlar. İktisadî. dördüncü Haçlı Seferi’nden sonra Bizans im p arato rlu ğ u ’nun A nadolu'daki enkâzı ü stü n d e İznik ve Trabzon Devletleri’nin kurulm ası. asrın ilk yarısında Osm anlı Devleti’nin kuruluşunu hazırlayan sebeplerdir. asır. Ilhanlılara rakip olan M ısır . X III. asırda zuhûr eden b u siyâsî hadiseler.

asır Anadolusuna Selçuklu Devleti hâkim di. 2. Artukluları ya büsbütün yok etm işler. 67 .1487) ve Osm anoğulları (1299 -1924) beylikleriyle karşılaşıyoruz. Alp Erenler. b ir önceki yüz yıldan daha iyi değildi. baskı. I. Bu esnada devlet gücüne sahip Karam anoğulları (1250 . S altuklulan. 1308’de Selçuklu Devleti’nin resm en yıkılm asm dan sonra Selçuklu to p rak ları üzerin­ deki karışıklıklar sürerken halkın vaziyeti. Gıyâseddin Keyhüsrev 1207’de Antalya’yı.asırlarca m üessir olm uş b irtak ım büyük tasavvuf ta rik a t­ larının teşekkülü de yine b u asırda olmuştur^. b u yüz yılın başında Söğüt yöresinde b ir küçük beylik iken. tarik atların da çoğu bozguncu şeyhlerin öncülüğünde yıkıcı hareketlere başlam ası hep bu yüzyılda olm uştur. ya da küçük b ir beylik hâlinde bırakm ışlardı. yüzyılın ilk yarısında ise Anadolu küçük bey­ likler arasında bölüşülm üş b ir durum daydı. Osm anoğulları. yavaş yavaş A nadolu'nun b ü tü n ü ­ ne el koyan. Kurulusu. a. güvensizlik ve kanunsuz­ luk. îzzeddin Keykâvus da 2) B ak. Köprülü. F. T rakya’da zaferler kazanan sayılı b ir devlet haline gelm iştir.69. B ur­ sa büyük b ir T ürk B aşkenti olm uştur. Selçuklular X II. S ırf iktisâdı sebeplerle I. . asrın ikinci yarısında kendilerine rakip olan Dânişmendlileri. Isyânlar. Ülkede «Tek Devlet Gücü» m evcût değildi.: M. M engüçeklileri. Bu asırda cesûr beyler. XIV. Bilhassa 1. Osmcmh İmparatorluğu’nun A nkara 1972. Ahî reisleri b ir «cihad» hareketiyle Anadolu’5Ti hiristiyanlardan k u rtar­ maya çalışıyorlardı. M urad ve Y ıldırım Bâyezid zam anlarm da Anadolu birliği kısmen sağlanabilm iş. a ) Siyâsî durum X III.

H aleb'i ve kuzey Sûriye’yi de zabdetm eyi istiyordu. Ticârî gayelerle Anadolu’nun güneyinde Anamur. Celâleddin H arezm şâh’m ölüm ünden sonra. Bilhassa Antalya’nın zaptı. X III. îznik îm p arato rlu ğ u ’nun kuruluşu ile K aradeniz kıyılarında Trabzon îm p arato rlu ­ ğu’nun kuruluşudur. b irtak ım m üstahkem kalelerin zaptedilmesi. X III. I. Fiilen buna m uvaffak olam am akla beraber. Çemişgezek. h attâ oğlu II. Alâeddin. Alâeddin K eykûbad’ın son zam anlarında Anadolu’daki T ürkler ve R ûm lar için büyük b ir tedirginlik olan b u tehlike. I. asır Anadolu tarihinin en m ühim siyâsî hâdi­ seleri «Moğol istilâsı» dır. vücûda getirilm esi hep bu devrin eseri­ dir. batıyı değil. F akat dâhilî idârenin bo­ zukluğu. Alâeddin Keykûbad dev­ ri. Selçuklu İm parato rlu g u ’nun en kuvvetli ve parlak dev­ ridir. Bu asrın başında Anadolu’nun siyâsî tarihi itibariyle m ühim olan diğer hâdiseler ise. dâhilde birçok im âret. yol. câm i vb. asrın birinci y an sı. Ahlat gibi m ühim askerî ve İktisadî merkep­ lerin zabtı.. kervansa­ ray. Doğu Anadolu’nun bütü n sâhaları. bilhassa K ahta. şarktaki b ü tün kom şu larm ı kork u tarak büyük b ir siyâsî nüfuz ıkazanmıştı.1214’de Sinob’u zaptetm ekle Akdeniz ve K aradeniz’i Sel­ çuklu Devleti’nin dış ticâret m erkezleri haline getiriyor­ lardı. sonra M oğolların önünden kaçan Celâleddin H arezm şâh’ın Azerbaycan ve İra n ’da kurduğu devletle m uvaffakiyetli savaşlar. K ırım ’ın Soğdak lim anına b ir askerî kuvvetin gönderil­ mesi. ileride Kaygusuz’u n ye­ tişeceği m uhitin hazırlanışı bakım ından m ühim dir. Ana­ dolu’daki Harezm li bâzı T ürk aşiretlerinin büyük ta h ri­ . küçük E rm enistan’ın te ’dibi. Keyhüsrev de şarkta bâzı yeni fütûhatlard a bulundu. Alâeddin’in kuvvetli siyâ­ seti sâyesinde atlatıldı. Erzurum . doğuyu ele geçirmeyi. Erzincan. Alâiye vb.

artık Mo­ ğol hüküm darlarının irâdesine tâbidir.batlarla Selçuklu h u d u tların d an çıkm ası ve Alâeddin’in onlarla mücâdeleye girm esi. H alk her yönüyle istibdat altında huzursuzdu. A nadolu’yu Moğol istilâsından k u rtarm ak m aksadıyla Anadolu’ya girdi ve K ayseri’ye k adar yürüdü. M oğollar 1242’de E rzurum ’u zabtettiler. Moğol istilâsından hem Selçuklu Devleti. zâten dış harplerden yorgun olan Selçuklu Devleti'ni sarsm ıştı. X H I . A nadolu’nun bundan sonraki siyâsî hayatı. Bunun üzerine Moğollar. h a tta M ûinüddün Pervâne de bundan ku rtu lam a­ dı. B undan sonra A nadolu’n u n siyâsî durum u karıştı. H er ne k ad ar Sel­ çuklu hânedânından bâzan b iri bâzan b ir diğeri ve bâzan da birkaç Şehzâde Moğol hanlarının yarlıklarıyla saltanat sürüyorlar idi ise de hakik atte Moğol işgâl ordusu kum an­ danları m em leketi idâre ediyordu. kendi ordusu ve topladığı diğer m ühim kuvvetlerle Moğol istilâsına 1243'de Kösedağ harbinde karşı koym ak istedi ise de mağ­ lup oldu. D urum bu vaziyette iken M ısır . Kayseri ve E r­ zincan’ı da zabdettiler.XIV. yüz yıl­ . hem de halk m uztaripdi. M ısırlılarla birlik olduğu bahanesiyle binlerce insanı öl­ d ürttü. İşte bu sırada Moğol tehlikesi k a t’î olarak baş gösterdi. E lbistan H arbinde Moğol ordu­ sunu hezimete uğrattı ise de.Sûriye M emluk İm paratorluğu Anadolu’daki siyâ­ sî durum u dikkatle tâkip ediyordu. İşte b u m uhârebe Selçuklu İm pa­ rato rlu ğ u ’nun çöküşünün ve A nadolu’nun Moğol hâkim i­ yeti altına girişinin başlangıcı oldu. İlhan Abaka büyük b ir ordu ile Anadolu’ya gelerek. Anadolu halkından Moğollara karşı istediği yardım ı göremeyince geri çekildi. Sivas.Suriye İm paratorluğu'nun kudretli hüküm dârı Baybars. Mısır . Bu esnâda b ir de Bâbâiler isyânı çıktı ve zorlukla bastırılabildi. Selçuk hüküm dârı.

B unların en eskisi I. Germiyan Oğulları. X III. asrın başlarında Konya’yı iki defa alırlar. Keykûbad zam anında m erkezi Erm enek olan K aram anlılar­ dır. X III. Bi­ rincide İlhanlIların Em îrü'l-Ü m erâsı E m îr Çoban ta ra ­ fından 1315'te. . sağlam b ir otorite kuram am ıştı. bu ralard an uzak yerlerde varlık ve ha­ kim iyetleri hissedilemez olm uştu. Devletin başkenti K ütahya idi. . K aram anlılar. ikinci defâ da E m îr Çobanoğlu Anadolu vâlisi D em irtaş tarafından 1320’da oradan çıkarılırlar. Doğu ve O rta A nadolu’da ki askerî ve ticârî yollar üzerindeki m erkezlerde hâkim i­ yetleri varsa da. asrın ikinci yarısında A nadolu'nun batısında teşekkül eden diğer b ir kuvvet jGermiyan Beyliği’dir (1260 . 1381’de Kütahya. Oğuzların Avşar boyun­ dandır. günden güne baskısm ı artırm asına rağmen. X III. İşte b u dâhilî ve hâricî şartların tesiri altında. D em irtaş'm M ısır’a firarından ve A nadolu’da îlhanlılar hâkim iyetinin zayıflam asından sonra. asrın ikinci y an sın d a A ltm ordu İm p arato rlu ­ ğu’nun da A nadolu'nun bu siyâsî karışıklığına kayıtsız kalm adığını zikretmeliyiz. Germiyan Oğul­ ları K ula'ya çekilm işlerdir.1429). Selçuklu Devleti'ne vâris olm ak iddi­ asıyla XIV. asır sonunda Ilhanlıların Anadolu'daki askerî idâresi. Hülâsa. bir ta ra ftan A nadolu'daki Selçuklu Devleti’nin inkırâzı de­ vam ederken. Simav ve Tavşanlı O sm anlılara verilm iş. diğer tarafd an da yeni bâzı T ürk kuvvetle­ rinin varlığı göze çarpıyordu.larda Moğol kuvvetleri kum andanlarından Sülemiş ve D em irtaş isyanlarında âsiler M enüûklerden yardım bek­ liyorlardı. Konya m erkez ol­ m ak üzere K aram anlılar Beyliği kuvvetli b ir devlet halin­ de gelişir.

Ger­ miyan sülâlesindendir’. X III. Yılmaz öztuna. asrın başında Ilhânî tah tın a Ulcaytu Hüdâbende’nin cülûsundan sonra... 69-8 4 . Köprülü. 4 8-54. 1. s. N itekim 1322’de isyân eden D em irtaş. F. Uzunçarşılı. 34-47. s. B atı Anadolu’da m ühim yerleri kesin şekilde BizanslIlardan fethedip tü rkleştiren T ürk­ m en hânedânlarm m başında gelir. 3 baskı. s. 4) . B alıkesir’deki K arasioğulları. e. Lâdik’deki İnançoğulları.Germiyan Oğulları. 2.1461) m da ilâve edecek olursak. Anadolu Valiliğinin ihdası. M anisa'daki Saruhanoğulları. s. Konya da b u sıralarda k a t’i olarak K aram anlılar’m eline düşm üştü. asrın sonlarında beliren Antalya ve civârındaki H am idoğulları (1280. s. bu devrin en m ühim siyâsî teşek­ küllerini tam am lam ış oluruz^. H. Osnumlt Tarihi. g. c. g. a. hiç olmazsa kuruluşlarının ilk zam anlarında Germiyan Devleti’ne tâbi idiler. e. B üyük Türkiye Tarihi. en kuvvetli ihtim âle göre. 6 3 -7 0 . Osm anh Devleti’ni kuracak olan p sm an o ğ u llan n ın ataları. İstanbul 1977.1391) ile Eşrefoğullarım (1280 1326). A nkara 1972. a. 24 .25. doğu hududunu da A nkara’ya k ad ar genişlettiği. Aydın ve civarındaki Aydınoğulları. 4 -1 2 . e. bu im paratorluğun zor günler yaşadığım gösterir. 1. Y. Öztuna. J. a. C. Paflagonya hâkim i U m ur Beğ. asrın ilk y an sın d a Batı Anadolu’daki bu beylikler üzerindeki hâkim iyetini sürdü­ rürken. g. babası tarafın d an m ağlup edildi ve 1327'de M ısır'a iltica etti. B a k : M. XIV. 2. 1071 M alazgirt zaferin3) Bak : tsm âil H akkı Uzunçarşılı. c. C. K astam onu’daki C andaroğullan (1291 . Germiyan Oğulları XIV. hattâ b ir aralık Paflagonya’nın bâzı kısım larına da mâlik olduğu söylenebilir..

1335’de. Türkiye ^m paratorluğu’n u n b ir uc beyi durum undadır. «Rumeli Fâtih!» olarak isim lendirilen O rhan Gâzi'nin büyük oğlu Veliahd Gâzi Süleym an Paşa. 1345'te ilk Türkm en Beyliği olarak Osmanlı Devleti'ne k atar ve Çanakkale boğazının Asya kıtasını tu tar. Balıke­ sir . Rumeli.. E rtu ğ ru l Bey 1281'de ölünceye k ad ar Çobanoğullan'na tâbi idi. iki büyük uc beyi tarafın d an korunm aktadır. babasm m yıl­ lardan beri kuşattığı B u rsa’yı alarak (6 N isan 1326) Baş­ kent yaptı. 1359'da ölüm üyle yerine kardeşi Gâzi M urad Bey (I. B urada m uhtem elen 1231‘de Osmanlı Devleti’nin nüvesi kuru lm u ştu r.Çanakkale çevresinde saltan at süren K arasıoğulları’m. Yerine geçen O rhan Gazi. Selçuklu Türkiyesi'nin B izans'a karşı b atı sınırları. E rtu ğ ru l Bey. Selçuklu Sultanı Alâeddin. Sultan Orhan. 1324 . 2 M art 1331'de Pelekanon m eydan muhârebesinde Bizans İm p arato ru 3. Bizans tm paratorluğu'ndan yaptığı devam lı fetihlerle geçer.1362’deki saltanatı. E rtuğrul Gazi'nin: yerine geçen oğlu Osm an Gâzi 1324'te k ad ar 43 yıl saltan at sürm üş ve B ursa'yı kuşattığı sırada ölm üştür. Andronikos Paleogos'u yener ve osm anlıların gücünü Avrupa'ya dujoırur. M urad) geçer. B alkanlar ve Avrupa'ya ayak basar. Kuzeyde K astam onu'da o tu ran Çobanoğulları *ve Güney de Germiyanoğullan. s. m üstâkil ve askerî bakım dan da güçlü b ir devletin başı olur. Ilhanlılar'a bağlılıktan k u rtu ­ lur. XXVI. Gelibolu. . R4urad Bey daha 1359'da 5) TA.den hem en sonra Doğu Anadolu'ya gelip yerleşen Kayıla r’ın reisleri idiler^. C. E rtu ğ ru l Bey'e Bizans sı­ nırlarında dirlik verm iştir. 1329 Ma5as'ında îznik'i fetheder. Osmanlı İmparatorluğu maddesi. 89.

1390 yılı ile 1391’in ilk yıllarında I. 20 H aziran 1389’daki Kosova zaferinde Sultân M urad şehit düştü. Yerine oğlu Y ıldınm Bâyezid geçti. 1362’de babası O rhan Gâzi’nin yerine geçer. E rtesi yıl Selânik ve Silivri fethedildi. doğu­ dan batıya doğru da K aradeniz’le Adriye Denizi arasında uzanıyordu. gerçek b ir im p arato rlu k tu r. 1391’de Eflâk Prensliği. Yıldırım Han.M eriç'i aşarak D im etoka’yı alır ve îstan b u l surlarına ka­ dar akınlar yapar. Bu suretle Or­ han Gâzi’nin bıraktığı devletin sınırları beş m islinden faz­ la büyüm üş oluyor ve bu iş. D ört ay sonra 1362 Tem muz’u n d a E dirne'yi fethe­ der. b ü tü n Avru­ p a ’nın katıldığı b ir Haçlı ordusunu m ağlup etti. ikinci Haçlı ordusunu 26 Eylül 1371’de Çirmen m eydan m uhare­ besinde m ağlup eden I. 25 Eylül 1396’da Yıldırım.1387’de ilk Osmanlı . B alkanları hızla ele geçirdi. Tuna. Bâyezid kendisi­ ne «yıldırım» ünvânını kazandıran b ir sü r’atle B atı Ana­ dolu T ürkm en beyliklerini Osmanlı birliğine k attı. b ir nesilden (33 yıl) daha kısa b ir m üddet içinde gerçekleşiyordu. 1391'de Akdeniz kıyılarına indi.K aram an savaşı çıktı. JVlurad. Dünyanın güçlü devletlerinden biridir. K aram anoğullarm ı te k ra r yen­ di. A rlık Osmanlı Devleti. B irinci Haçlı ordusunu Sırpsındığı’nda 1364’te. N iğbolu’da. 1397'de A ttika ve M ora seferini yaptı. Osm anlı hâkim iyetini tanıdı. Çok çekinilecek b ir askerî güce erişm iştir. 1398'de Sam­ . kuzeyde sı­ n ır teşkil ediyor ve T ürk to p ra k la n B alkanlarda A tina'­ nın kuzey varoşları ile B elgrad'm güney varoşları. 1386 .

91.. a y n a y n yayla ve kışlaklarda yaşayarak hayatlarını idâm e ettiren yarı göçebe aşiretlerdir. Anadolu Türklüğünün en temiz.ba­ tı sahasına yerleştirilen «Çepnî Kabilesi». Bunlar kendi ihtiyaçlarını kendileri tem in ederler. Trabzon İm paratorluğu'nun güney . H uduttaki göçebeler fırsat bulduk­ ça düşm an toprakların a akınlar yaparlardı. yazın yayla. XXVI. kışın sehil denilen m uayyen yer­ lerde yaşarlardı. An­ cak askerî m aksatla h u dut boylarına yerleştirilen aşiret­ lerden vergi alınmazdı. Göçebe aşiretler. babadan oğula geçen reislerin idâresi altında. b ) İçtimâi durum X III ve XV. A nadolu'nun pek m eşhur a tla n n ı da bunlar yetiştirirlerdi. h er yıl.’s. yetiştirdikleri sürülerin adedine göre. Ya zirâatla meşgul olurlar. yada O rta Asya'dan getirdikleri halıcılık san ’atı ve nakliyecilik ile uğ­ raşırlardı. Meselâ. OsmanlI İm paratorluğu maddesi. Göçebeler Göçebeler. ya hayvan sürüleri yetiştirirler. 10 . Doğu A nadolu'ya dayandı*.s u n a geldi. 1. asırlar arasında Anadolu Türkleri. B unlar devlete. C. asrın son yarısında Trabzon'lularm Sinob’a karşı b ir hücum larım geri püskürtm üşlerdi. Yıl sonunda K adı B urhaneddin devletine son verdi. Dahilî organizasyonları ve hukûki nizam ları olan bu aşiretler. şekil ve şartları itibariyle üç a y n grup hâlinde tet­ kik edilebilir. vergi verm ekle m ükellef idiler. G erektiğinde orduya iltihak edebi­ liyorlardı. X III. en canlı b ir un6) TA. 89 . y a­ şayış.

F akat devlet m efhum una yaban­ cı olan. II. Moğol hâkim iyeti devrinde K aram anoğlu’nun m aiyetinde Konya'yı istilâ eden Türkm enler.Allah. dînin em irlerini tam olarak yerine getiremiyen. b u korkunç isyanı kanlı b ir su­ rette bastırabildi (637/1239 .suıaınu teşkil ediyorlardı.1240) ve B aba Resul . H erhalde. kızıl börklü. X III. yağm adan. Anadolu Türkm enleri ara­ sında birçok m ürîdleri olan ve kendisini Allah’ın Resûlu olarak tan ıtan B aba Resul . kadın ve çocuklarıyla beraber. yerleşik züm reye m ensup âlim ler tarafından yazı­ 11 . Yer­ leşmiş halk ile göçebeler arasında bu içtim âi zıddiyyet se­ bebi ile. aynı içtim âi tipi tem sil ederler. O nlar da buna zâten hazırdılar. açık köylere. tahribdende geri durm uyor­ lardı. h a ttâ X III. h er tü rlü taassu p tan uzak. aşiret nizarm haricinde h içbir nizam tanım ayan köylüye ve şehirliye istihfafla bakan bu disiplinsiz kitle­ ler. Tokat. şehir­ lere ve köylere saldırdılar. Bu davranışlara tü rlü âm iller m üessir olm aktaydı. târih î kaynaklarda «siyah libash. ay ak lan çarıklı» olarak vasıflandırılan bu göçebe Türkm enlerle. Bu T ürk aşiretleri um ûm iyetle m üslüm an olm akla beraber. K endilerine karşı çıkan Sel­ çuklu ordularını m ağlûp ederek. K eyhüsrev zama­ nında K efersud ve M araş havalisindeki taraftarların a «kıyam» em rini verdi. eski T ürk Şam anlarm ın haricen İslâm laşm ış b ir devam ından başka b ir şey olm ayan alevi Türkm en babalarının m anevî nüfuzu altında idiler. Bu göçebe kitleleri.Allah. Ancak sü r’atle doğu hu d u tların ­ dan getirtilen b ir ordu. asırda H orasan’da Selçuklu İm p arato ru S ancar’a isyân eden Türkm enler. Amasya havâlisine hâkim oldular. idâre m ekanizm ası biraz gevşediği zam an hem en b ir anarşi unsuru olup. M alatya. tüccâr kâfilelerine hücum dan. yakalanıp asıldı. şehirlere. asırdaki «Babailer Kıyâmı» bu n ların iştirak ettikleri um ûm î b ir kıyam hareketidir.

g. a. Köprülü. O rta Asya’da. O ralardan birtak ım köy ve kasaba adlarının Ana7) M. Selçuklu fütuhâtınm A nadolu’da bulduğu gayri m üslim halk. Anadolu’ya gelen T ürkler arasında. tik Selçuklu fütu h âtı ve onu tâkip eden X II. H arp ve anarşi y ıllan bu iki züm re­ yi de hırpalam ış. 12 . A nadolu'­ ya da eski zirâat kültürlerinden birtakım şeyler getirm iş­ lerdir. h a ttâ hiristiyan un su rların Anadolu'ya gelip köyler kurduk ları ve bunların daha sonra T ürk ek­ seriyeti arasında türkleştikleri de görülm üştür. h a ttâ şehir hayatına geçmiş h er çeşit halk mevcûttu. 93 . eski nüfusu azaltm ıştı. bu yüzden de köylü nüfusu m ühim nisbette azalmıştı.98. Bunlar.. Bunun için Anadolu T ürk devletleri. köylüler derhal köyler k u rarak zirâi istihsâle başlıyorlar. F. asrın harp ler ve istilâlarla dolu hayatı da nüfu­ sun çoğalm asını önleyici faktörlerdi. e. kısm en şehirli ve kısm en köylü idi. ilk zam anlardan itibaren. çok eski zam anlardan beri köy ha­ yatına. Türklerden başka diğer İslâm un su rların a m ensup birtakım halkın. Bi­ zans’ın İra n ’la ve îslâm larla asırlarca süren harpleri. K öylüler A nadolu'da köylüler. ilk Selçuklu fütû h âtı zam anında nüfus itibariyle kalabalık değildi. H orasan'da büyük Selçuklu S altanatının kurulm ası ile başlayan büyük göçlerin Anadolu’ya getirdiği unsurlar. Batı T ürkistan'dan gelen Türk köylü sınıfı. yalnız göçebe u n su rlar değildi. Anadolu. dün de bugün de nüfusun m ü­ him b ir kısm m ı teşkil eitm iştir. s. yeni köyler teşkil etmeye çalıştılar. yeni geldikleri yerlerde de aynı hayat ş a rt­ larını devam ettiriyorlar. göçebe T ürkm enler aleyhinde şiddetli it­ ham lara ve h a ttâ iftirala ra tesâdüf olunur^. 2. şehirliler şehirlere yerleşiyor­ lardı.lan eserlerde.

b ir köprünün tâm iri hülâsa devletçe yapılm ası lâzım gelen b ir iş kendilerine havale olunan herhangibir köy veya köy­ ler. g. b ir ferdin mâlikânesini teşkil ediyordu. h arp veya anarşi neticesinde zarara uğrayan. yarıcılıkda bulu n an lar köy halkının ekseriyetini teşkil ediyorlardı.dolu’ya da getirilm iş ve aynı isim lerde b irtak ım köyler kurulm uş olması m ânidar b ir hâdisedir. a. Selçuklu ve Osm anlı devletlerinin genel politikası içinde T ürk aşiretleri. Bir m adenin işletilm esi. Şehir hayatı K ültür bakım ından en ehem miyetli olan şehirli un­ surudur.sa­ tım vergisi. Bâzen b ir köy veya m uhtelif köyler. ekseriyetle etnik yahut dînî b ir vahdet arzediyorlardı. B ir de köyde reis ve kâhyalar v ard ır ki. Bunlar. asırdan zam anım ıza k ad ar yavaş yavaş ve parça p a r­ ça iskân edilerek köy hayatına geçirilm işlerdir. başka vergilerden m uaf tu tu ­ luyorlardı. Köy­ lüler. Mogollar devrinde Anadolu da Köy hayatı inkişâf et­ m em iştir. Köprülü. dağılan köyleri m üm kün olduğu k ad ar himâye edip. Selçuklu idâresi. um ûm iyetle Ortaçağ İs­ lâm devletlerinde olduğundan farklı b ir m âhiyet gösterm i­ yordu*. 98 -102. Köy halkı asla m ütecânis b ir sınıf değildi. o n la n tekrar inkişâf etm iş durum a getiriyordu. e. îlk Selçuklu fü tu h âtı ve onu takip eden hâdise8) M. âdeta devletin ve bilhassa devlet mâliyesinin müm essiliy­ diler. rençberlik eden­ ler. arazî ahm . Kendi topraklarını işleyenlerin yanında. b ir yolun m uhâfazası. H ülâsa arazi meselesi. m uhtelif m ahsûlât ve zirâat m am ülleri vergi­ leri vb. F. 3.. Selçuklu ve Osmanlı devrinde devlete olan h er tü rlü vergiyi vermekle yüküm lüydü. X II. 13 . bu hizm et m ukabilinde. Moğollar devrinde de bu vergiler devam edi­ yordu. Köyler. dir.

hülâsa köy ekonom isinden şehir ekonom isine geçilmesi h er halde tedrîcî b ir surette olm uş olm alıdır. Selçuklu hüküm darları. X II. K eykûbad devrindeki Soğdak seferi. tabiatıyla şehir hayatı da kendiliğinden inkişâf ediyordu. Provençe’lalılar. Selçuklu Devleti X III. D iyarbekir ve Erzurum gibi doğu­ nun m ühim ticâret m erkezlerini de ellerinde bulu n d u ru ­ yorlardı. Zira Anadolu Selçuklu îm p arato rlu ğ u ’nun coğrafî vaziyeti itibâriyle m uhtelif beynelmilel ticâret yol­ la n buradan geçiyordu. F akat ticârî m ünâ­ sebetlerin tanzim edilmesi. BizanslIlardan zabtedilen eski şehirlerden b ir ço­ ğunun iskân edilmiş olm ası tabiîdir. Anadolu’da şehir hayatının. sırf Antalya Sinob ticâret yolunun daha em niyetli olm ası m aksadıyla yapılm ıştır. asrm birinci yarısında siyâsî ve askerî durum unu sağlam laştırıp K aradeniz ve Akdeniz de m ühim ticâret m erkezlerini elde ederek m untazam an b ir idârî teşkilât kurunca. asrm son yarısı ile X III. X III. ticârî inkişaf bakım ından iyi du­ rum daydılar. K ıbrıs'la Konya sultanlığı arasında m uhtelif m addeler üzerinde tran sit ticâret yapm aktaydı­ lar. Selçuklu Devleti'nin Akdeniz ve K aradeniz ticâ­ retinde Italyan Cum huriyetleri ile sıkı b ir ticârî m ünâse­ betleri vardı. Anadolu’da Moğol harekâtı ve îlhanlı hâkim iyetine rağm en. sanayiin bâzı şehirlerde te­ merküzü. asrın ilk yarısm dan itibâren inkişaf ettiğini söyleye­ biliriz.1er. Selçuklular. şehir hayatım epeyce sarsm ıştır. asırda faal b ir ticâret politikası tâkip e ttile r. 14 .' Antalya ve Alâiye lim anlarının ehem m iyetinden dolayı o sâhil m ıntıkâsım ele geçirmiş­ lerdi. I.

O rta ve Doğu A nadolu'da olm uş. m edreseler. Başkentte. Daha çok XIV. asırda Akdeniz kıyılarında ve A dalar Denizi’nde m ühim deniz kuvvetlerine m âlik beylikler teşekkül ettik ten sonradır ki. fak at teâm ülen. B unlar umûmiyetle mevkileriyle m ütenâsip b ir hayat geçirecek serve­ te m âlikdirler. sıbyan m ektepleri de vakıflarm gelirleriyle idâre edilirlerdi. bu gelişme. Akdeniz kıyılarında ve bilhassa Alâiye’de daha Anadolu Selçukluları zam anın­ da hareketli b ir ticâret hayatı görülm eye başlam ış. tekkeler. Şehirlerin inkişâfı daha çok ticâret m erkezleri. B ir de bu dönem lerde m e­ m uriyetler hukuken değil. hânendeler vb. im âretler. Devlet hizm etin­ deki m em urların idârî sorum luluklarına göre mâiyetlerinde m em ur bulunm aktadır. Şehir halkının. bilhas­ sa M ısır ile Alâiye arasm da sıkı bir tîcâri köprü kurulm uş­ tur. m üderrisler. fakat bu beyliklerin siyâseten en m ühim şehirleri­ nin deniz kıyısında değil. devlet hizm etinde bulunan veya devlet bütçesin­ den m aaş alan kişiler teşkil eder. tüccar ve esnaf dışındaki büyük b ir kısmını. nakkaşlar. 15 . sâhil m em leketlerinde şehir hayatı kuvvetlenmeğe baş­ ladı. tabibler. M em urlardan ve askerlerden başka. içerilerde inkişâfı dikkate şâyandır. saraya veya büyük ricâle m ensup şâirler. âdetâ irsî b ir şekilde olduğu cihetle. vâizler. B atı Anadolu da daha sonra başlam ıştır. sülâlenin etrafında eskidenberi o sülâleye hizm et etm iş âilelerin efrâtm dan m ürekkep bir bü ro k ratlar aristokrasisi teşekkül etm iştir. seyyidler. büyük idâre m erkezlerinde de m ahallî idâreye m ensup olanlar epeyce kalabalık b ir züm re m eydana getirirler. çalgıcılar.Selçuklular devrinde A nadolu'da şehir hayatının in­ kişâfı. sanâyi kuruluşları yoluyla olm uştur. m erkezî idâre m ensuplan çoğunluğu teşkil ettiği gibi. şeyhler. devlet hâzinesinden p ara alırlardı. din âlim leri. H astahaneler.

siyâsî b ir âmil olarak dâim a hesâba katılm ıştır’. bilhassa devlet otoritesinin sarsıldığı zam anlarda. asrın son ya­ rısında. asır Anadolu şehirlerinin inkişâ­ fına b ir sebep gibi telâkki olunabilir. a.B ütün bunlar. B urada daha çok ahlâk prensipleri bu teşkilâtlara hâkim di. 16 . ahlâkçı ve tesânütçü idiler. P atron ile işçi arasındaki vaziyeti.119. XIV. yâni tâcirler sınıfıdır.. bu kuvvetli teşkilât dâim a mevcûdiyetini gösterm iş. m al cins­ lerinin ve fiatlarınm tesbiti hep onlara âittir. Köprülü. fakat bunu bir sebepden ziyâde b ir netice gibi kabul etm ek daha doğru olur. g. kısm en de kahra­ m anlık an ’anelerinden m ülhem olan bu meslekî teşekkül­ ler. şehri dol­ duran başlıca kuvvet. X III. Kısmen dînî . Çünkü şehir hayatının tem elini teşkil eden. H er tü rlü içtim âi tabakaya m ensup insan­ lar bu teşkilâta dâhil olabilirdi. P. Büyük şehirlerde m uhtelif h irfet teşkilâtları vardır. Zira bunlar dahilî ve hârici ticâreti ellerinde tutanlardır. Ü cretlerin tâyini. X III. 102 . asrın bi­ rinci yarısında İbni B atu ta'n ın m üşâhedelerine dayana9) M. Devlet de bu teşekküllerin m urâkıbı ve yardım cısıdır. âdeta şeyh ile m ürîd arasm daki vaziyete benzer b ir hâle koyarak «mânevi b ir nizâm» tesisi gayesini tâkip ediyorlardı. Şehirlerde esnaflar bu teş­ kilâta girerek onun esas u n su ru oldular. elinin emeğiyle yaşayan sanayi er­ b abıdır ki şehir halkının en kesif kitlesini teşkil eder. kasaba ve uçlar­ da da m evcuttu. s. Şe­ hirde bu sanayi erbabının toplanm asını tem in eden de.tasavvufî esaslardan. başlıca ticâret serm âyesidir. Devlet de bu gibi tüccarlardan gereği gibi vergilerini alm aktadır. O sırada Anadolu’da çok kuvvetli b ir teşkilât olan «Ahiler» yalnız şehirlerde değil. e. B unlar devlet ile esnaf arasındaki ihtilâfları hal ve m ünâsebetleri tanzim ederler. köy.

asırda b irtakım büyük şahsiyetler yetiştirm iştir. 119-121. s. s. 522. Malzemesi dile dayanan halk ve bilhassa tekke edebiyatı m ahsûlleri" şüphesiz ki O rta Asya’dan getirilen geleneği devam ettiri­ yordu. 17 . e. Köprülü.. A nkara 1977. m ânevi k ü ltü r bakım ından ol­ dukça yüksek dereceye erişm iştir. A nkara 1976. Anadolu’da yerleşen Oğuzlar. asırdan itibaren başladığına işâret etmeliyiz. Şükrü Elçin. s. asırda Anadolu’n un büyük m erkezlerinde İslâm kültü rü n ü n kuv10) 11) M. A nadolu’da teşekkül eden edebî lehçenin esasım Oğuzca teşkil etti. Ayrıca bu devirde Türk Dil ve Edebiyatı'nın da kuvvetli b ir inkişâf gösterdiği.rak b u teşkilât ve onun tesiri hakkında verdiği m âlûm at son derece dikkat çekicidir. B ilhassa Moğol istilâsı üzerine doğudan birçok Türk . buradaki fikrî faaliyetleri çoğaltmış. kendile­ riyle beraber b ü tü n edebî an’anelerini de getirm işlerdi. şâir ve m utasavvıfların Anadolu'ya gelip yerleşm eleri. Türkçenin bu sahâda hâkim iyetini b ir k at daha tem in et­ tiği görülüyor*®.İslâm âlim. B a lk Edebiyatı Araştırmaları. X II. c) K ü ltü r durum u Selçuklu Anadolusu. Türk Dünyası El Kitabı. Selçuk m edreselerine haklı b ir şöhret kazandırm ıştır. 1. X III. Çocuklara okum a . ^Türkiye’de H alk Edebiyatı». a. Ahmed Yesevî ve m uâkkiplerinin eserleriyle de Anadolu. F. g. her ta ra fta m edreseler yapılm ıştır. asrın ikinci yarısından beri burada başlayan fikrî hareketler. Anadolu Selçukluları zam anında daha X II. Bunun yanında yazılı edebiyatın da X III.yaz­ m a öğretm ek m aksadıyla h er mescid yanında ilk m ektep­ ler. edebî m ahsuller bakım ından zenginleşiyordu.

F. m. gibi klasik bilgileri çok iyi bilen. Âşık Paşa'nın «G arib-nâm e» si ve m usâm m at tarzında yazdığı şiir­ leri. atalar sözü. Ahmed Yesevî ve m uakkiplerinin Türkçe eserleriyle k ar­ şılaşınca. S ultan Veled'in Dîvâm’nda ve mesnevilerin­ deki Türkçe parçalar. teşbih ve mecaz­ larla tam am iyle Türk ve orijinal yeni b ir cins şiir yarattı ki. Köi)rülü.. 279-280. 1. halk diline m ahsus deyim. kelâm. 277 . Köprülü. 18 . Anadolu’da T ürk Dili ve Edebiyatımn tekâ­ mülüme um ûm i bir hakış : I : XIII.vetlendiği. A nadolu'daki tasav­ vuf cereyânı. sâde halk diliyle. pek çok şiirlerini arûzla yazdığı halde halkdan kopmadığı.. X III. yâni «Türk» b ir sa n 'a ttır” . m edreseler açıldığı. öb ü r şâirler gibi taklit 12) M. hü k ü m d arlar adına Arap­ ça . asırlar-Y T M . m uhitini unutm adığı. tasavvuf. Yunus Em re. 13. 193. Bu hâliyle o. Arap . a.280. M. g. hadis. s. ve XIV. F. asırda A nadolu’nun siyâsî ve İktisâdi vaziyeti. Y unus'un san'atı tam am iyle «millî». s. Şirâzlı S âdi’nin b ir gazelini nazm en Türkçeye çevirecek k ad ar Farsçaya âşinâ b ir şâirdir. Yunus E m re’nin şiirleri. tefsir. bunun doğm asında Yesevî m uakkiplerinin de büyük tesiri olm uştur. yalnız taklîdî olm ayan.Acem tasavvufunun tesirinde kalan Türk sofileri.Tayr»ı tarzında yazdığı ve aynı adı verdiği eseri bu edebiyatın ilk m ahsûlleridir. Şeyyâd H am za’nm uzunca b ir mesnevisi ve nihâyet G ülşehrî’nin İran 'ın büyük sofi şâiri Feridüddin-i A ttar’ın «M antıku't . bilhassa ilk Moğol istilâsıyla başlayan m addî ve mânevi b uhran bu sahada tasavvuf cereyanını kuvvetlendirm işti.Farsça eserler yazıldığı m âlum dur. Bu tarzın en büyük müm essili olarak Yu­ nus E m re’yi gösterebiliriz. onlar da Türkçe olarak eserler vermeğe başladılar*l Bilhassa M evlânâ'nm b atı Oğuz lehçesiyle olm ayan m ülem m âları.

2. H. Gölpınarlı. s. asırda Türkçe m anzum olarak yazılan başlıca eserler. Türkiye. Dâstan-ı Sultan Mahmud m es­ nevileri de b u n lar arasındadır. a. câmi. c. 25-29. XIV. e. Ayrıca Selçuklu Türkiyesi’nde Türk âlim ve ediple­ rinin değerli eserler yazdığını da kaytetmeliyiz. Eskiden Bağdad. Ankara’lı Mehmed oğlu Mustafa'nın Sûretü’l-Mülk Tefsiri. g. Şeyyâd İsâ'n ın Ahvâh Kıyamet. 19 . c. Kul Himmet.. Salsal-nâm e’si ve tb n i Alâ’nın Dânişmend . m edrese ile im âr edilmiş bÜ5Öik b ir k ü ltü r m er kezi olm uştur. dışarıdan îslâm dünyasının h er tarafından. İstanbul 1953.nâme ve Evsâfü’l-Mesâcid m anzum eleri.69.nâm e’leridir. hastahane. B uhara şehirleri gibi. asırda da A nadolu’da geniş b ir k ü ltü r faaliyeti ile karşılaşıyoruz. Selçuklular devrinde. g-. bu çağda Konya ve diğer Anadolu şehirleri. Hatayı. e. K aygusus Abdal. a. Ahmed Fakih’in Çarh . Tam âm ı elimize geçmediği m uhakkak olan b u edebî m ahsûllerin başlıcalan şun lard ır : Barçmh Mehmed oğlu Mahmud’un Bâz-nâme'si. 1. k er­ vansaray. Birçok şiir­ lerinde tasavvufî u n su rlar ü stü n olm akla berâb er bâzı şiir­ lerinde de tam am iyle reel u n su r hâkim dir. Şeyyâd Hamza’nın Yusuf ve Zeliha. Battal-nâme.yolunu tutm adığı için halkın şâiri olm uştur.. öztuna. Y. X III. Ayrıca Sultan Veled'in Türkçe şiirleri. s. Hoca D ehhâni’nin şiirleri. Uzunçargılı. h a ttâ E ndülüs'ten talebe ve m üderris çeken üniversite m erkezleri hâline gelmiştir'"'. 3 -5 . Y u n u su n bu üstün kudreti kendisinden sonraki şâirlere de tesir etmiş ve birçok m uakkipler yetiştirmiştir*''. 14) A. 68 . s. Hikâye-i Şeyh-i San’an. 15) Bak : t.

asırda Y unus ıve XIV. . Selm ân gibi sim alar. Marzubânnâm e. Hem şâir hem de m utasavvıf olan bu şâirlerin m ükem m el şiirleri zam a­ nım ıza kadar orijinalitelerini kaybetm eden gelm işlerdir. H alil oğlu Yahya’nın Fütüvvet . Kelile ve Dimne. Kabus-nâme. onikibin beyte yaklaşan şiiri ve oniki m üstakil eseriyle Tekke E debiyatı’nı sağlam b ir şe­ kilde yürüten sim alardan b iri olm uştur. yüz yıllarda A nadolu’­ da büyük inkişâflar kaydedilm iştir. Ahmedi’nin Dîvân’ı ve İskender-nâm e’si. O rta Asya. E flâki’nin Menâkıb u ’l-Ârifîn’i. X III. asrın ilk y an sın d a ya­ şayan Kaygusuz Abdal. . H acı P a şa n ın Teshil’i. . X III. Nizâmî. zam anlarında ve daha sonra yetişen şâirlerim ize örnek olm uşlardır. İra n ve Anadolu’da yetişen ve eserleriyle Anadolu’da büyük isim yapan Mevlânâ. Âşık P aşa’nın Garib-nâme'si. K adı B urhaneddin Ahmed'in Divânı . A ttar. asırda Ne­ sim i Türk şiirinin en büyük şahsiyetleridir. Firdevsî.nâm e’si. Sâdi. vb'larm ı zikredebiliriz.Arif Ali’nin Dânîşmend-nâme'si. Yûsuf-ı M eddâh'ın V araka ve Gülşah mesnevisi. Gülşeh rî’nin M antıku't-Tayr'ı Hoca Mes’u d ’un Süheyl-ü nevb ah âr’ı Hoca M ahm ud'un Ferheng-nâme-i Sâ’dî tercemesi. N ihayet XIV. G örüldüğü gibi. 20 . ve XIV. asır sonlanyla XV.

İ li maddesi. 1361 .. 1361 . 4 9 -5 3 .1361 ile 1373 . Türk T arih Encümeni MecmuEisı. Bak : I. Elmalı.B ) KAYGUSUZ ABDAL’IN YAŞADIĞI DEVİRDE T E K E İLİ Teke îli. g. Teke îli. K orkuteli’ne taşınm ak zorunda kalm ıştır. Bu sûretle Teke oğullan 1300 . Gömbe.1392 y ılla n arasında Antalya. e. 36. 79/2. öztuna.1373 ile 1402 . K aradeniz’de de Sinob’dan istifâde etm iştir. Selçuklular zam anında m ühim b ir ticâret merkezi olm akla m eşhurdur. Y. no. C. Millî. Anadolu’nun güneyinde b ir kıyı şehrim iz olan Antalya ve Alanya arasındaki sâhil şeridi ile Finike. s. 65. T e k e . İA. Kaş. 21 . 1. Bu isme ayrıca «Şerefü'd Din Ali Yazdî’nin Zafer-nâmesi’nde de tesâdüf edilir*^ Teke îli’ne. Refik. 124. 12/1. Tekindalr. Uzunçargılı. Istanoz (K orkud-eli) ve Kareıhisar (S erik’in nâhiyesi) kazalarının bulunduğu bölgedir. s. XIV. s.1423 y ıllan arasın d a da K or­ kuteli başkentlik yapm ıştır. a. asrın ikinci yarısında S u ltâ n ü ’s . İstanbul 1340. O devirde Teke İlin in m erkezi Antalya id i'l 16) 17) 18) Ş.1423 y ıllan arasında cem ’an 113 yıl iktid ard a kalmışlardır^’. K alkanlı. g. a. Fâitih Zamantnâa Teke ili. Âlâeddin K eykûbad Akdeniz’de Antalya. 1300 . Selçuklu sultanı I. s. «Teke» ism ini ilk defa zikreden el-Kalkaşandî’dir.. H.1392 ile 1402 .Sevâhil E m îr M übârizü’d .1373 y ıllan arasında Antalya K ıb n s krallığı tarafından işgâl edildiği için baş* kent. c. 2. e„ c. A.Dîn M ehmed Bey zam anında «Teke-eli» olarak tanınm ıştır.

2. H am idoğulları G ölhisai. e.122/1312 yılları arasında m üstakil olm uştur. g.. s. A. 50. 20) t. Uzunçarşılı.. a. sonra D ündar Bey’in oğullan H ızır ve îshâk Beyler ta h ta geçm işlerdir^. a. a. II. l H am idoğullarm dan M übâriziddin M ehmed ''bin Mahm ud bin Yunus tarafından te k ra r A ntalya’n ın K ıbrıs’lılardan geri alındığı hususu. 82. 23) S. C. II.. İstanbul 1940. 76. A ntalya v m y e t i Târihi II. e. 35. 1. Erten. e. 21) S. Antalya Yivlîv Câmii’nin kas.. öztuna. H. 52. D ündar Bey'e bağlı bâzı T ürkm enler tarafından öldürülm esinden sonra Pampyliya. öztuna. s. D ündar Bey. Refik. e. 2.Teke Em irliği 699/1299 . C. a. 1. a. s. Böylece Hamidoğullar ı’ndan D ündar Bey 1321'de Antalya'yı zabdederek K arde­ şi Yunus Bey’i «Emir» tayin etm iştir’^ H am id Bey'in oğlu îlyas Bey’in ölüm ünden sonra Oğullarından Yunus Bey. II. Y. e. F. Antalya (Teke) dalının kurucu­ su olmuştur^”.1373 yılları arasında K ıbrıs k ral­ larının idaresinde bulunduğuna d âir b ir k itâb e’ye Antalya Müzesi’nde rastlanm aktadır^. C.. Erten. 3. K orkuteli ve Antal­ ya’yı aldıktan sonra «Teke Oğullan» adını alm ışlardır.. g. a. A ntalya’nın 1362 . C. s. 22) t. F. Uzunçarşılı. 83. g. g. s. Selçukluların ınkırâzından sonra An­ talya’da yerlilerden b irinin hâkim olm ası ve bu zâtın m em leket içi b ir geziye çıktığı sırada. s. 84. g. Erten. 83. 19) 22 . s. g. 35.. a.. m. g.. a. e. F. H. Anadolu vâlisi Çobanoğlu D em irtaş tarafın ­ dan 1324'de Antalya’yı zabtı sırasında öldürülm üştür^’. F ikri E rten. H am id lli’ne ilhâk edilm iştir. S. g. Y. D ündar Bey öldürüldükten sonra üç yıl devlet yok edilmiş. e.

s. 2S) 23 . g. a.‘ k itâbeden anlaşılm akta­ dır^. F.. adam larını him âye ederdi. Y.. 35-36. s. Osmanlı . 61. Osman Bey. m. Refik. 71. s. Bu Türkm en züm reler arasında da bâzı ta rik at erbâbının faâliyetlerde bulundukları görülür.eli’ne hâkim olan Teke Beylerinin bu böl­ gede kurulm uş olan bâzı zâviye ve Tekke’lere nişân ver­ dikleri. g. Bâyezid devirlerinde tanzim edilen Teke Livâsı ta k rir ve tapu defterlerindeki kayıtlara göre bu böl­ geye X III... 2. bunun üzerine K orkuteli tam âm en O sm anlIlara geçerek «livâ-i Teke» olm uştur^. S. asırdan itibaren ekseriyetle Ü ç-o k lar'ın teşkil ettiği Türkm en züm reler yerleştirilm iştir. Osman Bey. II. g.. 70-76. s. 1392’de Y ıldırım Bâyezid tarafın­ dan uzaklaştırılm ış ve Teke. öztuna. vakıfda bulundukları kayıtlıdır^. a.. A. 84. K orkuteli'nde saltan at sürm üş ve 1423’de öldürülm üş. Yine Selçuklular zam anında Antalya'yı idâre eden Teke Beği ilim. m. C. Erten. g. e. e. g. H ızır Bey’den itibaren Teke . Os­ m anlIlara tâbi olmuş. e. II. 84. Mehmed Bey'den sonra oğlu Osman Bey hüküm dâr olm uştur. Erten. a. K endisinin Fen âri oğlu Mevlânâ Şem seddin’e büyük hürm eti vardı. a. B ilhassa Ahîler. 90. 1332’de bu şehri ziyâret eden İbnî B atuta'yı da birçok defa zâviyelerine dâvet etm işlerdir. a.pısı üzerindeki l l ^ l Y S l l târih li . A. F âtih ve II.irliğine katılm ıştır. Fâ­ tih devrine âit «Defter-i evkâf-ı vilâyet-i Teke» den anla24) 25) s. F. Yunus Beyoğlu H ı­ zır Bey zam anında A ntalya’da mükem m el b ir teşkilât k u r­ m uşlardır. Refik. s. 804/^402 Zilhicce’sinde vukû bulan A nkara savaşından sonra Antalya yine O sm anlılarda kalm ış.

K alkanh'da Ahî Devlethân zâviyesi. g. m. A. m. Refik. Refik. Refik. A. O çağlardaki Teke lli’ndeki başlıca Tekke ve zâviye1er şunlardır . M urad’m eniştesi ve Selçûk H âtûn'un beyi m erhum K araca Beğ’dir. a. a. 69. Kezâ K arahisar tevâbiinden Bâlî zâviyesine de Sultan Alâeddtn Selçûk! Keçeci karyesini vakfetm iştir^. s. M urad devrinde ilk O sm anli şeyhülislâm ıdır. Bak ..şıldığına göre «Karye-i Ada». A.1430 yılları arasında E d irn e’de şeyhülislâm lık yapm ıştır^. Finike tevâbiinde Abdal M ûsâ Tekkesi. II. İstanoz tevâbiinde H acı B alaban ve Seyyid H ızır zâviyesi. 27) 28) 29) 30) 31) A. Teke Ili’ne bağlı kaı-yelerin büyük b ir kısm ında eski Teke Beğlerinin veya îsâ Beğ'le M ustafa Ç elebinin ve II. Teke lli'ndeki ahî teşkilâtı F âtih zam anında da mev­ cuttu. 1424 . a. s. M urad’m vakıfları vardır. Kaç tevâbiinde Şeyh Beğ zâviyesi. 68-69.. 65-66. Refik. II. s. g. m. O. s.. Mevlânâ Şem seddin M uhamm ed el-Fenârî’ye verilmiştir^^ ibni Daha sonra İbni Fenârî olarak Kaygusuz Abdal'ın şiirinde yer alan bu zât. Teke ili birçok zâviyelerle dolu idi. a. Elm alı'da Seydî H ızır zâviyesine on m udluk j^erle beş dönüm bağ vakfetm iştir. M urad zam anında Teke îli’nin evkâf defterini tu tan lar Oruç Beğ ile Edhem Beğlerdir^^. g. l î . K aş'da Şeyh O rhan zâviyesi^'. H attâ Teke Beği'nin anası S ultan H âtûn îstanoz tevâbiinden. 70-76. Gömbe’de Şeyh İshâk zâviyesi. g. H attâ Kaş tevâbiinden Şeyh Beğ zâviyesine birkaç ev yaptırıp vakfeden. Antalya’da Kılıççı Yusuf (Ahî Yusuf) zâviyesi. 24 . 70-84. Kaygusnz Abdal’ın H akiki HayaU Bölümü.

H orasan Erenle­ ri olarak isim yaptılar. H orasan'da Ahmed Yesevî ile başlayan tasavvuf hareketi. Bu tasavvuf cere­ yanıydı. m em leketin içinde bulunduğu siyâsî. T ürkler’i Ana­ dolu'dan çıkarm ak için Haçlı seferleri düzenliyorlar ve önlerine de din adam larım alıyorlardı.E ren­ ler ortaya çıktı. Daha sonra b ir «AhîSik» teşkilâtı kuruldu ki bunun o tarihlerde tasavvufun yayılm asında büyük rolü olm uştur. ka­ saba ve köylerde tekkeler açıldı. Mâ­ nevî b ir göç halinde Anadolu'ya geldiler.Y ukarıdan beri kısaca hülâsa . H erkes. H attâ Kaygusuz Abdal'ın şeyhi Abdal Mûsâ'mm da Hoy'dan geldiği bilinm ektedir. Bu göç akım ı uzun zam an devam etti. h er ta ra fta sofiler halkı 25 . Anadolu'ya geldi. yüz yıldan itibâren T ürk'ün ruhûna uygun b ir cereyan yayılıyordu. in ­ sanlara mânevî b ir hu zu r veriyordu. Büyük şehirlerde dergâhlar kuruldu. İk­ tisâdi ve içtim âi karışıklıklardan kurtulm ak için kendile­ rini b ir dergâha bağlam ak zarûretini duyuyordu. Bilhassa H orasan ve başka Türk yurtlarının Moğol istilâsı altına girm esinden sonra buradaki T ürkler A nadolu'da b ir sığınak buldulai'. Bu durum u hazırla­ yan sebebler şunlard ır : . hem de kültürel b a­ kım dan çok hareketliydi.1. hem siyâsî. M üslüm an T ürklerin Anadolu'ya yerleşm elerine taham m ül edemiyen H ristiyan A vrupalılar. hem ticârî. B unlar gazaya giden savaşçıları m addeten ve m ânen desteklediler.etmeye çalıştığımız Antalya ve çevresi. 2. Bu. hem iktisâdı. B unlar Anadolu'ya yepyeni fikir. Ayrıca A nadolu'da X III. Kaygusuz Abdal’ın yaşadığı devirde. Alp . B una karşı olarak T ürklerde de din ve tasavvuf öncüleri Erenler. ahlâk ve im ân can­ lılığı getirdiler.

ve XIV. H erkes huzursuz­ du. 26 . şiir ve edebiyat­ ta b ir san’at u nsuru olurken halk arasında da ahlâkî öğüt­ ler şeklinde yayılıyordu. yakılıp yıkılıyordu. yeni çoşkun ve sam îm i b ir ses duydu.İktisâdi b ir teşkilâttı. îşte b ü tü n bu şartlar neticesinde Antalya bölgesi de tasavvuf akım larının yayıldığı b ir yer oldu. T arikatın mânevi hava­ sında ve şeyhlerin nüfuzu altında huzur bulm aya çalıştı­ lar. C. O. köy ve kasabalarda açılan dergâhlar. Şehir. Zira. A rtık tasavvuf. insanları kardeş gören. Bu devirde tasavvufun asıl dayanağı Ahîlilcti. Onun babasının sarayını terkedip Abdal M ûsâ’ya m ürîd olmasıyla T ürk Tekke ede­ biyatı. hem dünya hem de âhireti berâber yürütm eye çalışan b ir teş­ kilattı. 1973.irşat etmeğe koyulunca âdeta b ir m isyon hareketiyle Ana dolu’da tasavvuf hızla yayıldı. Kalbaklı. yardım cı olm aya dâvel eden. Moğol akınları ile m em leket yağm alanıyor.148. Bunu sultanlar da benim sem işti. Nakşibendîilik. yüz yıllarda A nadolu'da siyâsî bir istikrar. Melâmilik. Hiçbir yerde can ve m al güvenliği kalm am ıştı. saray ve konaklarda. m ânen ve m addeten korku için­ de bulunan b u insan lara b ir kurtuluş kapısı oluyordu. tekkeler hepsi tslâm Dini’nin şeriat ölçüleri içinde. 147 . 1. Allah’ın m üm taz b ir kulu olmayı öğütleyen tasav­ vuf cereyanına sım sıkı sarıldılar. X III. Türk Edebiyatı. İst. 32) Bak : A. Bayrâm îlik gibi millî tarik atlar hep bu teşkilâtdan çıktı"^. yalnız dünya değil. 3. Bu esnaf ve zenaatçiler birliği zam anla tasavvufî b ir renge büründü. îş ­ te Alâiye Beği’nin oğlu Alâeddin Gaybî Bey de bu mânevi havaya kapılanlardan b iri oldu. Ahîlik dînî . Bektaşilik. İşte bu şa rtla r altında insana mânevi b ir âlem in sesini duyuran. sağlam b ir devlet otoritesi yoktu.

sayı : 7. Zira velîlerin vefâtından sonra hayatları etrafındaki rivâyetler ağızdan ağıza dola­ şarak m enkabeleşm ekte ve b u n lar 'bilâhare «m e n â k ı bn â m e» adı verilen eserlerde toplanm aktadır. R udolf Tschudi^ ve Jakob. Tschudi.207. s. s. 198 .BİRÎNCÎ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDALIN HAYATI Tanınm ış velîlere âit m enâkıbnâm elerin birkaç çe­ şidine rastlam ak m üm kündür. Söz konusu neşirler b ir birinden pek farklı değildir. Hallauer* tarafından neşredilm iştir. s. sayı : 4. J. F. T ürk Bilik Revüsü. Nur. Die Bekehrung des Kaighusuz. s. 102 . İstan ­ bul 1949 . s. Köprülü. s. daha önce yarım olarak «Türk H alk Edebiyatı Antolojisi. In Schwelzerisclıes Arschiv fü r Volkskunde.32. Y. 1. R. Şubat 1973. K aygusuz Abdal.15. Kaygusuz Abdal'a âit m enâkıbnâm e hülâsa olarak da olsa M ehmed Fuad K öprülü’. s. 52 . Die Vita des İbrahim bin Edhem. 14 . C. R.V . 20 . 3.54. sayı : 2. İstanbul 1941. V. s. Yıl . Salcı. M uhtar Yahya Dağlık Va­ hit Lûtfî Salcı^ Rıza Nur^. IHirk Kültürü. 1935. 203-207. Abdal Mûsâ.50. Bd. 2) 3) 4) 5) 6) 27 . nu : 5.» İstanbul 1935’te negredilmlştlr. K aygusuz Abdal. 7 -13.) M. Kahire’de Bektaşi Tekyesinde B ir M anüskın. s. Basel 1925. s a y ı : 1. sayı : 124. (Bu makale.103. T ürk Folklor A ragtırm aları. 1) M. L. Kaygusuz Abdal H akkında Etüdler I . A us einer türkischen HeiUgenvita. 31 . Hallauer. Gaybi Bey. 78-90. sayı : 5. 74-75.21 . Dağlı. 47 (1951)..

Salcı’nm dayandığı nüshalar da bizdekinin aynıdır.5x12 cm. Dil husûsiyetleri. yz. 7) Elimizdeki nüsha : sah. Jf6. sahifede bitm ektedir. Bu bakımdan müstensiM ile istinsah tarihini bilemi­ yoruz. Dağlı ve Tschudi’nin verdiği hülâsalardan farklıdır. Yazm anın başından bir. 19. sonundan bir veya iki yaprak nok­ sandır. Biz Kaygusuz'un menkâbevî hayatını anlatırken esas itibariyle elimizdeki nüshaya dayandık. M ısır'a kad ar gitm ekte ve geri dön­ m em ektedir. st. Bu hülâsalarda Kaygusuz. n estâ lik/rik’a. c. ölç. 17.H usûsi kütüphanem izdeki M enâkıbnâme’. L. yüzyıla âait bir bagka nüshadan kopya edildiği intibaım ver­ m ektedir. kt. elimizdeki nüshanın X V I -XVII. &Sxl6. H ülâsalarından anlaşıldığına göre R. yazmada bundan sonra Abdal Mûsâ’ya Ait bazı rivâyetler. K öprülü. ciltsiz. N ur'un ve V. Bizdeki nüshâda ise H acc'dan dönüp Abdal M ûsâ'ya kavuşur. 28 . Kaygusuz’un ^Minhernûwe» si ve m uhtelif şiirler yer almaktadır. 53. s a n âbâdî. Yalnız eksik kısım lar için diğer n üshalara baş vurduk.

Çocukluğuna âit bilgileri. m. 'ulûm ı bi't-tam âm bilürdi ve hem ziyâde pehlevân idi. 78. çocukluğu. ok atm akda ve kıhç çalm ada ve gürz salmedcda ve sünü oynatm akda hünerm end idi. g. ’ârif. Nur. ’âniil. 29 . onun onsekiz yaşındaki durum u anlatılırken az çok çıkarabiliyoruz. silâh-şorlukda. Ve h er dâim kendi kulla- 8) R. z6r-i bâzûya m âlik. ehl-i ta rîk içinde m â’rû f ve m eşhûr Dilgüşâ sâhlbi Kaygıisuz Baba Sultân K. .A) KAYGUSUZ ABDAL’IN MENKABEVÎ HAYATI (MENKÂKIBNÂME’YE GÖRE) 1. M enâkıbnâm e’de bu kısım şö y led ir: «(Gaybî Beğ) gayet ’âkil. Adına «Gaybî» derlerdi® ibaresinden onun Alâiye Sancağı Beği'nin oğlu ve asıl adının «Gaybî» olduğunu anlıyoruz. .. s. «’Alâiye Sancağı Beği»nin oğlu idi.S. doğum u ve ço­ cukluğu hakkında kesin b ir bilgi yoktur. Ancak. kâm il ve tüvâne idi. Zîrâ çok k itâb lar okım ışdı. at üzerinde. Menâkıbnâm e’deki « . tahsili ve yetişm esi M enâkıbnâm e’de Kaygusuz’un âilesi. Onsekiz yaşında onunla kim se m ukâbele durub bahs idemezlerdi. a. Ailesi. Bu­ nun gibi işlerde nazîri y o g-idi.’A.

Gaybî Beğ de ardına düşer. K irişden çıkan ok. Gaybî Beğ de onun kaçışına bakar.. sıçrayıp kaçar. m. âhûnun sol koltuğ. a. b ir âhû gö­ rür. onu görünce hem en tirkeşinden b ir ok çıkarıp. O esnâda âhû onun önüne çıkagelir. Avlanırken b ir tepe üzerinde Beğzâde. ni­ şan alır ve oku atar. 30 . vâdiler geçip nihâyet b ir sahraya inerler. fakat âhû yıkılmaz. Â hû'dan durm adan kan akar. pehlivanlık. Y ukarıdaki ifâdelerden anlaşılıyor ki Kaygusuz. 2. Nur. Gaybî Beğ. Dağlar. g. m ahâretleri de en m ü­ kem mel şekilde öğrenm iş ve tam b ir beğ oğlu gibi yetiş­ m iştir.rıyla çevre etrafında olan dağları şikâr iderdi. avcılık vb. Abdal M ûsâ’ya şöyle intisâb e tm iş tir: Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin oğlu Gaybî Beğ.ve peleng ve kaplan ve gözi h er ne görse kurtulm azdı»'’. ço­ cukluğunda zam anının b ü tü n ilim lerini tahsil ettiği gibi silâhşor lük. onsekiz yaşında iken. Bebüı. 9) R. 78. Ciddî b ir şekilde onun üzerine a t sürer. Abdal M ûsâ’ya intisâbı Elimizde bulunan M enâkıbnâm e'ye göre Gaybî Beğ. kirişe kor. tevâbilerinden b ir kısım kişilerle ava çıkar.unun altına saplanır.

T ekke’nin Gâib kapısına kadar geyiği izliyor. burada büyük b ir âsitâne yaptırm ış.B a ru ttu güzergâhından Gölcük’e gelince tepenin başında bir geyik görür. ne olduğunu ben de bilemedim. Abdal Mûsâ.-» B ir gün Gaybî. Gaybî de arkasından dergâha girerek dervişlere geyiği so­ rar. Meğer o sahradaki bu dergâh. Arkadaşlarına <Bu çocuk neden böyle saranp soluyor» diye sorduruyor. O’nun hizm etinde pek çok kişiler varm ış. babasından isiin alır. Hepsi Adbal M ûsâ'ya lâyıkı veçhile hizm et ederlerm iş. 10) Abdal Mûsâ Tekkesi halifelerinden Halil Zeybek ve Akçainiş Köyü sâkinleıinden H<ısan Tanal’doM bu hadiyesi şöyle tesbit ettim : Teke İli Alâiye Sancak Beği’nin Gaybî isminde bir oğlu vardı. Tutacak oluyor. . . bana müsâade edin içeri girip avım ı alayım-» diyor. Arkadaşları Gaybî Beğ’e soruyorlar : «— Sana ne oluyor.SabancaElm alı B o yla n -D ü d en K ö y ü Yassır Köyü güzergâhından Tekke Köyü’ne.lif yaşlanma gelince günden güne sararıp sol­ m aya başlıyor.Yenice . fa k a t orada geyik T ekke’nin içine giriyor. «— Hayır arkadaşlar sevdalı değilim.A k n ik Köprüsü’nden geçerek A ntalya’ya. geyiğin ön sol koltuğuna saplanıyor. İS . atına binip avlan­ m ak üzere yanm a yiyecek ve birkaç kişi alarak Alanya’dan yola çıkar. Pek çok dervişi varm ış. Böylece Söğütçük Korkud-eli . bir uzaklaşıyor.S erik . Geyiğin içeri gir­ diğini gören Gaybî : «— Benim avım buraya girdi. sevdalı mısın yo k sa f » Gaybî ce­ vap veriyor.ö k ü z Gözü .A k su . benim aradığım av bu» diye attan inip bir ok atıyor. Ok. İşte geyiğin ve Gaybî Beğ'in girdikleri dergâh bu idi. O n a bağlıymış­ lar.Beyis Ovası . Gaybî : «— H a . M anavgat . oradan da Kepezbaşı . yalnız benim içimde bir a şk var ki. Yanma gelenler m utlaka m ürîd ve m uhib olup kalırlarm ış. velâyet erenlerinden Seyyid Abdal M ûsâ S ultan'a âitm iş.Yaralı âhû büyük b ir âsitâne kapısından içeri girer‘“. 31 . Babası çocuğunun bu durumuna çok ütülü­ yor. bir yaklaşıyor.Yokom an Beli .

Bir mv. Gaybî B e g : «— B uraya oklanm ış b ir âhû geldi. H em ziyâret kılasun. Seyyid Abdal Mûsâ hazretleri. hem en eğilerek selâm verdi. onu bana virün» dedi.ddet öyle kaldı. Gaybî Beğ de. alnını yere koyup. S ultan'ın b u hitâbını işitdi ve hem en atın­ dan aşağı inerek «N’ola varalum . ziyârete geldünüz ise aşağı inün» de­ diler. karşı­ sında el kavuşturarak ayakta durdu. nereye gitdi. o benüm şikârum dur. gelsün ben ona cevâb vireyüm» dedi. Gaybî B e ğ : «— Hîç dervişler yalan söyler mi. dediler. o m übârek cem âlüni gö­ rd ü m . S ultan’ı gördü. Dervişler Gaybî Beğ’e : «— Sizü. niçina in k âr idersünüz? Ben âhûyu kendü gözümle gördüm . hak-i pâyine yüzünü sürdü.Dervişler Gaybî Beg'i görüp karşıladılar ve atının dizginini tu t u p : «— Buyurun. buraya gelüp içerü girdi» dedi. Begzâde. ellerini bûs îdüb. erenler gelsün diye buyurdılar. onun sıelâmını izzetle a l d ı: 32 . nice oldı.? B unlardan gayri kim ünle söyleşsek» diye düşünür­ ken. ileri yürüyüp elini öptü. hem de kifâyetlü cevâb alasun» dediler. Daha sonra geri çekilib. Bu esnada. İçeri m eydana girdi. dergâha doğru dönüp : «— Sultânum! 'Alâ’iye Sancağı Begl oglı Gaybî buraya gelüb bizden şik âr taleb ider». «’Aceb bu âhû nice oldu. bu durum karşısında hayli m elûl ve perişân oldu. hâk-i pâyüne 3âizümüzi sürelüm » dedi. bilmiyoruz» dediler. Dervişler de : «— B uraya böyle b ir âhû gelmedi ve biz görmedük» dediler. zâten durum u içeriden dinleyen Sultan : «— Onu benüm katum a getürün. Dervişler bu sözler karşısında hayret e ttile r : «— Bizüm haberim üz yok. dervişler.

» Beğzâde pişm ânlık duydu. Kendine gelince hem en Sultan'm elini öpüp. Gaybî B eğ: «— Bilürem. Gaybî B e ğ : «— Sultânum. Çok menzil aldı. Aklı başına gelince Abdal M ûsâ’nm hiz­ m etine alınm ası için tazarrû ve niyâzde bulundu . b ir vakit korku ve heyecânından kendine gelemedi. (H aşan Tanal. Gaybî Bağ. keyfiyet-i hâli beyân etti. Gönlün. Sultan : «— O âhû. Gaybî Beğ. K oltuğunun altında saplı bulunan oku gösterdi. şöyle işîdelüm bilelüın« dedi. Beğzâde. üzerine at sürüp hayli koşdum. bakıp gördü ki. Biz geçtük suçundan. Akalniş K öyü/Elm alı).' Ben om ok île vurdum. utandı. neden senün şikârun oldı?» diye sordu. Gaybî Beğ’in önüne koydu ve şöyle dedi : «— Dergâhumuzda ’îtizâr ehline lutf u îhsân kapusı her zamân açukdur. her gördüğün câna ok atmayasun. safâ geldünüz. bîr dahi böyle etmeyesün. ayağma baş koydu. bu âsitânenin şeyhi Abdal Mûsâ Sultan imiş. güç île bu­ raya geldi» cevâbını verdi. yoruldı. gör okum» dedi.«— Hoş geîdünüz oğîum. 11) «— Bilirim Sultanım! Çünkü o kta Alâiye S an catı Beğinin nigam vardır» dedi. Sultânum!“ dedi. 33 . Meğer bu geyik sûretinde görünen. dile bizden. tazarrû ve niyâz eyledi. Abdal Mûsâ da koltuğunun altındaki oku çıkarıp. Kendi m übârek ko­ lunu yukarı kaldırdı. bu durum u görünce çok pişm ân oldu. özür diledi. Sultan Abdal Mûsâ’nm koltuğuna saplanm ış duruyor. attığı ok. kadem getürdünüz. Vâkıayı olduğu gibi anlattı. Abdal M ûsâ : «— Bak imdi. dilegün nedür. Sultan : «— O okı görünce bilür misin?» diye sordu.

fe<^âd kılmaya.j" e’âlâ Hazreti’nün. Allah’ım kudretiyle hizmetünüze idelüm. Senün pederU^t bir (Sancak Begi) dür. her işde bir hikmeti vardur. sarp bir yoldur ve bu yolun qerd ü belâsı. ağlamak ve gülmek. yokuş ve iniş hep birbirinin mukâbilidür. Halkda^ kendüsine her ne cefâ gelürse sabreyleye ve cânib-i H^kk'dan ne belâ nâzil olırsa ken­ düsine ganimet bile. s. 34 . Bu müşâverecl^n sonra Abdal Mûsâ. Gaybî Beğ de bu post üzerine çıkıp ik^j diz üzerine. Gönlüne de danış ki. onu ta rik at usulür^^e tıraş ettiler. dedi. Zîrâ kim bu yol. b ir halîfe­ sine b u )o ırd u : «— Gaybî Beg’ün 1/aşuu tırâş idün. ^ış ve yaz. oğulluğa kabûl eyleyün. Cehennem ve Cennet. tac ve h ırk a giy­ dirdiler. tag ve sahrâ. Daha sonra âsitâne-i saâdetde yer gösterip. O sana riyâzâtı çekmeğe rızâ vitv^ez. sonra peşimân olmayasmi-» Beğzâde : «— Sultânu m ! Betıiim Pederüm sizsünüz. Son^uu düşünmeyüp sonra peşîmân olmakdan tek durmak ygsgdür. erkân üzre oturdu. gitmek ve dönmek yok». 2 . gâm ü şâdî.» Sultan şöyle karşılık verdi : «— Oğlum! Bu erey/ler yolma gitmeklige mutlak mücerredlik gerekdür.«— Sultânın! Ben^enüzi hizmetünüze lâyık görüp. AG nü^yası.5 . Meselâ dünyâ ve âhiret. ondan sonra bizüm jtatumuza gel. F ahr libâsını kabul edip^ dünyâdan el etek çekti. gîce ve gündüz. Çjglmek var. Var imdi pederünden icâzet al. Burada kaldıguma râzı ohnazsat^uz. Hakk '.» Bu em ir üze­ rine. h er şeydan uzak kalıp H akk’a ^^^vekkül kıldı'^ 12) Menâhibnâme. ince. ben gayri yire gitmem ve bu âsitâneyi terk itmem. incinüb m e’lûl ve mahzûn olmaya. beline kem er bjiğladılar. b jf posta o tu rttu lar. mihnet ü cefâsı bol­ dur ve bu tarîka giren kâdir oldugı denlü elden gelen işi men'itmeye.

âsitâne kapısından m eydâna girdiler. Bevvâblar. sahraları tam âm iyle aradıkları halde onu bulam am ışlardı. Gaybî Beğ’in atım ve elbiselerini görüp kendisini göreme­ yince şaşırdılar. «— Gaybî Beg avdan igeri (dönmedi. vâkıayı ol­ duğu gibi anlattı. babası katına. Gaybî Beğ de. Btmun üzerine mâiyeti de bu em re uyarak atını ve elbiselerini alıp. gelün». 35 . D ağlan. M aiyetinin tereddüdünü izâle m aksa­ dıyla : «— Bundan sonra benüm babam Abdâl Mûsâ Sultândur. G ördü ki. Bu esnada k u llan başına geldi. hiç gö­ rünmez. Atla­ rından inip.Menâkıbnâme’de bundan sonra Gaybî Beg’in babası­ nın Teke Begi’ne Abdal Mûsâ’yı şikâyet etmesi. Bunun üzerine ne kadar atlı varsa hepsi âsitâne’ye geldiler. Nerede ve ne hâlde oldugmı bilmeyüz» dediler. O rada Beğzâde’yi gördüler. Hemen diğer yol arkadaş­ larına durum u haber v e r d i: «— Gaybî Beg’i burada buldum. K apıdan içeri bakdı. Siz bana dahi idemezsünüz. N ihâyet hizm etkârlardan b iri kan izini takiben âsitâne-i saâdet’e geldi. Aklı başından gitti. Teke Begi’nin Abdal Mûsâ’yı cezalandırm ak üzere harekete geç­ mesi ve ölüm ü an la tılm a k ta d ır: Beğzâde’nin yanında bulunan refâkatçılar. gâib oldı. âhûnun arkasından yalnız başına giden Gaybî Beg'i kaybetm işler­ di. atından ve donundan ferâgat etm iş. Beğzâde. Hemen at ve tumanumu alup benden fârig olun!» dedi. Beğzâde buradadır. 'Alâ’iye Sancağı Begi nezdinde geldiler. b ir post üzerinde oturuyordu. ovalan. Zaten m erak içinde bulunan ’Alâ’iye Sancağı Beği bu ko­ nuşm aları içeriden duydu. Selâm verip du­ rum u Gaybî Beğ’den sordular. dedi. D urum u tafsilâtıyla onlardan sordu.

onun hakkından geî! Bu yanm ış yüregiune bir su serpüp bana dermân eyle. Zirâ onun beceremediği iş yoktu. halk içünde vakârum. dâim a onu gönderirdi. H içbir kim senin b itire­ mediği işi bu b itirird i. D ervişler onu görünce. b ah âd ır b ir kişiydi. Hemen yerini yurdunu bırakıp. acısı tepesine çıktı. İçeri girdi. nice kişidür göreyüm. Teke Beği. Benüm oğlunu dahi efsûnlar idüb alakoymuş! Bana meded eyle! Tut. el baş üstüne koyup Saray kapısından çıktı. onlar da Beğzade’nin du­ rum unu gördükleri ve Gaybî'den duydukları şekliyle b a ­ basına anlattılar. Kaf Dağı bile tolsa giderdi. nâmus u iarum kalmadı. oğlu Gaybî’nin b ir derviş olup.«— Hani oğlum Gaybî nice oldı? Sizünle berâber gitmüş idi. Her ne idersen becîd tut» dedi. yüzünü yerlere sürdü. Dört-beş yüz adbalı var. ağladı. Teke Beği’nin en çok güvendiği itim at ettiği b ir kişiydi. he­ men atını eğerleyip üzerine bindi ve sü r’atle at koştura­ rak Abdal Mûsâ Âsitânesi’ne geldi. yok dîrsen helâk oluram. 36 . Abdal M ûsâ'yı getirm esi için en çok gü­ vendiği Kılağılı îsâ'yı katm a çağırdı ve şöyle d e d i: «— Var. atının 'başmı t u t u p . Civânmerd idi. o Abdâl’ı bana tut getür. Bu em ri m üteakip Kılagıh îsâ. 'Alâ'iye Sancağı Begi. Abdal Mûsâ hazretlerinden şikâyette b u lu n d u : «— B ir 'âşık dünyâyı tutdı. Meğer o esnâda Teke Beği’nin yanında m eşhûr b ir kim se vardı. Teke Beği. neyledünüz?» dedi. oğlu­ nun kurtarılm ası için ricâda bulunm ak üzere Teke Beği’nin huzuruna geldi. H içbir kimse ona karşı durup savaşamazdı. Abdal M ûsâ Tekkesi’nde kaldığını işitince ciğeri j^andı. Bu. andan haber sorayum» dedi. Selâm verdi. hürm etle karşıladılar. nerede b ir cenk olsa. Adı Kılağılı îs â idi.

dilegüni dile» dediler. kapıdan dışarı çıkıp. atumdan aşağı inmem» dedi. atum bagluyalum» dediler. Sen dahi sözün var ise içerü meydâna gir. Kılağılı îsâ da atın arkasından sürünüp gidiyordu. baş kol dağılıp ancak üzengide takılı b ir budu kaldı. sonra ne hâcetün var ise huzûrunda arz eyle. Çünkü at. biz senün didigün âdem degilüz» dedi. Kılağılı İsâ’ya bu sözler pek hoş gelmedi. ne de ayağını kurtarabiliyordu. nihâyet at b u haliyle menziline geldi. Teke İli’ne kadar bu minval üzre vardı. yerden yere çarpıla çarpıla.«— Aşağı in de. «Hemen edebünle geri dön. ne atı durdurabiliyor. Sultan. öyle koşuyordu ki. mübârek elüni öp. pâre pâre oldu. K ılağ ılı: «Bana Kılağılı îsâ dirler» diye cevap verdi. At.^». benümle Teke Begi’ne gidelüm» dedi. Çıkarm ak için uğ­ raşırken.. fakat sol ayağı üzenginin içinde kaldı. bu karşılıklı konuşm aları nidâ k ıld ı. D erv işler: «— Sultân seccâdesinde oturup halîfeleri ile sohbet ider. Ama üze­ 37 . Bunun üzerine Kılağılı îs â : «— Ben aşağı inmem. bana tiz haber virün. K arşıdan gördüler ki. Kılağılı Is a ’nın atı kaçıp gelir. Kılağılı îsâ : «— Söyleyün gelsün! Bana zahmet virmesün. ben işitti ve hem en «— Sana kim dirler ve adım nedür. ayağı ile atın karnına tekm e vurunca at ürküp durduğu yerden hızla uzaklaştı. içeri girerek. D urdurm ak m üm kün ol­ madı. Abdâl Mûsâ Sultân sizlin hanginüzdür? Ana söylesün gelsün. taştan taşa. Böylece at. S ultân'ı tu tu p zorla dışarı çıkarm ak ve Teke Beği'ne götürm ek istedi. yel gibi uçuyordu. H em en atından aşağı inip. Kılağılı îsâ ise. H iddetlendi. geldigin yola git. Sultan. Sağ ayağını üzengiden çıkardı.

atın sol üzengisine asılmış b ir insan budu var. ona bakıp m übârek eliyle işâret edip «Dur Dağum dur!» dedi ve dağ durdu. gövdesi gitmiş. davul ve zurna çalınıp. daha fazla gazaplandı ve b ü tü n adam larını yanına çağırarak şu em ri v e r d i: «— Askerler atlaruna binsünler. kolu. Sultan ve mü38 . Teke Begi’nin hem güveni­ lir b ir m aslahatgüzârı. koşm aktan kan tere batm ıştı. Teke Beği. hem de kıym etli b ir cengâveriydi. yalnız b ir budu üzengide asılı kalm ıştı. Herkes ayrı ayrı tahm in yürüttü. dâl Mûsâ yanacak. Bu ne hald ir diye ileri v ardılar ve atı tutup gördüler ki. Dur Dağında ne k ad ar ağaç . Bu hâli hemen Teke Beği’ne bildirdiler.taş varsa hepsi halka olup Abdal Mûsâ ile semâ girdiler. dağın yürüdüğünü görünce. filân yire âzîm bir âteş yaksunlar. Zira Kılağılı îsâ. Durum u etrafına sordu. başka hiç nesne yok. Âsitân e’nin batısında yüksek b ir dağ vardı Abdâl Mûsâ ve m ürîdlerinin semâ etm esi esnasında bu dağ da hem en on­ ların ardınca yürüdü. At ise. sancaklar kaldırılıp. Alâiye Sancağı Beği ve b ü tün askerleri arka­ sına süvâr olup alemler. Daha sonra Abdal Mûsâ ile taş ve ağaçlar cûşa gelip Sultan'm ardınca Teke Beği’ne doğru yürüdüler. Sultan. Beğ bu­ yurdu : «— Öncüler önde gidecek âteşi yakacaksınuz. Kılağılı îsâ'nm başı. biz de arkadan geliyoruz» dedi Ab- Bu durum Abdâl M ûsâ hazretlerine önceden m âlûm oldu. o münâfıgı âteşde yakayum. m unzam süvârler halinde durdular. temâşâ ideyüm» dedi. Bunun üzerine Teke Begi m elûl ve perişân olup çok hiddetlendi. O turduğu yerden «Yâ Allâh!» diye b ir n âra vurdu. Bu ses üzerine dört-'beş yüz m üridiyle beraber Abdal Mûsâ sem â ede ede Teke Beği’ne karşı yürüm eğe başladı.rinde kim se yoktu.

Abdal Mûsâ Sultan'm Âsitânesi'ne m ü­ teveccih hareket etti. özür dileyüp kendüsine tâbi’ olalum» diye düşündü. AG nüshası. dağdan bir. O pmarlîirdan bal-yag 13) Menâkibnâme. velâyet ve kerâm et sâhibidir. 5 . B ir m üddet sonra. halifeleri ve dervişleri ile semâ ederek ateşi tam âm iyle söndürdükten sonra Tekke'ye doğru yürüdüler. Beri ta ra ftan Abdal Mûsâ. teydi. s.«Kara Canavar»ın gelmekte olduğunu gördüler. Teke Begi. Başını kaldırıp şöyle sö y led i: «— Filân mahalde iki pınar çıkdı. 39 . Tekke’ye odun getiren B a l t a s ı G e d i k admda b ir derviş vardı. Tevbe ve istiğfâr eyliyerek «Varub o er ile buluşalum. ayaklarına yüz sürüp. Alâiye Sancâğı Beği. Sultan onu gördü ve «İşte Teke Beği’nün rûhı» dedi. Bu işlere biraz da kendisinin sebep olduğunu düşünen Sancak Beği pişm an oldu.rîdleri sem â ederek ateşin içine doğru yürüdüler ve ateşi tam am en m ahvedip söndürdüler. Menâkıbnâme'nin bundan sonraki kısm ında Gaybî Beğ’in babasının oğlunu kendi rızâsıyla Abdal M ûsâ'ya teslim edişi an la tılm a k ta d ır: Teke Beği'nin ölüm ü ve askerlerinin dağılmasını biz­ zat gören Alâiye Sancağı Beği. bildi ki Sultan Abdal Mûsâ. Bu derviş baltasıyla o canavarı vurup öldürdü. ’Alâ’iye'den kalkıp. Öte yandan Abdal Mûsâ halîfeleriyle sohbet etmek. Yolda gelirken. mübârek elüni öpüp. Bu esnada Teke Beği de at üzerinden düşüp öl­ m üş ve askerleri d ö rt b ir yana giderek dağılmıştı*.10. Birinden bal ve birinden de yag revân olup akdi. Yaklaşm ca. üç yüz adam ıyla birlikte. askeri ile gelirken bu durum u görünce Ç a t a l D e r b e n d'ine doğru yürüdü. Askeri de onun ardm ca geldiler.

çok mü­ câdele olur. kendüsine tâbi' üçyüz adamıyla gelüp bizümle mülâkat olmağa ’azm kıldı. H alifeler ve dervişler «Sultanum. S ultan’ın m übârek ce­ m âlini gördüler. Buna binâen bu p ın arlara «Bal ve Yağ Çeşmeleri» derler. Bu taraftan Alâiye Sancağı Beği üç yüz adamıyla Âsitâne kapısına geldiler. nice kimseler faydalansunlar. G ördüler ki iki büyük p ın ar çıkmış. «Dergahumuzda i'tizar sahiblerine lutf u ihsân kapulan açukdur. Sultan Abdal Mûsâ. A tlarından aşağı indiler. birinden bal. Ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. o pınarlardan bal yağ yerine su akar. Bu pın arlard an bu nim etler üç gün üç gece aktı. Sultan'dan destûr alıp içeri girdiler. Duyan herkes gelip bu pınarlardan bal. «— Didigünüz olur. Hoş geldünüz. kerem erenlerden. 40 . H er biri. (önce S ultan'dan özür dilediler ve «Kem bizden. Bizim Gaybî’nün babası ’Alâiye Sancağı Begi. Sultan'ın dediği gibi. dördüncü gün vardılar gördüler ki. bu pınarları koyun. bizüm eksükligümüze kalmıyasmuz» dediler. Erte bir gün gelürler. bizden sonra üzerlerine nâzır olurlar. D ördüncü gün olunca Abdal Mûsâ Sultan «Şimdiden sonra pınarlardan su aksun!» dedi. yağ aldılar. safâ geldünüz» diyerek h er birine yer gös­ terdi. K aplarım doldurdular. O nlan ziyâfet idüb konaklık eyliyelüm. onların özürlerini kabul edip. fukarâya virmezler» dedi. Dervişler bundan üç gün üç gece taşıyıp m utfağı doldurdular. Lâkin mîrî cânibinden âdemler gelürler. tâkıyâmete değin böyle bal yag aksun.» Derviş­ ler S ultan’ın dediği yere vardılar.alıp mutfakda bir yire doldurun. diğerinden de yağ-ı sâfi akm ak­ tadır. size hayır du’â kılsunlar ve hem sizin yâdigarmuz olsun» dediler. Sultan.

Âsitâne m isafirhânesinde üç gün üç gece konakladı. fahrim mezîd olsım! ’Akluna fikrüne k urbân olayım. bu sözleri söyledikten sonra oğlu Gaybiyi h â tır u safâ hüsn ü rızâ ile Abdal Mûsâ Sul­ tan hazretlerine teslim edip. dervişliği ihtiyar etm iş. 10-12. onun terbiyesine bıraktı. A G nüshası. bundan sonra beğzâdeliği tam am en terk ve m addî hayatın âlâyişinden ferâgatla. Gaybî Beğ dahi babasıyla görüştü. 41 . ’Alâ'iye Sancağı Beği. 3. zahir âlem in kayıt ve alâikinden nefsini tecrîd et­ m iştir. âhiretde dahi onlar ile h aşr ola» dedi. B abası onun iki gözlerinden öpüp nüvâziş eyledi v e : «— Oğlum. Gaybî Beğ. B undan sonra Abdal Mûsâ Sultan. Mahlâs Alışı Gaybî Beğin «K a y g u s u z» m ahlâsm ı alışı Menâkıbnâm e’de şöyle a n la tılm a k ta d ır: Gaybî. Ev sâhipleri bunlara büyük ziyâfetlerde bulundu. Âsitâne’de kaldı*'. Da­ ha sonra Sultan Abdal M ûsâ’dan d estu r alıp vedâlaştı. Abdal M ûsâ’ya intisabı­ nın babası tarafından da hüsn ü rızâ ile husûl bulduğunu görm ekten mütevellid. s. m aiyeti ile birlikte. salihler-velîler gürûhuna kanşa. Bu vedâlaşm a esnâsında Gaybî Beğ.’Alâ’iye Beği. m em nûniyetle babasının elini öpe­ rek son oğulluk vazife ve hürm etini gösterdi. dervişler de hizm et ettiler. sünnet nazariyle Gaybî’nin yüzüne bak tı ve : 14) M enâhibnâm e. Bu fânî dünyâda ’âkil o d u r kim b ir mürşîd eteğine yapışa.

DağU. Menzil ve m erâtib sâhibi oldu. e. Abdal Mûsâ Âsitânesi’nde kırk yıl hizmet eyledi. Y. M. şimdiden sonra K a y g u s u z oldun» dedi. H acca gitmeğe niyetlendi. 12-13. Gaybî yüzünü yere koyup m eskenet gösterdi. Dağh. îcâzetnâm e aynen şöyledir . Dervişler istenilenleri getirip ha­ zır eylediler. 13’de a. s. g. AG nüshası. kaygudan rehâ buldun. 42 . «kal». Aşağıdaki şiiri okuyarak Abdal M ûsâ’dan icâzet istedi : «Cânûmı (Pîrüm) yolma kurbân iderem ben Belürsiz olıcak'^ cân u cihâm niderem ben Şey’en lillâh benüm gıybetüme kılıç salan Hercâjâ yüze gülici yân niderem ben Hayvân ü âdeme zencîr yular dahi dayanmaz Ehl-i tarîki bin‘^ nefesde yederem ben Hüsnün cemâlün göreli geldüm imâna Muhammedî’yem bu dîne ikrâr iderem ben Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl Şâhum assı kıl‘®kuşum uçdı giderem ben»’’ Bunun üzerine Abdal M ûsâ «Bana divit ve kalemi getürün» diye em retti.. Olunca M. Sultan bu sözleriyle Beğzâde'nin ismi­ ni «K a y g u s u z» diye söyledi. Nasibini aldı.e. a. Y. s. 12. 20’de «İhsan Kıl». s. s. Sultan. : 15) 16) 17) 18) 19) Menâkıbnâmej AG nüshası. s. kalemi kâğıdı alıp Kaygusuz'a bir « î c â z e t n â m e » yazdı. AG nüshası. 20’de «yek».g.«— Gaybî. Şeyhinden îcâzetnâm e Alması Rivâyet bu cihetledir ki Kaygusuz. B undan itibaren Gaybî Beğ’in adı «K a y g u s u z» oldu’^ 4. M enâktinâm e. Menâktbnâme..

13. s. k arar eyledi. Zira. her kim olsa. M aka­ m ına geldi. dîdârlanyla müşer­ ref olup safâ-nazar himmetiyle mugtenim olalar. 43 . Dahi buyurdı kim biziim ile müşâhede kılmak murâd eyleyen Kaygusuz’a nazar eylesün. şeref-i dest btıs kıldı. «Sultânum. bir divâneye. Tazarru ve nİ3^âz edip m eskenet gösterdi. Kaygusuz Abdal icâteznâmeyi aldı. Bu hâli gören dervişler taaccüp edip. Safâ nazarın ve himmetin recâ ve niyâz kılsun ve her ne diyâra ki ’azm idüb (varsa) gerekdür ki. Abdal Mûsâ 20) M enâkıhnâm e.«Bismi’llâhi’r-Rahmâni'r-Rahîm! Elhamdü lillâhi’I-lezî ca’ale kulûbel-’ârifîne ilâ âhirihi. bu icâzetnâmeyi en iyi b ir şekilde yemek suretiyle kalbin­ de saklayabileceğini gönlünden geçirmişti. Bâkî ne ola ki ma’lûm-ı sa’âdet olmaya ve’s-selâm»“. B ir keşkül içine b ir m ik tar yoğurt koyduktan sonra üzerine su katarak ayran yapar ve E ren­ lerin yazıp verdiği icâzetnâmeyi ufak p arçalar halinde ekmek lokm ası gibi ayranın içine doğrıyarak içer. Şevk ve m uhabbetinden ona bir susuzluk â n z oldu. şöyle hileler. Her ne kim vardur cevâb içinde mastûr kıldu. Ve bizden hayr duâ iltimâs ey­ leyen Kaygusuz’dan alsun. o bunun kadr ü kıymetüni bilm>eyüb yoğurt içine dograyxıb yidi» diye şikâyette bulunurlar. Anım kadem-i kudûmın kendülere minnet-i ’azîmile ra’iyyet hileler. durum u hem en Abdal Mûsâ Sul­ ta n ’a ha:ber verdiler. A G nüshası. ol vilâyetün erbâb ü a’yân ve ekâbir ve eşrâf ve agniyâ ve fukarâ. Bu cânibün ri’âyet hâtınçün ana 'izzet ve hürmet kılalar. bunca zah­ met çeküb mübârek elünüzle icâzetnâme yazup verdinüz. ve ana olan riâyet ve himâyet mahzâ bu cânibe olmış gibidür. mezbûr Kaygusuz’un üzerinde bir veçhile nazar-ı inâyet ve merhamet ve şefkat diriğ buyurmayalar.

Bu es­ nada Kaygusuz Abdal. B undan sonra Kaygusuz'un m ânâ de­ nizine dalıp söylediği h er sözü b ir kitap oldu. halifeler ve dervişlerin hepsi mey­ dana gelip. Mısır'a Gidişi B ir akşam vakti. AG nüshası. s. O saat Kaygusuz’un gözü gönlü açıldı ve söylemeğe başladı. Abdal Mûsâ da duâ-yı güîbank edip onlara uğurlar diledi. Kaygusuz'a hab er verilir ve hem en Kaygusuz. câhiller bihneyip şa­ şakaldılar^*. Sul­ tan a m a'lum oldu. 5. Kaygusuz Abdal’a so ra r: «— Niçün böyle eyledün?» Kaygusuz özr ü niyâz eyliyerek şöyle cevap v e r ir : «— Sultânum. menzil4 m erâtib üzre yerlerini alıp. Çerağlar yakıp gülbanklar söylediler. Abdal M ûsâ ise «sadr-ı âlâ’da» oturm uştu. Abdal Mûsâ. Abdal M ûsâ’nın huzuruna gelir.Sultan bu haberi işitince sâdece tebessüm ed er ve «Bana Kaygusuz’ı çagırun. 21) Menâkıbnâme. E trafına b ak tı ve«Bizüm Kaygusuz’a kim yoldaş ola?» diye sordu. sizün yâdigârunuzu saklamağa hiç bundan daha ma'kûl bir yir bulamadun. ârifler yazdılar ve onun m ânâsını bildiler. sen içlinden söyleyesün». E renler karşısında m eskenet gösterip. oturduğu yerden kalkarak şeyhine doğru yöneldi. yü­ zünü yere koydu. 44 . haber sorayum niçün böyle eykmlş?» der. gitm ek üzere izin istedi. 12-14. Bu cevap S ultan’m çok hoşuna gitti ve şöyle ıdedi: «— Başka kimseler dışarudan söyler. seccâdeleri üzerinde oturdular. Bu hal. Kendü kalbümde saklayanı». Hemen kırk nefer ayağa kalkarak Kaygusuz’un yanında yerlerini aldılar.

Söjöiş edip onu kırm ızı büryân kebabı şeklinde pişirdiler. sebze ve meyveler vardı. Yediler. B ir menzile vardılar. Abdal M ûsâ’nın dergâhına giderdi. Esasında ona «Zergerdân Kavak ağacı» derlerdi. Durum. K onakladıkları yerin etrafın d a bag-bahçe. Kaygusuz Abdal ve dervişleri sabah nam azını edâ ettikten sonra azıklarını alıp yola çıktılar. şükrettiler. Kaygu­ suz’un geri gelişini gördüler ve «— 'Acaba niçün gitmedi» dediler. kavak agacıdur» diye cevap verdiler. ne hoş yirde bitm iş.Sabahleyin b ir koyun k urban ettiler. Abdal M ûsâ S u ltan ’ın «Bu def'a evvelki 45 . Hiç konuş­ m adan hem en Âsitâne’ye geri döndü. ellerini yudular. Yine âdet üzere çerağlar yakıldı. yanındaki­ leri im tihan maksadiyle böyle söylüyordu. Kaygusuz oraya gelince biraz dinlendi. B irkaç ekmek ile büryânı Kaygusuz'a verdiler. bu çınâr degül. Dervişler. Bu rad a Kaygusuz. Kaygusuz. Âdet üzere yerine geçti. Kaygusuz’un yoldaşları ona tam olarak tâbi olm am ışlardı. Kaygusuz S ultan da onun gerçekten b ir kavak ağacı olduğunu biliyordu. yine kapıya vardı. daha sonra sohbete başladılar. Abdal Mûsâ S ultan'a m a’lûm olm uştu. O gün yine akşam oldu. Y anından da ulu b ir su akardı. Bunun üzerine Kaygusuz «— Ben om çm âr ağacı sandum » dedi. D erv işler: «— Sultânum . Bu su. başım kaldırıp kavak ağa­ cına b ak tı v e : «— B u çınâr ’acâib ulu çm âr degül m idir. O rada ay n ca ulu b ir kavak ağacı b it­ miş idi. Sofrayı açıp içinde bulunan kebabı kırk nefere taksim ederek dağıttı. bâlâ-bülend olmış» dedi. Yüzünü yere koydu.

46 . Şim­ diden sonra ne fayda. Â sitâne'de beş yüz nefer bulunm aktaydı. yekcihet olmaduk. eteğini beline sokup kavak ağacının üzerine çıktı. Yine aynı kavak ağacının dibine gelip konak­ ladılar. İçlerinden biri hemen kalkıp. B ir kaç ekm ek ile sofraya ko­ nup Kaygusuz’a verildi. pişm ân oldular v e : «— Bilmedük. b ir dalı sıkıca tutu p silkeleyiverdi. muvafakat kılmaduk. güzel çmârdur/» dediler. Abdal M ûsâ'nm elini öpüp. Geri dönenler h atalarını ancak orada anladılar. peşimânlık fayda itmez» dediler. Kavak ağacından düşen elm aların birçoğu b u suyun içine düşüp yuvarlana 5oıvarlana Âsitâne'ye doğru akıp gitti. Hepsi yek-dil. ta'âm üstüne om tenâvül eylesek» dedi. Bu hâlin ne olduğunu tevâbileri bildiler. Kudret-i Hüdâ’nın evliyâlara bahşettiği velâyet zâhir oldu ve kavak ağacından kırm ızı kırm ızı elm alar döküldü. Yine s^bah olunca b ir koyun k urban edildi. yek-dil. yek-cihet olup biribirine m uvâfakat eylediler.yoldaşlar otursun vg gaynlan kalkup Kaygusuz’un yanı­ na varub dursunlar» em ri ve işâreti mucibince kırk ne­ fer kalkıp Kaygusuz'un yanm da durdular. cümle bir dilden söylemek gereg idi. Büryân köbap yapılarak pişirildi. Yemekten sonra Kaygusuz Sultan başını kaldı­ rıp : «— Yârenler ne hoş çmâr bu ulu çınâr» dedi. Bülbül kuşu gibi hepsi b ir dilden ö tü p : «— Sultânum belî. bu yoldaşları kendi­ sine tabidirler. Bu sözler üzerine Kaygusuz’un gön­ lü boş oldu ve : «— Bu çınârdan bize birinüz meyve getürse. bâkî halife ve dervişlerle vedalaşıp âsitâne' den ayrıldı. O za­ m an Kaygusuz Sultan dahi bildi ki. Kaygusuz Abdal.

Bâri maksûda varalum» denmektedir. Kaygusuz Abdal ise. biz de tenâvül idelüm». H er bini beşer on ar elm a tu ­ tu p Sultan'a getirdiler. tîz tutun. M enâkıbnâme.Abdal Mûsâ Sultan. Dimyad kasabasın­ dan gem ilere binip N i 1 nehri üzerindeki B u l a k iskelesine geldiler. Eğer Mısır’a gelinceye kadar vâki olan hâl zikr olunsa gayet müfassal olur. B unu görüp işidenler hayretler içinde kaldılar. AG nüshası s. Kaygusuz Baba Sultan. tenâvül eylediler. tu rn a k a ta n gibi dizilmiş. Akar suya baktılar. Bunun üzerine Kaygusuz b ir gözünü pam uk ile kapattı. G ördüler ki kırm ızı kırm ızı elm alar su içinde yüzerler. b ir m erkebe bindi. H alifeler ve der­ vişler E renlerin nu tkunu işidince her biri sü r’atle dışarı çıktılar. Hemen halifelerine b u y u rd u : «•— Bizüm Kaygusuz’un velâyet elmaları su ile akup gelür. Â sitânesi'ndeki «vahdethânesi» tide \oturuyordu. ilk b ah ar gün­ leri idi. K al'a yolundan M ısır şehrine geldiler. yalınayak kırk dervişi gördü. K ırk yoldaşı da öyle yaptılar. M ısır'a gelince önce vilâyetin durum unu sorup za­ m anın M ısır padişahının b ir gözünün kör olduğunu öğ­ rendiler. üryan. omuzlarında dayak tu rn a k a ta n gibi dizildiler. G em ilerden dışarı çıktılar. Hepsi H âcib'in önünden 22) M ısır’a kadar ki yolculuk hakkında. 18. elm aları yedikten sonra b ü tün yoldaşlarıyla beraber M ısır d iy ân n a doğru yola çıktılar^. Meyve mevsimi değildi. Yanın­ daki k ırk neferde her biri «tennûre-pûş 'uryân pa-bürehne dayak omuzlarında olup turna katarı (gibi) dizildiler»^l H epsinin b irer gözlerinde pam uk sarılı olduğu halde. b irer gözleri pam ukla kapalı. ayakları çıplak. Üstlerinde tennûre. O esnâda b ir Hâoife de M ısır’dan çıkıp Bulak iskelesine gelirken. 23) 47 . Metıâkıbnâme’de «Bu babda söz çoktur.

Abdâl Mûsâ Sultân Âsitânesi'nden» cevâbım verdi. Hâcib : «— Pes m a’Iûm. Bu yol kenârmda durdum. Sebebi nedür?» dîye devam etti.de selâm verdiler. sen de bîr gözine pâmuk koymuşsun. Onun içün sana selâm virmediler biz selâm virdük» dedi. Nevbet bugün benümdür. sana b ir su ’âlüm var. Baba Kaygusuz : «— Bizüm â'detümüz budur ki biz selâmı nevbetle virirüz. müşkilinî su’âl eyle. Bunlarm cümlesi hep önüm­ den geçdi. selâm 'verdi. lutfeyle bana onım da ma’nâsını beyân eyle. Baba «— Teke Vilâyeti’nden. Hâcib : «— Ne diyârdan gelürsünüz?» R aygusuz: diye ’Aklunuz irer­ sordu.geçtiği halde ne yüzüne b ak tılar ne .^> deyince K aygusuz : «— Nedür müşkilün söyle» dedi. B aba Kaygusuz: «Buyur oguI. Hâoip selâm ı a lıp : «— Lutf ihsân eyle. sebebi nedür. se sana cevâb virelüm» dedi. müşkîlümi hallet bana cevâb vir» dedi. bu diyâra niçün geldünüz?» diye sordu. hepsinün bir gözinde pamuk var. H er birisi kendi âlenninde geçip gittiler. Onlarun cümlesi nevbetlerini savdılar. Ancak en sonda b ir m erkebe binm iş Kaykusuz Sultan geldi. Hâcib : «— Bu denlü â’m âlan nereden topladım. Baba Kaygusuz şöyle cevâb v e r d i: «— Bizüm bu diyâra gelmekden murâdumuz Hacc itmek ve Ka’betullah tarafına gitmekdür. kırk nefer fî’l-cümle sana tâbidür. Hâcib : «— Bir müşkilüm dahi kaldı. Bu diyâr-ı Mısr 48 . hiç biri selâm virmedi.

kâmil ve ’âkîldür. yâhud gâyetle nâdân ve câlıildür. Eğer o kişi bir ’âkîl ve dânâ ise müşerref olalum. Teke Semcagı’ndan Abdâl Mûsâ Sultân Dergâhı’ndan gelürüz diye cevab virdiler» dedi.kî Yûsuf Peygamber tahtıdur. Om imtihan itmek gerekdür. nice bilürsenüz öyle yaparsmuz. K aygusuz: 49 . Selâm ve ke­ lâmdan sonra çeşnigîrler kendülerine yimek getürsünler. M ısır Pâdişâhı h er şeyi hazırlattıktan sonra. Sordum. o kimseleri çagırtalum. zâhîr gözümüzi yumup. bîr mîkdâr teferrüc itmek nîyyet eyledük. kırk tâne kâşuk yondursunlar. Hâcib : «— Sultanum.» Vezirin bu sözü m akûl görüldü. Yanınca kırk nefer âdemi var. Eger yiyemezler ve şaşırup birbirlerine bakarlarsa cümlesi câhîldür. Cüm!e hep b ire r gözlerine pamuk bağlamışlar. câhil ise hak­ kından gelelüm» dediler. bîr kimseye rast geldüm. Bir­ birlerine bakarak : «— O kişi yâ çok âkıllı ve ’ârîf’dür.» Hâcib bunları dinledikten sonra geri dönüp Pâdişâ­ hın huzûruna geldi. Kaygusuz Sultan’ı dâvet için adam gönderdi. Cümle dünyâmn metâmdan geçüb 'ışk u muhabbet şerbetini dost elinden îçmîşüz. Padişah ve vezirler bu haberi işitince taaccüb ettiler. Eger o kâşuklarm yukan başmdan tutup yîrler ve şükrüni iderlerse anlaşılur ki her bîri ’ârif. ziyâret idüb. bâtm gözü­ müz! açmışızdır. P â d işâ h : «— Niçün tiz geldün? diye h ab er sordu. O rada hazır bulunanların her biri b ir fikir beyân etti. her bîrinün sapları üçer karıştan ziyâde olsım. Daha sonra vezir şöyle d e d i: «—Sultânum. Gözlerümüze anun içün pamuk koyduk kî.

Varalum ol Pâdişâhım mübârek cemâlini görelüm. hâk-i pâyine yüz sürelüm» dedi. Ye­ m ekten sonra şeker şerbeti içildi ve söze başlandı. Pâdi­ şâh K aygusuz'a: «— Gözlerünüze niçün pamuk koydunuz?» diye sor­ du. Buna b ir çare bulam ayan âlim ler. Sâye-i devletünüzde bir kaç gün bu Yûsuf Peygam­ ber tahtım ziyâret eylemek murâdımız idi. yukarı başından tutup kaşıkları yemekle doldurdular. sâlihler ve em irler sofradan kalktılar. im tih an ı me­ rak eden bütü n âlim ler. Biz dahi bir gözle bakanız. sıra Kaygusuz ve yoldaşlanna geldi. Kaygusuz Baba. Pâ­ dişâh bunları görünce selâm lanm aldı v e : «— Hoş geldünüz. hem en karşısında olan yol­ daşına «balım dolusu» gibi sunuverdi.» 50 . fakat b ir tü rlü ağızlarına götürem iyor­ lar. K aşıklarını ellerine aldılar. ancak kulaklarına doğru götürebiliyorlardı. Çeşnigîrler yem ekleri ve sapı uzun kaşık lan getirdiler. Taht üze­ rinde o tu ran Sultam gördüler. Diğerleri de aynı şeyi yapıp karşısında bulunanlara yemeği yedirdiler.«— Da’vete icâbet lâzımdur. sâlihler. Ellerine aldılar. zâhidler ve Mı­ sır begleri de hazır bulunuyorlardı. Yirmisi sofranın b ir tarafına. Başından tutup doldurdular. eğilip selâm verdiler. K aldırıp ağızlarına gö­ türm ek istediler. Pâdişâhın sarayına vardılar. Kaygusuz Baba şöyle cevap v e rd i: «— Sultânum. Siz bu dünyâ­ ya bir gözle bakarken bizüm iki gözle bakmamuz revâ degüldir. âbidler. yirm isi . bizüm ’âdetümüze göre hangi belde­ ye vanrsak o vilâyetün pâdişâhına uyaruz. Şimdi sizün taht-ı hükûmetünüzde olduğumuza göre size tâbi’ olu­ ruz. safâ geldinüz. Daha sonra yemeğe oturdular. B unlar k aşık lan gö­ rünce şaşırdılar.de diğer tarafın a karşılıklı oturdular. kademler getürdünüz» dedi. içeri girdiler.

Tereddüt­ süz olarak tahtından aşağı inip Baba Kaygusuz'un elini öptü ve ayaklarına yüzünü sürdü.mesâni ve’l . «ve lâd-dâllîn âmîn» dedikten sonra ellerini yüzlerine sürdüler. Allah’m sevgilisidir. ellerini semâya kaldı­ rıp du'â ettıi. (A nd olsun ki sana dâima tekrarlanam. Yâ mu’în» dediler. Yüzleri ve gözleri açıldı. Ellerimüzü yüzlerümüze sürelüm. s. hoş geldi. 51 . Cân u gönülden m u­ hibbi oldu ve. Gözlerümüzden pamuğu kuldıralum. siz de «âmin» diyinüz.M ısır Padişahı. Gönlüne ilhâm-ı Rabbânî v ârid olub bildi ki bu Kaygu­ suz Abdal kerâmet sâhibi. kırk dervi­ şiyle duâyı tam am ladı. 1975. Pâdişâh ve vezirleri de duâya el kaldırdılar. DİBY. takdir-i Hüdâ böyle yazmış. Ola ki Hakk Sübhanehu Te’âlâ katında du'âmız müstecâb ola. A nkara. Padişah dahi ellerini yüzüne sürdü. Bu Yûsuf Peygamber tahtmı iki göz ile ziyâret idün» dedi. Yedi âyetti Fâtiha’yı ve Kur’ân-ı azîm ’i verdik)-». Sûre-i Seb’al . Sultan Kaygusuz. gözlerinden pam uğu kaldırdı­ lar. Kaygusuz’un bu sözlerini işitince son derece m em nûn oldu.Kur’ûn e l-A z tm . 24) H lcr Sûresi’nln 87. B undan sonra Sultan Kaygusuz : «— Bir du'a eyleyelüm. V e : «— Ey Şeyh. Gönlü bu hakikatli cevâbın te­ siri ile doldu. âyetinde şöyle denilmektedir : «T/e le . 265. Hakk Te’âlâ Hazretlerinün kudre­ tini müşâhede kılalum» dedi. K ur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. dünyâyı gördü.kod ataynâke seb’an mine’î . 25) Fâtiha Sûresi. Her ne ki Hakk’dan geldi. «Âmin.MesânF ve Ümmü’lKur'ân“ okuyup. Gözlerinüzden pamugı kaldırun. O saat H akk Te'âlâ’nın kudretiyle ve evliyânın velâyetiyle pâdişâhın â ’m â olan gözü açıldı. Daha sonra Kaygusuz Sultan.

s. 24.» Kaygusuz belinden keşkülini çıkarıp Pâdişaha verdi. Bu dilekleri m anzûm olarak şöyle ifâde e t t i : «— Söz başunda zikr idelüm Allâh’ı niyâz ile Cân u gönülden direm lâf degüldür söz ile Yâ İlâhi.42.52. Y. Kaygusuz Sultan. bak .. Baba Kaygusuz şöyle karşı­ lık v e r d i: «— Pâdişâhum. O. . başka nesne lâzım degüldür. AG nüshası. m uhabbetle gülen b ir yüz. 41 . 339b ve M. dünyâda murâdumuz. a. O turduğu yerden tebessüm etti ve K aygusuz'a: «— Yâ Şeyh! Senün bu istedigün şeyleri bizler cümle virelüm sana» dedi. g. Dağ:lı. Yoksa cihânda bilinmedük ve görünmedük nesne kalmamışdur. Hele şimdiki hâlde işbu benüm keşkülünü bal ve yag ile doldurun. Pâdişâh da keşküli kiler em îrine verip bal ve yağ ile dol26) Menâktbnâme. dile benden ne dilersen/» dedi. s.«— Yâ Şeyh. aşkla dolu b ir gönül ister. M ısır Pâdişahı’ndan birçok dileklerde bu­ lundu. e. kapımda bir ikaç dileklerüm var Hele şimdiki hâlde çengim var boğaz ile On bin koyun bin deve biş bin su sıgm Biş bin tavuk bin ördek dahi bunca kaz ile Mâ-hazar lokmaları dâim nasîb kıl bize Üç yüz otuz azman yidi bin öküz ile^ Mısır Pâdişâhı başından sonuna kad ar şiiri dinledi ve gördü ki Baba Kaygusuz'un m urâdı dünya malı değil­ dir. Şiirin tam am ı için Mar. Pâdişâhun gönül hoşlıgı ve beden saghgıdur.

B ir tü rlü dolduram adı. S onra bal fıçılarının ağzım açtı. Bu em ir üze- 27) Menâk%bnâm&. Kaygusuz Baba da yerinden kalkıp. 19-26. fakat b ir zerre ek:silmedi. em irler. s. Bunun üzerine P â d işâ h : «— Var getür o keşküli erenlerim nazannda koyup özür dile. K iler em îri bu hale şaşırdı. AG nüshası. Hepsini keşküle boşalttı. yağ keşkülin içinde kayboluyordu. Kilerci kilere gelip yağ küpünün ağ­ zını açtı. Kepçeyi doldurup keşküle yağ koydukça. Keşkülü oraya bırakıp Pâdişâhın yanına g it ti: «— Pâdişâhım. 53 . Pâdi­ şâhı selâm layarak vedalaştı^^ Kaygusuz ve dervişleri eski Mısır dedikleri yere. «Baba Kaygusuz gerçek er» dedi­ ler. bundan sonra dahi ne kadar koysan dolduramazsm» dedi. Nü N ehri kenarına gelip otu rd u lar. M ısır pâdişâhı. o keşkül! dolduramadım» dedi. âlim ler ve fakihler h er kim varsa hepsi görüp taaccüp ettiler. Kiler Em îri keşküli getirdi. Ancak y an sı doldu. gönlüne gelen ilham la Kaygusuz'un Nil N ehri kenarında konakladığını bildi ve adam larına orada b ir kasn-âlî binâ etm elerini em retti. B urada kırk gün kaldı­ lar. Hepsi yerlerinden kalkıp ellerini öpüp ayaklarına yüz sürdüler. O rada hazır olan bü tü n vezirler. Kaygusuz B aba’nın önü­ ne koydu ve özür diledi. Ne k ad ar yağ küpü varsa hepsini keşkülin içine koydu. ne kadar bal-yağ var ise cümlesini koydum. sâlihler. O keşküldeki bal ve yağdan yediler.durm asını em retti.

54 . Akşam olunca yine aynı hâl olup. Sabahleyin te k ra r yollarına devam ederlerdi. istirâhat edip sabah olunca da kalkıp giderlerdi. H er biri şehrin b ir yanm a gidip.rine büyük b ir k asr binâ ettiler. ölçülerine varıncaya k ad ar tavsif edip içindekileri anlatır. 6. Daha sonra sabaha k ad ar da din­ lenirlerdi. adm ı da ’Ayn» koydular^®. müellif K asrü’l . 857/bag. kâtibi (K âtibü’l. Gece yatıp. Gündüz gider. B ütün hacılar geldiler. Hac vakti erişti. ne pazar. Ne şehir var. akşamleyin şehre inerek alış-verişlerini ederlerdi.’Ayn’ın kapısı üze­ rindeki tarihi de verm ektedir. H er b irisi m em nûn ve m esrûr olup. Kaygusuz ve dervişleri b ü tü n erkânıyla hac fariza­ sını yerine getirdikten sonra Medine^i Münevvere’ye geç­ tiler. Bu minvâl üzre tam kırk gün yol yürüyüp B eytullah’a geldiler. Menâlabnâme. Kaygusuz ve dervişleri her gün akşam olunca bak arlard ı ki önlerinde muazzam b ir şehir peydâ olurdu. b ir m üddet bu K asr’da otu rd u k ­ tan sonra dervişleriyle berab er hac niyetiyle M ısır’dan B eytullah’a doğru yola çıktılar. karşılarına yine muaz­ zam b ir şehir gelirdi. Hacca Gidişi «Kasr-ı bü’l- Kaygusuz Sultan. 26-28. h er türlü ihtiyaçlarını görürlerdi. Sabah olup uyanınca görürlerdi ki yattıkları yer b ir sahradır. s. B una teaccüp ederlerdi. A ynca. 12. hurûf) de «Kasrü’l-ayn» denen bu sarayı gördüğ’ ünü ifâde eder ve sarayı. akşam olunca da konaklarlardı. K onakladılar.1453). Peygamberlerimizin kabrini ziyâret kıldılar. K â'be şehrinde cem oldular. (Seb’u semâne mae reblyülâhir fî yevmi’l-erbea külli yevm ü elf derâhüm m usarraf. AG nüshası. Burada 28) Menâkıhn&me'nm.1. K asrü’l-’Ayn içinde asılı bulunan BATTAL GÂZt çizmesi ile YAVUZ SULTAN SKLtM’in M ısır fethinden sonra orada ikâm et ettiğ'i köşk ve sarayın kubbesine sapladığı yedi ok bilhassa dikkat çekicidir.

Şehre girmeyip Kutayfa denilen m ahalle. Bu yüzden de « D o l â b . MenAli^hnâme'nirı bu kısmında 38 beyitlik «Kâsîde-i Dolâbnâme» verilmektedir.35 sayfaları arasında Gevhemâme’nin metni veril­ mektedir. 28 . Evliyâ Çelebi. Asî suyu üzerine konup o turdular. B urası Kaygusuz'a çok hoş geldiği için Peygam berlerim izin kabrinin başında « G e v h e r . orta milinden yukarısına k ad ar kırk.yedi gün kaldılar. K erbelâ şehirlerini ve 29) M enâkıbnâme. Ona göre. H am a’da bu adla anılan bir bü­ yük su dolabını anlatır. Ayrıca Menâkıbnâme’nin 31 . Ziyâret ettiler.’Aymtâb yolu ile F ırat üzerindeki Bincik (Birecik?) iskelesine. Gece yarısı bu dolâb dönerken çıkardıgrı «Yd Muhammed!-» sesi. (Bak : Evliyâ Çe­ lebi. Kûf. Evliyâ Çelebi Seyâhatnâm esi’nde de geçmektedir.n â m e » adlı risalesini söyledi” . Dönüşü Bu ziyâreti m üteâkip Anadolu’ya şeyhine gelmek üzere yola çıktı. Şam ’a geldi. Asi N ehri’nin kıyısınöadır. Buna « M u h a m m e d i D o l a b»“ derlerdi. oradan Karye-i Nebek'e ve K al’a-i Hum us’a geldiler. O radan K al’a-ı H am a'ya geldiler. H âlid b. C. Seyâhatnâme.Akyol . 7. aşa|rısı da kırk arşın olan ve şehrin suyunu te­ min eden bu dolâb. dört ya­ nından.Serâkıb (?) . 60).Kilis .ı M u h a m m e d î » diye anılır. 30) 31) 55 . Necef. Kaygusuz bu «Dolâb» a b ir kaside söyledi ki adı « K a s i d e . sekizer saatlik mesâfeden duyulur. s. s. oradan da B ağdad’a ulaştılar.31.Ma’a rrâ (?) . İstanbul İkdam M atbası 1314. Daha sonra Karye-i Şeyhûn .i D o l â b » dır"**. Velîd ve Baba Amr orada yatar­ dı. B urada K al’a ’ye su çıka­ rır büyük b ir «su dolabı» vardı. B agdad’da b ir m üddet do­ laştıktan sonra Hille. Dolâb-i Muhammedî.Hân-ı Tum an . AG nüshası. III.Haleb .

Sâm arrâ. Kaygusuz ve dervişleri teker teker hediye­ lerini takdim ettiler.46. Abdal M ûsâ’yı gördü.oradaki m ukaddes yerleri ziyâret ettiler. Kaygusuz’un cûşa gelerek şeyhine kavuştuğunu ifade eden b ir şiir söylemesiyle m enâkıbnâm e sona ermektedir^K 32) 33) M enâktbnâme. Abdal M ûsâ ve dervişleri tarafından karşılandı. 56 . Gezip gördükleri yerleri anlattılar. Nusaybin yolu ile Abdal M ûsâ Asitânesi ne geldiler^^. s.43. s. kadem getürdünüz» diyerek on­ ları karşıladı. 44 sayfada Kaygusuz’un Abdal Mûsâ’ya kavuşm ası dolayısiyle söylediği sekiz k ıt’alık şiir yer alm aktadır. Kaygusuz ve kırk neferi. 31 . Oradcin Medâin. ellerini öpüp ayaklarm a yüz sürdü. Menâk%bnâme. Âsitâne’ye girildikten ve gerekli ta rik at âyinleri icrâ edildikten sonra şükür nam azım edâ ettiler. Ayrıca. 45 . yü­ zünü yere vurdu. Ab­ dal Mûsâ «Safâ geldünüz. T ekrar Bağdad'a döndüler. Musul. AG nüshası. AG nüsnası. Daha sonra Kaygusuz.

1. Yıl . Dag:lı.800/M. nu : 4904. Dilgüşâ adh risâlesindeki b ir kayda dayanan M uhtar Yahya Dağh^"* Kaygusuz Abdal’ın H. Filibe 34) 35) M. Y. Dağlı’ya göre bu şiirlerdeki M urad Han. 88. Kaygususs Ahâal. . T ürk Bilik Revüsü. s. İbni Fenârî. fik­ rini Kaygusuz’un bazı şiirlerinde geçen târih î şahsiyet­ ler ile takviye ediyor. Dilgüşâ’daki kayıt aynen şö y led ir: «İm di bu derviş dahi M uhammed M ustafa’n u n sekiz yüz yılında geldi»^^ M. İshak Beğ. s. A nkara Genel Kitaplığ-ı. R. v. Dağlı. Kaygusuz A b­ dal Gaybî B ey Kahire’do B ektaşi Tekyesinde Bir Manüskiri.B) KAYGUSUZ ABDAL’IN HAKİKİ HAYATI 1. 1497). R. Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başhca d ö rt görüş vardır.139798 tarihinde doğduğunu kabul etm ektedir. nu : 5. Mevlânâ F enârî’nın torunu Alâeddin Ali Fenârî (öl. s. 108b. İstanbul 1941. nu : 645. Ona göre Kaygusuz’un söz konusu yaşadığı devirler ile Dilgüşâ’d ak i kayıt birbirleriyle uyuş­ m aktadır. M arburg nüshası. 10. Nur. 1935. 217b’de ise «sekiz yüz» yerine «dokuz yüz» kaydı vardır ki bu. m üstensihe âit bir zühul olmalıdır. Y. M urad (1421-1451). Y. 2. Kltâb-ı Dilgüşâ. N ur’un tan ıttığ ı M enâktbnâme’nin sonlarında yer alan «Kitâb-ı Dil­ güşâ» da ise söz konusu kajnt biraz farklı olarak şöyle ge­ çer : «Bu derviş dahi H azret-i Muhammedü’l-Mustafa’nun tarih-i hicretinden 80(f yilmda geldiy>. 25 . M. v. Nûruosmaniye Kütüphanesi.28.

s. yüzyılda yaşadığını belirtiyor Kaygusuz'u XV. sayı : 194.. M urad zam anında yaşam ış olduğunu kaydetm ek­ tedir^. «Türk Edebiyatı Nümûneleri» nde^*. s. a s n n ilk yarısında yaşam ıştır. bu delillere istinâden Kaygusuz’u «Hicrî 9 uncu asır rîcâlinden» yani XV. 25 s. s. T ürk Edebiyatı. a. Daha sonra Kaygusuz’dan bahseden İlhan Başgöz de onun XV. İstanbul 1968.17.277. 2. Nur. Dagrh. 101. M. T ürk Edehiy û tı NümûneJeri. Y. Y. Ahmet Kabakh. yüzyıl şâirleri arasında inceleyen Ahmet K abakh da onun 2. s. Kaygusuz’un «dokuzuncu hicret asrının ikinci nısfında» yaşadığı herhangi b ir delil zikredilm eden yer alm ıştır. Abdurrahm an Güzel. 160. İstanbul 1927. 276 . c„ s. Kaygtısus AbdaPtn Çağatayca Bir Gazeli. g. Biz de daha önce yazmış olduğum uz iki m akalede Digüşâ’daki m ezkûr kayda dayanarak Kaygusuz’un do­ ğum târihini H. M. e. 16 . 800/M. İstanbul 1973. Kaygusuz Abdal’ın «Mı­ s ır’a geliş târihi olarak kabul eden R. sayı : 197. 27.H aşan Âlî. Y. 1465) dir^. A ralık 1978. 28. 215. a sn n ikinci yarısı ile. İlhan Başgöz.1397-98 olarak kabul etmiştik''*. Kaygusus Abdal’ın Vücûdnâme’si Üzerine. s. 2. Dağlı’dan önce.Hammâmîzâde İhsan . Dilgüşâ'daki «sekiz yüz» kaydını.Beği ve Sırp hud u t kum andam olan İshak Beğ (öl. s. 58 . XIV. Kaygusuz’un 36) 37) 38) 39) 40) 41) M. 31. İzahlı TürU H alk İEdebiyaU Antolojisi. M art 1979. Dağlı. C. TK. T ürk Kültürü. Dağlı. İkinci görüşe göre Kaygusuz Abdal. a. asırda yaşamış olarak kabul etmektedir^’. XV. Hıfzı Tevfik . g.

s. Kaygusuz’un H. 742 olarak hesaplam aktadır. 800 tarihinden 58'i çıkarm ak suretiyle 742 târih im b u l­ m aktadır^. asırda yaşamıştır^^ Şu halde onun 42) 43) R. Kaygusuz’un Mısır’a geliş târihini M. 1939 (1. 1388 olarak gösterm ektedir ki bu H 761’e değil 790 . m. s. Aynı şekilde Kaygu­ suz’un ölüm târih i olarak gösterilen M. dayanm adan verilen b u bilgiler bu husustaki Bektaşi an'anesini aksettirm ektedir. a. 1444 de H. 761'de M ısır’a geldiğini. Fuad Köprülü de Kaygusuz’un «XIV üncü asır son­ larında ve XV inci asrın 51k nısfında yaşamış» olduğunu kabul etm ektedir^. IV. İst. Mısır’da B ektaşilik. Er-Risâletül-Ahmediyye müellifi Ahmed S im Baba. C. E r .00. b a sk ı: Kahire 1934). Köprülü. 20. A. K öprülü’nün delilleri ş u n la rd ır: 1) Kaygusnz’un Abdal Mûsâ’ya in tisâb ı : Kaygusuz’­ un gerek şiirlerinde. Köprülü. Ahmed S irn Baba. Bâzı târih î m enba’lar Abdal M ûsâ'nın B ursa F ethi’ne iştirak ettiğini belirttiklerine gö­ re Abdal Mûsâ XIV. s. Kaygusuz’un on sekiz yaşında Abdal Mûsâ ’ya intisâp ettiği ve kırk yıl hizm etinde kaldıktan son­ ra M ısır'a gittiği şeklindeki m âlûm âta dayanan R.. g.. m. H erhangibir kaynağa ve muhâkemeye. a. F.91 tarihlerine tekâbül eder. 847-848’e tekâbül etmektedir. Menâkıbnâm e’deki. s. Baba’nın Kaygusuz’un M ısır’a geliş ve ölüm yılı olarak verdiği hicrî tarihlerle milâdî tarihler birbirini tutm am aktadır. 818’e değ^l. 1939. 16-17. 769'da H icaz’a gittiğini. gerek m enâkıbnâm esinde b u husus açıkça belirtilm iş olduğundan onun Abdal Mûsâ’nm mürîdlerinden olduğu açıktır. 2 baskı.doğum târihini de H. S. g. 25. 799’da M ısır’a döndüğünü ve 848’de vefat etti­ ğini kaydeder"*^. Nur.Risâletü’I-A h m eiiyye fi Târîhi’t-Tarıkati’I-AliyyetV-Behtaşiyye hi-Mısri’I-Mahrûse. TM. Nur. F. 89 . 44) 45) 59 .

900/M. 398. 117. 1493'de istinsah edilmiş b ir nüshası mevcut ol­ duğuna. S. asır sonlarıyla ilk yarısında yaşam ış olması gerekir. Agâh S ırn Levend''^ de herhangibir delil zikretm e­ den Kaygusuz’un XIV üncü asırda yaşadığını kabul et­ m ektedir. Ergun. Köprülü. Rudolf Tschudi. s. 80. ayrıca H. m. M urad devrinde yaşadığını kaydeder. N. s. İstanbul 1971. Wiesbaden 1964..m ürîdi Kaygusuz’u n d a XIV. İstanbul 1955. 46) 47) 48) 49) 50) 51) F. Landschaftsgeschichte von Pamphylien.de Kaygusuz’un b ir manzum esine rastlandığına gö­ re Kaygusuz m ezkûr tarihlerden önce yaşamış olm alıdır^. 1512'de hazırlanan Câmi’ünnezâir. İstanbul 1930. a sn n 2) Kaygusuz’un eserlerinden Kitâb-ı Dilgüşâ'nm H. Pisidien und Lj/kien im Spatm ittelalter. 47 (1951). B ektaşi Şâirleri. s. Ergun. a. Bd. s. 203. N ihad Sâm i B anarh^ da Kaygusuz'un «XIV üncü asır 'sonu ve XV inci taşır başı» şâirlerinden olduğunu ve 2. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri. R udolf Tschudl^* ve B arbara Flemming^^ de Kaygu­ suz’un XIV üncü yüzyılın 5onu ile XV inci yüzyılın başı arasında yaşadığını kabul edenler arasındadır. S. s. 24. XV. N. Resim li T ürk Edebiyatı Târihi. 196. Nihad Sâmi Baharlı. Sadeddin Nüzhed E rgun «Bektaşî Şâirleri» nde"”. 20. g. Edebiyat Târihi Dersleri. C. İstanbul 1935 s. s. 1 -2 . Kaygusuz’un «XV inci a s n n ilk tiıısfında» yaşadığını kay­ dediyorsa da «Bektaşi Şâirleri ve Nefesleri»nde‘ * ^ Kaygusuz'un «XIV üncü a s n n so n y an sın d a yetişen» b ir şâir olduğunu belirtm iştir. Agâh S im Levend. 918/M.z aus einer türkischen Heiiigenvita. 52) 60 . B arbara Flemmirf:. Die Bekehrung des Kaighusu. In Schweizersiches Arschiv für Volkskunde.

Abdülbâkî Gölpınarlı. s. 3. 6. K aygusuz Abdal B ata yi . G örüldüğü gibi 1963’de 53) A ım am aria Schlmmel.Türkische Gesellschaft E. s. Abdülbâkî G ölpınarh’nın Kaygusuz’un doğum târih i ve yaşadığı devir hakkm daki fikri m uğlaktır. O.Kul H im m et. asrın ilk yıllarında öldüğünü» kabul eder^^ 1968’de Türk Dili Dergisi’nde yazdığı b ir m akalede ise bu konuda şunları söyler : «Kaygusuz. 396. onun ölümünden sonra da bir hayli yaşadığına. Drei türMsche M ystiker Yunus Em re K aygusuz Abdal . gençliğinde bağlandığına. A levî . yüzyıldır. İstanbul 1963. T ürk Dili Aylık Dil ve Edebiyat Dergisi. S a y ı: 207. manzum bir risâlesinde. nihayet XV.XV. -İ12.Pir Sultam Abdal. Deutsch . 1963 te ise Kaygusuz Abdal’ın «Abdal Mûsâ dervişi olduğunu bu bakımdan XIV. T ürk H alk Edebiyatı özel Sayısı. 1953’te yazdığı b ir eserinde. Kaygusuz’un yaşadığı çağ XIV . s. H eft 48. >800 hicride (1397-1398) doğduğunu bildirir. V^alter Björkmann.Aımamaria Schimmel® ile Walter Björkmann^ de K aygusuz'un ölüm târih i olarak 1444’ü belirttiklerine ve onun Abdal M ûsâ'nm m ürîdlerinden olduğunu zikrettik­ lerine göre Kaygusuz’un XIV üncü asır ile XV inci asrın ilk yarısında yaşadığını kabul etm ektedirler. Die altosmaniache Literatür. 1 A ralık 1968. yüzyılda yaşadığını. Fundam ente II. Kaygusuz Abdal. 54) 55) 56) 57) 61 . V. ölüm lyılını kesin olarak söylememize imkân yoktur»”. yüzyılda yaşadığım ifâde eder. VV^iesbaden 1964. İstanbul 1953. Cilt XIX. Abdal Mûsâ’nm da Bursa fethine genç yaşta katıldığına hükmetmek gerekir. Dilgüşâ’daki ibâreyi Kaygu­ suz’un H. Abdülbâkî Gölpmarh. Bonn Oktober 1962. buna göre Abdal Mûsâ'ya. 800’de doğduğu şeklinde anlar ve XV. Abdülbâbi Gölpmarh.Bektaısi Nefesleri. B una göre lAbdal M ûsâ’ya gençken intisap etm iş olacağını ve k ırk yıl hizm etinin de «muay­ yen bir geleneğin tesirinden» doğduğunu ileri sü rer“ .

yy) bir şâirdir»’’ diyerek bu kere Kaygusuz’un doğum unu yüz yıl kad ar geriye götür­ m ekte ve yüz yıldan daha fazla yaşatm aktadır. 175. Gölpınarlı’nın Türk Dili’ndeki yazısıyla m utâbakat göstermesi ve yazının da Gölpmarli'ya â it oldugrunda şüphe bırakm am aktadır. yüzyılın başında doğmuş. s.. s. g. Gölpınarlı. Türk Ansiklopedisi. VIII. s. Vasfi Mahir Kocatürk. 1968’de te k ra r 1953’teki fikrine dönerek onun 1397-98'de doğduğunu ifâde etm ekte. Nihayet T ürk Ansiklopedisi'ndeki «Kaygusuz Abdal» m addesinde Gölpınarlı. yüzyılın ilk yıllarmda yaşamıştır» diyerek ve H. A. Abdal Mûsâ'nm uzun ömürlü olduğuna ve Kaygusuz'un ona pek gençken kavuştuğuna hükmetmek gerekir» şeklinde açıklıyarak 1397-98 târih in i şartlı da olsa Kaygusuz’un doğum târihi olarak tek rar kabul eden Gölpınarh bu defâ onun 1431’den önce öldüğünü de im a ederek Kaygusuz’u ancak 30 sene kadar yaşatm aktadır^. 4. a. «Bu derviş hicretin sekiz yüzünde geldi» ibâresini «bu geldi’den maksat. C. «K. A. [yüzyılda yaşamış (XV. 175. Nur ve Köprülü’nün fikirlerine iştirak etm iş olm aktadır.419. 62 . b iri Alâiyeli. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. yüzyılın 2. Gölpınarlı. İstanbul 1972. 418 . b ir parağraf isonra «Kaygusuz. yansıyla IX. e. Kaygusuz Abdal. diğeri Rum eli’li olm ak üzere iki «Kaygusuz lAbdal» kabul etmekte58) 59) 60) A. A nkara 1974. 1972’de. asırla birlikte XIV. VIII. doğum târihiyse. asrın ilk yıllarında öldüğünü kabul eden A. Göİpmarh.Kaygusuz’un XV. XXI. H. SOO’de doğduğu m es'elesini de şüpheyle karşılayarak^ R. F akat Gölpınarlı. asır olarak gösterm ektedir. Ansiklopedi de bu maddenin y azan belirtilme­ mişse de yazının pek çok yerlerinin A. IX. fakat d ö rt sa­ tır sonra Kaygusuz’un (yaşadığı çağı XV.

K ocatürk. B ak : Kaygusuz Abdal’ın menkabevî hayatı bölümü. Bedri Noyan’ın fotokopisini çekmemize müsâade ettikleri Abdal M ûsâ Velâyetnâmesi. R. S N. T ürk Edebiyatı Tarihi. M. T ürk Edebiyat% Tarihi. s. M. Köprülü tarafından ayrı ayrı delillere dayanılarak izah edilen ikinci görüştür. dâim a Ab­ dal M ûsâ’nın m üridi olarak gösterilm iştir. s. 169. A nkara 1970. Abdal. XV. 1. Rum eli’ye âit yer isimleriyle. Ayrıca Abdal Mûsâ Velâyetnâm esi’nde de Abdal M ûsâ’nm m ürîdleri arasında Kaygusuz yer alm aktadır^. Kocatürk. yüzyılda ya­ şam ış Ve Abdal M ûsâ'ya m ürîd olmuştur*^ Kocatürk’e göre Rum eli’de yaşayan ve Vize'ye bağlı Saray kasabasından olduğu için «Sarâyî» m ahlâsm ı taşı­ yan ikinci Kaygusuz Abdal ise XV. asra âit târih î şah­ siyetlerin geçtiği şiirler bu ikinci Kaygusuz’undur®^. s. Bize göre kabule şâyân olan görüş. s. Türk Şâirlert. Nur ve F. Kaygusuz Abdal’ın Abdal M ûsâ’ya intisap ettiği hususu kesindir. Ergun. 143-156. T ekke Şiiri Antolojimi. Ona göre Alâiyeli Kaygusuz Abdal XIV. 3 4 -3 6 . Kaygusuz Abdal’ın doğum târih i ve yaşadığı devir hakkında başlıca görüşleri yukarıda hülâsa etm iş bulu­ nuyoruz. Çünkü : 1. A nkara 1968. 35. V. T ekke Şiiri Antolojisi. s.dir. 290. «Kaygusuz Abdal gör ne söyledi» m ısrâı ile biten b ir mesnevisinde Kaygusuz »da «Abdal Mûsâ'ya kul oldı can61) 62) 63) 64) V. 188. Daha önce anlattığım ız «menkabevî hayat» bölüm ünde Kaygusuz etrafın d a gelişen b ü tü n menkabelerin Abdal Mûsâ ile bağlantılı olduğu açıkça görül­ m ektedir. İstanbul 1936. 63 . Mûsâ maddesi. C. yüzyılda yaşam akta­ dır. s. Bizim ilk defa hülâsa ettiğimiz Menâkıbnâme'de olduğu gibi bugüne k ad ar tanıtılm ış b ulunan diğer Kaygusuz m enâkıbnâm elerinde de“ Kaygusuz.

Y ıl: X I/4. (Edirneli Mecdî Efendi Tercümesi). s. Ancak bu târihi. Abdal Mûsâ hakkındaki bir araştırm asında Puad Köprülü de onun XIV. Şubat 1973. M ustafa ÂIî*^ ve B ursah Beliğ’de™ Abdal M usâ’nm Bursa fethine iştirak ettiği ifâde edilm iştir. şüphesiz k i onun (yaşadığı devre ışık tu tan b ir ibâredir. İstanbul 1269^ s. 2. v. gazâ sırasında b ir yeniçerinin üsküfünü ba­ şına giydiği ve elfî tâcm esasının bu olduğu Âşıkpaşazâde'de kayıtldır“ . 5. Şu 65) 66) 67) 68) 69) 70) 71) Mar. 64 . Tâcü-t . 406. Ahdal Mûsâ.tevârih. T ürk K ültürü. s. asırda yaşam ış b ir şahsiyettir’*.. Abdal M ûsâ’nın O rhan Gazi zam anında b ir gazâya iştirak ettiği. Esâsen bugüne kad ar yapılan b ü tü n araştırm alard a bu husus kabul edilm ektedir.^azâde Tarihi. Taşköprülüzâde. bâzı araştırıcıların kabul ettiği gibi onun doğum yılı olarak kabul etm ek m üm kün değil­ dir. s. Bu durum da Kaygusuz’un da Abdal M ûsâ’ya XIV. Sayı : 124. Şekâytk-ı Nüm âniye. Kavsrusuz’un «Dilsüsâ» sm da geçen «İmdi bu der­ viş dahi M uhanuned M ustafa’nım sekiz yüz yılında geldi» ibâresi. Söz konusu ibâreden önceki ve sonraki cümleler m ânâ bakım ından b u ibâreyle bağlantılı değildir. İstanbul 1279. İstanbul 1277. Güldeste-i Riyâz-% İrfân. M ustafa Alt. Hoca Sâdeddin. 64.Çekdi elini iki cihandan»^ beyti ile Abdal Mûsâ'ya intisap ettiği husûsunu bizzat teyid etm iş olm aktadır. 134 a Â!ş%kpa. C. Künhü’I-ahbâr. B ursa 1302. asırda yaşadığı fikrindedir. asırda intisap etmiş olm ası gerekir. 33.dan . Ayrıca Taşköprülüzâde*^ Hoca Sâdeddin“ . İstanbul tab ’i. 205. 213. s. 2. 206. c. Şu halde Abdal M ûsâ'nın y aşa­ dığı devrin. BursalI Belîğ'. Demek ki Abdal Mûsâ XIV. Kaygusuz’un yaşadığı devre de ışık tutacağı tabiîdir. s.

800 târihini Kaygusuz’un hayâtındaki baş­ ka b ir safha olarak kabul etm ek zarûreti vardır. Şu halde Kaygusuz’un doğum târih in i H. H. 742 ilâ bu târih ten sonraki 15-20 yıl için­ de doğmuş olabilir. Y. 3. İshak Beğ ve İbni Fenârî isim leri. 800 târihini R N u r’un ka­ bul ettiği gibi. Biz bu 58 yaşı âzamî b ir had olarak kabul etmekteyiz. Kaygusuz’un M ısır’a geliş târih i olm asıdır. O. K ocatürk daha önce de kaydettiğim iz gibi 65 . R. 742’den geriye gidemiyeceğini rah atça ifâde edebiliriz. Onun şiirlerinde geçen M urad Han. H. bizce bâzı araştırıcıları yanıltm ıştır. Çünkü H. M. Kaygusuz’un bâzı şiirlerinde geçen târih î şahsi­ yetler de onun yaşadığı devir hakkm da fikir verm ekte­ dir. Şu halde bahsi geçen H. 742 olarak kabul etm e­ sek bile. Kaygusuz’un 18 yaşında Abdal M ûsâ’ya intisâbı ve kırk sene ona hizm et etm esi dolayısıyla 58 yaşında M ısır’a geldiğini kabul etm ekte ve 800’den 58’i çıkararak H. Dağh ve V. M. Dolayısiyle Kaygusuz. 742’de doğduğunu yazm aktadır.halde ibâreyi m üstakil olarak anlam ak zorundayız. 800 yılını Kaygusuz’un doğum târih i olarak kabul edersek onun Abdal M ûsâ’ya intisâbı keyfiyetini reddetm em iz gerekir. «Sekiz yüz yılında geldi» ifâdesi açıkça «dünyaya gelmeyi» yâni «doğmuş olmayı» belirtm ez. Nur. Bu hu­ susta akla en uygun ihtim al. Çünkü M enâkıbnâm e’deki «kırk yıl» meselesini gerçek olarak kabul etm ek şart değildir. M etinde «dünya» kelimesinin düşm üş ola­ cağı h atıra gelirse de biz bu ihtim âli de v ârit görm üyo­ ruz. M ısır’a 58 yaşından önce de gitm iş olabilir. daha çok b ir yerden gelmiş olmayı anlatır. Bu ifâde h er halde Yunus E m re’nin Tabduk E m re’ye «kırk yıl» hizm et etm esi rivâyetinde olduğu gibi geleneğin neticesi olm alıdır.Bu ise birinci m addede zikrettiği­ miz Kaygusuz’un Abdal Mûsâ ile olan alâkasına dâir de­ lillerin hepsini reddetm em iz m ânâsına gelir. .

1. 17. Dağh’yı yanıl­ tan her halde «İbni» kelim esidir. İstanbul 1971. Çünkü şiirde «İbni Fenârî’ye varıp fetvâ bulmak» tan bahsedilm ektedir. 2. İshak Beğ ve İbni F enârî’nin XV. asır ricâlinden olduğu şüphesizdir. 254. 73) 74) 66 . s. Dağlı bu noktadan hareketle Kaygusuz'u da XV. İstanbul 1340. 65-6 6 . BursalI Mehmed Tâhlr. H albuki Alâeddin Ali. buradaki İbni Fenârî’nin Muham­ med Şemseddin değil onun to ru n u olan ve 1497’de ölen Alâeddin Ali İbni Fenârî olduğunu kabul etmeye mütemâyildir” . e. tzaKh Osmanlı Tarihi Kronolojisi. 1424-1430 yılları arasında E dirne’de Şeyhülislâmlık yap­ mıştır^^. Ancak M.b u şah ıslan XV. Dağlı. e. s. Y. Murad’dır. Bizce bu şiirlerde geçen Murad Han 1421 . 313-314. B urada M. asır­ da yaşam ış ikinci b ir Kaygusuz olduğunu ileri sürm ekte­ dir. Murad Han. İbni Fenâıi olarak Kaygusuz'un şiirinde yer alan zat. Fenârioğlu M uhamm ed Şemseddin. nu : 79/2. Dağlı. Kocatürk. M. C. V. F âtih Zamanında Teke İli. s. tsm âil Hftmi Dânişmend. B arbara Flemmlng. s. İkinci baskı. Y. İstanbul 1975. g. s.1451 târihleri arasında E d irn e’de hü­ küm darlık eden 2. XV. e. Y. Osmanlı Müellifleri. Bizce bu doğru değildir. BursalI Mehmed Tâhir.. yüzyıl ricâli olarak kabul etm ektedirler. 118-119. ricâlinden sayarken. Alâeddin Ali İbni Fenârî ise ancak Fâtih devrinde kazas­ kerliğe kadar yükselm iştir’''. «İbni Fenârî» olduğu gibi. a. Y. a. 1. TTEM. Mu­ rad devrinde fetvâ m akam ı ise Fenârioğlu Muhammed Şemseddin tarafınd an deruhte edilm ektedir (1424-1430). Cilt : 1. yüzyıl. a. M. g. Cild. ilk Osmanlı Şeyhülislâmı FeMârioğlu Mevlânâ Muhaıtımed Şemseddin’dir.. s. Mevlânâ Şemseddin Muham72) B ak : Ahmed Refik. g. 38.M..

s. İsh ak Bey maddesi. 66. B ü yük Türkiye Tarihi. F âtih devrine âit olan b u defterde söz 'konusu zâtın adı aynen «Fenârîoğlu Mev­ lânâ Şemseddin» olarak geçm ektedir^ Anlaşıldığına göre «Fenârî» lakâbı. 2. İbni Fenârî’nin adının geçtiği şiir... Murad II maddesi. e. 1. b u sülâle için Mevlânâ Şem seddin’den de önce kullanılıyordu. T ürk Ansiklopedisi. Edrene şehrinde bu gün Bir dükkân aldum klrâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya • ••••••• Sor bana garîb inisin Bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi . g. 605. 400. Murad devrinde Üsküp Sancak Beği ve 1465’de ölen Semendire fâtihi Gâzi İshak Beğ’dir’''. 230. s. Yılmaz öztuna. m. g. Mevlânâ Şemseddin'e Ada karyesinin verilmesi hususunu «Defteri-i Evkâf-ı Vilâyet-1 Teke»den iktibas eder. C. Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam 75) 76) Ahmed Refik. İshak Beğ’e gelince b u zât. tkinci Cilt. s. s. Bak : lA. bize Kaygusuz’un hayatı hakkında m ühim bâzı ıbilgiler verm ektedir. Ism âil Hâml Danişmend. 67 . XX. İstanbul 1977.med de «İbni Fenârî»dir. a. 204-205. 607. a. 397. Bu şiirden bâzı p arça lan aşağıya alıyoruz. s. C. 613. Ahmet Refik.

yine bu tâ rih ler arasında Anadolu’dan Rum eli’ye gelm iştir. V. v. 333a-b. Şiirden anlaşıldığına göre Kaygusuz.Eydür yiğit gel içerü Döşek getürsin câriye • ••••••• Eydür ki bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunde esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye Ol kandan kurtılmaga Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki âceb Varsam İbn-i FenârVye Murâd H ân’a vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bî-çâre Uğradı bir haşarıya^ İbni Fenâri. İshak Beğ’in adının geçtiği şiirden de bâzı p arçalan kaydedelim : 77) Dîvan. Mar. Mahir'in göremediğini zannettiğim iz bu şiirden Kaygu­ suz’un Rum eli’ye yabancı olduğu anlaşılm aktadır. 68 .. O hal­ de Rum eli’de doğup büyüyen ikinci b ir Kaygusuz Abdal düşünülemez. 2. Murad’ın pâdişahhgı devrinde ve 1424-1430 tarihleri arasında Edirne'de şeyhülislâmlık yaptığına göre bu şiir de bu târih ler arasında yazılmış olm ahdır.

Murad devrinde R um eli’de bulunduğu­ nu gösteriyor. Bu şiirde geçen «Filibe» ve «İshak Beğ» isim leri de K aygusuz'un 2. gerek üslûp gerek konu bakım ından daha önce kaydettiğim iz şiirle b ir benzerlik arz etm ektedir.335a. v. Çünkü şiir. O rada da M urad H an'ın adının geçtiği be­ yitler şöyledir : 78) Dîvan.Filibe’de yinilen Bir kan sevdi beni İgen igen dikdürür Bana yini kaftânı îsh a k Beg’e söylesem Hâlûmi ’arz eylesem Kandan kurtannaga Ola mı ki dennâm Bu Kaygusuz Abdâl’un Dervîş-i miskin hâlin Şöyle geçer mi 'aceb 01 karıyla devrânı Ne karı var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam kurbânı’® Bu şiirden de ikinci b ir K aygusuz'un bulunduğuna hükm etm ek m üm kün değildir. Mar. 69 .. 334b . Birinci şiirde ise Kaygu­ suz’un A nadolu'dan R um eli’ye geldiği açıkça belirtili­ yordu. Kaygusuz’un M urad H an'dan bahsettiği b ir şiiri daha vardır.

A ralık 1968. g.. m. Dağ-lı. g. Onsekiz yaşında Abdal M ûsâ’ya intisap ettiğine göre bu intisâbın H. Nur. B arbara Plemmlng. M. Menâktbnâme. s. Abdülbâki Gölpınarlı. e. e. 760/M.. 742/M.42 — H. g. s. 7. 8. a. 81) 82) 83) 70 . s. sahifeden sonraki fotokopi. F. s. s. M. D aflı. 3..59 . g. TM. s. a. Köprülü. g. a. 78. 117. 780/M.târihleri arasında doğmuş olabileceğini ifâde etm iştik. Kaygusus Abdal. IV. s. Çalışmamızın «Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir» bölüm ünde Kaygusuz Abdal’ın H.Bize bin mut pirinç dise M urâd Hân Dahi on bin koyun bile yimeğe M urâd H ân’a halvet anlatsa sözi Kapu’da kim bile veziri söge” 2 .. Alâiye Sancağı Begi’nün oğlu idi» şeklinde açıkça belirtilmektedir*'. m. v. Şu halde Kaygusuz Abdal'ın âilesi hakkında bilgi edinmek için Alâiye beylerini araştırm ak gerekm ektedir. a. 79) 80) Dîvan.. Rıza Nur. m. g. AG nüshası. Misinada Bektaşilik. 296b-297a.. e. R. 1358 . 204. Mar. Menâkıbnâme. 1378-79 târihleri arasında olm ası gerekir. a. 762/M. AG nüshası. 395.. Sayı : 207. Ailesi Kaygusuz Abdal'ın Alâiye Sancağı Begi'nin oğlu olduğunda 'bütün araştırıcılar birleşmektedir®®. «Gaybî’nin babası Alâiye Sancağı Beg»*^ şeklinde söz edilm ektedir. T ürk Dili. s. 1360 . a. Y. s. Tschudi.. Y. 10. 14.H. Menâkıbnâm e’nin m üteâkip sayfalarında da Kaygusuz’dan «Alâi­ ye Sancağı Begi oğlu Gaybî Beg»“.61 . 1341 . Çünkü eldeki Kaygusuz Imenâkıbnâmelerinde b u husus «Dilgüşâ sâhibi Kaygustız Baba Sultan k. s. Cilt. 91.

1364-65 târih li b ir ha84) 85) 86) 87) Mükrlmln Halil Yinanç. a. bu Alâiye Beği'nin adının bilinm ediğini yazı­ yorsa da Kalkaşandî’nin kaydından bu beyin Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin olduğunu tahm in edebiliriz. 71 . 1332 . Alâiye’lilerin m ukavem eti ve K aram anoğlu’nun yardım ı sayesinde akam ete uğratılmıştır®^. 288. 1364’te Antalya’yı K ıbrıs K ralından alm ak için denizden b ir donanm a yollamış. 1336-37 y ıllan arasında «Karamanoğullanmn buraya hâkim olduğunu ve onlar nâmına Yûsuf adındaki zâtın burasını idâre ettiğini söyler»®^ B undan sonra Alâiye beyleriyle ilgili ilk kayıt 1361 yılma âittir. 730/M. Alâiye beyini kendisine tâbi olmaya m ecbur etm işti. 1361’de Kıbrıs Kralı Pierre. 733/M. s. yâni 767 R am azan’m dan b ir ay sonra Mı­ sır S ultanı’na b ir m ektup yazdığını kaydeder®^ Ayrıca Şarki Karaağaç'daki H. Şihâbeddin Ömerî de «Mesâlikü’l-ebsâr» adh eserinde H. «bu şehrin Karamanoğullanndan Yûsuf Bey tarafından idare edildiğini ve şehirden on mil mesâfedeki sarayında oturan bu bey ile görüştüğünü ve ikrâmına nâil olduğunu söyler»®^. a. Aynı Alâiye Beği. 767/1366 R am azan'ındaki b u teşebbüs.Alâiye Beğleri hakkındaki ilk ınâlum âtı îb n i Batuta ’dan edinmekteyiz. Alâiye maddesi. ÎA. 737/M. y. a. y. y. Hüsâmeddin Mahmud bin Alâeddin’in 767 Şevval’inde. Bu kayıttan M. 766/M. H. C.33 târihlerinde Alâiye Beği'nin K aram anoğullanndan Yûsuf Beğ olduğunu öğreniyoruz.30 . Mükrimün Halil Yinanç. Çünkü Kalkaşandî. 1329 . onun b u hareketine kızan Pierre ise 1366'da b ir donanm a göndererek Alâiye’yi alm aya te­ şebbüs etm iştir.H. 1.33'te Alâiye’ye ge­ len İbni B atuta. 1332 .

a. g. 86. Demek ki 1361’de K ıbrıs K ralm ın kendi­ sine tâbi kıldığı Alâiye beyi de H üsâm eddin M ahm ud’dur.Alâeddin . Alâiye'nin Oba köyünde harap b ir vaziyette bulu­ nan Güîfeşân Câm ii'ndeki iki kitabede de bu beyin adına rastlıyoruz. Erten. s. onun babasının da Yusuf Ömer olduğu anlaşılm aktadır. 1373 târihinde M übârizeddin Mah­ m ud Beg (Teke Beğ). İstanbul 1940.H üsâm eddin Mah­ m ud ailesinin K aram anoğullarm dan indiği hususu ya­ nında. H. 1333 (?) . b u âilenin b ir tarafının Anadolu Selçuklularına 88) 89) Süleyman F ikri Erten.74’den sonra hangi târih te beyliğinin sona erdiğini bilemiyoruz. Alâiye ve M anavgat Em irlerinin de yardım ıyla A ntalya’yı K ıbrıslardan geri aldığı sıra­ da da Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud’dur. 1340'larda ve 1350'lerde H üsâm eddin M ahm ud'un 1361'den önce hangi tâ rih te Alâiye Beği olduğunu ve 1373 . Mezkûr târihî kayıtlar ve kitâbelerden H üsâm ed­ din M ahm ud’un balbasının Alâeddin. e„ s. Y ukarıya aldığımız b ü tü n b u kayıtlardan çıkan ne­ ticeye göre 1333’de Alâiye Beği K aram anoğullarm dan Yûsuf. F.m am kitâbesinde de M ahmud bin Alâeddin b in Yûsuf kaydı vardır**. Şu halde H. 1373-74 târihlerini taşıyan bu kitâbelerde bu zâtın adı «Em îrü’l-mu’azzam M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf bin K aram an» ve «Em îr M ahmud bin Alâeddin bin Yûsuf ’Ömer» şekillerinde geçmektedir*’. Yusuf Ö m er’in de K ararnanoğullarm dan olduğu hem İbni B atuta ve Şihâbeddin Ö m erî’deki kayıtlardan. 755?M. S.1373 (?) seneleri arasında Alâiye beyliği­ ni idâre eden Yusuf Ömer . 72 . 774/M. A ntalya Târihi II. 72. hem de Güîfeşân Câmii kitâbesinden açıkça belli olm aktadır.

Ş. 89. a. M ezkûr sü­ lâlede Alâeddin ve Kılıç Arslan (1451’de Alâiye’yi Osman­ lIlara terke m ecbur kalan son Alâiye Beği) gibi Selçuklu S ultanlarının isim lerini taşıyanların bulunm ası da bizce bu rivâyeteleri desteklem ektedir. Alâiye’yi fethe­ den Selçuklu Sultanı Alâeddin K eykubad’m Alâiye’yi kasdederek «kuvvetli yagı rû m m em âlikîne hücum edüb bizüm evlâd ve ahfâdım ız m ukâvem et edemeyüp hezimet bulacak olursa. g. Uzunçarşıb.1373(?) târihleri arasındaki bu üç Alâiye beyinden hangisidir? Bizce bu husustaki en kuvvetli ihtim al. H üsâm eddin M ahmud Bey üzerinde toplanm aktadır.. B.132. 92. H. Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârih-i Âl-i Selçuk’undaki. Yinanç. 188. s. s. «XV. Anadolu Beylikleri.. g. Yinanç. Teke Eli ve Teke Oğullan. Tekindag. O 12/1..8 . Y. kendi devrindeki yabancı kaynaklarda «Taica Tacca» adıyla geçmektedir^^ F âtih devrine âit «Defter-i 90) 91) 92) M. Çünkü 1361 -1373 yılları arasındaki oniki sene zarfında Alâiye Beği H üsâ­ m eddin M ahmud ile Antalya Beği M übârizeddin Mehmed.dayandığı rivâyetini de kaydetm em iz lâzımdır. 93) 73 . s. s.O ğullan mad. asırda Alâiye beylerinin Selçuk neslinden indiği hakkında b îr an'anenin m evcut olduğunu»” zikretm ektedir. e. Ayrıca Cârniiı-d-Düvel’de de Alâiye Beğlerinin «Selçuk Sultanı­ nın kızının oğullarından» geldiği kayıtlıdır’*. m. ^ Acaba Kaygusuz Abdal’ın babası. Tarih Enstitüsü Dergisi. tA . H. «. g. H. Teke . 128 . 6 5 -6 7 . İstanbul 1977. I. Tekindag. Sayı : 7 . s.. Flemming. bâzı bu kaleye ve bazı Sinob!a ilticâ kıla1ar» şeklindeki sözlerine ve Târih-i ÂI-i O sm an'ların b ir kısm ındaki rivâyetlere dayanan M. a. K ıbrıs kiralına karşı yapılan çetin savaşlarda dâim â b e­ raber bulun m uşlar dır’^ Antalya Beği M übârizeddin Meh­ med. M. m. 131. Teke Oğullan maddesi. 129. Yinanç. Ş. 1333(?) . A nkara 1969. s.

m. 28. a.. çocuklara dedele­ rinin adının konulm ası pek yaygın b ir gelenektir. Kaygusuz Menâkıbnâmesi’nde de Gaybî Beğ’in babası. 86. 6 . Tekindag:. Ayrıca Kaygusuz'un Minbemâmesi’nde geçen : Âşık olsam adum tenbel 'Âlâyi Eğer sofi isem dirler mürâyi m ısrâlarından’^ Kaygusuz’un asıl adının A 1 â y î yânil Alâeddin olduğunu kuvvetle tahm in edebiliriz. s.10.. A. s. babasının Hüsâmeddin Mahmud. M uahhar Osm anh târihlerinin de Mübârizeddin Mehmed’den «Emîr Teke» veya «Teke Beğ» olarak bahsettiklerini kaydeden Ş.. a. g. a. Ergun. s. e. g. g. AG nüshası. 12T-131. Tekindağ. M enâkıbnâm e’de «Abdal Mûsâ’ya» karşı «Teke Beği» ile birlikte hareket eden Kaygusuz’un babasının târih î kaynaklarda K ıbrıs kralına karşı «Teke Beğ»le m üşterek hareket eden Alâiye Beği Hüsâmeddin Mahmud olması pek m uhtem eldir. Bu yay­ gın geleneğe dayanarak Alâeddin Gaybî’nin (Kaygusuz Abdal). 131. 134. dedesinin Alâ­ eddin bin Yusuf olduğunu tahm in edebiliriz. Men&kibnâme. B. m.. 105-108. s. m. s. Flemming. 131. Refik. 69. 72. N. 74 . 94) 95) 96) 97) Ş. Tekindağ’a göre Antalya beylerine «Teke-Oğullan» adını veren de aynı beydir^^. B ektaşi Şâirleri ve Nefesleri^ C. S. 118. a. s. g. 50. Bilâkis. AG nüshası. Ş. 1 -2 . s.Evkâf-1 Vilâyet-i Teke» de de bu beyden «Teke Beğ» ola­ rak bahsedilm ektedir’"'. Alâeddin adını taşıyan b ir şahsın babasının da Alâeddin adını taşı­ m ası pek uzak b ir ihtim aldir. 94-102. MenâkibnAme. oğlunu Abdal M ûsâ’nın elinden alm ak üzere «Teke Beği» ne m üracaat eder ve «Teke Beğî» ile birlikte Abdal Mûsâ üzerine ordu y ürütürler’*.

C. e.. 36-37. asıl adının «Ahm ed Gaybî. Y. nu . Ancak Kaygusuz’un asıl adının sâdece G a y b î olduğu düşünülemez. N. O halde Kaygusuz’un asıl adının b ir başka isim olm ası icap eder. Bu husus üzerinde şim ­ diye kadar sâdece M. 28. «Gaybî». 1 . Ali Em îri Bl. g. Dağlı. daha çok ikinci b ir ad veya m ahlâs intibâım uyandırm aktadır. S. Kaygusuz'un D olabnâm e’sindeki b ir m ısrâda da onun adı geçm ektedir. AG nüshası. e. 1 . Dağlı durm uş. 99) 100) 101) 75 . Mehmet Gaybî ve em sâli gibi» b ir şekli ol­ m ası icap ettiğini b elirtm iştir’’.2 .. Adı ve Mahlâsı Bugüne kadar yapılan araştırm alard a Kaygusuz Ab­ dal’ın asıl adının «G a y b î» olduğu üzerinde birleşilmişmiştir®^ Çünkü M enâkıbnâm e’de «G a y b î» adı açıkça zikredilm ektedir. a. 33b. e. Ergun. s. Ergun. Sadeddin N üzhet’in «Alâî Gaybî bunda tekke kılmaz» şek­ linde okuduğu’® ' m ısrâ bâzı nüshâlarda yoktur.. N. Millet Ktp. Görüldüğü gibi birinci m ısrâda Kaygusuz. s. 797. Kaygusuz’un M inbem âm esi’ndeki b ir beyit bizce bu noktaya açıklık getirm ektedir. a. Menâkihnâme. C. adının «Âlâyî» (Alâî) olduğunu açıkça ifâde etm ektedir. S. s. (Manzum E serler). 26. bir yanlış okum adan İbârettir. Çünkü Türk halkı arasında «Gaybî» kelimesinin isim olarak kul­ lanıldığı pek görülmez. s. v. g. g. Beyit şö y led ir: Aşık olsam adum tenbel Alâji Eger sofi isem dirler jnürâyî^*’. Bizdeki 98) T ürk Ansiklopedisi’nde Kaygusuz Abdal maddesinde ^Gaybî» nin b&zı nüshalarda «Kaygı» olduğu şeklindeki kayıt. M. a. Y. «Gaybî» nin Kay­ gusuz’un göbek adı olm ası gerektiğini. 50.2 .3.

Bak : «Âüesi Bölümü» 76 .M enâkıbnâme nüshâsının 39. Ayrıca kafiye ve veznin de b u kısalt­ m ada âm il olduğu âşikârdır. a. Tahminimize göre bu zftt Kaygusuz’un dedesidir.. Kaygusuz Abdal’a da verilm iş olabi­ lir. Rıza N u ru n tanıttığı yazmada ise aynı m ısrâ «Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılmaz» şeklinde verilm iştir’^. Aynı ad. Bedri» olarak kısaltılm ası gibi «Alâeddin» de «Alâî (Alâyî?)»ı olarak kısaltılm ıştır. âile içinde Alâeddin adının kullanıldığını gösteriyor. sayfasında bu m ısrâ «olub1ar Gaybî bunda tekye kılan». Alâlyc Beylerinden Hüsâmeddin Mahmud un babasının adı Alâeddin bin Yusuf’tur. m. 87. Pertev Paşa. n u . s. «Seyfeddin. Şemsî. E rgun'un hangi nüshâya dayandığım bilmediğimiz «Âlâî Gaybî» şekli bizce en eski ve doğru şekil olup Kaygusuz Abdal’ın hakiki adı­ na delâlet eder. Alâiye beyleri arasında da Alâeddin isimli b ir şahsın bulunm ası"’ ^ ve ayrıca b u beylerin Selçuklu Sultanların­ dan (dolayısiyle Alâeddin K eykûbad’dan) indiği hakkındaki rivâyet. Y ukarıdaki delillere istinâden Kaygusuz Abdal’ın asıl adı bizce « A l â e d d i n G a y b î » dir. Bedreddin» gibi isim lerin «Seyfî. Buna b ir örnek olarak şu beyti g österebiliriz: 102> 103) Rıza Nur. N. 619/29’daki yazm anın 199b varağında «bilün Kaygulu bunda tekye dutm az» şeklindedir. Bizim kanâatim ize göre «Âlâî (Alâyi?)» kelimesi Alâeddin’in kısaltılm ış şeklidir. S. «Kaygusuz» m ahlâsını kullanm akta­ dır. Rıza N u r’a göre kelime «Alâiye’nin (Alaylı)» şeklinde bozulm asından ib a re ttir ve Kaygusuzu n m em leketine delâlet eder. Şemşeddin. Gaybî Beğ. g. şiirlerinin büyük b ir çoğunluğunda «Kaygusuz Abdal».

G ay b î Beg. Şu halde Gaybî Beğ'e «Kaygusuz» m ahlâsını veren. 340b. 104) 105) 106) 107) 108) Keçe Divan. Sultan Abdal Mûsâ H azretlerinün âsitânesinde kaldı. R. AG nüshası. şim den sonra Kaygusuz oldun didi. Sultan bu nutkıyla begzâdenün ism ini «Kaygusuz» diyü söylerdi. Menâlcibn&me. Taaa/ovuftam. Andatı sonra adı (Kaygusuz) oldı»“’ ® . Gölpınarlı. Cân ü dilden erenlere hizm et kıldı.Kaygusuz Abdâl’d u r adum v ard u r benüm b ir nemed ü m “> ^ Om dahi oda salam dahi benüm nem alalar"^^ Alâeddin Gaybî’nin b u m ahlâsı alışı M enâkıbnâm e’de şöyle anlatılm aktadır. 12. Yunus E m re ve Tasavvuf. Mar. 77 . Sultan Abdal Mûsâ H azretleri sün­ net nazarıyla Gaybî’nün yüzine bakup e y itd i: Kaygudan rehâ buldun. Dilimize Geçen Deyimler ve AataSzlerl. v.. Gaybi yüz yire koyup m eskenet gösterdi. 191. s. s. A. BektagiUk Tetkikleri. « . s.. Ayrıca «Kaygusuz» kelimesinin Bektâşiler arasında esrar'®^ ve pilâv'*’ * m ânâsında kullanıldığı bâzı araştırıcılar tarafın d an ifâde edilm ektedir. İstanbul 1928. H asluck (ter. Bu husus ta rik at an an esin e de uygundur. s. 18. M enâkıbnâm e’de bu m ahlasın verilişinin sebebi olarak gösterilen «kaygu­ dan rehâ bulm ası» yâni Teke Beği’nin ordusunun mağlup olması ve Gaybî'nin babasının artık kendi rızâsıyla onu Abdal M ûsâ’ya bırakm ası keyfiyetini b ir rivâyet olarak kabul etm ek lâzımdır. 121.. H ulûsl). H erhalde «Kaygusuz» kelimesinin «dünya kaygısından uzak olma» gibi tasavvufî b ir m ânâ ile Gaybî Beğ’e m ahlâs olarak verildiğini kabul etm ek akla daha yakındır. şeyhi Abdal M ûsâ’dır.

Seyahatleri M enâkıbnâme'ye göre Kaygusuz. 296a.. v. s. s 143. V. 110) V. eserlerinin ism inde ve Menâkıhnam e’de Kaygusuz’dan çoğunlukla «Kaygusuz Baba». s. Kaygusuz birkaç şiirinde kendisinin «Miskin Kaygusuz»”^ «Miskin Sarâyî»”^ ve Kul Kaygusuz* olarak da bahsetm ektedir. 44 7S . 4. Bizce Kaygusuz’un «S a r â y î» m ahlâsm ı kullanm a­ sının sebebi kendisinin b ir «Sancak Beği’nin oğlu» olma­ sıdır. Ylnanç. Bektaşi an'anesinde. Vize’ye bağlı Saray kasabasından olduğu için Sarâyî m ahlâsm ı kullanm aktadır””. Sarâyî m ahlâslı Kaygusuz Abdal'm XV. *) Menâkıbnâme. V. H. M.Kaygusuz'un diğer b ir m ahlâsı «S a r â y î» dir. 111) M. 312a. K ocatürk'ün tah­ m inine göre Alâiye’li Gaybi'den ayrı b ir şâir olan ikinci Kaygusuz Abdal. s. «Kaygusuz Sultan» ve «Kaygusuz Sul­ tan Abdal» diye söz edilm ektedir. AG nüshası. . 3 1 0 a-b . lA . M ısır’a gitmiş. Alâiye beylerinin «şehirden on mil mesâfede» b ir saray­ ları olduğunu zikretm ektedir”’. çalışm am ı­ zın Doğum Târihi ve Yaşadığı Devir bölüm ünde iki ayrı Kaygusuz Abdal olamıyacağmı belirtm iştik. T ekke Şüri Antolojisi. Şu halde bu m ahlâsm da Rum eli'de Saray kasabası ile b ir ilgisi ola­ maz. 113) Mar. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyaret eden İbni B atuta. Vasfi M ahir K ocatürk. 288. 266. 2 6 a -b . Alâiye maddesi. Bi­ zim tesbit ettiğim ize göre yedi şiirinde S a r a â y î mahlâsm ı kullanm aktadır“® . Kocatürk. asırda yaşam ış b ir başka şâir olduğunu ileri sürm ekteydi. Cilt. «Baba Kaygusuz». 296a. Hi­ caz’da hac farizâsım ifâ etm iş ve B ağdat yoluyla tek rar 109) Mar. 300b-301a. Biz. Y unus’da da görülen bu «miskin» sıfatı yine tasavvufî b ir m ânâ taşır. 112) Miğlâtanâme. 314a-b.. 1. M.

s. îskenderiye ve Şam tüccarlarının ticaretle meşgul olduğunu. g. m. N u ru n ifâdesi. 85. 114) 115) 116) 117) R. 85. 288. Dimyat vesâire beldelere kereste ihraç edildiğini ifâde etm ektedir”^ Şu halde o devirde Alâiye ile M ısır arasında ticârî b ir köprü m evcuttur. N u ru n bu tahm inine iştirak ediyor ve Kaygusuz Abdal’ın mürîdleriyle b eraber Alâiye’den gemi ile D im j'at’a çıktığını kabul ediyoruz.Abdal Mûsâ Tekkesi’ne dönm üştür. m enâkıbnâm enin K âhire nüshâsını tanıtırken Kaygusuz’un Alâiye’den gemi ile hareket ettiğini"^ kaydediyorsa da m etni verm ediğinden bu husu­ sun m etinde yer alıp alm adığını anlayamıyoruz.. m etne dayanm ak­ tan çok b ir tahm in olsa gerektir. Bizim eli­ mizdeki m enâkıbnâm e nüshâsm da ve diğer neşirlerde Kaygusuz'un Alâiye'den hareket ettiğine d âir b ir kayıt bulunm adığına göre. N itekim 1333’de Alâiye’yi ziyâret eden îb n i Batutu. Dilgüşâ’daki «İmdi bu d-ervîş dahi Muhamm ed M ustafa’nun sekizyüz yıhnda geldi» kavdım naza­ ran ”^ Kaygusuz’un M ısır’a H. Yinanç. D im yat'tan gemilere binip Nil yoluyla Bulak îskelesi’ne varırlar. a. g.. tA. R. a. AG nüshası. s. m. R. Kendisi de Alâiye’li olan Kay­ gusuz’un bu uzun seyahattan önce ata yurdu olan Alâiye'ye geldiğini ve oradan gemi ile M ısır’a hareket ettiğini düşünebiliriz. 89.. 800/M. n . e. s. K ahire’de) ne k adar kaldığını bilm iyorsak da b u rad a Kaygusuz’un inşa ettirdiği K asrü’l-’ayn adlı tekkenin kapısında 807 târihinin yazılı bulunduğu kaydı”’. M enâkıbnâm e’ye göre. N ur. P. 92. 79 . s. Biz de R. N ur. m. B ak : Doğum Târihi ve Yaşad\ğ\ Devir bölümü. 1397 . s. a. R.. Krten. H. M ısır'a gitm ek için Anadolu’nun neresinden hareket ettiği M enâkıbnâm e’de kayıtlı değildir. M ısır’da (Mısır-ı K adîm ’de. S. ay n ca Alâiye’den îskenderiye.. 27. g. a. g. N ur.98’de geldiği anlaşılıyor. Alâiye’de Mısır. Mendkıbnâme. M.

g. sâdace M ısır Bektaşileri arasındaki bir an’aneden İbâret olduğunu.Şam . a. bunu teyid edecek hiçbir vesika bulunmadığım kaydediyor.Birecik . a. Köprülü.Abdal M ûsâ Âsitânesi.Bağdat . Şiirlerinde Rum eli’deki pek çok yerden bahseden Kaygusuz’un bu ralard an ve Anadolu’­ dan hiç söz etm em esi düşündürücüdür. Köprü lü ’nün de kaydettiği gibi**’ bu hususu teyid eden her hangibir târihî vesika yoktur.H am a .Kaygusuz'un en az bu târih e k ad ar orada ikâm et ettiğini gösterir”*. Fakat târihî vesikanın bu­ lunm am ası b u ralara gitmediğine delâlet etmez.H um us Halep .N usaybin . 80.. 20.Necef K erbelâ . Nitekim onun Rum eli’den bahseden şiirlerinden birinde ^Anadolu’dan geldiği ifâde ed ilm ek ted ir: 118) 119) F. Kaygusuz’un Mısır.Kilis .Musul . F. b ir m üddet Kasr ü ’l-’ayn’da oturduktan sonra m ürîdleriyle beraber hac niyetiyle Hicaz’a hareket ederler.Bağdat . Hicaz. Mısır’da Bektaşilik.Hille . Köprülü. M enâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. s. Bizce M enâkıbnâm e’deki Kaygusuz’un dolaştığı yerlerle ilgili m âlûm atı doğru olarak kabul etm ekte b ir m ahzur yok­ tur.Küfe . . F. Elimizdeki menâkıbnâme nüshâsm a göre M ekke’den şu güzergâhı takip ederek Anadolu'ya g e lirle r: Medine . m. Suriye ve Ira k ’taki seyâhatlerini sâdece M enâkıbnâm e’den öğrenmekteyiz. Köprülü. 25. Kaygusuz ile K asrü’l-’ayn arasındaki münâsebe­ tin. Kaygusuz’un şiirlerinde de b u ralard a dolaştığına dâir b ir kayda rastlam ıyoruz. Onun Menâkıbnâm e’de geçen yerler dışında hiç olm asa Güney ve Batı Anadolu’da dolaşm ış olm ası icap eder.

v.1430 târih leri arasın­ da olduğunu anlıyoruz'^’. Rum eli’­ de «garip»tir ve henüz Rumeli hakkında m âlûm atı olma­ dığından sanm a ki (b u rası) A natoh’d u r şeklinde ikaz edilm ektedir.Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Sordı bana garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan berüye Didüm ki bu dem gelmişem Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Döşek getürsin câriye) • • • • • • • • Eydür ki bu Rûm-ili’dür Sanma ki Anatoh'dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzârîye‘“ Y ukarıdaki şiirden anlaşıldığına göre. B ak : ^Doğum Târihi ve Yaladığı Devir» bölümü. 81 . Demek ki 1424 -1430 y ıllan ara­ 120) 121) Dîvan. Kaygusuz Edirne’ye Anadolu’dan yeni (bu dem) gelm iştir. Mar.. Şiirin devam ında geçen «Fetvâ bulam mı ki-'aceb varsam İbn-i Fenârîye» m ısram dan Kaygusuz’un Anadolu’dan E dirne’ye geliş târihinin İbni Fenârî'nin şey­ hülislâm lığı zam anında yâni 1424 . 333a.

. 333b . 122) 123) 124) 125) K enannda Dİvom Mar. v. v.334a. Divan. v.sında Rum eli’ye geçen Kaygusuz’un buradaki ilk durağı E dirne’dir. Mar... 82 . Kaygusuz Abdal’ın R um eli’deki yerlerle ilgili diğer şiirleri ş u n la rd ır: Evlâdı tutdı beni Y anbolt’da bir kan Velîkin akçası çok Karabaşı kullan Yanbolı’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranun'dadur“ Y ini H am am ’Aon beri'“ # Nt« Filibe'de yinilen Bir kan sevdi beni Igen igen dikdürür Bana yini kaftâıu • • • • • • • • • Kandan kaçsam direm ' Sofya’ya göçsem direm'^ * M anastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm'“. 334a. Mar. Divan. 335a.

Dîvan.. F akat b u rad a bizim için şiirlerin konusun­ dan çok. buralarda geçen yer adları m ühim dir. dd. E dirne’den başka Yanbolu. 126) 127) 128) Bu gürlerde zengin bir kocakarı Kaygusuz’a m usallat olur. benzemesi'^. Bugün Yu­ goslavya sınırları içinde bulunan bu şehirde b ir Kaygu­ suz Mahallesi ve b ir Kaygusuz Çeşmesi vardır'^®. 572 v. bu şiirlerde geçen vak'anın mecâzî b ir m ânâ taşım asıdır. Bu hususta b ir diğer izah tarzı. 19. s. Konu bakım ından diğerlerinden farklı olan Manastır ’la ilgili şiiri takviye eden b ir başka husus da Manastır ’da Kaygusuz’a izâfe edilen yer adlarıdır. Mar. Dag:h. Yanbolu ve Filibe’ye âit şiirle­ rin konu bakım ından b irbirlerine çok. İstanbul 1315. v. ona bir dükkân tu tar. e. a. g.E dim e. E. Çelebi. h attâ bâzı ibârelerin aynı olm ası bu şiirlerin b ir tek şiirin var­ yantları olabileceğini de düşündürm ektedir. Filibe ve M anastır'da da bulunm uştur. Kaygusuz'un bu şiirlerde geçen şehirlerde bulunduğunu tah ­ m in etm ek herhalde yanlış olmaz. Kaygusuz bu kadından kurtulm ak ister.Y ukarıdaki şiirlerden anlaşıldığına göre Kaygusuz Abdal. Seyâhatnâme. 335a. M. 83 . Çünkü h er şiirde aynı vak’anın tek errü rü tabîi değildir.. a V. s. N itekim Filibe ile ilgili şiirin so­ nunda Ne kan var ne koca Ne îrte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbâmyam fcurbânı’^ ^ denilerek şiirdeki konunun aslında hayâli olduğu ifâde edilm ektedir. Y.

412.. S. Kaygusuz’un İbnî F enârî’nin şeyhülislâmlığı dev­ rinde hayatta olduğunu gösterm ektedir. 333b. îb n i Fenârî 1424 129) 130) 131) 132) 133) 134) 135) Ahmed S ırn Baba. g. 1444’de vefat ettiğini yazar’^^ Ahmed S irn Baha’nın verdiği bu ölüm târihini R. Divan. A nnam aria Schim mel W alter Björkmann'^^ ve Rudolf Tschudi'^^ de aynen kabullenm ektedirler. a. 117. a. Rudolf Tschudi. Bâzı araştırıcılar da kesin b ir ölüm târihi vermemekle bera­ b er Kaygusuz’un XIV. 98. Bizce kesin olan husûs. Zira daha önce de bahsettiğim iz E dirne ile ilgili şiirinde ge­ çen «Fetvâ bulam mı ki ’aceb varsam îbn-i F enârî’ye»*^^ m ısrâı. Flemming. a. a sn n ilk yarısında öldüğü m uhakkaktır. a. asrın ilk yarısında yaşadığını kaydederek onun XV. s. Bize göre de Kaygusuz’un XV. onun 1424 târihinden önce ölmediğidir. e. m. 25.. s... Ahmed Sırrı B aha’nın verdiği 1444 târihini ihtiyatla kabul etm ek m üm kündür. Mar. e. Mısır’da Bektaşilik. v. 398.. Anna M arla Schimmel. asrın sonlarında ve XV. a. Ö lüm ü ve Mezarı Kaygusuz Abdal’ın ölüm târihi hakkında h er hangib ir târihî vesika mevcut değildir. e. M ısır’daki son Bektâşî şeyhlerinden Ahmed S ırrı Baba. Sâdece. R. hiçbir kaynak belirtm eden Kaygusuz Abdal’ın M. 20. s. d. m. bizim tah­ minimize göre Anadolu’ya veya M ısır’a dönm üş olm alı­ dır. Banarlı. g. g. s. Nur. 5. g. s. g. B. s. N. Köprülü. W alter Björkmann. a. s. g. a. yüzyılın birinci yarısında ölm üş olduğunu kabul ederler'^. 203.. F.R um eli'de uzun seneler kalan Kaygusuz. m... g. Nur'^®. 84 .

K öprülü. 1981 târihli Egypt adlı eserde kaydedildiğine göre M ukattam dağında orjinal adı Kaygusuz olan Abdullah el-Mağaverî'nin mezarı vardır*"". m ağaralar» görmüşlerdir'^^. a. a. M ısır'da bulunduğu sıra­ da. a. g. 29. 1883’teki «Le Caire et ses environs» adlı eserine göre. m. H al­ buki Evliya Çelebi. Nur. m. a. M ukattam tepesinde Şeyh Cûşî tekkesinden bahsetm ektedir’^^. s. a s n n ikinci nısfı baş­ larında yapılm ış ve sonradan B ektaşilerin eline geç­ miş» olm ası gerektiği kanâatindedir'^’. a. aynı asrın ikinci nısfında. a. 85 . g. y. A. Bu bilgelere dayanan F. asrın ilk m sfınd abu M ukattam tepe­ sini kemâl-i dikkatle tetkik etm iş olan Pococke ve Perry b urada tekkeler değil. m. 95 . s.târihinde şeyhülislâm olduğuna göre K aygusuz'un ölüm târihi 1424’ten eskiye gidemez. a. g.. Kaygusuz Abdal’ın ölüm târih i ve m ezarı hakkında iki rivâyet m evcuttur : 1. H asluck’un kaydet­ tiğine göre «XVII. N ur. eskiden kerpiç ile yapılm ış olan ve 1772’de tâm ir edilen tekkenin bulunduğu M ukattam dağının «taşlarına oyul­ m uş m ağaram n dibinde» Kaygusuz y atm ak tad ır ve Arap1ar ona Şeyhü’l-Mağaverî dem ektedirler'*. Kaygusuz M ısır’da ölm üştür ve m ezarı buradaki M ukattam dağında b ir m ağaradadır. H. e. s. R. L ondra’da ba­ sılmış. 29. F.. m ezarı tavsif et­ 136) 137) 138) 139) 140) 141) Hasluck. de Vanjany. S ırrı B aba’ya göre buraya evvelce Celâliler Tekkesi adı verilm ekte imiş'^*. 18. g.. Mu­ kattam dağındaki tekkenin «XVII. Köprülü. F. Köprülü. M ukattam dağındaki Kaygusuz'un m ezarını birkaç defa ziyâret ettiğini kaydeden R.96. y..

g. 86 .. s. Ona göre Araplar «Abdal» kelimesini! Abdallah» yapm ışlardır. Ş.8. H er halde b u kitâbe oldukça m uahhar­ dır. Nur. kız kardeşi : Zeyneb. İstanbul 1977. Abdal Mûsâ Telekesi. a n n e s i: Ümmü Gül­ süm. E lm alı’ya bağlı Tekke K öyü’nde bulunan Abdal M ûsâ T ürbesi’nde göm ülüdür. tekke içinde yatanların adlarını zik­ retm ektedir. m üridi : Kaygusuz Abdal ve üç dervişin adları kayıtlıdır»”^. Sonradan konulduğu anlaşılan bu kitâbede. 1976 Temmuz’unda Teke-eli’nde b ir araştırm a gezisi ya­ pan Ş. Ilhan Akçay. T arih Enstitüsü Dergisi. s. 365. y. Tekindağ'm b u husustaki kaydı şö y led ir: Abdal Mûsâ T ürbesi’nin giriş kapısı üzerinde bulunan b ir kitâbe. Türk Târih Kongresi A nkara. m. 93. E lm alın ın Tekke Köyündeki Abdal Mû­ sâ türbesinde Kaygusuz'un da m ezarının bulunduğunun kayıtlı olduğunu yazıyor. îlh an Akçay. Tekindag. 73. Kaygusuz Abdal. R. tü rbenin iç kısm ındaki kitâbesiz m ezarlardan birinin Kaygusuz A bdal'a âit olduğunu h â ­ 142) 143) 144) 145) R. Tekindag. Elm alı’nm Tekke Köyündeki Abdal Mûsâ türbesinin iç kısm ında Kaygusuz Abdal'ın da yattığını zikreder'"”. Sayı : 7 . b ir yandan bu meza­ rın Kaygusuz’a âit olduğunu şüpheyle karşılarken öte yandan «an’aneye ve eskiden beri gelen rivâyete göre bu­ nu Kaygusuz’u n m ezarı kabul etm ek zarûridir» diyor'‘ 'l 2. Teke . s. Abdâl M ûsâ'nın b a b a s ı: H aşan Gâzî. VII. a.eli ve Teke . Biz de buradaki Abdal M ûsâ Türbesi'ne yaptığımız m uhtelif ziyâretlerde.m ekte ve Ka'hire’de halkın Kaygusuz’a Abdallalı el-Mağaverî dediğini zikretm ektedir. Tekindağ. a. Ve «Mağaverî m a­ ğaraya m ensup demektir»*''^. sonradan konulduğunu zikrettiği kitâbe hakkında başka b ir bilgi verm em ektedir. N ur.Oğullan. Ş.

B ir rivâyete göre aynı âilenin b ir tarafı da Anadolu Selçukluları’na dayan­ m aktadır. Bu devirde Alâiye. 6. dedesi Alâeddin b in Y usuf’tur. Antalya. K aram an ve M em lûkler’le sıkı siyâsî ve askerî m ünâsebetler içindedir. s. asrın o rtalarında Alâiye'de doğm uştur.len türbenin halifesi olan Halil Zeybek’ten işittik. 273-276. 87 .. Netice Asıl adı Alâyî Gaybî (Alâeddin Gaybî) olan Kaygusuz Abdal XIV. B ura­ daki türbenin Abdal M ûsâ'ya âidiyeti husûsu ise Evliyâ Çelebiye k ad ar uzanır. Abdal M ûsâ evkâfı olduğunu ifâde ettiği bu âsitâneyi et­ raflıca anlatmaktadır*''^. Beyahatnâme. m. g. Bu çetin savaşlarda Antalya 146) değişik B ektâşi s. Çelebi. a. Doğum târih i H. Alâiye Beği H üsâm eddin M ahm ud ve Karamanoğlu Alâeddin Ali m üştereken Kıbrıs krallığına karşı şid­ detli savaşlar yapm ışlardır. Seyâhatnâm e’de Evliyâ Çelebi. zengin b ir ticâret merkezi ve m ühim b ir lim andır. Ay­ rıca Alâiye Beğliği. 742/M. 1341-42'den eskiye gidemez. Ba­ bası. Tekindag-. Teke ve Alâiye Beğleri K ıbrıs krallığı ile çetin m ücâdeleler verm işler. 7 6 -7 8 . Ancak Evliya Çelebi'de m ezarlar­ dan birinin Kaygusuz’a âit olduğuna d âir b ir kayıt yok­ tur. M ısır ve Suriye tüccarları Alâiye’de ticâretle meşgul olm akta ve Alâiye'den m ezkûr m em­ leketlere büyük m ikyasta kereste ih ıaç edilm ektedir. Teke Beği M übârizeddin Mehmed. s. E. bizim tahm inim ize göre Alâiye Beği H üsâm eddin M ahmud. C. 1361 -1373 y ıllan arasında. Y ukarıdaki h er iki rivâyetin de a n ’anelerine dayandığı ortadadır. IX. Alâiye Beyleri âilesi K aram anoğullarından inm ektedir.

Genç yaşında Elm alı'daki Abdal M ûsâ’ya intisap ederek Kaygusuz adını almış ve uzun m üddet Abdal M usa’nın hizm etinde bulunm uştur. Şüphesiz ki zam anının bütü n ilim lerini tahsil etm iş. Alâiye beylerinin şehre on mil m esâfede b ir sarayları vardır. 88 . Filibe ve M anastır’da bulunm uştur. hiç olmazsa Güney ve Batı Anadolu’da b ir süre dolaşm.98 yıllarında M ısır’a gelerek orada b ir tekke açmış. Tahm inen H. 1424 1430 târihleri arasında Rumeli'ye geçmiş.ış olm alıdır. Yanbolu. 800/M. Suriye ve Ira k ’ı dolaşarak Anadolu’ya dönm üştür. Alâeddin Gaybî işte böyle b ir âile ve m ühît içinde çocuk­ luk ve gençlik yıllarım geçirm iştir. ayrıca avcılık. Edirne. A nadolu’da. tahm inen 1444 yılında vefat etm iştir.on yıl kadar K ıb n slılan n elinde kalmış. Hicaz. 1397 . b ir ara Alâiye dahi K ıbrıs donanm ası tarafından işgal edilm iştir. okçuluk gibi hünerleri de saraya m ensup b ir Beğ oğlu olarak en m ü­ kemmel şekilde öğrenm iştir. B undan sonra m uhtem elen te k ra r Anadolu’ya (belki de M ısır’a) dönen Kaygusuz. M ısır’da tarikatım yerleştirdikten sonra Hacca gitmiş.

M. 172. 472-479. 196-203. Y. Edebiyat Tarihî Dersleri... Atalay. e r -r isâletü’I-Ahm ediyye. B. Dağlı.80. s. Onay. Yıl : 1935. H albuki Kaygusuz’un eserleri hacim bakım ından bu neşirlerle mukayese edilmiyecek kad ar çoktur. 7 . s. İstanbul 1938. Nur. İstanbul 1926. s. Baba. P. N. 109 . Kaygusuz Abdal Gaybî Bey Kahire’de B ektaşi Tekyesinde Bir M anüskın. A nkara 1943. H. 16-2 4 . Minbemâme gibi küçük m esnevileri neşredil­ m iştir'. Türk Halk Şiirinin §ekiî ve Nevi­ leri. T.İKİNCİ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNİN TAVSİFLERİ VE HÜLÂSALARI Kaygusuz Abdal’ın m anzum ve m ensur eserleri b ir hayli yekûn tu tar.8 . Türk Edip ve Şâirleri. s. s. İstanbul 1939-40. İstanbul 1935. 8 0 -8 1 . s.. İstanbul 1927. İstanbul 1340/1921. J. s. B ektâşi EdeMyatı. Halk Edebi­ yatı Antolojisi. Bd. 89 . 3.. târih sırasına göre şöyledir: Hammer. Kadrlye Hüseyin. A.H. Mısır 1939.. N. 41 .62.. s..74. Harsımıza  it Vesikalar (Sergüzeşt-n Kaygusuz Abdal).67. A. R.. S. Ergun. Bekyâşi Tomarı.110. P. s. S.H. İstanbul 1931. 120. İzahlı H alk Şiiri Antolojisi. Tevfik .. A. II. T ürk Bilik Revüsl. 58 . S. s.. 59. M. F ırath . s. s. İstanbul 1935. Mihrâb. 86. K aygusuz Abdal. 96. 161 . İhsan . İstanbul 1928. M. Dağh. s. V. İstanbul 1340/1921. s. Fındıkoğlu. Alî. Kaygusuz Sultan’da Bir N evruz Sahahı. Bugüne kadar yapılan araştırm alarda onun m uhtelif m ecm ûalarda bulunan b ir kaç şiiri ve Gevhemâme. N. İstanbul 1941. Betsch 1837. Türk Edebiyatı Niimûneleri. H. Levend. Y.. Ergun. Sayı : 17. s a y ı: 15-16. B ektaşi Şâirleri. Boratav. H ayat.87. İstanbul 1930. GDO. Uraz. nu : 5. s. s. Z. 158-59. 357 -359. 1) Bugüne kadar yapılan gür ve nesir neşirleri. Türk Edebiyatı Târihi.. S.

S a y ı: 194. Türk. M. 24 -28. Yunus Emre-Kaygusus .Deutsche Gesellschaft E.. H atayi. Schimmel. Caferoğlu özel Sayısı. Cunbur. 175-6.. 35 -38. M. 100-118. Fas. s. İz. TK.. Fak. T ürk Tasavvuf Şiiri AnioZojisi İstanbul 1972. T ürk H alk Edebiyatı Antolojisi. s. B ekta­ şîliğin tç Yüzü. İstanbul 1958. K aygusuz Abdal’ın G evhem âm e’si. 276 . Sayı : 2. 1 20 -1 . T.. 177-195. A. s. TDK A nkara 1963. Millî Kültür. s. Sayı : 197. P. İstan ­ bul 1968. s.282. 398-405. U.. A nkara 1979.169. C.. Şubat 1481. A. İstanbul 1963. K aygusus Abdal. A. Salcı. N. 143-146. Gölpınarlı.32. İstanbul 1964. A. L. Ed.. s. 31 .. İstanbul 1949. sayı 9. A ralık 1978. C. K ocatürk. V. 1 . 1. H eft 48. XIX. II. E ski Türk Edebiyattnda Nesir I. F. s 105-106. Abdurrahman. İstanbul 1960. S. Güzel.. T ekke §üri Antolojisi. G ülistan 3. Gölpınarlı. A. Zaman Zaman İçinde. s.. M. Gölpınarlı. N. A. y y ’dan Kalan B ir Mecmûa. V. A. A. Kaygusuz Abdal’ın Çağatayca B ir Gazeli. s. s. İstanbul 1961.Eraydın. İstanbul 1975. X. Oytan. s.Bizim tesbit edebildiğimiz şım la rd ır: a) M anzum Eserleri Kaygusuz’a âit eserler 1. M. 83-85. İstanbul 1953. 90 . Akalın. Bonn. Erg'un. C. İstanbul 1955. 25 8 -9 . 31 . S.. 2 5-58. s. K a yg m u s Abdal Hakk%nda Etüdter II. K ul H im m et. TK. 102-103. V.. Oktober 1962. Güzel. . 1. Abdurrahm an. 245-254. 207. Mesnevî-i Baba Kaygusuz (I. M art 1979. Alevî . B ektaşi Şâirleri ve N efes­ leri. Dîvan 2. s. 2. Bonn Mitteilungen. 189 -197. 163 . N. Drei türk. s. TD özel Sayısı. Boratav. 213-15. TPA. Kaygusuz Abdal’ın Eserlerinde Bazı Tasavvufî Terimler. K aygusuz Ahdal. M ystiker.B ektaşi Nefesleri. s. A nkara 1968.. Kaygusuz Abdal’m Vücûdnâmesi tTzerine. 2. Sayı : 10. C. İstanbul 1955.33. Giilşehrî île Kaygusuz Abdal’m Şiirlerim Kapsayan XV. Başgöz. 107-8. İslâmî Türk Edebiyatı.2 . III) 4 3 -5 1 . 25-28. s. s. Yunus Emre ve Tasavvuf. .. Gölpınarlı.. s... 3 6 -4 0 . Gölpınarlı.Pir Sultan Abdal. 1. Pekolcay. A raştırm a Derg.

m uhtevâsı ve şekli itibâriyle Kaygusuz'un diğer eserlerine benzem ektedir. Kaygusuz Abdal Maddesi. 91 . G evhemâme 5. Osman Ergin Bö­ lüm ü. C. Saraynâm e 2. 419. B udalanâm e 2. eserin Kaygusuz’a âit olduğunu zanne­ diyoruz. V ücûdnâm e c) M anzum . 2) Türk Ansiklopedisi. Kitâb-x M iğlâte 3. M inbem âm e b ) M ensur Eserleri 1. F akat tercüm e olduğu için çalışm am ıza dâhil et­ medik. Dilgüşâ (D ilküşâ) İstanbul Belediye K ütüphânesi. Eseri inceleyen A. 21. G ölpm arlı b u eserin Kaygusuz'a âit olm adığım ifâde etmektedir^.4. n u « 1102’de «Risâle-i Kaygusuz Abdal» başlığı ile geçen tercüm e eser. Biz. s.M ensur (K arışık) Eserleri 1.

st.I. Baş : îy sıfâtun kulhtıva’llahu ahad Her dem içinde kâdirsün her sâ’ad 3) Mevlâna Müzesi Kütüphânesi. 895/baş. Topkapı Sarayı'ndaki Mecmûâ-i Lâtife'dir. NÜSHA TAVSİFLERİ Kaygusuz Abdal’ın bizzat elinden çıkmış h er hangi b ir yazmaya bugüne k ad ar tesâdüf edilem em iştir. 90. G evhem âm e’yi içine alan ve H. şemselıi kahverengi meşin. Memlûk tarzı. 1489 târihli. ancak bu bölüm ün sonunda liste halinde verilm iştir. mıklebli. Biz. 895 M. ölç. Var. Kaygusuz’un eserlerini ihtiva eden yazm alardan istin­ sah târihleri X V III. 13x8 cm. 27x18. Mecmûa-ı Lâtife. istin sah târih i . Eldeki yazm aların en eskisi.11. Topkapt Sarayı M üzesi Kütüphânesi.1489. A) İstinsah Tarihi Belli Olan N üshalar 1. 10. asırda istinsah edilmiş olanlar ile istinsah târihi belli olm ayanlar tavsif edilm em iş. Ahmed b. Koğuşlar Bölüm ü. yz. kt. E m ir Ali. nu : 950. âbâdî. M üstensih : Ali b. Cârmü’l-Meünâ’deki Türkçe Şiirler. hareketli nesih. nu : 2467/IX’da bulunan ve 1080/1669’da istinsah edilmiş bulunan Buâalanâme’yi maalerem Ergin. 25. Türk Dili ve 92 . c. asrı geçmeyenleri tavsif ediyoruz^ XIX.

Türkische Handschriften.5x15. 4044. E. W iesbaden 1968. siyah meşin. nesih. Derviş Nazif İstinsah târih i : 900/baş. Ceneviz. nohut rengi. Teil I. or. s. M üstensih . e. 2..Son : Ve 'anhüm (arab ça). Risâle-i Kaygusuz.10. s. beyaz. g. Ms. 14x9 cm. st. s. Var. kt.. 19x12. st. 25. 19. 1 -43 43 -108 109-188 188-231 231-247 247 . ölç. minhü eş-şefââte ve hiye leke Var : lb-7b : Gevhemâme*'. 17. kt. M. yer yer harekeli nesih. kaıhverengi.7. Baş : Gel iy kendU hâline yol bulanlar Ma'nîde kendü mikdârun bilenler Son : Abdâl Mûsâ’ya kul oldı cândan Çekdî elüni iki cihândan s. yz. 3.1494 (K astam onu’­ da Isfendiyar Bağ zam anında). a. 93 . meşin^ 4) 5) Bu mecmûanm tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : Cunbur. Marburg. (sh) : 263.. san. Staatshibliothek. Bu mecmûanm tavsifi hakkında bak : B. 326-331. Ankara Genel K itap­ lığı. s. 23 .1501. yz.28. c. Flemming.5. s. 2. s. n u : 645. M. B.5x11 cm. M üstensih : Derviş Ali H orasânî İstinsah târihi : 907/b aş. 345. m. ölç. s. Var.263 Kitâb-ı DilgUşâ Kitâb-ı Gülistân-ı Baba Kaygusuz Saraynâme-i Kaygusuz Baba Mesnevî-i Baba Kaygusuz Mesnevî-i Sânî Mesnevî-i Sâlis. 15. 24. oct.

Baş Son Var İlâhi Hüdâvend-i kerim pâdişâh-ı 'âlem. 253b-258b aralan farsçadır) 261a .134a 134a . Sultânü’l-kadim er-Rahîm Bu sohbet ile bu Kaygusuz Abdal tâ subha değin Sultân olupdı.107a 107a .137b 137b .343b Üç gazel Kitâb-ı Miğlâte Kaygusuz Abdal Divan Üç gazel Duâ-ül Kunût Halk tabâbetiyle ilgili dört re­ çete örneği nün kelâm-ı 94 .288b 288b .262b 264a .341b 342a 342b .105a 105a .262a : tki müstezâıd 262a .139b 140a .210b 211a-211b : : : : : : : : : Saraynâme-i Baba Kaygusuz îk i Gazel Nat-ı ’Aliyyü'l-Mürtezâ Emîri’ye âit) (seyyit Mesnevî-i Baba Kaygusuz Gevhemâme Küçük Mesnevi Beş gazel Mesnevî-i Sâlis Tercî-i Bend Terkîb-i Bend Gülistan iki gazel 211b-260a : Kitâb-ı Dilgüşâ (222b-228b. 263a-242b.121b 122a . Ib -69b 70a -70b 70b -71a 71b .120a 120a .340b 340b .

61. Baş : Velâyetnâme-i S ultân Abdâl M ûsâ kaddese’allâhü sırrah ü ’l-’azîz. Câmiü’I-Meânî’deki Türkçe Şiirler. c. kt. Osmâniye Kitaplığı. 22x11 cm.2x7. Velâyetnâme-i Sultan Abdal Mûsâ.5.343b . 114b-il5b. 24. istin sa h târihi : 1040/baş. kırmızı. içteki düz. s. CâmiÜl. 16. 13.3x14. Sayı : 3 .8. 539-569. III.: Dilgüşâ (IlOa-lllb. st. İstanbul 1949. kenardakiler yan).1533. ölç. M üstensih : Veli Baba Sultan b. (B edri Noyan’ın özel kütüphanesinden aldığımız b ir fotokopi). Var. kt. yz. iki m üstezâd ve k ırk d ö rt m uhtelif şiiri). karton. 6) Bu mecmûanın tavsif ve tanıtılm ası hakkında bak : M uhar­ rem Ergin. âbâdî. ta lik . st.7. 5. nesih. (üç sütun. Son : Fenâdan bakâya iresün ehl-i Cennet olursm vesselâm. 23. istin sah târih i : 940/baş. 19 (iç sü tu n ).1630.Meânî.5 cm.4. Sh. yz. 10. meşin*.344a : Hadis 344b : Ebced 345a : B ir gazel 4. c. Hüseyin.5x11.223b : Kaygusuz'un iki tercî-i bendi. ölç. Nûr-ı 4904. Var: 106b-120a. nu : 95 . 118b-120a arasında farşça me­ tin ler vardır) 215a . İki terkîb-i bendi. sarı nohut rengi. 11. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. C. 315.

26. nu : 411/1-2.s. üç hilâlli.1785. me­ şin sırtlı. D üğümlü Baba K ısm ı.8x14. İstanbul Üniv. yz. yz. İstinsah ta r ih i: 1208/baş. yz. st. istin sah târihi : 1200/baş. 21x14. 8.39 Velâyetnâme4 Sultan Abdal Mûsâ 39 . yer yer harekeli nesih. 16. 19. 4. Besmele. Bu kitâba Delîl-i B udalâ defter-i 'âşık ve seyr-i sâdık diler.5 cm. Var. Divân-ı K ebîr Sultan Kaygusuz Abdal. Son . 14. mıklepli mukavva. nesih. İstinsah târih i : 1170/baş. Son : Evvel âh ir meııem zâhir bâtın menem M ansûr n âsır m enem gene ü nihân bendedür. st. kahverengi. kt. deri ciltli. Baş : Hâzâ kitâb-ı hutbe-i dûvezde-i İm âm hazretleridür. 96 . 9. beyaz. ham dele ve salvele. Var.7x8.8. c. 21. 6. ölç. M üstensih : Şeyh M ehmed Efendi.1756. nu : 5413. îsm â il Sâib I.7 cm.9. ölç. c.2 cm. ölç. kt.5x10. m ı : 4105. V ar : 14a-49b Delîl-i Budala. Delîl-i Budala. filigram lı m ühreli. c.5. 21x13. 15. Kaygusuz Abdâl benem cüm lelere cân benem Evvel ü âh ir benem genc-i nihân bendedür.1793. Var. Delîl-i Budala. 7. : 1 .59 Pendnâme-i Kaygusuz (B udalanâm e) 60 1047/1637’de vefat eden Veli B ab an ın say zinciri. 15x8. m eşin ciltli. Süleymâniye Genel Kitaplığı. kt.5. 131. beyaz avrupa kağıdı. 50. K tp.7. 17.11. nesihim si rik'a. Baş . ebrû kaplı. DTCF.

nu : 909. k arto n ciltli.5x8. Risâlat-ı Kaygusuz Sultan ’Işknâm e. istinsah târih i . or. Son : Bu nazm-ı beyânâtun h er beyti b ir beyt-i m u’azzamdur.32a 32a -80b 80b -82b 82b . rik'a. Var. q u art 1494 (Vücûdnâme. Ib . Bu Icitâba Delîl-i Budalâ dirler. 62. Kü- 9. yz. Ali E m trt (Ş er’iyye) Bölüm ü.Baş : İlâhî 'âlem-i sırr-ı hafiyyât Senün sırrım da 'akıllar olur m ât Son : Bu söz ne dim ek olur. c. 19.1843). H am dele ve salvele. 15. îstin sah târihi : 1212/baş. 26. asırda istinsah edilm iş nüshalar 1. beyaz. 1259/baş. ârifler m a’nîyi söyler V allâh’u a ’lem bissavâb.5 cm. Depot der Staatsbibliothek.130b : : : : : Mesnevi Saraynârae Beş gazel Dilgüşâ M iğlâtenâme. Ms. Var : Ib -38a Delîl-i B udala 38a . 1. nu : 1321 (V ücûdnâm e ve Delîl-i Budala.1821). 97 . İstanbul Belediye K ütüphânesi. Baş . ölç. XI X. istin­ sah tâ rih i: 1237/baş. kt.5x14. V ar .9. 2. 15. 28.2.1797. kahverengi.36b V ücûdnâm e 47a-61a Kitâb-ı Dilgüşâ Oğlanlar Şeyhî.6. Osman Ergin Bölümü. M illet tüphânesi. st.107b 108b . Tübingen.

27. A nkara Genel K itaphğı n u . İstanbul Belediye K ütüphânesi.1845). 30.. n u : 2. Miğlâtenâme. 16. İstanbul Belediye K ütüphânesi.7.E. 30. istinsah târihi : 13^1/ baş. n u : 8. nu : 1407 (Mesnevî-i evvel.1851). n u : 7.I I I . DTCF.10.B. Osman E rgin Bölümü. n u : 3. Gülis­ tan. 6. istinsah târih i : 1296/ baş. 5. n u : 98 52/2 109/7 117 121 579 621 644 647/3 667 698/2 (K aygusuz'a âit 31 m uhtelif şîir) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Dilgüşâ) (Vücûdnâm e) (DelîI-i Budala) (Delîl-i Budala) (Vücûdnâm e) (Dilgüşâ.1878).1893). istinsah tâ r ih i: 1294/ baş. Ankara Genel K ita p lığ ı: 1. n u : 5. nu : 3040 (Delîl-i Budala. Süleymâniye Genel Kitaplığı. Üniversite A 385 (Delîl-i Budala.1877). nu : 9.9.1.3. DTCF.I I . Üniversite A 14 (Delîl-i Budala. 167 (Dilgüşa. 4. istinsah tâ rih i: 1262/baş. nu : 1889 (Delîl-i Budala. 8. n u : 10. Mesnevi I .12. n u : 4. Delîl-i B udala) . H acı Malımu<İ Efendi Kısmı. istinsah ta rih i: 1304/baş. 7. n u : 6. Osman Ergin Bölümü. istinsah tâ rih i: 1268/baş. Saraynâm e.1886). 26.12. 15. B ) İstinsah târihi belli olmayan nüshalar a) M.

H âşim Paşa. n u : 777/9 (Delîl-i B udala) 9. G evhem âm e. nu : 82 5. Pertev Paşa. 2. H âşim Paşa. 16. DTCF.11. H aşan H üsnü Paşa. Kitâb-ı Miğlâte) 1219 (Dilgüşâ) 1245 (Delîl-i Budala) 1246 (Delîl-i B udala) 1397 (Delîl-i Budala) b ) Dil-Târih ve Coğrafya Fakültesi K ütüphânesi : 1. n u : 281 (Dilgüşâ) Üniversite A. n u : 1079 (Delîl-i Budala) Üniversite A. Mesnevi 1. 4. 67 (Delîl-i Budala) 7. n u : 41/1 (Delîl-i B udala) 3. H ayri Abdullah B udala) Efendi. Dilgüşâ. 15. n u : 619/29 (Dolabnâm e) 8. 3) n u : 19 (Dilgüşâ. n u : 186 Ankara Etnografya M üzesi K ü tü p h â n e si: n u : 17824 (Divan. n u : 55/4 (Delîl-i 6. H âşim Paşa. DTCF. 2. n u : 375 (şiirler) Üniversite A. bernâm e) ç) İstanbul Süleym âniye U m ûm î K ü tü p h â n esi: 1. H âşim Paşa. îsm âil Sâib I. 14. c DTCF. nu: nu. nu: nu: nu: nu: 805/1 (MesnevM Evvel) 824/1-2 (G ülistan. H. Min- 1. Gevhemâme. n u . n u : 802/3 (Delîl-i B udala) 99 . H acı H ayrullah Efendi. DTCF.3. 2. 12. nu : 74 4. 13. İzm ir.

Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. Ali Em îri (M anzum E serler) Böl. O sm an Ergin Bölümü. Osman Ergin Bölümü. n u : 5692/6 (Dilgüşâ) Uşşâkî Dergâhı. (Şiir­ ler) 4.10. n u : 909 (Delîl-i Budala) 2. Osman Ergin Bölümü. e) İstanbul Belediye K ütü p h â n esi: 1. n u : 910 (Delîli B udala) 3. (Külliyât-ı Kaygusuz S ultan). n u : 2846/2 (Delîl-i Bu­ Efendi. n u : 216 (Dilgüşâ) 2. dala) 11.. n u : 1890 (Delîl-i B udala) 100 Ergin Bölümü. 15.. n u : 330 (Menâkıb-ı Kaygusuz). K. nu • . dala) 13. n u : 3251 (Delîl-i Budala) İzm irli îsm âil H akkı. nu : 398 (Dilgüşâ) 3. dala) 14. Osman lâte) 4. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. nu : 1803 (Dilgüşâ) 5. Muallim Cevdet. 17. Hacı M ahm ud Hacı M ahm ud Efendi. 3908/5 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahmud Efendi. Ali E m îrî (Ş er’iyye) Bölümü. Uşşâkî Dergâhı. dala) 12. n u : 535. Hacı M ahm ud Efendi. n u : 797. n u : 663 (Kitâb-ı Miğ- . n u : 115-116. 16. n u : 2367/4 )Delîl-i Bu­ n u . 212>6I1 (Delîl-i Bu­ Hacı M ahm ud Efendi. d) İstanbul M illet K ütüphânesi Ali E m trî B ölüm ü : 1.

I (Delîl-i Bu­ dala) 2. n u : 1321 (Dilgüşâ ve Vücüdnâm e) 8. nu : 1407 7. 16a. n u : 1421 (Mesnevi-i Baba Kaygusuz) 9. Osman Ergin Böl. 3. Flügel III. (Delîl-i 4. n u : 6817 (Vücûdnâm e) ğ) K onya Mevlâna M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. 543 (Dost. nu: nu: nu: nu : 2467/XX (Tercî-i Bend) 2467/XXI (Mesnevî) 2467/X X II (Dolabnâm e) 2468/VII (Dilgüşâ) h) Kütahya î l H alk K ü tü p h â n e si: 1. Osman Ergin Böl. oct. n u : 1993. Osman Ergin Böl. or. Staatsbiblothek. Ms. Staatsbibliothek. M arburg.) g) İstanbul Üniversite K ütüphânesi : 1. oct. M arburg Ms. Ms.. or.. 4. 2620. 2746. Staatsbibliothek.. oct. M. 3. n u : 1961. or. Osman Ergin Böl. 2736/4. Osman Ergin Böl. nu : 1889 (B udalanam e) 10. n u : 1346 (Delîl-i B udala) i) Yabancı Ülkelerdeki nüshalar : 1.. M arburg. 489. 101 . Vahid Paşa. Osman Ergin Böl. R. nu : 1296 f) İstanbul Topkapı Sarayı M üzesi K ü tü p h â n e si: 1. 2. B udala)..6. n u : 1283 11. Viyana.

husûsî kütüphânesinde bulundu­ ğunu ifâde ettiği Zağra-i Atîk’li Derviş Ali Efendi tara7) 8) V. lanâm e) Ms. Dilgüşâ.5. n u : 144 (Ms. V. V. 10. 12. or. N ur'un ifâdesine göre Kaygusuz’un Gevhernâme. 51) V atican Turco. Staatsbibliothek. 3. 159 (Delîl-i B udala) Pertsch. 144. K ocatürk. n u : 185/II-1II (Miğlâte. 102 . N u r’u n tanıttığı M enâkıbnâme yazm asında. ancak çeşitli sebeplerle görme im kânı bu­ lam adığım ız bâzı nü sh âlar da m e v c u ttu r: 1. oct. B unlardan başka. R. S taattbibliothek. 1461 târih li b ir m ecm ûadan bahsetm ekte ve bunun hususî kütüphânesinde olduğunu kaydetm ektedir’. Ms. 661 (Delîl-i Budala) Pertsch. L. M. oct. 3054. Min­ bernâm e. m. Kaygusuz'un da şiirlerinin bulunduğu M. g. Nur. Dolabnâm e ve M inbernâm e adlı eserleri vardır. 7. Buda- Ayrıca elimizdeki tarihsiz M enâkıbnâm e'de Kaygusuz'un.. varlığını öğrendiğimiz. Gotha. R. M arburg. M arburg (DilPertsch. n u ! 78 (Delîl-i B udala) U ppsala 661 (Delîl-i B udala) Berlin. Salcı. 9. Mesnevî adlı eserleriyle bâzı şiirleri yer almaktadır*. 68. Kocatürk. Türh Edebiyatı Târihi. 86-88. 11. 2. 13. araştırm am ız sırasında.3 (Delîl-i Budala) Pertsch. O rient 8. R. M. Gevhernâme. s. 51. 8. a. T ürk Edebiyatı Târihi'nde. güşâ). n u : 35. or. 6.

L. fişleri arasm da geçen ve Râif Yelkenci’de gördüğü 1024/1615 târih li b ir yazm ada Kay­ gusuz’un şiirleri bulunduğunu ifâde etm iştir. C.. 4. Bu yazma içinde Kaygusuz’un Menâkıbnâm esi ile birlikte Dilgüşâ. 103 . Ş ükrü Elçin. Mesnevi. m. 14. Sayı : 1. 1. Kitâb-ı H ikâyât ve Terci-i bendleri vardır®. s.fondan istinsah edilm iş 1045/1635 tarih li b ir yazm adan bahsetm ektedir. 9) V. a. Salcı. g.

s. 137a-139b. 134a .. 199a-b. M arburg nüshasından başka Nûruosm aniye. AG nüshâsm da 7 şiir yer alm aktadır. v. n u : 52'de 31. Kaygusuz Abdal'ın Dolabnâm e’’ adlı 30-40 beyitlik kasidesi ile iki Tercî-i Bend’^. n u . 3 7 -4 0 . Belediye K ütüphânesi. A nkara Genel Kitaplığı. O. Osman Ergin Bölümü. nu : 663.222. Mevlânâ Müzesi Ktp. 23a . v. TürUische Bandschriften. s. n u : 4 1 1 /l'd e 4.. 25a-26a. 214b 215a: Kiyâb-t Mlğlâte. nu : 979’de 64. 330-331. n u . Teil I. v. M arburg nüshâsınm m uhtelif yerleri­ ne serpiştirilm iş olarak ayrıca onaltı şiir daha vardır. nu : 797.. iki Müs10) 11) B. Düğümlü Baba.213a. Millet Ktp. 212a .24b. nu : 19. Mar. v. M enâkıbnâme. 663'de 9. 214a-215a. Men&kfibnâme. nu : 619/29. Flemming. P artev Paşa. iki Terkîb-i Bend’^. v. Dîvan Kaygusuz Aljdal’m m ürettep b ir dîvanı yoktur. AG nüshası. 12) 13) 104 . 4904'de 44. 218 . v. Manzum E serler Blm. s. Nûruosmâniye. nu : 2467/IX . Belediye. ESERLERİN HÜLÂSALARI a) M anzum E serleri 1. Mar. An­ cak M arburg nüshâsını tanıtan B arbara Flemming K ata­ logunda’® Kaygusuz’un bu nüshâda 288a-340b varakları arasında toplu halde bulunan m uhtelif şiirleri « d î v a n » adı altında verilm ekte ve bunların 130’un üstünde olduğu ifâde edüm ektedir..137b. Süleymâniye Ktp.. 81b .. Ali E m îrî Bölümü. Millet Kütüphânesi. Nûtuosmaniye. Süleymâniye.83b. V. nu : 909’da 4. y. E rgin Böl. Süleymanlye. Hâgim Paga.II.

vb gibi tasavvuf konu­ Bâzı şiirlerinde m uhtelif yiyecek ad­ m aden.52. insân-ı kâm il. Dolap şöyle cevap v e rir: Ben yüce b ir dağda ulu b ir ağaç idim. . Felek bal tattırd ığ ı herkese sonunda zehir sun­ m am ış m ıdır? Süleymân. Terkîb-i Bend ve M üstezâd’lar da Kay­ gusuz. 21 5 a-b . K isrâ. diğer şiirlerinde olduğu gibi tasavvufa âit m uh­ telif m evzûları ele alır. O zam andan beri ben « d o s t » diye inilerim. d ü n y a . B irgün b ir şa­ hıs gelip nacağı saldı.tezâd^"* ve Salâtnâme'^ adli şiirini de Dîvanı içinde m ü tâ­ lâa etm ek lâzımdır. Ank. Dallarım göklere ulaşırdı. Tercî-i Bend.. vahdet. bitki. «şimdi size cevap vereyim» diyerek beş vakit nam azın teker teker 14) 15) Mar. bağnnm niçin delik ve göz­ lerinin niçin yaşla dolu olduğunu. 51 . sokak sokak dolaştırdılar. 75b-76a. Salâtnâm e’de kendisine nam azın ne olduğunu soran kadılara (E m irlere) hiddetli b ir edâ ile Kaygusuz. Kaygusuz. 687. V. Kuş­ lar. Sonra vücûdum a dem ir m ıhlar çakıp beni dolap yaptılar. larından bahseder. . Gnl. kum rular budaklarım da yuva yapardı. Kayser. neticede insanın ancak Allah'ın fazlına dayanm ası gerektiğini söyleyerek şiiri b itirir. İskender. hajn/an. ları. 3 1 4 a-b . bu kadar zahmeti niçin çektiğini» sorar. edeb. zikr. aşk. Sam sonunda yok olm adılar mı? Kaygusuz. Nûruosmaniye. v. nu : 105 . şiirlerinde Allah.. b u gönül. geçer. kozmik âlem ve eşyâ isim leri D olabnâm e'de Kaygusuz. Men&kıhnâme. Ktp. b ir su dolabına«niçin yü­ zünü dâima suya sürdüğünü. v. Bağrım a kem end takdılar. AG nüshası. s.

onu anlatayım . O’nun câm. Öyle b ir zam an idi ki kâinat yoktu.kaç rek ’at olduğunu. M ustafa’nın cânm da sır idi. Ktp. aktı. âhiret yoktu. huri. G ülistan'da hülâsa olarak şunları sö y le r. M arburg nüshâsı sonunda eserin 3700 beyit olduğu kayıtlıdır. Gnl. Cehennem. zaman. can içinde gizli olan hâzineyi de ancak ehl-i dil olanlar bilir. Cihân. güneş.. n u : 645. în san vücudu yoktu. hangilerinin farz. ilk önce M ustafa’yı yarattı. hangilerinin vâcib ve sünnet olduğunu ve b u nların yıllık m iktarını söyler. Şim di. yer ve gök hazine içinde bir sırdı. H er sıfat zât içinde gizliydi. ön ce «lâm eM n ne dem ektir. deniz­ ler ve karalar m eydana geldi. 167 ve 824/1-2'deki yazm aları da göz önünde bulundurduk. herşey. Gülistan Bu eserin hülâsasını yaparken M arburg nüshâsm a dayanm aktayız. Âlem ve insan hepsi birdi. Ancak baş tarafı eksik olan bu nüshanın mev­ cut beyitlerinin sayısı 2140'dır. 2. Hak bana söyle­ tirse ben de size bu haberi vasf ederim . Allah bu cevhere (M ustafa'nın cânm da) bakınca. n u : 824/1-2'deki yazm a 2204 be­ yittir. Kaygusuz. dünya. Ancak M arburg nüshâsındaki eksik kısım ­ lar için A nkara Genel Kitaplığı. canların ilkidir. gılman. ikilik yoktu. Ay. cevher dirildi ve bütün cihan meydana geldi. Mus­ tafa oldu. Cihân istikâm et 106 . Ank. n u : 645' deki yazma 1560 beyit. Önce su oldu. Denizin buğusundan felek­ ler ve feleklerin içinde melekler yaratıldı. yıldızlar. vahdetin üstündeki perdeyi açıp size vahdeti anlatayım . Cevherin kıym etini nasıl sarraf bilirse. Allah. B ütün bunların sebebi. Cennet. Benim sözümü de ancak akıllılar anlar.

Sonra yerine b ir tü rlü kul geldi. Havvâ’nm peşinden gitti. Âdem. Allah atı. F akat Âdem sakallı ve ayağı aksak olduğu için Havvâ onu tanıyam ayıp kaçtı. Üçyüz yıl ayrılık­ tan sonra Arafât dağında buluştular. Âdem’e kadar olanlar Allah’ı tanım am ışlardı. Âdem Şâm ’a vardı. Sonra kam ış yaratıldı. B unlar da elli bin yıl devam ettiler. Allah b ir kuş yaratıp. H er can kendi cism ine girdi. Cennet’te yediği bütün tohum ları oraya döktü. Âdem ile Havvâ’nm Cennet’ten kovulm ası anlatılır. Havvâ. Sel gelip bunları dünyaya yaydı. Dünya önce denizle doluydu. Böylece Havvâ onu ta­ nıdı ve boynuna sarıldı. ona «tâneyi ye!» dedi . kulağı eşeğe. O da Âdem’i arzulayıp aradı. gövdesi ve tüyü koyuna. yerlerin ve göklerin esrârm ı anlayıp Allah’ı tanıdı ve bü­ tün m ahlûkâtın halifesi oldu. huyu ata benzeyen m ahlûklar kam ışı yeyip çoğal­ dılar. eski hâline döndü. B ir dereye erişti. Otuzüç yıl Âdem. Âdem’in Cennet’e konulm ası. Bun­ dan sonra Âdem b ir tavus ile birlikte H indistan’a gitti. B undan sonra îb lis’in Âdem’e secde etmemesi. elli bin yıl sonra da Âdem’i yarattı. şeyta­ nın onları kandırıp yasak buğdayı yedirm esi. böylece varlıklar canlanm ış oldu.tu ttu ve h e r m ekân yerli yerinde düzeldi. Mekke eli’ne düşm üştü. b ü tü n can­ lar ondan yaratıldı. Yeryüzündeki b ü tü n yem işler bundan çıktı. 107 . Ayağı sığıra. fakat aslâ Allah’ı tanım adılar. Havvâ’nm yaradılışı.Bu da elli bin yıl sü rdükten sonra. Bu hal elli bin yıl de­ vam etti. B undan sonra Allah te k ra r M ustafa’nın cânına nazar eyledi. N ihâyet Allah’­ ın Cebrâil’i gönderm esi ve Âdem'in Allah’tan af dilemesi üzerine Âdem. içleri hardal tânesiyle dolduruldu. Oniki yıl Havvâ’yı arzulayıp aradı. B unlardan sonra yetm iş bin şehir yaratıldı.

Âdem’in C ennet'ten kopardığı incir yaprağının sü­ tünden pam uk yaratıldı. Hz. Cebrâil. p u ta topanla n n m at olduğu anlatıldıktan sonra onunla birlikte pey­ gam berler devrinin bittiği ifâde edilir. Pey­ gam berden sonra zuhûr eden şeyhler. Âdem. 108 . raiyyetler ve peygam berler. O nlar da gidince onların «erkâm» kaldı. Âdem'i yüzüne perde eyledi. E serin bundan sonraki büyük kısm ında belirli b ir konu. Âdem ile Havvâ’dan insanlar çoğal­ dılar. Çoğunlukla nasihat üslûbuyla ve sâde ifâdelerle tasavvu­ fun çeşitli m evzûları hakkında bilgi verilir. pam uktan elbi­ seler giydiler. m ânâ sırlarını keş­ fedip halka H ak yolunu gösterdiler. M uhamm ed'e gelinir. b ir kısm ı Sâm 'a tâbi olur. konuyu dervişlere ve tasavvufa getirm ek için yukarıda hülâsa ettiğimiz girişi yapmış gibidir. Bundan sonra tasavvufla ve dervişlikle ilgili m uhtelif hususlar ve tâb irler uzun uzun anlatılır. âlem in aynasıdır. toprak. ateş ve yeldir. M uham m ed'in nûruyla kâinâtın dolduğu. Hz. Sabrı ve kanâati âdet edindiler. Âdem'e öküz beslemeyi ve buğday yetiştirm eyi öğretti. insan ların b ir kısm ı Şît'e. Hz. Dâvûd ve Hz. Daha sonra N ûh Tûfânı. Kaygusuz Abdal. G ülistan'm giriş kısm ı gi­ bidir. Ibrâhim 'in N em rûd'la mücâdelesi. Acı sözlerle taham m ül edip dünya için endişe çekm ediler. Perdenin aslı su. Mûsâ peygam ber ve Firavun. Âdemoğlu üçe ay­ rılır : Beğler. fakat perde içindekinin kim olduğunu bilm ek lâzımdır. Allah. Buraya kadar olan kısım. Âdem'le Havvâ. Âdem'de ayna oldu. hikâye edilmez. Âdem'in yaptığı herşey insanlar için âdet oldu. Daha sonra Şît peygam bere geçilir. Nübüvvet devrinden sonra velâyet devri başlar. İşte dervişler bunlardan nişandır. H er m ekân ayna içinde gö­ rünür. İsâ'dan kısaca bahsedilir ve Hz.

Allah’ın nerede olduğu ve m âhi­ yeti m es’elesi üzerinde durulur.«Mesnevî-i Sânî» ve «Mesnevî-i Sâlis» adıyla adlandırılm ıştır. vücut mu. aa) Birinci Mesnevi Birinci m esnevinin Mar. Âşıkların ahvâlinden bahsedildikten sonra A ttâr’ın«M antıku’t-tayr» adlı eseri ele alınır. nu : 19 ve Belediye Kütüphânesi (îsta n b u l). H âşim Paşa. «mesnevi» başlığı altında üç şiiri kaydedilm iştir. Daha sonra K am u âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destân oldur O dur vahdet gülistânm da bülbül O dur vuslat çim enünde biten gül denilerek yukarıdaki suallere «vahdet-i vücûd» görüşüne göre cevap verilir. 645. 805. Yedi kat yerde mi. Bu eserde. Bu yolla peygam berlerin ad la n sayılır. yoksa gökte mi bulunduğu. İnsanlara bâzı öğütler verildikten sonra. nu: 411/1. dişi mi olduğu sorulur.. m ünâcât ile başlar. can mı. Bunu ancak âşıklar anlar.. ikinci ve üçüncü mesnevîler. n u : 167. Bu kısım da «vahdet-i vücûd» görüşü. «Gâhi Âdem gâhi Şit ü gâh Ejryûb-G âhî Mûsâ olursm gâh Şuayyûb» beytinde görüldüğü gibi Al­ lah’ın peygam berlerde tecellî etm esi şeklinde ifâde edilir. Süleymâniye. Düğümlü Baba Bölümü. Gnl. n u : 1407’de birer nüshâsı m evcuttur. M esneviler Kaygusuz’un eserlerinin bulunduğu yazm alarda. Süleymâniye. erkek mi. Osman Ergin Bölümü. B unlar «Mesnevî-i B aba Kaygusuz» adı altında verilmiş. ikinci Mesnevi için M arburg nüshâsı«küçük Mesnevi» adını kullanır. Ank. Sim urg adlı kuşun Kaf 109 . Ktp. Eser. 1017 beyittir.3.

üçyüz altm ışaltı çarşısı. oniki burcu ve d ört 5Öiz kırk d ö rt sipâhisi. Daha sonra Kaygusuz. ne sattığını so­ rar. b ak ar ki b ir muazzam şehir. m a'rifet ve hak ik at’a (merâtib-i erbaa) ancak pir'in yol gösterm esiyle ulaşılır. oniki kapısı var. K al'a dan biri çıkıp ona nerden geldiğini. Derviş. Otuz bin kuş Sîm urg'u arayıp giderler.pîrlik) geçtikten sonra ölür. Ne Mısır. İşte insan bu hayatını boşuna geçir­ memeli ve b ir «yol eri» ne bağlanm alıdır. önce b ir noktadan ibâretti.dağında m ekân tu ttu ğ u ve cümle k u şîan n sultanı olduğu ifâde edilm iştir. Yediyüzyetmişyedi m ahal­ lesi. P ir ve mürîd.kem al (kırgılluk) . în san dört safhadan (oğlanhk . «Elif» ten üç h arf m eydana geldi. tuz ekmek hakkını unutma. tâlib ve m atlûb hepsi b ir noktadan olm uştur. Sâdece biri ona ulaşır ve aynada cemâli görür. m isâfir bir derviş olarak dünyayı gezerken b ir şehre vardığını söyler. ne Şam onunla kıyaslanabilir. N utfeden âdem in ana rah ­ m inde teşekkülü ve dünyaya gelişi anlatılır. tarikat. Derviş b ü tü n şehri dolaşarak m üşkülünün hallolduğunu ve özünü bildiğini söyler. şehre girm ek için d estu r ister. fakirlerin elinden tut. «Bilmediğin sözü söyleme. N okta çekilip «elif» oldu.yiğitlik . solu. B undan sonra b ir pîr'e bağlanm anın lüzum una işa­ re t edilir. 110 . ulaşamayacağın şeye elini uzatma. Daha sonra «söz» ün ehemmiyeti üzerinde durulur. D estur verilin­ ce içeri girer. Çünkü sağı. Kâinât. F akat gör­ düğü kendi nakşıdır. Şeriât. kendi işini başkasma bırakma» gibi nasihatlardan sonra Oldur ahî Ahmed’ün alnında nûr Oldur ahî Eyyûb’a şükr ü sabûr denerek yine vahdet-i vücûd anlatılır. kırılacak dala konm a.

» hadisi açık­ lanır.'farkeder. Bundan sonra «men 'arefe nefsehû.. Sözü pişirir. «Mânâ»nın ehemmiyeti üzerinde durulduktan sonra tekrar muhtelif misallerle «vahdet-i vücûd» anlatılır. özünü bilen de rabbını bilir. sonra 111 . Özünü tahkik süratiyle bilir. V ahdet m ülkünün sultanı olur. Cümle kâinât onâ Cennet olur. İçini dışını aşk ile yandırır. şerri yol eri bilir. Onun katında her diken gül olur. O halde nefsi bırakm alı. Bir gönülde iki sevgi sığmaya İki dilliden safâluk dogmaya .hayrı. Nûr u zulmet birliği yitdi tamâm Birlik içinde bir oldı hâs u 'âm Bahı h!ç cihânda gayn kalmadı İkilik bir oldı ayn kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kaması ihtiyâr Birlik oldı el emîndür töre düz Birliğe yitdi kamu yahşi yavuz Aslı fer’i bir şey oldı kâyinât Küllisi bir oldı ’Arab Türk ü Tat beyitleriyle «birlik» üzerinde durulur. Yol eri (Evliyâ) keşşafü’l-kulûb'dur. Cevherden cevheri o .diyen Kaygusuz Abdal yine «vahdet-i vücûd»a geçer Bir­ takım nasihatlardan sonra Her kişi kim hakkı bâtıldan seçer Ana dimişler bu yolda gerçek er :diyerek gerçek erin nasıl olması gerektiğini anlatır. ona duymamalıdır. Çünkü b ir gönüle iki sevgi sığmaz. Daha sonra «nefs»e geçilir. İnsanın nefsine uymaması tavsiye edilir..

âşık feryâd ü âh etmeli. cismi viran. derviş öz yolu­ 112 . Kimse dünyada bâki kal­ m am ıştır. İnsanın hayvan ol­ madığını. iki cihanda zelîl olmaz. Dünyaya gelmekten m urat. Eyyüb sabır­ lıdır. Evliyânın kim olduğunu «er» bilir. Yûnus'u balık içinde bekleyen.söyler. Zâhir içinde bâtını nûrdur. evliyânın vasıflarını sayar. cam vahdet âlem inin defteridir. Gözleri Ya’kub gibi yaşla dolar. E traftaki her şeyde Allah tecellî etm iştir. H akk’ı bilm ek­ tir. O. Nice sultanlar da göçüp gitm işlerdir. Gönlü mâden-i esrar sırrı. H er şeye hikm et­ le bakar. Daha sonra yine Allah'ın h er yerde tecellî ettiği anlatılır. Dün­ yada herkes «er» olamaz. zâhid «öz huzûrunu beklemeli». Leylâ’nın yüzündeki gü­ zellik O’dur. H alil'i N em rûd «Od» undan saklayan. Yahya’yı herdem ağlatan. Daha sonra herkesin kendine uygun olan işi yaptığı­ nı ifâde eder. Sofi. mal sahibi olm ak değil. Evliyânm «delîl» olduğu insan. sözlerini m izâna tartıp söyler. B undan son­ ra tekrar. Dünya b ir gör-geç evidir. kendisi m âm urdur. T ekrar öğüt verici beyitlerden sonra merâtib-i erbaa zikredilir. Isâ nefesli. Dünya m ülkünü tam am en terk edip dinini îman ile m âm ur eder. dolayısıyla dünya lezzetine gafil olm am ası ge­ rektiğini belirterek bu dünyanın geçici olduğu. Eyyüb’ün dertli bağrını dağlatan O’dur. B ir nefeste bin ibâ­ det eyler. F erhad'a Şirin görünen. zikr ü teşbih etmeli. herkes de «er»in kim olduğunu bilemez. Bu nişâm kimde görsen bil yakin Oldur er dutgıl eteğin öp elin diyerek yukarıdaki vasıfları taşıyan kim senin gerçek er olduğunu ve ona bağlanm ak gerektiğini ifâde eder. akıllı ola­ nın dünyayı terk etm esi lâzım geldiği hakkında öğütler verir. Ahmed huylu.

h er çiçek güle benzemez. küfrünü kesip im ân aşılar. H er işin aslını anlam ak için. m âhlûk. baykuşun vîrânedir. H er işin aslım o bilir. Âb-ı ha­ yât değme su gibi değildir. im ânım aşk ile kaim eyler. ben. kendini bilen insana sorm ak lâzımdır. H er sedeften inci çıkmaz. ü stat. îğne. Atla eşek b ir değildir.y . hayır. B undan sonra yem eklerden bahseder : Doğrama dan çöreğin ayrana Ayrandan yegdür bal-ıla kaygeına Sogam arpa ekmeğini Kürd'e vir Öyüni oldur ol anı yahşi yir Türkmen’e vir yahni-y-ile burmayı ’Arabun önüne dökgil hurmayı. Saksa­ ğan bülbül gibi ötemez. bağban. sen. gözünden p er­ deyi kaldırır.ile ol hâbîb IIS . în san konuşur. Bülbülün yeri gülşen. Kelebek uçm akla kuş olmaz. m âşuk. hayvan otlar. H arâm î kervan gözlem di. katre-i um m ân. herşeyin yerli yerinde olm ası gerektiği hu­ susunda birçok m isaller verir. Sonra tekrar. âhiret. Hâlik. ırak. Leyleğin yeri gülistan de­ ğildir. em în ü ş i kendi yolunu izlemeli. karganın m aksûdu m urdiırdır. dünya. âşık. Seni vuslata o iletir. K ürd ayran içmeli. kılıcın yaptığı işi yapamaz.nu gözetmeli. inci. şâkird. sırat. sedef. bağ. aşk. Günlünde tü rlü hikm et bitirir. Türkm en yaylaya göçmelidir. kesret’in ne olduğunu hep kendini bilenden sormalı. bülbüle gülistan. vahdet. haşr. Tûtînin lâyığı şeker. İster-isen buncılayın bir nasîb Hak seven kişi . şer. tavusa seyrân-ı bostan ge­ rektir. yakın.

Bu ’Işk mevci yine başumdan aşdı Sırrumı fâş eyledi râzumı açdı diyerek mesneviye başlayan Kaygusuz. tûbâ. bu dünya çarkı onun için döner. nereden gelip nereye gittiğini düşünm esi lâzımdır. Adem'e secde etm işlerdi. K af'dır.. 388 beyittir. Hâşim Paşa Bölümü. n u : 645 ve 167 ile Süleymaniye. nüshasında «küçük mesnevi» başlığıyla geçen b u mesnevînin Ank. Âdem cevherdir. Çünkü yıldızlar onun için parlar. bb) İkinci Mesnevi Mar. Allah da âdem de âşikâr olm uştur. Âlem sedef. 19'da b irer nüshası vardır. kevser onun için­ dir. Kt. insanoğlunun «nüsha-i âlem» olduğunu ifâde eder ve insanın kıym etini a n la tır: Melekler. ay onun için batıp çıkar. Su. Âdemi bilen köle iken sultan olur.diyerek bu mevzuu bitirdikten sonra tekrar «birlik» ve avahdet-i vücûd» konusuna döner. Âdem hüdhüddür. nu. sîm urgdur. havuz. âlemde olan herşey âdem de vardır. Cihan onun için gülşen olm uştur. Cümle eşyâdan m aksut âdem dir. ateş. Gn. H ûri. Birliği söyler birikdi cümle dil Her gönülde bitdi birlikden hâsıl Ol kişi kim bu haberi söylemiş Bir ’aceb vasfı hikâyet eylemiş Kaygusuz Abdâl dimişler bir fakîr Kulak ol bir dem sözini dinle bir beyitleriyle birinci mesnevi sona erer. toprak ve havanın tılsımı odur. ne olduğunu. 114 . însanm gözünü açması.

Bu dünya halkı ona «deli» der. ne harâm î. T arikat yolu em indir. Kimi aç. İsa nefeslidir. gözlerini açıp özlerini bilm elerini" tavsiye ettikten sonra şunları sö y le r: 'Acâyibsin 'acebsin b u l . Bu gibi nesneler orada kesrettir. «delîl» e uym ayanın zillete düşece­ ğini ifâde e d e r : Delilsiz bu yola kimesne gitmez Giden yolda kalur menzile yitmez. ölmek. «Er» olan kim se dünyayı b ir pula almaz diyerek b u rad a da «er» i anlatır. «zât» vardır. O rada «sıfât» yok. Kimisi bunlara bakm anın h atâ olduğunu söyler. Kiminin elini tutup sultan eder. kim isi «velî» der. Kimisi bunların niçin sakalını kırktığını sorar. gitmek. güneş gibi m enşur'dur. uyanm ak yoktur.în san hayvan hâsiyetini bırakıp. kesretin tam am en gittiğini. onla­ rın kibirlenm em elerini. eğer kendisini bil­ mezse bilene sorm alıdır. doğmak. evliyânın insan­ lara «delîl» olduğunu. kim isi inkâr eder. îşte dünyanın hâli budur. ne yoldaş vardır. kim inin kesesi boştur.’acebsin Özüm matlûbsım özgeye tâlibsin Cihân başdan başa külli nûr oldı Her eşyada hakikat menşûr oldı 115 . Kiminin vakti hoş. herşeyin vahdet olduğunu görür ve geri gelip bize «o hal­ den» haber verir. İnsanlara bâzı nasihatlerde bulunan Kaygusuz. O. Özü. Kimisi ise bütün sırları bildiğini ifâde eder. diyen Kaygusuz. kim i to ktur. Menzile yeten. gelmek. Kaygusuz daha sonra dünyayı a n la tır: Bu dünya acayip gülistandır. kim i­ nin yerini külhan eder. uyum ak. Onda ne azık ne su. kış. O rada yaz.

Bu ’ışk ile cihân oldı münevver Bu ’ışk ile döner künbed-i devvâr Bu ’ışk ile denizler cûşa geldi Bu ’ışk ile felek cünbişe geldi 116 . Bundan sonra KaygLisuz. şehir içinde b ir padişah gördüğünü. Bâzı nasihatlerden sonra tek rar insanın kıym etine döner. gözünden perde açılmış. sen hayvan değilsin» cevabını aldığını anlatır. Şeddad. vahdet âlem inin güzelliklerini sayar. B ütün dünyanın insan için yaratıldığını tekrarlar. N em rud. şâhâne b ir meclis kuruldu­ ğunu.Dahi herbir sadâ kıldı ene’l-Hak Rûşen oldı bu ma’ni sırr-ı muğlak Dag u taş kûh u sahra müşkîn oldı Kokusı her çiçegün gül-gûn oldı Nikâhın açdı yüzinden bu dilber Bu ne sözdür ne Mzmsûr’dur ne ber-dâr ’Âşıka her mekân Mekke olubdur Mekke bilmeyene sevdâ olubdur Sırâtal müstakim düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı Y ukarıdaki tasvire devam eden Kaygusuz Abdal. sultam «Allah'ı» görm üş ve «aşk» a m üptelâ o lm u ştu r. Azîz-i M ısır nerede? Hepsi göçüp gitm iştir. Sonra uyan­ mış. Afrâsiyâb nerede? Kisrâ. Cihanı tutan. K arun. Firavun nerede? Cemşîd. pâdişaha bu esrar sırrını sorduğunu ve «kendini bil. düşünde b ir şehir. Kayser. tanrılık dâvâsı kılanlardan eser kalm a­ m ıştır.

H er haberi erenlerden sorarlar. dildârım . bundan sonra «erenler»i an­ latır. kam ıştaki şeker O’dur. ci­ han. Aşk. B ütün sırlar gönülde gizlidir. cümle cisme can O'dur. Aşk gönül içinde «delîl» dir. Şâhım. Cennet gerekmez. K ürd için «cacığ» O’dur. Geyikteki m üşk O. m ahbûbum . m erhem vuran da O’dur. Hüsn-i lâtif O. Nice kim söylesek söz âhir olmaz Deveyinen ev içinde seyr olmaz Sünü çuvalda gizlenmez dimişler Kargaya karga bâza bâz dimişler H erşeyin yerli yerinde olabileceği hakkındaki daha başka atasözlerinden sonra vahdet-i vücûd'a göre. helvayı gör başka şeye bakma» diyerek Kaygusuz Mesnevi’yi b urada b itirir. Cümle katrenin um m anı erdir. dükkânım odur. Anlatılan destan O. gönülde mesken tu tm u ştu r. «Sözü çok uzatma. Yara da O. Benim herşeyim Allah’tır. kim i M ecnun'dur. gülistan O’dur. Kimi Vâmık. Kimi Leylâ. Aşk ile gönül ezelden beraber gelm işlerdir.diyerek önce «aşk» hakkında. Yine gönlüm denizi taşdı çağlar Yine ’ışk oldı bagrunu dağlar diye devam eden Kaygusuz. Erenler halk içinde güneş gibidir. dünyada görü­ nen herşeyin «O» olduğunu a n la tır . T ürkm en’e «çığ». kim i Azrâ’dır. Bülbül O. sermâyem. Padişahı bulan gönülde bul­ m uştur. E renlerin him m eti Arşten yücedir. Onsuz bana can. 117 . daha sonra «gönül» hakkın­ da yazar. zülf-i perişân O’dur.

Gn. Herşeyde Allah vardır. Ank. 367 beyittir. n u : 19’da b irer nüshası vardır. H âşim Paşa Bölümü. Kâf ile nûn. 167 ve 645 ile Süleymaniye. mesnevî’ye «birlik (vahdet)» i anlatm ak­ la başlar. Onu görene ne mutlu! Onu görene b ü tün kapılar açılmış­ tır. her sûrete can âdem dir. İnsanın kendisini başkasına sorm asına lü­ zum yoktur. tek rar «birlik» i anlatır. Çünkü m âbud. Kt. n u . O. Kevn ile m ekân âdem e m üştaktır. çeng ile ney. Sonra her sırrın «âdem» de m evcut olduğuna geçer. in san gözünü açıp özünü görmelidir. Birlik âlem inde herşey güzeldir. Bî-edeb olan h o r ve hakirdir. b ir çerağ. Bî-nişana nişan. Kendisini görebilen insan birliğe erer diyen Kaygusuz. O rada düşm an ve ağyâr yoktur. herşey birbiriyle do sttu r. ırakla yakın. Kaygusuz. gece ile gündüz. Cihanda ne varsa ona keşf olunm uştur. herşey «bir» oldu. yahut yemişli b ir bağ misâlidir. «el-hayâ mine’lîmân» hadisini zikrederek «edeb» konusunu işler. onun sedef içinde cevher olduğunu belirten Kaygusuz.. îmânın aslı edeb iledir. 118 ..cc) üçüncü Mesnevi Mar. hüdhüd ile sîmıırg. îlm-i hikm etin tılsım ı âdem dedir. Birlik haberi yayıldı şehirde Birlilt bâzân oldı her bâzârda Her su kim akar gül-âba döndi Kat’ oldı günâh sevâba döndi Kurt koyun-ıla bile kanşdı U gn begile yol varışdı. âdem sıfatında görünm üştür. Tekrar «âdem» in değerini anlatan.

Cihan aşk ile parlar. fitnesi çoktur.B undan sonra «aşk» konusu ele alınır. S ûreti âdem . T u r'a aşk ile gel­ m iştir. Bâzı yiyeceklerden bahsettikten sonra bu kuş dilini ancak Süleym an’ın anlayacağını. bu sıfatların dünya âdeti olduğunu söyleyerek mesneviyi bi­ tirir. insanı yoldan çık an r. B ir akçayı atasından aziz tu ­ tar. însan gafil olup dünyaya aldanm am ahdır. özü hayvandır. sırr-ı lâ-yezâl'e vâsıl olur. im anı dünyadır. gözü görene m eş'âle. yol sorana «delîl» dir. kanadı kesilmiş kuşa döner. Kaygusuz. daha sonra te k ra r âdem» i ve «aşk» ı an­ latır. Dünya yalandır. kürsî. İlm-i Ledün’e ula­ şır. 4. Cennet. M ansûr'un niçin asıldığını. n u : 4044. yedi kat gök nedir. Âdemi eşekten ayıran aşktır. ka­ lem. Âlem aşk ile döner. m üslüm anm haccmı öğrenir. Cümle defter aşk ile yazılmış­ tır. Süleymâniye. Dîni. Eğer bu gafletten in­ san k u rtu lu rsa bü tün sırları keşfeder. Mûsâ. Nefis. K oğuşlar Bölü­ m ü.. «Ten» in insan için b ir tuzak olduğunu. başından vazgeçer. H âşim paşa 119 . İb rah im 'in niçin ateşe atıldığım . ölüyü m ezarından çıkarıp soyar. Mar. Cehennem. yedi kat yer. H albuki dünya kimseye bâkî kalm am ıştır. n u : 950. zâten beş günlük öm rü olduğunu söyledikten sonra tek rar insanın öm rünü boşuna geçirmem esini b ir «delil (evliya)» e tu­ tunm asını tavsiye eder. Gevhernâme Topkapı Sarayı Müzesi K ütüphanesi. Âlem aşk ile zuhûra gelm iştir. Y ûsuf’un niçin satıldığını. M uham m ed’in m irâcını. B ir akça için bin yalan söyler. Aşk. Bu insan sağını solunu bilmez. hepsini anlar.

Bölümü, n u : 19’a ve elimizdeki M enâkıbnâm e’de birer nüshası v ard ır’® . E ser 63 beyittir. B ir tevhid bölüm ünden sonra şâir, kendi halini hi­ kâye ettiğini söyleyerek konuya g ir e r : Bu tenim yoktu, ben sadece candım. K atre değil um m andım . O rada ay ve güneş doğup batm azdı. Dâima birlikdi. Ayrılık, ölmek, dirilm ek olmazdı. O zam an ne insan, ne melek, ne de gök­ ler vardı. Cümle varlık ancak O idi. Cenâb-ı Hak, kendi kudretini âşikar kılm ak diledi. Vahdet döryası dalgalandı. Beni kenara saldı. Menzilim deryâ iken katre oldu. Gevher, deryadan harice düşdü. H ikm etin aslı, o b ir gevherdendir. Gevherin aslı da O «Bir» dendir. Gevher’in b ir adı da M ahm ûd idi. Hak, Adem'i gev­ here sadef eyledi. Yâni bu m ülkü şereflendirdi. M aksat sadefdeki incidir. Su dilersen bardağa değil, ondaki suya bak. B ütün suların aslı birdir. O gevher, Hz. M uham m ed’in cânıydı. Onun için cümle âlem gülistan oldu. H ûrinin, Cennet'in aklın, canın h er şeyin aslı o gevherdendir. Daha sonra Hz. Peygam ber'in nazarı lûtfuyla bu eseri nazm ettiğini söyleyen Kaygusuz, tevâzu tavsiye ede­ rek eseri bitirir. 5. Minbernâme
4

Ankara Etnografya Müzesi K ütüphânesi, nu : 17824'de ve elimizdeki M enâkıbnâm e'de birer nüshası vardır". 29 beyittir.
16) Neşrî için bak : V. L. Salcı, a. g. m., C. 1, sayı ; 2, s.31 -32; M. Cunbur, a. g. m., s. 25-28; M. Akalın, Kaygtısuz Abdal’ın Gevhemâmesi, a. ü . Ed. Fak. A raştırm a Dergisi, sayı ; 10, s. A nkara, 1979, s. 192 - 196. Neşrî için bak : Eîrgun, S. H., B ektaşi ŞâArJeri ve NefesTerî, C. 1 - 2 , İstanbul 1955, s. 27 - 28.

17)

120

Akıl ile her hâli bildim , H akk’ı buldum diyerek m in­ beri tepenler ve halkı irşâd etmeye kalkanlara seslenen Kaygusuz; «özünden geçmeyen rabbmı bibnez» diyor ve şöyle devam ediyor : Allah’ı bilm ek için b en liğ i bırakm ak lâzım dır. «Mahrem-i esrâr» olm ak için dünya kavgasına uym am ahdır. Nefs atına binenler birbirlerinin aybını gö­ zetirler; gönüllerinde tü rlü fitneler vardır; birinin ondu­ ğunu diğeri istemez. Dünyada malı olanın dostu çoktur. Kendi hâlinde olan âşıklara ise «iş sevmez eşek» derler. Aşık olsam bana «tenbel Alâî» derler; şofî olsam, bu defa «mürâî» derler. Arifler H ak'dan başka şey bilmez. Diğer­ leri ise b ir sözü bin söz ederler ve doğru yolu bırakıp eğri giderler. Söz ile H akk'ı bulm ak m üm kün olsaydı bütün fakihler arşa çıkardı. Kaygusuz; dünyada şeytanın fitnesiyle kavganın ço­ ğaldığından; âlim, sofu, derviş, herkesin şöhret olduğun­ dan şikâyet ederek şu beyitle eseri b it ir ir : Ko sözi fârig ol Kaygusuz Abdâl Ki sözden açılur cümle kîl ü kâl. bc Mensur Eserleri 1. Budalanâme Budalanâm e'nin yazma nüshaları pek çoktur. En eski nüshaları Mevlânâ Müzesi Ktb., n u : 2467/IX; İstan ­ bul Üniv. Ktb., n u : 4105; DTCF, Ism âil Sâib I, n u : 5413'deki nüshalardır'®. Bu eserin ayrıca «risâle-i Kaygusuz» adıyla, tarihsiz, birkaç taş basm ası m evcuttur. Taş basma­ sı nüshalar, 50-60 sayfa arasındadır.
18) D iğer yazm a nüshaların bulundu|:u yerler için bak : tavsifleri Bölümü. Nüsha

121

E serin adı, başlıklarda çoğu defa «Risâle-i KaygU' suz», bazan da «Budalanâme» olarak geçer Bazanda yan­ lış olarak «Dilgüşâ» başlığı altında verilir. E serin ilk sa­ tırlarında ise «bu kitâba delîl-i budalâ ve defter-i ’âşık ve seyr-i sâdık dirler ve hayâl-i nâdân dahi dirler» kaydı var­ dır. İnsan aklı, anadan doğm a kör ve topaldır, diyerek esere başlayan Kaykusuz, «Akl-ı maâş» ile H akk’ın bilinemiyecegini söyleyerek şöyle devam e d e r : «Akl-ı maâş» ile güneşin nurunu bulm aya çalışanlar bilmezler ki bu yerden ve bu gökden başka b ir yer ve b ir gök daha var. Bunun arasında da iki direkli b ir şehir (in­ san) var. Bu şehre girmeyen Allah’ın sırrın d an hiçbir şey anlayamaz. Akl-ı m aâş, âriflerin gecesinin K adir, gündüzünün bayram olduğunu bilmez. Bu akıl ne kadar çalışırsa çalışsın «ârifler menziline yol bulamaz», şaşkın olarak kalır. Bu ilmi «akl-ı ma’âd» bilir. B una «mantıku’ttayr» derler. B unu bilm ek herkese m üyesser olmaz. Ancak Süleyman ve A ttâr bilir. B ir de «gönlü ve gözü açık ârif­ ler» bilir. A rifler sohbetine girmeyen hiçbir şey bilmez; m urad ve m aksûduna eremez. Bu defâ gönülleri buğz ile dolar ve âriflerin sözlerinin «küfür» olduğunu; onları az iken kırm ak lâzım geldiğini söylerler. Bu sapıklar ve kı­ sırlar (edal ve ebter) bilm ezler ki «Hak leşkeri» kırm ak­ la tükenmez. Eğer onlardan b iri «emmin oğlımdan» sual ederlerse, gönülleri buğz ve melâl ile dolm asın diye «Molla Sevündük oğlu Toparan Aga (Acı Doynran), nm ulu babası Hızır’dan böyle işittim» derim. K abul eder­ lerse ne âlâ, etmezlerse «emmin oğullan» kabul ederler. B undan sonra Kaygusuz, «göz ile görüp gönlüm ile inandığım şeyden h ab er verürüm ; görm ediğüm bilmediğüm yirden haber virmem. Beni anlayandan icâbında ben de sorarım » diyerek tasavvuf konularına girer.
122

İlk konu «kendini bilmek» tir. insan, sû ret m idir, can mıdxr; kul m udur, sultan m ıdır, bunu bilmeli. Ken­ dini bilenler şehzâde iken gedâ olur; m ekânları gülşen iken külhan olur. Kendini bilene atasm ın kam helâl, ken­ dini bilmeyene anasının südü haram dır. İnsanları «vatan-ı aslî» den b u dünyaya gönderdiler. A rkasından «nâ­ meler ve haberciler» de gönderip yahşi amel kılmasını arzu ettiler. F akat onlar «cihanm nakşı»na aldanıp gafil oldular. Sen kendi bildiğini b ir kenara bırak, b ir mürşîd-i kâm ile bağlan, ârifler ve ehl-i diller m eclisine gir ki «âhiret marazlarından emîn olasın». Yarın m ahşerde in­ sanların kim i eşek, kim i sığır, kim i m aym un suretinde olur. Eğer dünyada b ir m ürşid-î kâm ile bağlanırsan kıya­ m ette yüzün ak olur. İkinci konu «gönül »dür. Gönülde gizli m ânâ yazılı­ dır, dile gelmez. Bu m ânâ ancak gönüle yol bulana feth olur. Gönül bahrine yol bulan, ne inci isterse dalıp çıka­ rır. Gönlü bırakıp sûrete b ak an lar gaflet ipini boyunla­ rın a takm ış olurlar. Hak, gönlü kendisi için yaratm ış ve kim beni isterse kırık gönüllerde bulsun dem iştir. Gö­ nüle girm eyen istediğini bulam az, şekeri kam ıştan ayıra­ maz. Gönüle giren ise herşeyi sorup çıkarır; m uhannetleri er, erleri şîr-i m erd; şîr-i m erdleri ferd eder. Vücud b ir dükkândır, insana kiraya verilm iştir. İnsanın bu dükkân içindeki hâzineyi arayıp bulm ası lâzımdır. «Örfiyye» ye erenler ârif olur, âriflerin gecesi K adir, gün­ düzü bayram dır. «Onlara eren mııkallid iken 'ârif olur, 'ârif iken 'âşık olur, ’âşık iken ma'şuk olur. Bundan ilerü makâm olmaz ve bu makâma makâm-ı mahmûd dirler ki bum 'ârifler bilür». Üçüncü konu «Hakk’ı dünyada iken bulmak ve kendini bilerek hakikati bilmek» tir. İnsan H akk'ı dün­ yada iken bilm elidir. Çünkü b u rad a b ir «katre» olan 123

amel, öbür dünyada «lunman» olacaktır. Â hirette Hak Taâlâ b ir «dolunay» gibi görünecektir. O rada tem âsa hâkidir. Asıl mesele bu dünyada iken H akk’ı bilm ektir. Bu dünyada iken insanın uzun kısa fikirleri bırakıp «ma­ kam ve hâl ehli» olması lâzımdır. F ırsat elde iken «kaya kuşu» gibi öm rü laklak ile geçirmemeli, K örler gibi «deve tepme» sini «somun» sanm am alıdır. «Muvahhid» olan kendini bilir. «Mülhid» öz eliyle kendini toprağa göm­ m üş olur. Ancak «muvahhidlik kâl ile olmaz, mecâzî söz hâl olmaz, bal dim ekle ağız bal olmaz, dervişlik şemle ve şâl ile olmaz, ehl-i külhan tâc urunm az, her âhûnun gö­ beğinde m isk olmaz, her kam ışun içinde seker olmaz.» «Harâbât ehli»; ölmeden ölenler, içi m âşuk, dışı âşık olanlardır. O nlar bî-hodluk şarabını içip daha ölmeden soru ve hesabı verirler. O nlar havf ve ricâdan kurtulup havr ü şerden geçm işlerdir. Onlar sûret kapısını kapayıp «’âdem-i takavvüd (kavıtlardan uzak olm a)» etm işler­ dir. M ürîdlikten ve şeyhlikten, ik rard an ve inkârdan, kü­ fü r ve im andan geçm işlerdir. V arlık yokluk lezzetinden fâriğ olm uşlardır. Ne öğünmek, ne dâvâ, ne kerâm et ile uğraşırlar, ne teşbih, ne seccâde, ne ibrik düşünürler. Dâim tenha olup bu halka karışm az olurlar. Felekler sağ ellerinde m elekler sol ellerindedir. Dördüncü konu, Kavgusuz’un kendi «va<sf-ı hâli» dir. Gökler, yerler, yıldızlar, hiçbirşey m evcut değilken Allah, kendi gizli hâzinesinin bilinm esini istedi, kendi kendisim tem âsa ederek «kâf»ı «nûn»a (kün fevekûn) vurup bu kârhâneyi y arattı ve hem en kendisi sır oldu. Kaygusuz, «biz de bu kârhâneyi seyritmek istedük, pâdisâh-ı ’âlem dilegümüzi kabûl idüp, bize inşân donum giydiriin bizi bu dünvâva gönderdi», diyerek devam eder. «Hâlik’un emri benî kûzeger balcıgr gibi devrânun çarhı üzerine koyup dolap gibi döndürdi. Gâh beni kûze düzdi, gâh 124

boza düzdi, gâh kâse düzdi, gâh sarâylarda kerpiç eyledi, gâh ayahlar altında hîç eyledi. Gâh gül eyledi başa çıkdum, gâh kil eyledi hâke düşdüm. Gâh halk içinde 'azîz eyledi, gâh zelîl eyledi. Gâh inşân, gâh hayvân eyledi. Gâh gezende yatdum, gâh hazîneye batdum. Gâh kul olup satıldum, dellâl olup satdum. Gâh oynayup utdum, gâh bilmeyüp utıldum. Gâh beni hakîm, gâh hâkim eyledi. Gâh kazzâz, gâh bezzâz, gâh ’attar, gâh penbe atar hallâc eyledi. Gâh berber, gâh zerger eyledi. Gâh aşçı, gâh başçı, gâh demürci, gâh kürekçi evledi. Gâh beni şarka ve gâh garba iletdi. Gâh deryâda mâhî, gâh dağlarda âhû eyledi. Gâh avcı oldum avladum, gâh beni av eylevüp avlatdı. Gâh okudum ’âlim oldum, gâh ümmî eyledi okudım. El-kıssa dünyâda bir sıfat kalmadı bana itdürdi. Gâh şâkird itdi ögrendüm, gâh üstâd itdi ögretdüm, gâh beni ataya oğul eyledi gâh atayı bana oğul eyledi gâh anaya beni kız eyledi gâh anayı bana kız evledi gâh beni tıfl idüb anlara besletdi. Gâd anları tıfl idüp bana besletdi. Ve’lhâsıl ne başunuz agndayum nice kerre ata belünden ana rahmine ana rahmünden cihâna geldüm. N ice kerre buht gibi havâya agdum, nice kerre yağmur gibi yire yagdum, nice bin kerre çerende gâh perende oldum. Nice bin kerre küfr ü îmâna kansdum nice bin kerre gâh zulumât, gâh aydunliga düşdüm. Nice bin kerre dürlü dürlü cinlere karuşdum. Nice bin dürlü hil’atler giydüm. Nice bin kerre dürlü yakalardan baş gösterdüm. Nice bin yıllar âşinâlar gözetdüm, nice bin isimler ve lakablar urundum. Nice bin sûretlerden göründüm. Vel-hâsıl-ı kelâm bu nefis 'askeri benî güçden güce saldı. Ve kabdan kaba boşatdı. Şehr-be-şehr karye-be-karye gezdürdi. Dil ile 'ayân ve kalem ile beyân olm az...» B undan sonra Kaygusuz, ansızın anadan doğup «tıfl», bâliğ, yiğit, p ir «olduğunu, birgün ru h âşinalan125

nın hâlinden haber sorduğunu söyleyerek onlara kısaca jrîrmibeşbin âşiyan gezdim ve seyrân ettim diye cevap verdiğini anlatır ve şöyle devam eder: Bana âferin der­ viş, iyi hikâye eyledin, ama bunlar düş müdür, hayal mi dir, yoksa sen sayıklıyor musun diye sordular. Ben de görmediğini, bilmediğini söyleyen nâmerttir. Âlim deği lim ki ilim bileyim, velî değilim ki kerâmetim olsun «Karpuz gibi yoğun yum n sözden top yonup erenler m ey danına kodum» diye cevap verdim. «’Akl-ı ma’âd’a mukarîn ol, dünyâya takılma, so­ num düşün kimseyle düşmanlık itme, helâlı haramı ayur, haksız işlerden sakın, câhile İcarşu yumuşak, ârif1er katında sessiz ol, sorulmadıkça konuşma» gibi öğüt­ lerden sonra Kaygusuz yine bir mürşid-i kâmile bağlan­ mayı tavsiye ederek bu konuyu bitirir. Beşinci konu «insanın dünyaya gelmekten maksa­ dının kendini ve Hakk’ı bilmek» olduğudur. Bugüne ka­ dar halk birbirine bu kârhâneyi kim bünyâd etti diye sormuştur. Yerdekiler onu gökte, göktekiler yerde ara­ mışlardır. Yüzvirmidörtbin peygamberin herbiri bir söz söyledi, hiçbiri bunu temyiz edemedi. Ancak Hz. Muhammed «bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bildirdi». Bundan sonra Kaygusuz, in­ san vücudunu anlatır. Daha sonra «nefs»i anlatan ve vücûtta Hak’tan gayn bütün düşüncelere nefis denildiğini bildiren Kay­ gusuz, bütün yaratılmışlarda Allah’tan bir şem ’a oldu­ ğunu söyler. «Allah herşeyi muhittir» âyeti ve «komşu hakkı, Tann hakkı» sözü bunu anlatır. Kaygusuz şöyle devam ed iyor: Yiğitlik menziline kadem bastığım zaman yolum bir çöle düştü. Yetmişiki millet orada şaşkın. Ben de arala126

Kel ilaç eylese önce kendi başına çalardı. Karşımda bir şehir görüp o yana gitmek istedim. ama gidemedim. Hasan-ı Basrî. Ne istersen kendin­ den iste. kimi sûkî. Beyazıd-ı Bistâmî yerine kojmp kerâmet iddiasında bulunurlar. Âlemde mürşid de mürîd de bir olur. Ne is­ tesem o anda mevcut olurdu. bundar her dem başın aşağa salarlar 127 . Kendini bilen cümle eşyanın aslını ve fer’ini bilir. Çünkü herşey âdemin vücudunda mevcuttur. kimi uşak» tır. «Halka dâm ü tezvir içün başların kabartup bol cübbeler giyüp musahebet iderken hasta gibi âheste âheste söylerler. «Müridlerinün kimi lûtî. Şehre girince oğlan kayboldu. kimi bekrî.nna karıştım. Kendilerini Hızır’a benzetip şeyh-i vaktız derler. Yalnız başıma şehrin her köşesini dolaştım. Şehir insandır. kimi oğlan. kimi pûtî. Bunlar kibriyânın müşrikleridir. Orada sonsuz cevherler vardı. hâzık bir hekimdir. İnsan bir mürşid-i kâmile bağlanmalıdır. Buna mukabil insan sıfatlı mürşidler çoktur. Ancak bunlar sırrullahı bilmezler. Hak ile birleşmiş ve Süleyman gibi hâtem sahibi olup yedi iklime hâkim olmuştur. Mürşid-i kâmil odur ki özünü bilmiş ve kendi vücûdunun şehrinde Hakk'ı bulmuştur. Kendilerini de Şiblî. benzin saradup dudağın kemerlendürürler. Bir oğlan zuhur edip beni o şehre götürdü. hastanın marazını bilir. Hakk’ı isteyen orada bulur. muttasıl oruçdur disünler. Çünkü mürşid. An­ cak herkes mürşid olamaz. İşte Pevgamberimizin buyurduğu «din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko­ kulan» bunlardır. Ben de avcı zağarı gibi yanına düştüm. Çün­ kü cümle yaradılmışta Hak mevcuttur. kimi dehrî. Dünyalık işin kendilerini halka sevdirip yalan sözler ve mühmel remiz­ ler ile avamı ve câhili kandırırlar. Bin türlü belâdan sonra kendimi bir ke­ nara çıkardım. Hakk'ı isteyenleri az­ dırıp nefis yoluna salarlar.

B undan sonra b ir dervişin gördüğü rüyayı anlatır. belki b iri cevap verir diye düşü­ n ü r. M uhammed. ve'l-hâsıl yalan remiz ve m ühm el işâretler eydürler ki y a’nî pirinden ana ziyâda nazar olm ışdur disünler. O rada kendinden başka kim se de yoktur. Gökler dolap gibi döner. fakat yolun sonu yoktur. kulluk benim karînem dir. Fakat çağırm alarına hiçbir cevap alam ayınca : ’Âlem-i kül vücûd-ı cân ben oldum Cihâna cân cihâna cân ben oldum 128 . Peygam ber de «Hakk'ı istersen kendüni bil.. Hz. Bu b ü tü n k âin ata ben hâlikım . Ay ve güneş kandile benzerler.. Derviş sonsuz b ir çölün ortasm dadır. Hz. sular dam arım . Yedi kat yer b ir avuç. yerin eni boyu b ir ka­ rış tır. B unların cüm lesi b ir vücuttur. F ırsat eldeyken insanın nâdânhğı bırakm asını öğütler. yıldızlar m eş’alem.» Daha sonra Kaygusuz.. Hz.. gökler çadırım .. beğlik. su yukarıdan aşağıya akaı-. yerden göğe b ir kulaç. dokuz felek b ir tekne. Ben de ya söylerim ya giderim devip söze b a şla d ım : Bu cihan bir kubbe m isalidir. yerler dâim durur. bilmezsen kalk git» dediler. te k ra r m ürşid-i kâm il tavsi­ ye eder. Derviş b ir m üddet yolda gider.. Hz.ve gâh gâh sâdık âh iderler. Mûsâ. güneş aşağıdan yu­ karı çıkar.. bu nakş-ı pergâl seyrâm m dır. 'ârifler sohbetine g ir___» diye cevap verir. Yedi kat yerler vücudum . Çölün ortasında b ir büjöik yol var. arş seyrânım . Bana «kuş dili bilirsen söyle. Kaygusuz şöyle devam e d iy o r: Birgün b ir sohbete uğradım . îsâ . hâkim lik. Ali halvet buldukça Hz M uham m ed’e «ne amel eyliyeyim ki öm rüm ü ziyan etm em iş olayım» diye sorarm ış. çarh devranım.. İbrahim ve Âdem oradaydılar. B âri çağırayım.

Süleymaniye. E serin adı. yeni b ir esere bağlandığı belirtilm eden Kitâb-ı M iğlâte’deki hikâyelere geçilir ve böylece Kitâb-ı M iglâte’nin baş tarafı Budalanâm e’lerde yer alm ış olur. B akar ki ne sah­ ra var ne yol. özü özüne görünür. n u : 4044. B akar ki düş değil. m evcut yazm aların en eskisi olan 1501’ tarihli Mar. nüshası yirm i beş va­ rak tır. Bu «düş mü hayal mi» diye düşünür. Osman Ergin Bölümü. Kâmûa-ı TürM.Sûretümi gören dir kî beşerdür Sûretle sıfât-ı Rahman ben oldum şiirini okur. nu : 185-11. böyle b ir esere isim olarak uygun 19) B ak : gemseddin Sâmi. Vatican. fa­ kat yine bulamaz. n u : 3040. Turco. Başı tacdan dı­ şarı çıkmış. Hemen başını özüne çeker. 797. H acı M ahm ud Efendi Bölümü. T ekrar m ütehayyir kalır. M uahhar olan diğer nüshalarda eserin adı «Kitâb-ı Mağlata» olarak kaydedilmiş ve bâzı araştırıcılar da bu şeklikullanm ışlardır. Düğümlü Baba Bölümü. n u : 824/2. Esasen «birini şaşırtm ak. A nkara Genel Ki­ taplığı. Süleymanniye. 138Ö. Basm a B udalanâm e nüshalarında. saçm a sapan söz» m ânâsına gelen*’ «mağlata» kelimesi. nu : 663’te b irer nüshası vardır. Kitâb-ı Miğlâte Kitâb-ı M iglâte'nin Mar. eski nüshadaki şekli tercih ettik. nüshasında «Kitâb-ı Miğlâte» şeklindedir. Ancak biz. nu. B irilerini arar. yanıltm ak için söylenen zihin karıştırıcı. İstanbul. Bunun üzerine «bendedür» rehifli şiir okur. 2. s. ve İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi. Ali Em îri (M anzum E serler) Blm. K itap b u rad a biter. K endinden b aşk a kim se yoktur. n u : 411/1-2. 129 . Mar. 2 sak.

Pe 3^ a m b e r «buraya Kâbe Kavseyn derler ve ağacm adı Şecere-i İslâm’dır. 1408. «Miğlât» ise «aym gerilmesi suretiyle uzağa atılan. boynunda teşbih vardır. Ba­ k ar ki yer.düşm em ektedir. Aşk pazarına 20) Mes’ûd. Derviş ağacm iki budağına güneş vurduğunu. M uham m ed’e doğru y ü rü r ve ona b u sahrânın âdını sorar. s. Vaktiyle melek­ lere yakın ve adının «Azâzil» olduğunu. kendisidir. ama küçük olduğu için ona köçek derler» diye cevap verir. 2. B udalanâm e’nin sonundaki rüya ile başlar. O zam an an lar ki b u âlem den m urat. buraya «Heyhât Sahrâsı» derler diye cevap verir ve kendi m âcerasını anlatır. b ak ar ki b uranın sultanı M uhamm ed M ustafa'dır. M uham m ed’de «devenin büyüğüne deve derler. Elinde asâ. B ir yerde o tu ru p dinlenirken yine b ir rüya g ö r ü r : Yine b ir sahra ve ortasında ulu b ir ağaç. gök ve bunların içindeki b ü tü n eşyanın sesi kendi vücudundan gelir. Eser. Şeyh. Derviş. Daha sonra derviş akıl pazarına girer. gördüğü şeyhin şeytan olduğunu öğrenince kaçar. Ağacın dibinde büyük b ir yığınak (ıneclis) var. B ütün peygam berler top­ lanm ışlar. M uhammed. Gördüğün beş budak da İslâm’ın beş erkânıdır» diye cevap verir. isâbet kaydeden ok» m ânâsm a gelmektediı^. B eyrut 1927. Hz. diğer üçüne vunnadığını gördüğü sırada uyanır. O rtada Hz. Diğer peygam berler. Kendisini tek ve tenha görür. bask. Köçek de deve değil midir?» diye sorarlar. Ona kim olduğunu ve b u çölün adını sorar. E r -R â id . 130 . şim di ise «Şey­ tân» lakabını taşıdığını söyler. Peygam ber de «O da devedir. Türk­ çe'de küçüğüne köçek derler. Rüyasında çölün o rtasm a düşm üş derviş şiirler okuyup birisini ararken ak sakallı b ir şeyhe rastlar. Bu sırada derviş Hz.

girer. Ali’dir. M ısır’a sultan oldum» diye cevap verir. Ali «kuyu dedikleri bu cisim dir. ^ 131 . ona m ürîd olur. Daha sonra Hz. kuyudan ki çıktım . Derviş b u cevapla şâd olup : Hakk’a minnet bugün Sultânı gördüm Bî-hicâb cism içünde câm gördüm Zerre-y-idüm nâgâh güneşe irdüm Katrem mahveyledi ummânı gördüm şiirini okur. görür ki bu ran ın sultanı Ali>7 ülm ürtezâ’dır. Bu defa devriş sah ra’yı Hz. Ali «Bu sûretlerin içünde cümbüş kılan ve şûbede gösteren saj^amn sahibidir» der. ben miskine dahi nazar eyler dediği sırada uyandığm ı söyler. Ali’ye sorar. Ali «sayvanın sahibi yine sayvanın içindedir» diye cevap verir. Ali «yukan bak» der. Derviş yine birgün Hz. Hz. Derviş bakınca herşeyin Allah’ın birliğine tanıklık verdiğini görür. Daha sonra derviş yüzyirmid örtbin peygam berin ve cüm le evliyânın Hz. fakat Hz. Allah’tan b ü tü n m ahlûkat için şefâat dilediğini ve Allah’ın da «sen sana değeni iste» dediğini gören derviş Allah’a «İlâhi. Hz. Süleym an’ın kirpiği altından bakan Hz. «ben onu göremiyo­ rum. Hz. M uham m ed’in b ü tü n peygam berle­ rin önünde yürüdüğünü. Derviş. B ir m üddet sonra derviş Süleym an peygam beri gö­ rür. bu sayvanın sahibi nerede­ dir?» diye sorar. Yusuf peygam­ berin kuyuya düştüğü doğru m udur. Ali’nin kulluğunda bulunur. Ali’ye sorar. Derviş «peki. Ali’nin elini ayağını öpüp «ben erkân töre bilmem» deyip b ir m üddet Hz. Hz. der. Ali’ye tahsin ettiğini görür. nasıl görebilirim?» diye sorunca Hz.

Âdem'i anlatırken Âdem çıkagelir. gel beraber gidelim» der ve yola çıkarlar. B ir diğer rüyasında derviş cüm le eşyayı toplanm ış görür.Derviş b u defa şu rüyayı g ö r ü r : Yûnus Peygambe­ rin katında b ü tü n peygam berler toplanm ışlar. B ir başka rüyada. Şey­ tan kaçar. Hz. Hz. Sonra derviş uyanır. O nları dökünce içlerinden b ir sürü garip nesne çıktı. Derviş şeytanı ayağından asıp «bu fitnelik­ leri ne zamana kadar işleyeceksin?» diye sorar. Hz. îs â ’yı ve F iravun'u görür. ateş yakın. Derviş de onlara erişir. Şeytan geri dönüp yalvararak to r­ basını ister. Şeytanla derviş çetin b ir mücâdeleye girişir­ ler. Firavun'un askeri. Derviş b ir rüya daha görür. Ali’­ nin önünde şeytanla m ücâdele edip kazanır. H epsi de bu sayvanın sâhibini aram ak tad ırlar. Derviş gâlip gelir. Şeytan yalvarır. B aşlarında N em rud. D erviş'den «senin de bu bisâta geldiğin var nu» diye sorarlar. B ir kalabalık görürler. Derviş. îs â ’nm şefeâtı üzerine torbasını ve­ rerek şeytanı bırakır. Derviş onlara Hz. 132 . «odun toplaym. İbrahim'i ateşe at­ mak istermiş. F iravun’un p îri olan şeytanla yine m ücâdele eder. Derviş on­ ları da sapan taşıyla m ağlûp eder. B ütün peygam berler kendisine «âferin» derler. Bu rüyada da Hz. Derviş şeytanın torbasına ve dağarcığını ele geçirm iştir. M uham m ed’in emriyle kendisine «taâm» getirildiği sırada uyanır. Âdem dervişe kim olduğunu sorar. dervişi kovalar. Meğer şeytanın ne kadaı fitnelikleri varsa b u to rb a içinde imiş. O sırada şeytan gelir. Derviş «ben senin vücûdunda beraberdim» diye cevap vererek Âdem’in başından geçenleri ona anlatır. İbrahim'i içine atın» diye em ir veri­ yor. İsâ peygam ber de onu tak d ir eder. Âdem peygam ber dervişe «Nemrud. Derviş gördü ki «şeytan Nemrud'un varlığı olmuş.

Ne zam an ta n rı ol­ muş» der. Şeddad. Adem'e N em rud’un yanındaki ak sakallıyı tanıdın mı?» diye sorar. N em rud onu tu tar. Bu sırada N em rûd ve şeytan da onları görm üştür. Beykozlu Peçan) oğludur. Âdem tanım adığım söyleyince onun şeytan olduğunu söyler. Fira­ vun. sana b ir kepenek yapalım ve b ir palan verelim» diye yalvarırlar. «N em rûd ta n rı m ıdır. Derviş dayanam ayıp «bu ne k ü fü r söyledi» diye sorar. N em rûd adam gönderip Âdem’le dervişi ça­ ğırtır. Seyâhat âlem inde gezer­ ken yolu B ağdad’a ulaşır. N em rûd’un as­ kerleri dağılır. başka ta n rı var dediğini anlatır. Şehirde ârifler. îb râh im getirtilir. kucaklaşırlar. seni bırakalım » der.M ancınık k u ru ­ lur. Derviş b u rad a uyanır. Derviş şeytanı yakalayıp bağlar.» Derviş Hz. Yine m ücâdele ederler. dervişe rüyâsını anlatır. O nlar da giderler ve otururlar. Behlül’ün kuş dilinden anladığını görünce cûşa gelip şiir 133 .Ne kim şeytan der. Derviş. Şeytan İb rah im ’e «Tanrı v ar der­ sin. N em rûd «bizi hâlim ize bırak. Derviş de on lara «bunun babası b u mu?» diye sorar. B unun üzerine der­ viş. Behlül. âkiller dolup taşar. âlim ler. Derviş yine rüyaya dalar. İb rah im ’i ateşe atacağı sırada der­ viş Allah’a «seni H ak bilene inâyet eyle» diye yalvarıp kepeneğini çıkarınca şeytan dervişi tanır. ve N em rud gelip «bu şeyhi (şeytanı) bize sat. Üzerinde köp rü ler k urul­ m uş. Behlül de onu görür. N em rûd. B ağdad'm o rtasın d a Dicle ır­ m ağı derler b ir ulu su akar. Derviş şehre girip rüyasının tâb irin i soracak kim se arark en karşısına Behlûl Dânâ çıkagelir. Şeytan da İb rah im ’in N em rud'u tanrılığa beğenm edi­ ğini. kulluğuna d u r­ muşuz» deyince dervişe b ir zevk hâsıl olur. gel b u k üfür sözleri terkeyle. Şeytanın m üridleri olan Dokyanus. diğerleri de dağılıp giderler. ben bunun doğduğunu bili­ rim . H orasan m ülkünde Beykozlu Peçenek (Beykozlu Bîcanger.

G ördüğü rüyaları düşünen derviş te k ra r uykuya dalar. dervişlere H ak Tebâreke ve Taâlâ öküzü balığı kurban vermiş» derler. b u rad a sohbet edelim» der. B ir yerde kalabalık b ir divan var. cümle eşyanın o rta­ sında ay güneş gibi o n û ra k arşı durm uş. Derviş uyanır. Şeytan kılık değiştirm iş onlara hiz­ m et etm ektedir. Sonra b u n u r yandı ve b ü tü n âlem ler vücuda geldi. herbirinin m aksûdu ne ise onu vermiş. Mûsâ peygam ber «derviş. derviş aldırış etmez. Düşünde cümle âlem in H ak Taâlâ'nın birliğini söy­ lediklerini görür.okur. Derviş de o n la n sohbet yerine getirir. Şeytan «bunlar­ dan ne um arsın» der. yeri göğü kaldıran öküzün bahğın işi bitm iş. B undan sonra der­ viş m eclistekilere şunları a n la tır : Zamân-ı evvelde bu cihan yok iken Allah bu cihanı halk etm ek istedi. Yine m ücâdele ederler. yürürler. T a n n ’nın hasları b ir yere gelmişler. ileri yürür. Behlül un çok hoşuna gider. 134 . Derviş an lar ki Hesap günü’d ü r : M uham m ed M ustafa. Allah kim senin aybm ı 5Öizüne getirm em iş. insanın m eydana gelişini anlatırken tam Âdem peygam ber mevzuuna geldiği sırada şeytan onu tanır. Tûbâ ağacının dibinde sohbet etm ektedirler. dervişi kucaklar ve yakasından içeri girip kaybolur. İkisinin n û ru n u b ir kandile koydu. Ali’nin n û runu ve ruhunu yarattı. Bu esnada «gel kurban al. H er eşya kendi cinsiyle zevk u safâya düşm üş. m aksut yerini bulm uş. Derviş derhal onu tanır. görürki balığı öküze yükletm işler. Ora­ da Tanrı Taâlâ b ir nu rd u r. Gelenler der­ vişe «burada b îr sohbet yeri gördün mü» diye sorarlar. Önce M uhamm ed M ustafâ'nın n û ru n u y arattı ve ru hunu halk eyledi. N ur parlayınca cüm le eşya uyanır. Derviş de onların yanına gelir. Onun nûrundan ve ruhundan Hz. Derviş şeytanı tu tu p bağlar. Derviş âlem in te­ şekkülünü. H akk'ın birliğine şükreder. B unlar b ir zam an arşta m uallâk durdular. buraya gel. k u rb an ı al. cüm lesinin su çlan bağışlanm ış. soru hesap bitm iş.

orada bulunan şeytan onu ta n ır ve üzerine yürür. üçyüzaltm ışaltı arkı var.m eclistekilere şeytanın dünyada yaptıklarını b ir b ir anla­ tır. kurda kuşa hükm ettiğini anlatır. diğerinde M ısır Sultanım 135 . Daha sonraki b ir rü ­ yada b u şehrin kendi öz vücudu olduğunu ve kendisinin b u şehre Sultan olduğunu görür. Derviş şehre girince orada iki Sultan görür. C ennetü’l Me’vâ’ya ve Firdevs-i Âlâ’ya k ad ar h e r şeyi görürler. o da dünyada yaptıklarım kendi ağzından anlatır. Ali’ye selâm verirler. Hz. gökten/ Arş-ı Âlâ’ya. Bu şehir aynı zam anda b ir ayr^aya benzem ektedir. Derviş şeytanı yine m ağlup eder. zâhidler. birinde Hz. diğerinin adı Makbûl-i Şeytan. Süleym an h üküm dar olduğunu. sonra çeşitli kılıklarda cihana geldiğini anlatır. Daha sonra m uhtelif rüyalarda b ü tü n âlemi kendi içinde gören derviş muazzam b ir şehir görür. B ütün şeyhler. B aşka b ir rüyada ta h t üzerinde oturm uş olarak Hz. dörtyüzkırkdört çarşısı. Derviş dâhil hepsi gözlerini açınca yer­ den göğe. Ali’yi görür. Muhamm ed’i. sofiler gelip Hz. Süley­ m an’la sohbet ederken birçok insanlar gelir. B unlar devamlı birbirleriyle sava­ şırlar. Ali onlara «gözlerinizi açıp bakın» der. Arş-ı âlâ’dan S idretü’lM üntehâ’ya. B ütün kâinat bu aynaya akseder. B undan sonraki rüyalardan birinde Hz. Kim olduk­ larını sorarlar. o sırada derviş uyanır. Şeytanın elini çözer. Derviş bu m anzara karşısında coşup b ir şiir okuyunca. Birin adı Kabûl-i Rahm an. B ir başka rüyasında Hz. Hz. oniki burçlu. Ali dervişe tahsin eylediği sırada derviş uyanır. Süleym an’ı. oniki kapılı. âbidler. Üç katlı. Süleym an’ı görür. Derviş de önce âdem donunda. îk i di­ rek üstüne bünyâd olunm uş. Yediyüzyetmişyedi mahallesi. oradan Makâm-ı Kâbe Kavseyn’e. Hz.

Daha sonra uyuyan derviş. Bunu söyleyen derviş. M uhamm ed. herşey yerli yerindedir. Hz. Yer gök. an­ cak rüşvet yiyen N ablus kadısının işinin kendilerine çok m üşkül geldiğini söyler. Süleym an b ir geyik peşinde avdadır. Eline kâğıt kalem alıp gördüklerini bu 136 . Hz. Geyik ka­ çarken dağda du ran dervişin gölgesinde kaybolur. Cümle âlem M ısır Sultanının divanında cem olm uş­ lardır. Oraya gelen derviş. M uham m ed ona Şam ’ı sorar. Bu m anzara karşısında hayran kalan derviş şu şiiri o k u r ! Cânum bu cümleye nüsha mıyım ben Kamuda şûr-ı aşk-ı kavga mıyım ben Kamu gönüllerün fikr ü hayâli Kamu başlardagı sevdâ mıyım ben. M ısır sultanıyla karşılıklı şiir söyleşir. cihan sûretli bütü n hayallerin kendi vücudunun gölgesi olduğunu görünce te k ra r cûşa gelip şu şiiri o k u r : Benem cümle vücûd içindeki cân Benem küllî sıfat her dürlü erkân Benem Leylî benem Mecnûn ki dirler Benem ol ki özüm özüme hayran. cihandaki herşeyin.görür. Böyle rüyalar görüp uyanan derviş kendisini Şamakı şehrinde b ir külhan bucağında görür. b ü tü n âlem in kendisine karşı secde ettiğini görür. Hz. Geyik dervişin içine girm iştir. Cihandaki herşey onun vücu­ dunda m evcuttur. Derviş R ûm 'dan geldiğini söyleyerek Şam 'dakilerin yoldan çıktıklarm ı an­ latır. Allah’ın hepsini bağışladığım .

K ollar Sevr. B ut Kavs. nu : 909. âyetlerini vererek başlar. Alın Seratan. n u : 6817. kulak gibi ve batınındaki hayal. Tübingen Devlet K ütüphanesi. ağız. b u söz ne de­ m ek olur. B aldırlar Devi. nu : 1494 : İst. Oniki burcun h erb iri şu insan uzuvlarına karşılık g ö sterilm iştir: Baş Hamel. El­ ler Cevzâ. Göğüs Esed. Osman Ergin Bö­ lüm ü. râbian Şems terbiye eder rû h olur. Ali E m îrî Bö­ lüm ü. şu kitabı yazdım. «Ben b ir düş gördüm . Zeker Akrep. âriflere sorun bu düşün tâbirini. önce el-M ü'minûn Sûresi'nin insanın ana rah ­ mine düşm esinden bahseden 12-14. sâdisen K am er terbiye eder vü­ cûda gelir. Dizler Cedy. Yedi seyyârenin tesirleri şu şekilde ifâde edilm iştir : Evvelden Zuhal terbiye eder kan olur. ve Hacı Bektaş K ütüp­ hanesi. Üniv. Eser. n u : 621 ile 667’de b irer yazma nüshası vardır. 3. 16 varaktır. Taban H ût'dur. Belediye K ütüphanesi.kitaba yazar. akıl. hâm isen U târid terbi­ ye eder hareket hâsıl olur. Ana rahm ine düşen nutfeyi yedi seyyare terbiye eder ve insan vücûd bulur. sayıkladım . 137 . sâlisen Zühre terbiye eder kem ik olur. Sonra âdem oğlunun zâhirindeki burun. Göbek Mizan. K ütüphanesi. nu : 1321. Sâniyen M irrih ter­ biye eder et olur. fikir gibi hususiyetlerden bahsedilir. Kasuk Sünbüle. ârifler m ânâsın söyleyeler» diyerek kitabı bi­ tirir. Vücûdnâm e V ücûdnâm e’nin Millet K ütüphanesi. sâbian M üşteri terbiye eder cihâne gelir.

yediyüzyetmişyedi sinirler. Bu kapıların ki­ misi açılır. 138 . izinden gitm elidir. Oğlanlıkdur ki üç ay B ahara m üşâbihdir. B ahar Ha­ kikat gibidir. Gönül Mihr-i M uhabbet. Yigitlükdür ki üç ay Yaz’a m üşâbihdir. D ört Melek insanda şu uzuvlara m ü şâ b ih d ir: Kulak M ikâil’e. Her akıl bunu kavram aktan bilm ekten âcizdir.Âdemin doğum undan ölüm üne dek şu d ö rt vecih v a r d ır : 1. Göğüs Kur'ân-ı H ikm et. Yaz T arikat gibidir. K ırgılluk’d u r ki üç ay Güz’e m üşâbihdir. Baş Tâc-ı Devlet. 4. B unlar insanda dahi şöyle gelir g e ç e r: Ana rahm i şeriat gibidir. ve dörtyüzkırkdört kem ikler vardır. Ci­ handa durm ak hakikat gibidir. Alın Nûr-ı Hidâyet. El K udret-i Allah. . Güz M ârifet gibidir. K ara kış şeriat gibi­ dir. Ağız Cebrail'e müşâbihdir. Ağız kelime-i Şehâdet. Kaş Âlem-i K udret. B urun Yol-ı Cennet. kim isi kapanır. Göz Nûr-ı Vahdet. Bilmek ve kavram ak isteyenler varsa onlar da ehline yani insân-ı kâm il'e m ürâcaat etmeli. Onun eteğinden tutm alı. Ayak Kuvvgt-i Allah ve Cemâli H ikm etü'llah'dur. Cihana gelmek T arikat gibidir. Adem. Âdemin vücûdunda. Ademoğlu yerde ve gökde var olan cümle eşyanın en güzidesidir. P irlükdür ki üç ay K ara Kış'a m üşâbihdir. üçyüzaltm ışaltı dam arlar. Âdemin oniki uzvu şunlara m üşâbihdir. göz Azrâail'e. B urun İsrafil'e. 2. K ulak Pâk-ı Nübüvvet. Alemdeki m erâtib-i erbaa'dan. bu n lard a hikm et çoktur. Cihandan gitm ek M ârifet gibidir. 3. b ir şehr-i m uazzam 'dır ki nice bin âlem ler anda m ahvolur ve b u şehrin oniki kapısı vardır ki bu âlem in oniki b urcuna m ükâbildir.

Çünki H akk Taâlâ H azretleri eşyâya m uhît etm iş. sıfatların. yalnız Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu «bu âlem olmazdan evvel onsekizbin âlem içinde Hakk Celle ve Âlâ. tâlibe reh b er gerek oldu­ ğunu. b ü tü n pey­ gam berlerin H akk’ı bulm ak için hezâr be hezâr cehd ey­ lediğini. yerin ve göğün son­ suzluğu karşısında hepsinin hayran kaldığını. B ütün m ekânla­ rın. h er m ürşidim diyen m ürşid olamaz. H akk’dan ayru nice görür? B unlar H akk’dan ayru değildür. Allah her şeyi kuşatır» âyetini jaıkarıdaki sözlerine delil olarak gösterir.B undan sonra Kaygusuz. âlem lerin. Yerde ve gökteki h e r şey onda m evcuttur. Eşyâda aram anın aslı bud u r ki delîli Âdemdir. «gizli kârhâneyi düzen ken­ dini içinde gizledi» sözünü şöyle açıklar : «Çünkü nişân dahi eşyâ içinde bulundı. Kaygusuz’a göre. Dolayısiyle insanın hakikati bilm esi için kendini bilm esi lâ­ 139 . «K ü n» em­ riyle bütün m evcûdatm yaratıldığım . yerde olanlar da Allah’ındır. varlıkların ve şekil­ lerin Allah'a âit olduğunu söyledikten sonra şu beyti ge­ tirir : Bir bâzâr kurdı ezelden her metâı koydı Ol kendi aldı kendi satı-bâzâr eyledi. gönüllerin. yâni însân-ı K âm il’dir. doğru­ yu bulm ası için tâlim lâzım geldiğini ifâde eder.» Nisâ Sûresi'nin 12 nci «Göklerde olanlar da. kendi bildiğiyle doğru yolu bulam ıyacağını. İnsanoğlu kâinatın defteridir. M uham m ed’in «bu kârhânenin aslını ve fer'ini» beyan eylediğini anlatır. kamış içinde şeker ve gülâb gibi vâki olmuşdur» şeklinde belirtilir. İm di h er kim h er şeyi görür. Bunun için T anrı'nın «el vermesi» gerekir. nihâyet son peygam ber Hz. yabanda aram anın aslı yokdur. Daha sonra Kaygusuz. Daha sonra bütü n eşyanın fâni olduğunu. B undan sonra insân-ı kâm il üzerinde durulur.

însanm kendisini bilm esi. B unlar gece gün­ düz dünyanın d ö rt köşesini dolaşırlar. sol yanında halife vardır. B undan sonra «Ey Dâvûd. B undan dolayı cümleye hük140 . Kendine bakınca görür ki özü bahr-i m uhîtdir.zım dır. kırklar. B unun için de insanın sûretini bırakıp m ânâsını aram alıdır. Bu açıklam aya göre hüküm ve hüküm et insanın elindedir. m ücerred H akk’ı bilmesi gibidir. Cümlesi binüçyüzelli neferdir. Çünkü bilenle bil­ meyen b ir olmaz. yediler. yâni dalgıç olursa her cihetten âzâd olup devleti bulur. Çünki onlar rencide olursa T anrı da rencide olur. üçler. Çünkü insan eşref-i m ahlûkât. altıbini hayvânâtâ. altıbini insana m ütealliktir. Zâhirî olanlar kutbu-l-aktâb. T anrı ise hep­ sini kuşatm ıştır. Altıbini nebâtâta. Onun için m ahlûkları dilimiz ve elimiz ile rencide et­ memeliyiz. kul m u sultan m ı anlam alı. ih tilât halindedir. seni şüphesiz yeryüzüne hükümrân kıldık» âyeti açıklanır. Göklerde ve yerde olan h er şey Allah’ın­ dır. H akikat halle­ rini Allah’tan başkası bilmez. İnsan kendisine bakm alı. O. Hepsi birden âlemi nizam üzrç tu ­ tarlar. B unların da eli altında velîler vardır. pâdişahlar âlemini ikiyi ayı­ r ır : Zâhirî ku tu p lar ve b âtm î kutuplar. makbûl-ı vücûddur. Kutb-ı âlem in sağ yanında m ürîd. Kaygusuz b u sözü şöyle açık lıy o r: în san deryâda gavvâs. B âtın erenlerinin halleri böyledir. Allah’ın zâtının m azhardır ki başka eşyada b u kabiliyet yoktur. İnsanın m aksûdu ne ise m âbûdu da odur. Herkes özünü b ir m ürşide bağlam alıdır. B unlar da b ir­ birlerinden ay n değildir. Onsekizbin âlem insana m üte­ alliktir ve onsekizbin sıfattır. Çünki Peygamberimiz «men arafe nefsehû. fekad arefe rebbehû» buyurm uştur. Daha sonra Kaygusuz. Yeryüzünde ondan daha şirin nesne yoktur. üçyüzler ve binbirlerdir.

mesnevi tarzında kafiyelenıniş uzun b ir şiirle başlar. Süleymaniye. Ali Em iri Böl. Ms. oct. Eser. M arburg.meyler. Mevlâna Müzesi Ktb.. Üniver­ site A 281. n u : 167 ve 645. Ankara Genel K ütüphanesi. Niir-ı Osmaniye. n u : 4904.. n u : 3692/2. nüshasında farsça kısım lar 17 va­ rak tır. Ankara Genel Ktp. Ktp. Düğümlü Baba bölüm ü. n u : 398. İstanbul Belediye K ütüphanesi. fakat sîret olarak hayvandan daha aşağıda­ dırlar^'. Etnografya Müz. 141 . : 197. Süleymaniye Haşim Paşa. nu : 411/1-2. M art 1979. B urada vahdet-i vücûd anlatılır. kendilerini tanım aları. B irçoklan sûretâ insan. say. n u : 19.. M uham m ed’e kadar bütün peygam berlerin «bu kârhâneyi istemek bâbında temyiz» kılm adıklarım . Bundan sonraki m ensur kısım da Hz. tavsiye edi­ lir. Muallim Cevdet K. nu : 17824. İnsanlara dünya m alına kapılm am ası. n u : 698/2. Mar. 276-282. Nuruosm aniye ve H âşim Paşa nüshalarında arada farsca kısım lar vardır. DTCF.. Dilgüşâ Dilgüşâ’nın yazma nüshaları şu kütüphanelerde bu­ lunm aktadır : M arburg. Süleymaniye. s. ancak «Allah herşeyi kuşat21) Vücûdnâme için bak : A bdurrahm an Güzel. İzm irli îsm âil H akkı Bölümü. Mar. M arburg nüshası 50 v arak tır. İstan ­ bul Belediye K ütüphanesi.. Kaygıisuis Abdal’ın Vürûdnâme’si tjzerine. Ancak insanların hepsi böyle değildir. n u : 216. n u : 797. Osman Ergin Bölümü. T ürk Kültürü. c) Manzum + Mensur (Karışık) Eserleri 1. or. nu : 2468/-VII.. n u : 4044. 51. Millet Ktp.

Biri vücûdun bütünü.m ıştır» âyeti m ucibince Hz. Fenâ oldı özini bâkî bildi • • • • • • • • • • Güneş gibi 'âlemde meşhûr oldı Hemân ser-tâ. M uham m ed'in b u hâlin aslını ve fer'ini beyân ettiğini ifâde eder. düşüncelerdir. «nefis» üzerinde d u ru r: İnsan vücûdu bir şe­ h ird ir «Nefis» acaba bu şehrin kendisi m idir. diğeri vücud içindeki H akk’dan gayrı hayaller.kadem külli nûr oldı Cân oldı küllî kalmadı vücûdı Kamu âlem ana kılur sücûdı • • • • • • • • • • Götürdi ten hicâbın cânı gördi Cân içinde nâgâh Sultânı gördi Anı gördi kamu veçhe yüz olmış Kamu gönülde sır dilde söz olmış •••••••••• Âdem anun ile bulmuş şerefi Odur gevher âdem anun sadefi Âdemi don idinüp giyen oldur Dilinde ademün söyleyen oldur Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi. yoksa bu şehir içinde b ir nesne m idir? «Nefis» iki nesneden ibârettir. özünü bilenin m ücerred H akk’ı bileceğini söyleyerek tek­ ra r uzun b ir şiire geçer : Özin bilen hakikat Hakk’ı bildi. Daha sonra «nefsini bilen rabbını bilir» hadisindeki «nefis» kelimesini kendi zam anına k ad ar hiç kim senin açıklayam adığını söyleyen Kaygusuz. B undan sonra âdem in cüm le şeyin özüne m âlik olduğunu anlatan Kaygusuz. b u uzun şiir­ de de Allah'ın cüm le eşyada m evcut olduğunu anlatan 142 < .

uyku m ünâcât. hiç Türkçe bilmez misin» diye sorduğunu ve b ir hi­ kâye istediğini kaydeder. Derviş. b ir hikâye daha söylemesini istediler. gök çadırım . soh­ bet ederler. hâlâ dolaşıp d u r­ m aktadırlar. H er eşya yerli yerini aldı ve pâdişah-ı âlem (Allah) bunların içinde sır oldu. îsâ. O da şunları sö y led i: Yer vücudum . Âniden gördüm ki yer. doğmak b ahar. Bu teferrücün içinde ben (derviş) b ir meclise eriştim . Bana da yer gösterip b ir hikâye bilirsen söyle dediler. yalan söylemek zağalhk. gündüz nübüvvet. uyanm ak âşikâre bazar. Sonunu düşünenler evliyâ en­ biyâ oldular. Cehennem kahr. Pâdişâh. Sonunu düşünm eyenler. gök. Cennet halk. dokuz felek b ir değirm en. altı varaklık farsça b ir bölüm den sonra b ir der­ vişin «bu kitabı yazan dervişe ki meydân! dersin durur­ sun. Âlem cüm büşe gel­ di. çarh devrânım . yedi kat yer b ir avucum. «başım dan geçen hikâye mi söyliyeyim. İbrâhim gibi peygam berler oturm uşlar. yıldızlar m eş'alem . içinde zindan sûretli kişiler koydu. âdem donunu (insan kılığını) bize hil at olarak verdi. su lar dam arım . ölm ek güz. seyyâreler tam am oldu. yerden göğe bir kulaç. do­ nu giyip bu m ülkü seyrâna geldik. doğrusunu demek erlik. M uhammed Mus­ tafa. yoksa işitilm iş hikâye mi söyliyeyim» diye so rar ve başından geçen hikâyeyi a n la tır : însan kisvetini giymeden can idik ve sultanm vücû­ dunda b ir idik. gece velâyet. her şekil ve sûret b ir ayrıksı şûbede göründü. yıldızlar. yaz ge­ ven (gönü?). Allah b u nların fiiline göre b ir ev düzdü. kış koz. Onun aksince b ir yer daha düzdü. içi­ ni sekiz tabaka gülistan eyledi. sağlık gülistan sayrılık zindan. Yoldaşlarım ızın herbiri b ir şeyle meşgul oldular. Derviş vahdet-i vücûdu anlatan b ir şiir okuyunca m eclistekiler onun kuş dilini bildiğini görüp onu övdü­ ler. yerin eni 143 . arş sayvânım. nakş ü hayal­ ler teferrücüm .Kaygusuz.

büyüklere küstahlık. 144 . nefsi zelil ide kim tam a’lık eylemeye. de­ niz gibi derin ola. inancın aslı ikrar. peygam­ berden utanm ak. od gibi çiği pişirici ola. tevhidin aslı herşeyde Allah’ı hâzır görm ektir. su gibi dâim â b ir yola vara. gök. peygam berler elçi. sö­ zünde dü rü st olmak. B undan sonra insanların çeşitli sıfatlarını sayar. H akk'ı kendi vücudûnda bula. küçüklere tekebbür etm em ek. hayvanlı­ ğın vb. temizliğin ise H akk'ın gayrısından perhiz eylemek m ânâsına geldiği ifâde edilir. kul­ lanıp paylaştığım ız bu dünyadaki nesnelerin b ir sahibi bulunduğu anlatılır. Aşk m uhabbetten doğar. külli kâinat hilkahm . akıl fikirden biter. Câhilliğin.uzunu b ir arşın. Derviş bunları «sayıklayır^a» meclis içindekilerden biri «düş mi söylersin» diye sordu. evliyalar vezîr. taâtm kul ile Tanrı arasında sebep ol­ duğu. âkilliğin. ki­ tap lar vasf-ı hâlim . özini bile. huyı Ali’ye benzeye. ’ışkı delil ide. yir gibi sâkin ola. yalan söylememek. hâsud olm am ak. hulkı M ustafa'ya benzeye. b u lu tlar vb. İnsanın kıym eti. kulluk m ertebem dir.» «Lâ ilâhe illallah» redifli b ir şiirden sonra ibâdetin icâbet için olduğu. tekebbürün. yil gibi h er yiri seyrân ide. O da «söylediğim başım dan geçen hikâyedir» diye devap verdi ve meclisin m uhalif olduğunu görünce b ir şiir ’ okudu. Daha sonra aşk erini an latır r «Işk eri oldur ki aklı mîzân ide. edepsiz olm am ak. beğlik hâkiînliğim. ârif ola. m arifetin aslı tevhid. yer. devletin. nin insan için yaratıldığı ifâde edilir. âdetsiz iş işlememek. İnsan sûretli pek çok kim senin dev sîretli olduğunu söy­ ler. îyi b ir müslüm anın sıfatları sa y ılır: T anrı’yı hâzır görmek. alâm etlerini sayar. Mesnevi kafiyeli uzunca b ir şiirden sonra dünyaya gelmekten m aksadın Tanrı'ya kulluk etm ek olduğu. cim rilik etmemek.

\ Altı varaklık Farsça b ir kısım dan sonra dünya ve âhiretin b irer m ertebe olduğu. M ubam m ed M ustafa’nın da kırk yılda kâ­ m il'olduğu anlatılır. cümle sıfat onun şûbesidir. kabiliyyet-i lâtif. m ertebelerin âlâsi ve ednâşı bulunduğu. Mür­ şîd-i kâm il. T anrı’dan korkm ak. Daha sonra hayır ve şerre geçilir. Aslı H ak’tır. H a­ kikat. Daha sonra vücûdun b ir kisvet olduğu. menzile erişene derler. gayb âlem ini söyler. Rum sâlikleri bu n u n ne demek olduğunu bilirler. înâyet-i H ak ise nebiler işâretidir. m ürebbinin irşad ettiği h er şeyi hafsalanm alm ası ve istikam et tu tm ak tır. B ir şiirden sonra te k ra r vahdet-i vücûd şöyle anla­ tılır : H ak nûrdur. insanın özünü bilm esi gerek­ tiği anlatılır. âriflerin h er menzili geçişte b ir m erte­ beye eriştiği. Kâbiliyyet-i lâtif. Kerîm-i zül-celâl’dir. âhirete aldanm am ak. m ürşide inanm aktır. inâyet-i Hak. 145 . böylece kulluğa bel bağlasa Allah ganîdir. T ürkî dilince bu k ad ar biliriz. dolandığı zam an gece oldu deriz. h er zam an H ak ile ol­ m aktır. bizim ak­ lımız buna erişmez. M arifet ise dünya hesabını etm em ek. hâsud olm am ak gibi öğütlerden sonra şöyle d e r : B ir avuç toprak kendi m ik târm ı bilse. Bilâî^ere «kim ki T an rı’yla ise T anrı dahi onun iledir» sözü zikredilerek insanın kendi özündeki m ertebeyi bil­ mesi istenir. suyun geldiği tarafa yukarı. m urakka b ir hırkanın a s ta n ile yüzüne benzetilir. Biz dillerden T ürk dilini biliriz. gittiği tarafa aşağı deriz. H akk’ı bilm ek için d ö rt nesne lâ z ım d ır: Mürşîd-i kâm il. gün doğduğu zam an sabah oldu deriz. îkrâr-ı sâf. Daha sonra can ile vücûd. îkrâr-ı sâf. Bilâ­ hare d ö rt m ertebeden hak ik at ile m arifet anlatılır. cüm le âlem tecellîsidir. erenlere ik rar eylemek.

Onsuz hiç b ir eşya deprenemez. Nasıl zahm et çektikten sonra üstad olunursa H akk'ın kulluğunda da zahm et çekmek lâzımdır. bunların cümlesi «pergâl» den d ışan değildir. Bu altı nesne b ir arada olursa Allahtan hidâyet erişir. H akk'ı aram ak. H akk'ın kendisinden a y n mı. Vâcip olan. Farsça kısım dan sonra insanın hikm et ile hâline bakm ası. tâatı tem iz kılm ak. Bazı öğütler verdikten ve insanın m uhtelif halle­ rinden bahseden b ir şiirden sonra beş varakhk b ir Farsça kısım daha vardır. berab er mi ol­ duğunu düşünm esi istenir. hepsi Allah'ın «yed-i kudretinde» dir. I ^ k ile kul arasındaki hicap kulun kendisidir. B ütün ibâdetlerin aslı H akk'ı hâzır görm ektir. kimi aya güneşe. kim i kendi eliyle yaptığı şeye. H akk'tan gayn iş işlemezler. kabiliyet. H akk'ı hâzır görenler. Aslı üç n e sn e d ir: Tanrı'yi h er yerde hâzır görmek.Kısa b ir şiirden sonra Allah'ın zerreden güneşe. Çünkü Allah. Fer'i de üç n e sn e d ir: Mürşid-i kâm il. B ir insanın elinde b ir ha$haş ta ­ nesi ne kadarsa b ü tü n yaratılm ış eşya d â o kadardır. m ülâzem et. bu rad a yok dem emek gerektiğini söyler. kah­ reden um m ana kadar h er yerde dopdolu olduğunu. Kul gidetse H ak kalır. Allah'ı bulm ak için herkesin kendine yönelmesidir. b ü tü n yaratılm ış eşyada m evcuttur. H er­ kesin gönlü b ir nesneye em in olur. B ir san 'ata kulluk etm ek ile Allah'a kulluk etm ek farklı değildir. kim i Allah'a tapar. özünden tam âm en fena olm ak. Daha sonra Allah’ın h er yerde m evcut olduğunu ifâde ederek şöyle d e r . în san vücûdunun hareket ve cüm büşü lİa k ’tır. bu­ rad a var. 146 . Vahdet-i vücûdu an latan uzun b ir şiirden sonra «H akk'ı istem ek âdet ile kaideden d ışa n değildir» denile­ rek bu kaidenin aslı ve fer'i anlatılır. ayrılığa tanıklık verm ek demek olur.

Süleymaniye. kim isinin öz nefsinden âciz. akıllıya nasihat eyledim. Düğümlü Baba Bö­ lüm ü. kim isinin işlerinin rahm ânî ol­ duğu. G ördüğüm n işan lan remiz ile söyledim. Aklımın erdiği kad ar rem iz eyledim. kerâm et bilmem . kim isinin fitnesinden şeytanın dahi yenildiği. Sözü karpuz gibi yum ru yum ru söyledim. n u : 411/1-2'de b irer nüshası vardır. ibâdet bilm em .insanın tü rlü tü rlü olduğu. Veli değilim. kendilerine peygam berler gön­ derildiğini fak at yine onların «nakş»a bağlanıp «nakk â ş» ı fikreylem ediklerini anlatan mesnevi kafiyeli b ir şiir söyler. bu cihanın b ir saray olduğunu. D aha ne vereyim. Eriştiğim m enzillere nişan ver­ dim. A nkara Genel Ki­ taplığı. Âlim de­ ğilim. Nereye baktım sa vücû­ dum dan başka nesne göremedim. Saraynâm e Saraynâm e’nin Mar.. kim isinin can gibi aziz olduğu ifâde edildikten sonra insana bu n lard an hangi gürûha girdiğini düşünm esi tavsiye edilir. Kaygusuz Abdâl’a sorsân haberi B udur cânunda gönlünde bâzârı diyerek bitirdiği b ir şiirden sonra Kaygusuz şu ifâdelerle kitabı bitirir. n u : 4044. M ensur ve m anzum olarak kısaca Allah'a yalvar­ dıktan sonra Kaygusuz. Y ukarısı yedi tabaka 147 . Altı kapısı vardır. Mar. n u : 167 ve 645. nüshası 69 varaktır. Sözden top yontup aşk m eydanına koydum. «Men arafe nefsehû» babında b irk aç söz söyledim. îşte arm ağa­ nım budur. Fasıl başlığı altında «cihan» a n la tılır: Bu cihan b ir saraya benzer. içindeki insanların herbirinin b ir işe daldığını ve cihanın sahibini düşünm ediklerini. 2. Deliyi zin­ cirle bağladım .

yaz. H alkın heıb iri sevdiği nesneyi tu tu p onunla m ûnis oldu. Bu sarayın. ibretle bakm ak. B undan sonra uzun b ir şiir vardır. yola erkân ile var­ m ak. Ay. Şiirde yine bu cihanın b ir saray olduğu ve pâdişâhı (A llah'ı) uzakta değil. 148 . Sultanın m ülkü olduğu. saraydan m aksadın da insan olduğu ve Allah’ın kendini insanda gizlediği anlatılır. yâre yol­ daş. Şiir kısm ında b u sarayın. İnsanların kim isinin Allah’ı bulduğu. bu saray içinde aram ak lâzım geldiği. ki­ m isinin ise kâm il insandan kaçıp öm rünü boşa geçirdiği belirtilir. M ensur kısım da âdem in «halîfe» olduğu söylenir. sonra Allah’m insanlara peygam berler gönderdiği anlatılır. güneş. H er tabakanın içi halkla doludur. evliyâya ik râr eylemek. kom şuya em in olmak. hikm etle konuşm ak. yıldızlar. Halîfe olduğunun nişânı ş u n la rd ır: Allah’tan korkm ak. insanın akıl ile sarayın sahibinin Allah olduğunu bildiği. kış bu sarayın revnakıdır.köşk. aşağısı yedi tab ak a zîr ü zem indir. Bu saray pâdişâhın kendi m ülküdür. u lu ’l-emre uymak. Allah’ın insan oğlunu âlemdeki herşeye şah eyle­ diği anlatılır. Daha sonraki uzun şiirde Allah’ın insana aklı yâr eylediği. H ak’tan üm idini kesmem ek. baktığı h er yerde Allah’ı görmek. Kısa m ensur kısım da cihan y aratıldıktan sonra her şeyin yerli yerine iliştiği herkesin b ir şeye bağlandığı ve bağlandığı şeyin kendisine perde olduğu. menzile yol ile. ârifler katında sâkin ol­ mak. güneşin. ayın ne olduğu sorulur. Bu m ünakkaş sarayda yüzbinlerce nakış ve hayal görünür. peygam berden utanm ak. yıldızların. gün­ düz. câhillere ilimle söylemek. gece. H ak’tan gayn işlere perhiz eylemek.

Bu saraya insanlar ibâdet için gelm işlerdir. M uhamm ed bu sarayı görünce hem en bel bağlayıp kulluğa durm uş ve bu derecelere ibâdet ile erişm iştir. Bu sa­ rayda nakş ü hayal çoktur. Ken­ disini bilmeyen «insaniyet hâline» yol bulam az. Nefislerine uyup güzeller m uhabbeti ile öm ürlerini geçirirler. İnsanı b u saraya b ir getiren var. altın. Kısa m ensur parçada da yine insanın kulluk için dünyaya geldiği anla­ tılır. în san olan H akk’m hikm etini görüp ibâdetle meşgul olur. Bâzı insanların inkârı yol verm ediği için b u sara­ yın sırrına akılları erm em iştir. Sultanı bilen. Allah bu kâi­ n atı yarattığından beri M uhamm ed M ustafa gibi b ir insân-ı kâm il gelmemiştir. Mal. M ürşide boyun verm eyip işret ve şarapla oyalanırlar. Bu sarayın b ir sâhibi olduğunu insanlara ilk önce M uham m ed M ustafa h ab er verm iştir. Onun için M usta­ fa ’dan başka m ürşid tutm am ak lâzım dır. in san b ir m ürebbî bulup kendi halini sorm alı. Bun­ ları kısaca şöyle hülâsa edebiliriz : Bu sarayda âdem pâdişâhtır. hazi149 . k atır. hayvan olan otlam akla vakit geçirir. in san da M ustafa ilm i ile yolunu bulur. in san bunu anlam alı ve bu saraya şerik olm amalı. a t pe­ şindedirler. b u k o n u la n çeşitli ifâde kalıplarıyla m anzum ve m ensur olarak anlatm aya devam eder. Bu sarayda insan Allah ile bilişir.insanın işinin kulluk olduğu ifâde edilir. Kaygusuz. H er haberi ondan al­ m ak lâzım dır. b u sarayda H akk'ın kudreti ve hikm eti m âlum olm uştur.

İçindeki halk onun k u llan d ır. h astalar kalsm . sağlara h ab er ve­ rin. Saray. im ân. hangi nakşa baksa nakkâşı gö­ rür. Bu sarayda İb rah im N em rûd’un boynunu vurm uş. nasibine şükretm eli. kim senin hak­ kına tam ah kılm am ah. lütuf. Bu âlem b ir kervansaraydır. T anrı has­ ları bu sarayda ta â t kılmış. küll-i hâl birlik olm uş hayal aradan gitm iştir. Bu m ertebe kişiye dirliğinden erişir. Artık m u tn b ça­ lıp söylesin: şarap gelsin meclis bezensin. işte bu cihandır. küfür. bu sarayı kullarına ibâdet edecek yer eyle­ m iştir. bu kâinattaki h er zerreye yü^bin tü rlü ibret koym uştur. Bu âlem Allah’ın nazârgâhı. Ali’ye Zülfikâr. tuz ekm ek yediği yere ihânet et­ memeli. insan m ârifet ilm ini bu sa­ rayda can kılm ıştır. her hünere bu sarayda erişm iştir. Eyyüb'e sabır. Bu sarayda başka nesne kalm am ış. âriflerle hem nişîn olup kendini bilm eyenden uzak durm alı. H ak Taâlâ. Allah. M ûsâ için Allah F irav u n u suya garketm iştir. sâki kazı kebap eylesin. ney figan eylesin. Nefsi kırık. K ullar arasında âm ü hâs ve hâssü’l-hâs vardır. gam ve sevinç «birliğe birikm iş» tir. gönlü alçaktır. konan göçer. insanın teferrüç yeridir. aşçılar ku­ zuyu büryana assınlar. herkes sarhoş olsun.neye yol bulan b u sarayda yol b ulm uştur. H ayır ve şer b u sarayda hâsıl olur. Bu m ertebedeki insan cüm le yaratılm ışları kendi nefsinden kem görmez. bağlara varalım . kom şuları d o stlan kendisinden emin olm alı. Nereye ba­ kılsa nûr-ı tecellî görünür. K ahır. çengi kızları oy­ 150 . M ûsâ’ya T ur bu sarayda verilm iştir. Peygam ber m iraca b u sarayda varm ış. Bu saray b ir u lu sultanın­ dır. Bu ibreti anlam ak isteyen Allah’ın yarattığı halka em in olmalı. ta slar dolsun.

elâ gözleri süzülsün. m a’rifetle nereye kılavuzlansa o yana gider. efendi. çünkü b u saray bizim içindir. H ak’tan gelen h er nesneye sâkin olur. gözünü baktığı yeıden ayırm az. Hak. 151 . Bağ. bostan. paşa. m utribin gönlü akça ile hoş olsun. hoca. kaftanlaı bohça ile gelsin. Saraynâm e'yi şu beyitlerle b itirir : Çün gönül Hakk’un evidür ey safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ Cümle ilmün hem kabı olmış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkın âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sım m sen ey ylgit Gel beri Kaygusuz Abdâl’dan işit. il ve ş a n kullara tı­ m ar verelim. Âbid to p rak üzredir. H ak’tan gelen nesneler k ar­ şısında şad olacağına şad. bahçe. altın.nasın. elini işinden gidermez. sultan gibi ad ve sanlar insanı şaşırtıp aklını m at eder. içelim. Zâhid yel üzredir. M uhib su üzredir. gümüş. ay ve güneş doğsun dolansm . Kaygusuz. Âşık od üzredir. m elûl olacağına melûl olur. bu sarayı bize m esken ver­ m iştir.

T ürk H alk Edebiyatı özel Sa^ yi3i. İstanbul 1938. çoğunlukla. Fakat verdikleri örnekler. «Yülelerden Yüce gördüm». Kaygusuz Abdal. Nüzhet Ergun. . Sayı 207. 152 . Onun şiirlerinin yüzde seksenden fazlası arûz vezni ile kaleme alındığı gibi mesnevi tarzın­ da büyük eserleri de hep arûz vezniyle yazılmıştır. «Kaplu kaplu bağa­ lar». 398. 1 A ralık 1968. C. Kaygusuz'un arûzla yazdığı şiirler üzerinde fazla durulm adığı ve örnek olarak da bu şiirlere fazla yer verilmediği için onun daha çok b ir hece şâiri olduğu zannedilmiştir*. XIX. <ı. «Beylerimiz Avlan (elvan) gölün üstüne» gibi en çok tekrarlanan ve edebiyat tarihçilerinin daha çok b ir­ birlerinden naklettikleri şiirlerdir. Bak : Abdülbâki Gölpmarlı. H alk Edebiyatı Antolojisi. A raştırıcıların ve Kaygusuz’dan bahsedenlerin pek çoğu onun şiirlerinin vezni hakkında birşey söylemezler. VEZİNT Bugüne k ad ar ki k an âatin aksine Kaygusuz daha çok b ir arûz şâiridir. Abdülbâki Gölpmarlı. 172. H albuki Kaygusuz 1) A raştırıcılardan sadece S. T ürk Dili. Bak : Sadettin Nüzhet Ergun. B unlar «Bir Kaz aldım ben ka­ rıdan». Kaygusuz’un he­ ceyle yazılmış şiirleridir. s.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİNİN SEKİL BAKIMINDAN İNCELENMESİ I.Aruzdan deha fazla heceyle» yazdıg:ını söylemekle yanılm ıştır. Kaygusuz’un «daha ziyâde arûs» vezniyle şibr yazdıgfim kaydeder.s.

Küçük m esnevilerinden «Gevhernâme»de de aynı veznin kullanıldığını görüyoruz. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâîlü mefâîlü faûlün» vezni de Kaygusuz’un gazellerinde çokça kullanılan ve­ zinlerdendir. Bahr-i hezec’den «mef’ûlü mefâilün faûlün» vezni de Kaygusuz’un çok kullandığı vezinlerdendir. Gazellerinin b ir kısm ı bu vezin­ lerle yazıldığı gibi onun büyük eserlerinden «Gülistan». Üçüncü mesnevi ile iki terci ve iki terkibinde bu vezin kullanıl­ m ıştır. Gazellerinin k ırk tan fazlası bu vezin ile yazılmış­ tır. Ayrıca büyük eserlerinden ikinci Mesnevi ile Dilgüşâ'nm (m anzum kısm ı) tam am ı. Kaygusuz Abdal. Ayrıca bahr-i recez’den «4 m üstef’ilün» ile bahr-i hecez’den «4 mefâîlün» de Kaygusuz’un gazellerinde ra st­ lanan vezinlerdendir. «birinci mesnevî»ve «Saraynâme» (m anzum kısm ı) he­ m en hem en tam am en «fâilâtün fâilâtün fâilün» vezni ile yazılmıştır. bahr-i rem el’den «Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün» ile «Fâilâtün fâilâtün fâilün» vezin­ lerini de çok kullanır. Ayrıca iki m üstezâdında da tabiî olarak bu vezin kullanılm ıştır. A) ARÛZ hece ile Kaygusuz Abdal. 153 .Abdal’ın şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı yazılm ıştır. arûz vezinleri içinde en çok bahri-i hezec’den «Mefâîlün mefâîlün faûlün» veznini tercih eder. birinci Mesnevi ile Saraynâm e’nin (m anzum kısm ı) baş kısım ları ve küçük m esnevilerinden M inbernâm e de bu vezindedir.

.. v. Mar. M efatlün M efâtlün Faûlün Zihî 'ışk ki beni hayrân idüpdür Vücûdumda be-külli cân idüpdür^ * * t benüm aslı vatanum harâbât Be-küllî varhgum cânum harâbât^ * at* Harâb olsun harâbâtun hânası (hânesi) Bana n ’itdi gör ol odda yanası^ * Safâsuzdan hazer itmek safâdur Sîifâsuz kişinün sözi hatâdm-* * Şu serv-i gülsitâm görmedün mi Şu cümle cism ü câm görmedün mi* 'Aceb kim her kemâlün var zevali Bu bedr-i mâhı gör kim yok hilâli’ * * * Gözün yağma kılur Çîn’i Hıtâ'yı Yüzün mât eyledi gökdeki ayı* 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) Dîvan. 299a. Mar. 293a. Mar. Mar. v. Y ukarıdaki sırayı tâkip ederek. Kaygusuz Abdal'ın aruzla yazılmış şiirlerinden bâzı örnekler verelim.Onun bahr-i m üzârî kalıplarından «mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün» veznini de birkaç gazelinde kullandığını görürüz.. Dîvan. Mar. Dîvan. Dîvan.. 154 . Dîvan. v... 297b. 301a. v. Dîvan. Dîvan. Mar. v. Mar. 324a. 315a.. v. v. 315a.

Mar.. v.. Gnl. S. v. v.Bana bu derd yiter dermân gerekmez Niderem cübbeyi kaftân gerekmez’ * Bu ’ışk mevci yine başumdan aşdı Sırum fâş eyledi râzumı açdı‘® •I : * Girüben 'ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar'^ * Eyâ ’akl-ıla 'irfânum diyenler Eyâ mülke Süleymân’um diyenler'^ Fâilâtün fâilâtün fâilâtiin fâilün Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulmışam Cânumun terkin vuruban câm cânân bulmışam^^ * Hasretüm elüm irişmez yâre bilmen neyleyem Diyebilmen bâlümi deyyâre bilmen neyleyem*'' * Ben senün yüzünden özge kıble-i cân bilmezem Şol zîbâ hüsni severem gayn îman bilmezem'^ * ’Âşıkun bu ’ışk yolında bagn büryân olsa hoş Âh u feryâd . 331b. 231. Divan. 107a. s. AG nüshası. Mar. Mar.. 155 . 321a. N. 304a. Mar.. Divan. 291a. v. Ergun. v. Ktp. s. nu : 645. v. Dîvan. Mar. s.. 309b. Dilgüşâ. Mar. 27. 49. Divan. Ank. Menâkıbnâme..ile her dem cismi giryân olsa hoş’^ 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) Dîvan. İkinci Mesnevi. 211b.. Mar. v. B eM a ^ şair­ leri ve Nefesleri.

. Knl. v. Nuruosmaniye. Mar. Mar. Mar.. v. T erd-ı Bend. Mar. 80b. 156 . s. v.. Birinci mesnevî. Mar. 105a. 134a. v. nu : 645. v. Gülistan. Saraynâme. v... Ank. Dîvan. 43. Ktp. v. Dîvan. 338a.. 337a. Mar. Mar. 304b. 213a.. v.Fâilâtün fâilâtün fâilün Şol benüm mahbûb-ı dildârum kam Hâlüme munis olan yârmn kam’^ Gel berü ben yâri gördüm söyleme Ol şeh-i ’ayyân gördüm söyleme'* * îî: îH Bülbülün karşusma gül oldugmn Güle karşu şöyle bülbül olduğum^’ H = 5fî Yine bîr dürlü hikâyet vasf-ı hâl Şerh ideyin dinle iy sâhib-kemâP * Nice gördüm dinlegil kim söyleyem Sana ol şehri hikâyet eyleyem^^ * Hakk’un işi külli anda işlenür Anlayamaz halk am inşân sanur“ İy sıfâtmı Kul huvallâhu Ahad Her dem içinde Kadîr’sin her sahat^ M efû lü m efâilün faûlün İnşân ile geldüm inşân oldum İnşân libâsmda pinhân oldum^"* 17) 18) 19) 20) 21) 22) 23) 24) Dîvan.. 29b. Gevhemâme.

v. Nuruosmaniye. Gülistan. Mar. v. 315a. v... Dîvan. Mar. v. Mar. Dîvan. Mar. Mar. Dîvan.. 214b. Dîvan. Nuruosmaniye.. 139b. v. Dîvan. 314a. v.. v. 291b. v. 207b.. 157 .Kim fâide eyledi cihândan İy bu cUıân odına yananlar^ M efûlü m efâtlü m efâîlü faulün Ol şâh-ı Kadîm senün ile oldugm anla Gönlüne senün gelübenî doldugm anla^'* * Hakk’a bakıcak aslı budur Kaygusuz Abdâl Yârdan yire bîr lutf-ı vefâ oldugı hoşdur^ * Şem’a düşüben yandığım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor ’ışkıla meydânda baş oynar Bu hâlde garaz ne^® M ü stefilü n m üstef'ilün m ü ste filü n m ü ste f’ilün Feryâd ü figân itdügüm ’ışka girifdâr olmışam Şol bir cân ü dil-ârâmım zülfinde ber-dâr olmışam’’ * * Gönlüm yine şol dilberün hüsn-i cemâlin ârzûlar Gözlerinün elâsmı yüzinün âlin ârzûlar* M efâîlün m efâtlün m efâîlün m efâîlün Yüıe vakt-ı hazân oldı durugel yatma iy sâkî Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâki^* 25) 26) 27) 28) 29) 30) 31) Terktb-i Bend. Mar. 215a. Mar. 336a. 318b.. v.

Mar. v. v. s.. v. Geni. Mar. v. Mar. o devir şiiri için tabiî b ir haldir.. Aşağı­ da verdiğimiz örneklerde im âleli heceler italik olarak y azılm ıştır: Ahmed gifei ’ârif ola öz hâline vâkıf ola Sıdk u safâ/a gönlini tevhide mekân eyleye” * Gözümcfe hayâlüm gönlümde fikrüm Dilümc?e nutk u güftârum harâbât" * Bir yana yârun cefâ5i bîr yana halkun söz! Kalmışam arada uş âvâre bilmem neyleyem^ ♦ ♦ * Sarrâf öninc^e döA:eyin gevheri Cevheri olan bilür (o l) cevheri^^ 32) Dîvan. Mar. nâdiren de Arapça ve Farsça kelim elerde kısa hecelerin vezin zaruretiyle uza­ tılm ası şeklinde ortaya çıkan imâle. Mar. 33) Dîvan. Bu. 318a.Zihî sâni’ ü üstâd kim bu resme hatt u hâl eyler Alur bu gönlümi benden yüzinün âlin âl eyler^^ M efûlü fâîlâtü m efâîlü fâilün Pür oldı yine ma’nîde cânum sefinesi Dürr ü cevahir doldı bu gönlüm hazînesi’^ Kaygusuz Abdal'ın şiirlerinde arûz h atâlarına sık rastlanır... 304a. sık Daha çok Türkçe kelimelerde. nu : 645. Kaygusuz’un şiirle­ rinde en çok rastlanan arûz bozukluklarındandır. 314b. Ank. 290a. v. 297b. Ktp.. 37) Gülistan. 158 . 34) Dîvan. 36) Dîvan. 43. 34) Dîvan..

Mar. Mar.Nice bir har-mühreye gevher diyesin dünvada Sarrafa kulluk idüben gevher ile kânı gör^’ * O deryâ kim 'âlem mevcinde yeksân O sûret kim felek nakşmda hayrân'*® Arapça ve farsça kelim elerdeki uzun hecelerin vezin zerûretiyle kısaltılm ası neticesinde ortaya çıkan zihaf da Kaygusuz’un şiirlerinde sık görülen arûz hatalan n d an d ır. 159 . Yedili şiirlerin­ de duraklar. v. bâzan 4-F3.. İkinci Mesn&vî. O. Dîvan. Mar. 107b. v. 305b. bâzı m ısra­ la r ise duraksız olarak k u llan ılm ak ta d ır: Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Aynı degül iy 'amû Sen de gözet sendedür 38) 39) 40) Dîvan. bâzan 3 + 4 olm akta. 293b.. b ) Hece Kaygusuz Abdal’ın hece vezni ile yazdığı şiirler çok fazla değildir. hece ile yazdığı şiirlerde daha çok «ye­ dili» ve «sekizli» vezinleri kullanm aktadır. Hakikat gev/zeri bite cdnumda Cevâhir gönlüm içinde cân oldı“ Kaygusuz’u n işiirlerinde görülen zihaflarm bâzan vezin zaruretiyle kısaltıldığı kabul edilse bile «can. Aşağıda verdiğimiz örneklerde böyle heceler italik olarak yazılm ıştır. sar­ raf» gibi kelim elerdeki kısalıkların Türkçenin tasarru fu olduğu açıktır. v..

288b..Zühre vü mah m üşteıi Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim varı Sen de gözet sendedür'*' Bu cihâna gelmedin Bir ulu sultân idüm Ten sûret bağlanmadm Cân içinde cân idüm İçüm daşum nûr idi Nûr ile ma’mûr idi Durduğum yir Tûr idi Mûsâ-yi ’Umrân idüm Sad hezârân donum var Kaygusuz Abdâl gibi Bagdâd’da Mansûr ile Menşûr olan ben idüm^^ # .. v. 331a-b. Mar. Dîvan. Mar. 160 . v.lc:îc Evlâdı tutdı beni Y anboh’da bir kan Velî ki akçası çok Karabaşı kullan K an dime al beni Ben donadayım seni Nene gerekdür senün Garibsin akın çeri 41) 42) Dîvan.

334a. sözleri Hindistân’un kozları Bunca yalan söyledün Girer misin Uçmağa'” 43) Dîvan..Y anboh’ya vancak Mahallesin soncak Tunca kıranındadur Yeni hammândan beri Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Saçı ak döşi san Karıyla hâlini göre Kaygusuz AbdâVua Eti gitmiş sünüge Sarlamkaldı deri''^ ♦ Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler Kırım geçmege Kelebek ok yay almış Ava şikâre çıkmış Donuzları korkudur Ayuları kaçmağa Ergene’jıün köprisi Susuzlukdan bunalmış Edrene minâresi Eğilmiş su içmeğe Kaygusuz’vm. Mar. v. 333b . 161 .

311a. Mar. 162 .Sekiz heceli şiirleri bâzan 4 + 4 duraklı. nu : 633. Güneyi kuz eylemegil Bu sözi yüz eylemegil Sohbeti toz eylemegil 'Ariflere dil-pezîr ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir ol Kaygusuz Abdâl gel beri Hiç yire gezme serseri Güden degülsen 'ışkı Bil bu ’ışkla bî-nazîr oP’ ♦ ** Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok karıya Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhânya Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusını girü Getürdi şol ni’metlerl Kim bakar aka sarıya 44) 45) İstanbul Belediye Ktp. s. bâzan du­ raksızdır. 223. v. Osman E rgin Bölümü.. Dîvan..

.m uhtelif nüshalara rağrnon .hiç rastlam adım . 333a . (M ansum Eserler) Mecmuâ-% E ş’âr. Kaygusuz’un Yücelerden Yüce Gördüm ile Bir K as Aldım Ben Karıdan adlı şiirlerini. lOSb’nin son varakm dd yalnız yücelerden yüce gördüm» şiirini tesbit edebildim. Bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça bu manzumelerin Kaygusuz’a â it olmadığ.. 163 . Mar. kendisine â lt m üstâkil onIki ese­ rinin herhangibirinde . Yalnız Kaygusuz’un eserlerinin o k ad ar kopya ve tak lit edil­ mesine rağm en <iYücelerden Yüce Gördümt> ile «Bir Kaz Aldım Ben Kandan» şiirlerinin zikredilmemiş. Bunun için Sayın Tanyeri’ye teşekkürü bir borç bilirim. h a tta Kaygu­ suz’un bizzat eserleri içinde bile m ütalaâ edilmemiş olması dikkat çekicidir. A li Em lri Böl. nu : 5S5.Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a vanmadum Özünü kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bîçâre Uğradı bir haşarıya^ »♦ Yücelerden jrüce gördüm* Erbâbsm sen koca Tann 'Âlem okur kelâmı ile (kelâmu’Ilah) Sen okursun hece Tann 'Âsî kullar yaratmışsın Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymuşsm orada Sen çıkmışsın uca Tann 46) *) Dîvan. Ali Tanyeri’nln lütfetti ğ'i bir nota göre ^MiUet Kütp. v. Ancak Sayın M.b.ı kanaatindeyiz. . v.

Kaygusuz’un hac dönüşü şeyhine icavuşmasını anlatır. Niçin ağhy arak veya avlıyarak gelsin? Bu bir zühûldur. Ayrıca manzûmenin diğer dörtlüklerinde geçen A kpınar ve Yeşil göl de. Alevî-Bektaşi Nefesleri. 164 . 108b.Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen gaç a Tann Kaygusuz Abdal yaradan Gel içegör şu cür’adan Kaldır perdeyi aradan Gezelüm bilece Tanrı^ Kaygusuz’un heceyle yazılmış şiirlerinden «onbirli» olanlar çok azdır. Bu kelime yer adı olarak Avlan Gölü’nün adıdır.Ağlar (A vlar) gelir» olmasıda muhteva ve gram er şekilleri bakımından mümkün değildir. Bu dörtlüğ-ün birinci mısr3. Kaygusuz. Bu manzumenin doğru m etni menâkıbnâmede m evcuttur.ı ^. İkinci m ısradaki <ı. Menâkıbnâme de geçtiği şekliyle m ısralann doğrusu. «Beğlerimüz çıkdı A vlan üstine 0 ( n ) la r gelür sultan Abdal M ûsâ’ya’dır Eskiden olduğu gibi selvan gülün üstüne» okunması müm­ kün değildir. M enâkıbnâme’ye göre bu manzûme. Bu m ısralardaki «elvan gülü> ve €Ağlar» kelimeleri m uhteva ve mekân itibariyle doğru değildir. Metnin bütününe bakıldığı zaman. Bu şiirlerde duraksız m ısrâlara da rastlan ır : Beglerimüz çıkdı Avlan üstine* 0 (n )la r gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya 47) *) Millet Kütp. Avlan Gölü civarına geldiği zam an bu şiiri söylemiştir. Ali Bmîrl (Manzum E serler) Mecmuâ-ı E ş’âr.. dünden bugüne kadar Elmalı Ovaaı’nda. Zira A vlan Gölü.Beylerimiz elvan gülün üstüne» ve ikinci m ısraı da ^Ağlar (avlar) geUr şahım Abdal Mûsâya» şeklinde bugüne kadar yanlış olarak okunmuştur. s. 213. Gölpınarlı. Elmalı civarındaki yer adlarıdır. Onbirli şiirlerinde çoğunlukla 6 + 5 bâzan 4 + 4 + 3 durakları kullanılır. v. A. yani Abdal Mûsâ Dergâh%’m n bulunduğu T ekke Köyü civarındaki gölün adıdır. nu : 535.

"* II. Gel ki bu meyhânede esrâr yiyem şarâb ifem Sarhoş olam bekri bigi zühd ü sâlûsdan geçem Hemnişînüm ’ârif ola her hâlüme vâkıf ola Bâzum ahi kerkes neyüm şahbâzıla bile upam^^ 48) 49) Menâkthnâme.Urum abdâllan hırka vü postın Bağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya Urum abdâllan gelür dost diyü Giydükleri nemed ile post diyü Hastalar da gelür dermân isteyü Sağlar gelür Sultân Abdâl Mûsâ'ya Bir niyâzum vardur Ganî keremden Münkir bilmez evliyânun sırrundan K ul Kaygusuz ayru düşmiş pirinden Ağlar gelür sultân Abdâl Mûsâ’ya. 44. AG nüshası. kafiye konusunda oldukça serbest hareket eder. v. Dîvan. 165 . Mar. 299b.. s. tam ve zengin kafiyelerin yanm da yarım kafiyelere de sık sık rastlan ır . Onda. KAFİYE Kaygusuz Abdal.

. Mar. v. İkinci Mesnevi. v. Mar.9dı Sırum fâş eyledi râzumı açdı^^ Ben bu 'ışk göreli herdem ene'l-Ha/: söylerem Hak diyenün sözine sıdkıla saddâA: söylerem Yirde gökde cümle şey’ün maksûdıyam maksûdı Kasdıla izüm yitürüp çarh-ı eflâA: söylerem^ * Yine vakt-i hazân oldı durugel yatma iy sâki Bu gafletde ne yatursm bu ’ömr kalmaz bize bâ/cî 50) 51) 52) 53) 54) Dîvan. 307b.ol şâh-1 Kadîm senün ile o/dugm anla Gönlüne senün gelübeni doZdugın anla Ol senünile ezelîden bile gelüpdür Her lahza sana lutf ü kerem kı/dugın anla^ Nâgâh minâreyi karpuz mı sandım Düşün idi senün gündüz mi sandun Sayıklarsm meğer ki dü^ görürsin Özün ganî bizi derviş görürsin^^ Kaygusuz. kaf-gaym .. v. 166 ... v. Şâha zülfün boynuma dola^dugı Fâş idüben gizlü râzum açdugı” * Bu ’ışk mevci yine başumdan a. Divan. bâzan da kaf-kef. 319b. Mar. 305a. v. Mar. Dîvan. bâzen benzer sesleri dahi kafiye olarak kullanm akta. te -d a l gibi göz kafiyesine aykırı kafiyelere başvurm aktadır.. ikhıci Mesnevi. Mar. 119b. 107a.

289a. 188b. Arapça . pinhân noksân. ber-dâr bidâr. v.Durugel bagçaya bir gel ağaçlar sözini dinle Âh eyler çarhun elinden dökilmiş yire yaprağı Hocasın özüni divşür bu dünyâ külli fânîdür Kafesden uçmadın kuşun durugel eyle yarağı “ Kaygusuz Abdâl’a irdi ana cân ü gönül virdi Anun ayağı toprağı anun cânıyla m üştâgı“ Sen Sen Sen Sen bahr-ı melekû/sın gevher ü yâkû?sın mübârek vücûc/sın de gözet sendedür”. figân. italik olarak yazılan harfleri «kaf» ile yazm aktadır. O. nâr. v. Mar. inşân mekân. Mar. Y ukarıda verdiğimiz örneklere rağm en Kaygusuz Abdal’ın çoğunlukta tam kafiyeyi tercih ettiğini kaydede lim. Mar. hayvân. Dîvan. 315a. perişân» gibi sonu «-ân» ile bitenler onun en çok kullandığı k afiy e lerd ir : giriftâr. v. vîrân. 167 . bâzâr.. gerek gazellerinde.Frasça kelim elerle Türkçe kelim eleri kafiyelendirm esidir : Zühre vü mâh m üşteri Çarh-ı felek çenberi Dünyâda ne kim varı Sen de gözet sendedür^* 55) 56) 57) 58) Müstensih. bâr. Dîvan. Kaygusuz’un şiirlerinde dikkati çeken hususlardan biri de. gerek m esnevilerinde asgarî iki sesin ayniyetine dayanan kafiyeler kullanm aktadır B ilhassa «îmân. yâr.. ummân. diyâr» gibi «-âr» ile netice­ lenen kafiyeler de K aygusuz'un çok kullandığı kafiyeler­ dir.. Dîvan.

Mar. Redifler um ûm iyetle «eyle-.290a. Dîvan.. v. ol-. Mar.. v. 317a. 189b .'Işk işine isabûr gerek görmege gözde nûr gerek 'Işk yolma varur gerek pîr ü cüvân ne nesnedür Kaygusıız Abdâl 'ışkıla birliğe birikdün ise Dahi füzulluk eyleme bu sen ü ben ne nesnedür * Münkirlere zulmet ola mahbûblara kuvvet ola Tâliblerün tâ’atini Hazretde m akbûl eyleye ’Işkun dahi bir nişâm her kime irişdiyise îkrâr ile kulluk idüp gönüllere yol eyleye®'. Dîvan.. 235a. di-. Dilgüşâ. v.» gibi çok kullanılan fiillerdir. gel-. Mar. Dîvan. 290b.. 168 . v. ’Işka ’âşık olan kişi râhat-ı cân m nesnedür Bî-nişâm bulmak içün nâm ü nişân ne nesnedür * ** O/dur 'âşık 'ışk yolma câmm kurbân eyleye Hayvân sıfâtm terk ide özini inşân eyleye^ 59) 60) 61) 62) 63) 64) Dîvan. v. v. * Şâhun nûrı çün gönlüme tecellî olaldan Şemsdür ddîlüm şem'-i fânûsdan haberüm yok Bu kırk yidi üç bir gönülümde sır oldı Hâlüm bu benüm il ü ulusdan haberüm yok''^ Şerîk olma sakın bu mülk ü mâle Kime kaldı bu cihân sana kala^^ Kaygusuz’tm bilhassa gazellerinde kafiyeden sonra sık sık redif kullanılır. 289b. Mar.. Mar. 290a. bul-. i-.. Dîvan. Mar.

Mar. Kaygusuz Abdal’ın Gülistan m esnevisindeki gazelle­ ri beşer beyitliktir. Bu tip gazellerde sekizli hece âhengi v ard ır : 65) 66) 67) m v a n . Mar. 169 . Kaygusuz’un bilhassa «dört müstef’ilün ve «dört mefâîlün» veznindeki gazellerinden bâzıları «musammat» kafiyelidir. v.. Nazım Şekilleri a) Divan Edebiyatma Âit Nazmı Şekilleri Kaygusuz Abdal’ın en çok kullandığı nazım şekille­ ri gazel ve mesnevidir. v.60 civarındaki gazelle. Dilgüşâ. Birinci Mesne-vî. dokuz.. N ûruosm aniye (nu : 4904) ve A nkara Genel K itaplığı ( n u : 52) daki yazm alar­ da bulunan -m ükerrerler hariç. m uhtelif yazm alardaki m ünferit gazeller düşünülürse Kaygusuz’unu 500’e yakın gazeli olduğu anlaşılır. onüç ve onbeş beyitten m üteşekkil gazelleri de m evcuttur. 218a. Diğer gazelleri büyük b ir ekseriyetle «onbir» beyitten m eydana gelm iştir. v. 291a. Mar. 1) Gazel Onun Marburg n üshasında m üstakil 140’dan fazla gazeli olduğu gibi Gülistan adlı m esnevisinin içinde de 150 civarında gazeli bulunm aktadır.. Yedi. 97a.Ben bu ’ışka bilişeli âb-ı hayvân bulm tşam Câmmun terkin vuruban cân-ı cânân bulmtşam^^ Sen bu sun’a bak sâni’i gör ne hüner eyler K un kamışun için kand ü şeker eyler Ma’nî defteri cânmda cem’ ola Uyana bu ’ışk çerâgı şem ’ ola''’ ’ m .

.. 320a.000’e yaklaşm aktadır. K arışık eserlerinden Dilgüşâ'da takriben 520. 4) Tercî-i Bend ve Terkîb-i Bend Tercî-i bend ve terkîb-i bend de Kaygusuz’un kul­ landığı nazım şekilleri arasında yer alır. 170 . elimizde bulunan M enâkıbnâm e nüshasında 38 be­ yittir. Saraynâme’de ise 1690 beyit bulunm aktadır. Mar. Y azmalarda 68) 69) Dîvan. Hacim itibâriyle küçük olan Gevhemâme 63. Bu durum da Kaygusuz'a h a m s e s â h i b i demek yanlış olmaz.Sorma beni gidemezem cânuııu terk idemezem Zîrâ ki ruhsâr üzre ben zülfümi tarar olmışam'® * Çiçekler renk renk bîtdi kuş içinde yuva dutdı Çü Hakk’un rahmeti yitdi uyandı cümlenün cânı® 2 ) M esnevi Kagusuz A bdal'ın altı m üstakil mesnevisi vardır. Mesnevî-i Sâlis» başlıkları altında verilen üç mesnevisindeki beyitlerin yekûnu da 1700’ü aşm akta­ dır. Dîvan. 291b. «Mesnevî-i Baba Kaygusuz. Onun hacim bakım ından en büyük mesnevisi G ülistan takriben 3700 beyitten m eydana gel­ m ektedir. Böylece Kaygusuz’un m esnevilerindeki toplam beyit sa­ yısı 8. v. v. m anzum + m ensur karışık eserlerindeki şiirler de mesnevi tarzındadır. Mar. M uhtelif yaz­ m a ve neşirlerde beyit sayısı farklı olarak verilen bu ka­ side. Mesnevî-i Sânî (kü­ çük Mesnevi). Minbemâme ise 29 beyittir. 3) Kaside Kaygusuz’un şiirleri arasında «Kasîde-i Dolabnâme» başlığı altında verilen b ir kasidesi vardır.

onun iki tercî-i bendine ve iki terkîb-i bendine rastlanm aktadır. İkincisi üçer beyitlik yedi hâ­ nedir. Tercî-i b en d ’lerinden biri. N uruosm aniye (v. diğeri üçer beyitlik yedi tercî-hân e’den m eydana gelm iştir. 31 4 a-b ) ve N uruosm aniye (v.. (v. 5) M üstezâd K aygusuz'un şiirleri arasında iki de m üstezât var­ dır. D okuzar beyitten m eydana gelen te rc î-h an eler Ve terkîb-hâneler gazel tarzında kafiyelenm iştir. 215b) nüsha­ sında bulunan ve : İy ma'nî bilen kendüztni vücûd içinde Bir gözünü aç bak Gayn diyicek ne var ola cümle cihânda Cümlesi hemân Hak beytiyle başlayan ve yine dokuz beyitlik olan ikinci m üs­ tezâd ta ise «Kaygusuz Abdal» m ahlâsı kullanılm ıştır. 171 . 215a-b) nüshalarında yer alan ve : Şem'a düşüben yandugım pervâne bilmez Yanmakda murâd ne 'Âşıklara sor meydân içinde başın oynar Bu hâlde garâz ne beytiyle başlayan m üstezâd dokuz beyitlik olup «Sarâyî» m ahlâsıyla yazılm ıştır. Üçer be­ yitten m eydana gelen tercîhaneler ve terkibhânelerde ise kafiye şem ası şöyle olm aktadır : aa aa aa -v â sıta b e y ti-b b bfo b b -v â sıta b ey ti-cc cc cc.. dokuzar beyitlik yedi hâne. B unlardan Mar. dokuzar beyitlik onsekiz tercîhâne’den. Terkîb-i bendlerin birincisi.

nu : 663. 332a. Bu şiirlerde Kaygusuz. Bu kafiye. Diğer d ört­ lüklerin ilk üç m ısrâı ise tabiî olarak kendi aralarında kafiyelenm ektedir.. Onun koşm alarında çoğunlukla. Mar. 333a. v. Divan. 223. şiirin diğer dörtlüklerinin son m ısrâlarında devam eder. nazım şekli olarak dâim a «koşma» yı kullanır. Mar. v. Fakat bunlarda da üçüncü m ısrâın bâzan seA est olduğu görülür : 70) 71) 72) Dîvan. 172 . Osman E rgin Böl. kafiye bakım ından serbesttir : Bu dünyânun misâli Mu’azzam bir şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bir tîz bâzâra benzer™ Edrene şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya’* * Kaplu kaplu bağalar Kanatlanmış uçmağa Kertenkele dirilmiş Diler K ınm geçmege^^ Görüldüğü gibi ilk dö rtlü k te ikinci ve dördüncü m ısrâlar birbirleriyle kafiyelidir. İstanbul Belediye Ktp.b) Halk Edebiyatına Âit NTazun Şekilleri Vezin bahsinde de zikrettiğim iz gibi Kaygusuz'un şiirlerinin ancak yüzde yirm i kadarı hece ile yazılm ıştır... ilk d ört­ lüğün birinci ve üçüncü m ısrâları.. s.

311a.BsJctaşi Nefesleri. Gölpmarlı. A levî . sâdece dördüncü m ısrâlarm kendi araların d a kafiyelenmesi dikkat çekicidir : 'Âsi kullar yaratmışsm Varsun şöyle dursun diyü Anlan koymış orada Sen çıkmışsm uca Tanrı Kıldan köpri yaratmışsm Gelsün kullar geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç i Tann'^ 73) 74) Dîvan. 213. 173 . v. Mar. A. s..Bu uykudan uyan gönül Kendü hâlünden habîr ol Yiter ahi kerkes gibi NefsUn elinden esir ol Terk eyle bu efsâneyi Koy ahi bu bahâneyi Vuslata irmek istesen Vahdet demine kâdir ol Çekme bu nefsün kavgasm Kendüzüni bil ki nesin Kendüzüni bilicegez Hâlüne şükr ü şâkir o F Kaygusuz Abdal’ın en m eşhur şiirlerinden olan «Yü­ celerden yüce gördüm» şiirinde ise bâzı dörtlüklerin ka­ fiye bakım ından ilk üç m ısrâm ın tam am en serbest olma­ sı.

174 . bu manzumeye de. 328a . A sırdan buyana istinsah edilen Kaygusuz’un eserleri arasında.. XV. hiç rastlaiiilm am ıştır. çoğunlukla nak araat dâhil) Kaygusuz’un koşm alarında rastlanan husûsiyetlerdendir : İy özin İnşân bilen Var edeb öğren edeb Edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ'at Külli sıfat cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb” * Bir kaz aldım ben kandan* Boym da uzun borudan Kırk abdâl kanm kurutan Kırk gün oldı kaynaturum ka3mamaz Sekizimüz odun çeker Dokuzumuz âteş yakar Kaz kaldırmış başm bakar Kırk gün oldı ka)naaturum kaynamaz 75) *) Divan.D ördüncü m ısrâ lan n aynen tekrarlanm ası da (ilk dörtlükte ikinci m ısrâ. v. Mar.b. Dolayı­ sıyla bu hususda yeni vesikalar bulunmadıkça yukarıdaki manzumenin Kaygusuz Abdal’a âit olmadıg:ı kanaatindeyiz.

Kaygusuz Abdâl nidelüm ’Ahd ile vefâ güdelüm Kaldırup postı gidelüm Kırk gün oldı kaynaturum kaynamaz’* Y ukarıdaki şiirde n ak arat m ısrâm hece sayısı bakı­ m ından diğer m ısrâlara uym am ası ayrıca dikkati çek­ m ektedir. şathiye ve nutuk olarak ele alm ak m üm kündür. A nkara 1948. Kafiye şem aları bakım ından «koşma» tü rü n e giren. İzahlı BaVc Antolojisi. Kaygusuz’un hece ile yazılmış şiirlerini konuları ve edâları bakım ından İlâhi. Halil Vedat Fıratlı. Şiiri 175 . s. 50-51. B unlara bâzı örnekler verelim. 1) İ lâ h î Bülbüle gülzâr gerek Tûtiye şeker gerek Sarrâfa gevher gerek Lâ ilâhe illallâh Cân olanı cân bilür İnşânı inşân bilür Her sırrı Sultân bilür Lâ ilâhe illahlâh Zihî muhit ü zevrâk Gözün aç anlayu bak Gayn ne var külli Hak Lâ Üâhe illallâh 76) Pertev Naili Boratav.

PıratU. e. 52 . V.51. s. a. T ekke Şiiri Antolojisi.Kul H im m et.. e. «bir kaz aldum ben kandan»”. Millet Ktp. 20. M. Boratav-H. v.. 231b. s. M.Cümle ’âlem zât imiş Deryâ-yx hikmet imiş Hakk-ıla vuslat imiş Lâ ilâhe illallâh Sâfî ol altun gibi Tecellî kıl gün gibi Leylâ di Mecnûn gibi Lâ ilâhe illallâh Kalma cihân milkine Asluna döngil yine Dahi kuvvetdür dîne Lâ ilâhe illallâh Teşbih ü zikr eylegil Allâh'a şükr eylegil Bu sözi fikr eylegil Lâ ilâhe illallâh” 2) Şahtiye Kaygusuz’un «fYücelerden yüce gördüm»’® . s. Gölpınarlı. 50 . Gnl. 149 . tsahlı H alk Edebiyatı Antolojisi. 44 . Kocatürk. H alk Edebiyat% Antolojisi. Ali Em iri (Manzum Eserler) Blm. Gölpınarlı.. g. «yamru 77) 78) Düffüşâ.. nu : 535. Kaygusuz Abdal .H atayı . M. 108b. A. V. a..151. s. 79) 80) V 176 . V. s. Koca­ türk. v.. 172. Mar. 145 -146.. N. s. s.54. S. s. a. Ktp. Boratav-H. Ergun.46. P. Ank. 4 5 -46. nu : 645. Kocatürk. F ıratlı. s. A. N. g. V. TŞA. N. g. P. 155. «kaplu kaplu bağalar»*®.. V. e.

. g. g. 333b-334a. Mar. 147. N. F. 44-45. a. s. s.'. V. «Edrene şehrinde bugün»®^ «Yanbolu’da bir kan»“ gibi daha önce m uhtelif defalar neşredilm iş bulunan veya bizim daha önceki ba­ hislerde zikrettiğim iz şathiyeleri yanında Kaygusuz’un hiç bahsedilm em iş şathiyeleri de v a r d ır .. 151 . 333a . 177 . a. e. g. Mar. P. e. m v a n . a. Kocatürk. 334a . g.b. V. e.. e. s. «Filibe’de bir kan»®^. M.. P.. F ırat. 147-148. M. e.153. N. Kocatürk.yumru söylerim»®’. v.. «benk ile seyretmeğe»®^. s. 47 . Dîvcm. Kocatürk..48. Mar.b. g. Boratav-H. «bugün bana bir paşacuk»®^. v. v. Eoratav-H. I Dinle imdi şu ben beni ögeyin Usta Kerem elüm vardur her işde Şöyle kesâd düşmiş iken---Ya alkışda bulmasız ya kargışda Durup bir şehre uğruluğa vardtım Bir ok ile bin bir var yimez urdum Çarşu çarşu dükkân komadum yardum Bin tay ipek çıkardum bir kirişde Evvel vardum usta yanunda okıdum Ustam beni dögdi ben kakıdum Çulla hem bin bir çile bez dokıdum Hisâbı var argaç ile anşda Terziyüm parmağa yüksük takarum Yanum sıra yitmiş şâkird nökerüm Bir dürtişde bin bir kafdân dikenim Aslı vardur iğnesini sürişde 81) 82) 83) 84) 85) 86) V. M. A. a. V. s. Fıratlı. Bak : A nlatım Şekillerinden «Mecaz» Bölümü.

224 . Ergin Böl. 178 ... Kitâb-ı Miglâte.Bir sıçrayışda doksan tepe aşdum Bir avuçda yüz mut dan saçdum Marsuvanda®^ at katır komadum geçdüm Hîç önüme Idmse gelmez yanşda Dahi yeltenürem illâ geçmedüm Çok günâh işledüm illâ açmadum Anımda muzlimesinden kaçmadum Üç yüz altmış kelek kuçdum oruçda Kaygusuz dir günâhlarun çok senün Günahım bagışlasun Hak senün Hîç bu sözde bir kusûrûn yok senün Oranlayup top top idüp sürişde“ 3) N u tu k ly özin inşân bilen Var edep öğren edeb (İy) edep erkân bilen Var edep öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Külli sıfât cümle zât Varhgun edebe sat Var edeb öğren edeb 4 Gel Hakk’a olma âsî Tâ gide gönlün pası Dört kitabûn ma’nîsî Var edep öğren edeb 87) 88) Eşekte.225. nu : 663. s. Belediye Ktp. O.

Gaflet içünden uyan Edebsüz olma iy cân Edebdür asl-ı îmân Var edep öğren edeb Edeb gerekdür kula Tâ işi temiz ola Edebsüz girme yola Var edep öğren edeb Edebdür Hakk’a yakîn Bilür isen Hak hakkın Edebsüz olma sakın Var edep öğren edeb Bu edeb ’atayidür ’Âşıka yüz suyıdur Evliyâlar hûyıdur Var edep öğren edeb Gel Hakk'a ikrâr isen 'Âşıklara yâr isen Yüz suym ister isen Var edep öğren edeb Edeb gerekdür ere Tâ yolı dogn vara Edebsüz olma yire Var edeb öğren edeb Edebi bekler tâlib Edebdür Hak'dan nasîb Edebsüz olma habîb Var edeb öğren edeb 179 .

323a-b. v. Kaygusuz’un eserleri sâdece dil bakımmdan aynca ve geniş olarak incelenmek icâp eder.Edeblü ol cân isen Hakk’ı bil inşân isen Muştâk-ı Sultân isen Var edeb öğren edeb Edebdür Hakk’a delîl Edebden olma gâfil Olmayasın bî-hâsıl Var edeb öğren edeb Kaygusuz Abdâl uyan 'Işkı bil ’ışka boyan Şöyle dimişdür diyen Var edeb öğren edeb®’ VI. gram er şekilleri bakım ından tabiîdir ki «Eski Anadolu Türkçesi» nin b ü ­ tü n husûsiyetlerini gösterecektir. asır sonlarıyla XV. XIV. 101b) sencileyin (Birinci Mesnevi. 163a) dim ezem (Budalanâm e. Mar. 82a) bulat «bunlar» (G ülistan. DİL VE ÜSLÛP a) Gramer Şekilleri ve Kelime Hâzinesi 1) Gramer Şekilleri Kaygusuz Abdal.. 180 . Mar.. v. s.. 5) 89) Divan. onun yaşadığı devri aksettirdiğini göster­ m ek için eski gram er şekillerinden bâzılarm ı veriyoruz. datlucuk (Mar. v. Biz.. v. taş basm ası. danlacuk. a s n n ilk yarısında yaşam ış b ir san atk âr olarak. Mar.

küfür. keleci. tâlib. Çalap. ten. nefs. ikilik. sırat... tekebbür. 317a) varınca «varıncaya kadar» (Vücûdnâm e. Tamu. katre. Tanrı. v. v. akl-ı maâş. 7) 2) Bakış K aygusuz’un K elim e H âzinesine U m ûm î Bir K aygusuz'un kelime hâzinesi son derece zengindir. Ank. yıldız. meyhâne. v. 48) olıcagaz (M ar. v.. pinhan. Gnl.. virâne. nu : 6817. mahalle. ışk eri. tersâ.) çekebilm ez (îk in ci Mesnevi.. tevâzu. Uçmak. derviş. insan. çarşu. 291a) gelübeni (M ar. ışk. m üslüm an. v. kibir. ebed. sâdık. v. söz. evliya.. âkil. s. Hüdâ.. mânâ. deniz. bazar.. akl-ı maâd. 315a) olaldan «olalıdan beri» (M ar. zat. sıfat. v. 2) işitgil (M ar. derya. külhan. 7b) gönülden yana «gönüle doğru» (B udalanâm e. v. 110b) elün dutdtğı (M ar. Onun eserlerinde hayâtm h er safhasm a âit kelim elere rastlam ak m üm kündür..dogupdur (B udalânam e. kürsü. v. Cennet.. delil. sâki. m ürîd. Ktp. birlik. 311a) uçm adın (uçm adan» (M ar. 307b. güman. ilm-i ledün. tevhid. v. âlem. zâhid. Ktp. imân. mevc. gün. kûşe. hai' ■ 181 . Cehennem. gene. 645. 73b. 11b) idühen (M ar. cisim. hikm et. Hak. harâbât. î. zünnar. u m ­ man. N u . 73b) insandtgun «insan olduğunu» (M ar. pîr. sır. vahdet. abdal. Ü. bahr. Mar. öz. levh. 297a) hilicegez (M ar. gönül. kalem. hûri. âbid. yir. s. 319b) vuruban (Mar. Mevlâ.. âsüman. zerre. v. v. yol eri. şe­ hir. velî. — Allah. gılman. ay. kendüz.. s..) göricek (G ülistan. vücâd. ezel.

eşek. ayran. rebâb. fındık. karpuz. tabi gibi m û­ sikî âletleri isim leri Kaygusuz’un zengin kelim e hâzine­ sini gösteren örneklerdir. düglek. çetük. m arsuvan. yarasa. su şer­ bet. helva. zeytin. kebap. koz. lâl. serçe. şeftâli. yay. sığır. lu lü . kavurm a. kelebek. gibi hayvan isim leri. köpek. kiraz. sîm . içecek. güllâb. tûtı. bülbül. gonca. ekm ek. andelîb. çınar. incir. kaz. it. çeng. baykuş. tarhana. dem ür. kuru üzüm . darı çöreği. fil. deve. pam uk. zağ. tuz. kum ru. çö­ rek. leğlek. — Kepenek. hurma. zer. pelût. penbe. hezaran. kalın yufka. tatlı ve yemek ad lan . gülbeşeker. — Gül. erik. fodulluk. koç. soğan. arslan. arm ut. bulgur. pilâv. pâlüze. saksağan. arpa. nergis. incü. börk. gözgü. akbaba. öküz. buğday. üzüm . kalye. — Altın. gibi m aden isim­ leri. har. dana. sındı. pirinç. balık. kılıç. diken. gibi yiyecek. karga. 3) Bugüne Göre Arkaik Kelim eler Bugün kullanm adığım ız pek çok kelime. bakır. arpa çöreği. polad. burma. kavak. ok. tennûre. iğne. kerkes. sek. dilkü. — At. yahni. servi. nesrin. ibâdet. 182 Kaygu­ . âhû. — Ney. ayna. saz. havuç. top„ satranç gibi eşya isim leri. gazal. şîr. elma. yağ. kanun. mâr. büryan. kurt. fıstık. m ûr. koyun. çevgen. fâhte. nesteren. leblebi. et. kuzgun. buğra. katır.sud. cacık. tûtiyâ. çeren. yufka. keşkek. erişte. nam az gibi dînî ve tasavvufî terim ler ve kelim eler. suz’un eserlerinde sık sık kullanılm aktadır. samsa. şâhin. hâr. benefşe. hal. ballı kaygana. — Şeker. don. yılan. zerdali. tâvûs. geyik. sâlûs. def. mercan. sedef. nenenk. şah­ baz. yâkut. bâdem. m ir’at. gibi bitki isimleri. kaym ak. güm üş. karınca.

. Ktp. 130b) bigi «gibi» (Mar. 101b) don «elbise» (Mar. 185b) dükeîi «çok bütün» (Kitâb-ı Miğlâte. v. alda. ö b ü r m ânâları üzerinde durulm am ıştır. s.. Ergun. s.«aldatmak» (Divan. v.. İstanbul Belediye Ktp. (Mar. v. 56) benille «korku ile uykudan sıçram ak». 134a) bay «zengin» (Ank. bugün kulla­ nılm ayan veya herkesçe iyice bilinmeyen kelim elerdir. 110b. 205) düriş. 77b. v. s. 32b) çem ren. 225) asst (M enâkıbnâm e.. v.. v.«ötmek» (M ar. 299b) börk (M ar. n u : 645. 128b) d a k d u t. Bu listede sâdece bâzı kelim elerin m etinde geçen m ânâları ile hangi eserde geçtiği verilmiş. 113b) Çalab. s. v.. v. Mar..«çalışmak çabalam ak» (Divan. nu : 663. 129b. Mar. 300b) döhül (G ülistan.. 234a) argaç «dokum acılıkta bezin enine atılan iplik» Kitâb-ı Miğlâte.. 13). O.«paçayı sıvamak» (M ar. Geni. v. Bl..Aşağıda liste hâlinde verilen kelimeler... 331a) değm e «her hangibir» (M ar. v. (Mar. v. Kaygusuz’un eserlerinde geçen bütün kelim eler olmayıp. v. 225) artş (Kitâb-ı Miğlâte.. İ l l a . (Miğâb-ı Miglâte. banla .. 111b) çevgân (M ar. v. 150) bezek «Mar.. 107b) göğündür «pançar» (M ar.. 173. v. 315a) daş «dış» (M ar. 97a. s.... k usur bulm ak». 119a) çetük «kedi» (M ar. Mar. 332a) anaru «ileriye doğru» (M ar. 333b) 183 .«tariz etm ek. v.

eğin «sırt. 236a) kimiş. 185. s. 333b) 184 . 47) kuç. 111b. v. s. V. 12) eyit «söylemek» B irinci Mesnevi.«bırakm ak» (Ank. 334a) ktrgıUuk «olgunluk çağı» (Vücûdnâme. 7) em «ilâç derm an» (Dilgüşâ. V.. böyle» (Mar. 333b) keçel «kel» (Kitâb-ı Miğlâte.. v. Ktp. 132a) sagış «sayı. nu : 645. Ü. Ktp. v.. Mar. 162) gözgü (Ank. 133a) öküş «çok» (Mar. Ktp.. m ikdar...«düşünmek» (Mar. v. 334b) m undak «bunun gibi.. 191a) özge (Mar.. v.. Ib) tsst «sahibi». Miğlâte. s. adet. Taş basm ası. v. 15a. 5a) kiçi «küçük» (M ar. Ank... san. Gnl. Mar. 82a. v.... 79a) galaba «kalabalık» (Kitâb-ı Miğlâte. 150) kancan «nereye» (Mar.. v. î. omuz» (B udalanâm e. n u : 824/1-2.. nerede» (Mar. nu : 824/1-2.. 185a) keleci «söz» (M ar. v... ktp. v. s. s. nu : 6817.«ayrılmak» (Vücûdnâme. 128a) ög «akıl» (M ar... 163) nöker «maiyet m em uru. v. 7a) harcı «has olmayan» (Ank.. hizmetçi» (M ar. Sb) tr .. v. v. 107a) ktran «kenar» (M ar.. hesap». 79a) öndün «önceden» (M ar. (Mar. Geni. Mar. Mar. 229a) şarlan. v. v.«öfkelenmek» (Kitâb-ı Miğlâte. Gnl. nu : 645. 58a) kant «hani. v. 104b) kendüz (G ülistan. Gnl. s. v. s. v.. 305b) m ûş «fâre» (Mar. 44) kakı.«kuçaklamak» (Mar. v. v. v. Ktp.«sarılmak» (Mar. s. 98a) karabaş «câriye» (Mar. (Mar. 233b) esriklük «sarhoşluk» (B udalânâm e... v.

. v. v. 178a) tapşur.«ufalamak» (M ar. v.«yaklaşmak. v..«kırılmak» (M ar. 308. v. 333b) Tamu. s. 110a) yarag «hazırlık» (Mar.. v. 211b) sünük «kemik» (M ar. henüz. v. benzetm elerle ve sâde b ir şekilde verir. 334b) uşda «işte» (Mar. v.. 114a) töre (M ar.(Mar..«em ânet etmek» (M ar. 167b) neşene «nesne (M ar.«göndermek» (Saraynâm e. v. v. v.. dolaşm ak» (Mar. 167b) uşda. cüzdan» (G ülistan.. v. 334a) yören .. 76b.. tasavvuf um delerini. v. 248b) b ) Anlatım Şekilleri Kaygusuz’un ifâde tarzı son derece sâde ve açıktır.«ağ» (Mar. n u : 645.sayru «hasta» (Mar..... Mar. v. Mar. 153a) yancuk «kese. 124b) tilaşık «m uttasıl» (M ar. 233a) viribi . İ l l a ) tınm a-«ses çıkarm am ak» (K itâb-ı Miğlate. cüzdan» (Mar... 84b) yenile «yeni... v. Ktp. v. 83b. v. v. v.. 90a) Uçmag (Mar. 178a) teki «gibi» (Mar. 92a) yarakla . s. 155) tor. 81a) stndt (m akas» (K itâb-ı Miğlâte. 7a) yancucak «kese. 81b. 223) soyla. 185 . v. v.«hazırlam ak» (Mar... Gnl.«em anet etmek» (M ar. v.. 107a) yay «yaz» (Mar. s. 153a) sın. halkın anladığı basit kelimelerle.. 44) yavt «yakın» (Mar. Ank.. yeniden» (Mar. v.. v.. 233a) üzz7-«kopmak» (M ar. 214a) ü stün «çatıyı tu tan direk» (Mar. O. v. v... 125a) u g n «hırsız» (M ar. 305b) yarı «yardım» Gülistan..

1) Nasihat ve H itap Yoluyla Anlatm a Bilhassa m esnevilerde ve m ensur eserlerde Kaygusuz’un tasavvuf um delerini anlatırken «nasihat verme» usûlüne başvurduğunu görüyoruz : Gel iy tâlib olan hayâli terk it Hamûş ol bu kamu makâli terk it Sakın bî-hûde sözlerden dilüni İrişdügi yire sungıl elüni Bu cihân sahrasında yol bekleme Hakk’ı sen kendüzünden ajTU görme®^ * Var var i gönül dîn yolma sen gâfil olma Dînüni hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma Uyuma gönül aç gözüni dört yanuna bak Devşür ögüni kendüzüne kem 'âkil olma*’ ^ ♦ Toprak ol ’acîb tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme Kanda bir miskin görürsen dut elin Böyle varmışlar bu yolm evvelin Gül olgıl bu yolda diken olmagıl 9 2 Yol varan miskine düşmân olmagıl1 90) 91) 92) Dilgüşâ. ' 186 . Mar. Birinci Mesnevi. v. nu . 82a. tahkiye’den delil ve ispat yoluna kadar b ü tü n anlatım şekillerine rastlam ak m üm ­ kündür. Gnl. Onun kullandığı anlatım şekillerini. m uhtelif ör­ neklerle göstererek sırayla veriyoruz.. 212a. GMistan... 824/1. Ank.K aygusuz'un eserlerinde. 12a.. Ktp. Mar. v. v.

bu saray nakşına gönül bağlamaya. 311a. v. 26a. kavlünde dürüst ol. iy Allâh’a ibâ­ det kılan âşıklar! Hak Tebâreke ve Teâlâ bu sarâyı kullarma ibâdet idecek yir eyledi.. 236a. Mar.. Saraynâme. v..Gel i tâlib müstemî ol aç gözün Neredesin çağlayıvar kendüzün Çün âdemsin hikmete zulm eyleme Bir söz ki aklu ziyândur söyleme ’Ârif isen yile virme fursatı Bilmek istersen bu ’ilm ü hikmeti**^ î} : î|s * Fikreyle Hakk’un hikmetin Cümle odur zâlıir bâtm Ko bu ikilik sıfâtın Cehd eyle bir ile bir ol ’Âceb niçün yabandasm Hak sende sen ki kandasm Irak yire uzanmagıl Kendüzüne gel hazu. 25a. 187 . peygamberden utana. özinden uluya küstah olma... Dîvanj Mar. Dilgüşâ. v. edebsüz olmaya. Mar. Ya’nî gele Hakk’un kullan bu sarâyı göre. balıillik eyleme. hasûd olma. yalan söyleme.»^ 93) 94) 95) 96) Saraynâme.»''^ «Müslüman olmagun bir şartı budur ki Tanrı’yı hâ­ zır göre.o P «İmdi iy şükr ü zikr eyleyen sâdıklar... tâ’ata meşgûl ola. v. özinden kiçiye tekebbür olma.. Mar. ’âdetsüz iş işlemeye.

Bu tü r anlatım tarzında onun «emir kipi» ni kul­ landığı görülm ektedir. iy can. iy Hakk’ı isteyen. iy gönül.Y ukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi Kaygusuz. iyi b ir m üslüm anın yapm ası ve yapm am ası gereken şeyleri (em ir ve nebileri) gayet açık ve sâde b ir dille anlatm ak­ tadır. dikkati çeken hususlardan biri de K aygusuz'un öğüt vermeye başlam a­ dan önce «gel iy tâlib. Bilhassa Dilgüşâ’da bu «hitap kısmı» bâzen çok uzun s ü rm e k te d ir: Gel iy kendü hâline yol bulanlar Ma’nîde kendü m ikdânn bilenler İrişenler bu vahdet menziline Cân ü baş terk idenler ’ışk yolma Ma'ânî burcma seyrân idenler Vücûdı katrasın 'ummân idenler Girüben ’ışk denizin boylayanlar Ma’ânî izleyüp soy soylayanlar Ne dimekdür bilen ilm-i ledünni Olan sıdk-ıla bu ışkun cünûm Bu ma’nî bahrine zevrâk düzenler Bu vahdet kuşlarına fâk düzenler İrişenler Süleymân menziline Olanlar 'andelib vahdet güline Özini sultâna vuslat görenler Sultâm hayy özini mât görenler Ma’ânî meydânmda bâz olanlar Hakikat burcma şehbâz olanlar 188 . iy insan. iy’akl-ı kâmil. iy gâfil» gibi hitaplarla söze başla­ m asıdır. N asihat tarzında.

v.dînî meseleler. Mar. 211b.Bu ma’ânî dürrine ma’den olanlar Hîikîkati kâmil inşân olanlar^ * Gel iy ârzû-yı vasl-ı cân kılanlar Vücûdı sebâtm vîrân kılanlar Görenler câm aşkâre vücûdda Münâcât eyleyenler her sücûdda Kamu şeyde Hakk’ı ’ayân görenler Demini her nefes Hakk’dan uranlar İkilik duzagından kurtulanlar B ir-île birlik idüp bir olanlar Vücûdın cân gibi ’azîz idenler Özin bilüp işin temyiz idenler Vüeûdmda Hak-ıla bilişenler Vücûdı katrası bahre d ü şen l« Özini Hak’dan ayru görmeyenler Özinden Hakk’ı gayn görmeyenler İrişüp menzile sâkî olanlar Fenâsuz tâ . Gerek tasavvuf um deleri.. gerek . v. bilhassa m ensur eserlerinde bu üslûp için­ de a n la tılır : 97) 98) Dilgüşâ. 229b-230a. 189 . târif ve izah etm e usûlüdür. Mar.ebed bâkî olanlar B î-hicâb H akk-ıla vuslat olanlar Sıfâtı zâta irüp zât olanlar"* 2) Doğrudan Doğruya Anlatm a (E xpesition) Raygusuz'un baş vurduğu ve çok kullandığı anlatım şekillerinden b iri de «doğrudan doğruya anlatm a».. Dilgüşâ.

dördünci pîrlikdür ki üç ay kara kışa müşâbihdür'™’. her nesne ki Hak’dan gelse sâkin olur. kemik olur. ikinci yigitlikdür ki üç ay yaza müşâbihdür. v. sâlisen zühre terbiye ider.«Pes im di ol nutfe ki ananun rahmine düşer. Tokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur Zîrâ inşân sûretidür donumuz Kamu âlem bizüm hayrânumuzdur'®^ 99) Viicûdnâme. kan olur. Ün. ma'rifet ile her kancan kılaguzlasan ol yana varur. et. 103) Dîvan. İlik. yağ. cünûndur. v. deri bu dört ata cânibüdür. Âşık od üzredür. Kemik. 300b. 58a.. 100) Viicûdnâme.4a.. her nesne ki Hak’­ dan gelse şâd olacağına şâd olur. Mar. Mar. bu beşi ana cânibindendür'®'.. kan. kıl.Âbid toprak üzredür. 101) Budalanâme. üçünci kırgıllukdur ki üç ay güze müşâbihdür. Cümle bu hik­ met. taş basması. am beyân ve ayân id elü m : ev­ velki oglanlıkdur ki üç ay bahâra müşâbihdür. İst. dört dürlü cevahirden bünyâd olm ışdur: Od. tJn. Ktp. bu kudret dost tecellîsidür . 25. sinir. . v. et olur. 3b . tamar.. Âdem evvelden âhirine dek dört vech üzre gelür geçer. 190 . Ammâ zâhid yil üzredür. 102) Saraynâme. Ktp. gözini bakdugı yirden ırmaz. sâniyen Mirrîh terbiye ider. Âdemün vücûdı bir şehirdür. nu : 6817.. yil ve tokuz dürlü cevâhirden yapılmışdur. nu : 6817. Bu adem hod cümle yaradılmışım âyînesidür. melûl olacağına melûl olur. toprak.. 2a. v. s. îst. evvelâ zühal terbiye ider. rûh olu r. Muhib su üzredür. su. . râbi’an şems terbiye ider.. elin işinden gidermez.

Gnl... 191 .3 ) Tahkiye Bilhassa dünyanın yaradılışı ve peygam berlere âit kıssaların anlatılışında Kaygusuz. tahkiye üslûbuna baş v u ru r: Ol zamân ki yog idi bu kâ’inât Zât içinde nihân idi her sıfât Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yok idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne içinde sır idi İkilik yog idi hemân bir idi^*^ • • • • • • • • Âdem eydür bu kez bağışla suçum Buğdayı ayruk 3dmeyün iy hakîm Cebra’il dir hâkim oldur kim anun Noksâm yokdur ol Ganî sultânun \ Söz gerekmez dir Adem dur git dldi Tanrı’nun buyruğu budur dut didi Niçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâ'ilün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türk dilince Cebrâ’il «hey dur» didi Durugel Uçmağın terkin ur didi Dutdı kohndan ilerü yüridi Kapuya yakîn varmca süridi 104) Gülistan. 45. Ank. Ktp.. nu : 645. s.

78b. Birinci Mesnevi. v. 192 . 49. ’âlemün 105) 106) Gülistan. Mar.. Ktp. Gnl. s.Bu kez Âdem çok tevâzû eyledi Bir lahza âmân diyüben söyledi Çünki âmân didi kodı Cebrâ’îl Âdeme teferrüc eyler ol âkil Bu kez Âdem yaprağa sunar elin Ya’nî yapragıla örter her hâlin'“ ’Âştk Paşa Hoca ’A ttâr ü S u â l Bular ki bulm ış-ıdı her muradı Her biri bir haber virdi bu yoldan Ne kim bilmiş idi bildUgi hâlden Velî ’aceb haber söylemiş ’Attâr O kim sırrm günül içinde esrâr O ’Attâr kim bu M antık't o düzmiş Karada istem iş deryâyı süzmiş Dimiş ki Kâf tagmda bir ulu kuş Am gören özin kıldı ferâmûş O Sîmurgun mekâm kûh-ı Kâf’da İşidildi bu haber her tarafda Bu cümle kuşlarun sultânı oldur Kamu ansuz sûretdür câm oldur Otuz bin kuş anı isdeyi gitdi Kalanı yolda kaldı biri yitdi'"" Sana dahi rûşenter haber söyleyem hâlümün ancak binde biri ola. Ol vakt kim 'âlem-i sabâvetden hâlet-i bülûga irişdüm bir zerre gam lü ıgussa yog-idi. nu : 645. Ank..

193 .. . uyanıgeldi. uyudı. Günden güne yiğitlik menziline kadem basdıun. OE Böl. Bu üslûbun en tipik m isâlini Dolapnâme’de g ö rü y o ru z: Su’âl itdüm bugün ben bir dolâba Didüm niçün sürersin yüz bu âba Neden bagrun delükdür gözlerün yaş Sebeb nedür sataşdun bu itâba Karârım yok gice gündüz dönersin Dökersin dertli gözlerden hunâbe 107) 108) Budalanâme. yine yatdı. Gözin açup bakdı gördi düşidür. 267b. 150. Bu def’a gördi ki Yûnus Peygamber haylden çıkmış. Nâgâh ol demde şeytân çıkageldi. Bu kez yolum bir çöl beyâbâna irişdi.pâdişâhı idüm. Şejrtân ka­ kıdı. nu : 663. Kitâb-ı Miglâte. yâ şeyhu’n-nuhûs yine m i geldün bunda dir. V. B ir dervişin gördüğü rüyalar şeklinde tertip edilen Kitâb-ı M iğlâte'deki rüyalar da tahkiye üslûbuyla anlatıl­ m aktadır : «Derviş uykudan benilledi. s. Bakdum ki bu yitmiş iki milletün halkı gürûh olm ış bu sahrâda sergerdân gezerler. Derviş anlan görüp kasd kıldı ki parsa ura. Mar.. 4) M ükâîem e ve Sual Yoluyla Anlatm a Kaygusuz'un eserlerinde zam an zam an karşılıklı ko­ nuşm alara da yer verilm ekte ve m eseleler soru cevap şek­ linde anlatılm aktadır.. ’Azîm cem’iyyet olmışlar. Subhâna’llâh didi. pey­ gamberler cümle anun katma gelmişler. tiz ’asâsm çeküp dervişün üstine yüridi‘“. Taş basması.... Derviş anı görüp eyitdi.. s.. Belediye Ktp. 26-27. Ben dahi bu gürûhun birine kanşdum.

tasavvufun bâzı prensiplerini an­ latmaya geçmeden önce bâzan bu prensipler hakkmda 109) 110) 111) Menâktbnâme. Birinci Mesnevi. İsâ peygamber içün Fir’avna söyle ki bu kişi Tann vardur dir. sen hîç tınma. eyü halvet bulduk. nu : 663. Fir'avn eydür «sen kendü gözünle gördün m i yohsa kıyâs İle m i söy­ lersin___»'“ Kaygusuz Abdal.38.. Derviş şeytânı bildi. 'îsâ Peygamber dervişe eyitdi.. sen nice dilersen eyle didi.Elif kaddün bükilmiş çenge dönmiş İnildini düzeltmişsin rebâba Dolab eydür eyâ çeşmüm çerâgı İşitmeye cevâbum aç kulağı Benüm budur sorarsın sergüzeştüm Ki ben yaylar idüm bir yüce tagı İrişmezdi boyuma altmış arşun Bilüme dahi on âdem kucağı^®' ♦ «4: Bana sordı ki ne yirden gelürsin Nedür nakdun ne satarsın alursın Didüm kî gelişüm dünyâ evinden Kaçuban gelmişem dünya dîvinden'" . Şey­ tân eydür.. Belediye Ktp. Hele bunlar Fir’avnun katma irişdiler. Fir’avn haber sorup «sen mi didün Tann vardur diyü».. Derviş eyitdi. 79a .. 37 .b. Ergin. s. Mar. O.. Böl. Şeytan bakdı. bunun cezâsm virelüm.... ammâ hîç tınmadı... Tann vardur dijöi». neme gerek. v. 194 . ben ananla söyleşem didi. ammâ der­ vişi bilmedi. 'İsâ peygamberi bildi. 155 -156.. Kitâb-t M iğUte. AG nüshası.. bir dahi öyle söz söylemesün. s. 'İsâ peygamber leyitdî «beli ben didüm.

Gnl. Ktp. Gnl. nu : 6817. Ktp. v. Gülistan. v Ib. 44. Böylece sual yoluyla fikirlerini daha tesirli b ir hâle getirm eye ç a lış ır: Sergerdân oldum bilmezem özümi İşidürem velî bilmen sözümi Bu söyleyen bilmezem kî benem mî Cânân mıyan vücûd mıyam cânem mi Neyem ben kendüzümden haberüm yok Divâne oldum uşda karârum yok Nireden gelnıişem bunda işüm ne Âhır ne olacagum gerdişim ne"^ * * * Açaym sözün yüzinden perdesin Bîldüreyin sîze harcıdan hâsın Söz içinden size bir dürlü nişân Anladayın ne dimekdür lâ-mekân Lâ-mekâh dimekde maksûd ne imiş Ash fer’i neden oldı her bîr iş Lâ-mekân dimek mekânsuz yir midür Yoksa anun da mekânı var mıdur"^ Ma’Iûm olsun kî evvelâ âdem ki. 5 . s. Ank. s. kudret-î Hakk'da ana rahmine nice düşer ve nice vücûda gelür ve rûh île dirîlür ve anadan nice ırar ve ’âdemün zâhîrinde ve bâtımnda hâsiyyetî nicedür ve kaş rûh vardur ve 'anâsır-ı erba'a neye tâbi'dür ve kaç nefs vardur ve nice gelür ve 'âleme nice geçer ve kuvvet nerelerinde olur. 195 ... İst. Vücüdname. Ktp. Ank.. üniv. nu : 645.arka arkaya sualler sorar. 213b . Mar.. nu : 645. 112) 113) 114) Dilgüşâ.214a.6.

5) Tasvir Kaygusuz Abdal zam an zam an tasvir yoluna da baş­ vurur. Bilhassa dünyayı ve inscin vücudunu anlatırken onun tasvir üslûbunu kullandığını g ö rü rü z : Bu sarayda gice gündüz ay u gün Mîzân ile düzilmişdür bu düzgün Altı kapulu bîr evdür bu cihân Külli tertib yirlü yirince hemân Cümle pergâli ârâste pür-kem âl Kışı yazı gice gündüz mâh ü sâl Şöyle kim üstâd münakkaş eylemiş Yirlü yirince tamâm hoş eylemiş Yidi tabaka aşaga zîr zemin Eksügi yok düzmiş üstâd-ı emîn Yidi tabaka yukaru manzan Cümlesi ârâste dürr ü dîvân İçini tâze gülistân eylemiş Zihî sultân gör ne ihsân eylemiş**^

Çü destûr virdiler içerü girdüm Özüme bürünüp 'aklumı dirdüm Görürem bir ulu şehr-î mu'azzam Ana nisbet degül ne Mısr u ne Şâm Yidi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış o şehrün kavgası
115)
Saraynâme, Mar., v. 2a - b.

196

ü ç yüz altmış altı çarşudur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda vâr On iki burcı bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipahi saklar müdâm”'* Bu cihân içinde bir derviş seyâhât 'âleminde gezer­ ken kendüzin bir sahrâda görmiş ki bîç nihâyeti yok. Ol sahrânun ortasmda bir yol var. Ammâ kendüden gayn kimesne yok”’. 6) Delil ve Isb a t Yoluyla Anlatm a Kaygusuz’un sık sık başvurduğu yollardan b iri de fikrini âyet, hadîs ve kelâm-ı kibarlarla takviye etm ektir. Bilhassa tasavvufun çıkış noktası olan «men 'arefe nefsehu fekad 'arefe rabbehu» hadîsini çok sık kullanır. Budalanâm e’den aldığımız şu örnekler, K aygusuz'un b u an­ latım tarzına tipik m isal teşkil e d e rle r: «Ve bu vücûd ol zât ile mevcûddur. Anda dahi Hak nûnndan bir şem’a vardur. Yaradılmışda bir nesne yok ki anda Hak nûnndan bir şem'a olmaya. Kavluhû Te'âlâ: Vallâhu bi-külli şey'in muhit”* âyet-i kerîme değül mi? Anunçün konşı hakkı Tann hakkı dimişlerdür'^*’. Küllü men 'aleyhâ fan'^" didi Kur'anda Hakim Bu hükümde cümle eşyâ ser-be-ser yeksân geçer'^' Başda anasın anda vatanun Ashna yitişe kavuşa cânun
116) 117) 118) 119) 120) 121) Birinci Mesnevi, Mar., v. 79b. Kitâb-t Miğlâte, Belediye Ktp., O. Ergin EL, nu : 663, s. 139. ^Allah her şeyi kuşatıcıdır», Fussilet sûresi, 54. âyet. Budalanâme, Taş basması, s. 26. «Her şey fânidir». R ahm an sûresi, 26. âyet. m v a n , Mar., v. 332b.

197

H ubbu’l-vatan m ine’l-imândur^'^ D ut nebî sözini cârna cândur M ustafâ sözini d u t ki lıakdur Geîdün yine gitmege yarakdur'^ c) Diğer Üslûp Husûsiyetleri Kaygusuz'un kullandığı kelime hâzinesi ve başvur­ duğu anlatım şekilleri yanında tekrir, seci, mecâz, atasöz­ leri ve deyimler gibi dikkati çeken daha başka üslûp hu­ sûsiyetleri de vardır. B unları da sırayla ele alalım. 1) Tekrir T ekrir Kaygusuz’un en çok başvurduğu u nsurlardan biridir. Manzum eserlerde, bilhassa m ısrâ başlarında kul­ lanılan te k ra rlar onun şiirlerine yüksek b ir heyecan k atar­ lar : Gâhî katrenun içinde deryâyı mahv eyler ol Gâhî güneşi hikmetle zerrede pinhân kılur Gâh cümle cism içinde bî-nişândur cân bigi Gâh virân gönülleri ol özine vatan kılur Bir kula bak kim tâ’atm özine pût eylemiş Bir kuhna rahmet eyler küfrini îmân kılmKimisi Ahmed yohnda kesbini kılmış kemâl Kimisi hayvân velî kim sûretin inşân kılur’^ ^
122) 123) 124) «Vatan sevgisi imanda,ndır>, İsm ail b. Muhammed b. el-Adûnî, Keşfu’l-hafâ, C. 1, Halep ( ?) , s. 415. Üçüncü Mesnevi, Mar., v. 132a. Dîvan, Mar., v. S08a.

198

Zîrâ bu hâzine genc-i kadîmdür Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alîmdür Hezârân hikmet ü tılsım u perde Bu gencün sâhibi Hayy’ül- ’Alimdür Bu sırn fâş iden gitdi başından Elin öz kan-ıyla yudı yaşmdan Zihî hazîne zihî bâb ü miftâh Zihî perde zihî halvet zihî şâh Zihî deryâ zihî mevc-i dür-efşân Zihî ’ilm ü zihî delîl ü bürhân Zihî hümâ ki gölgesi sa’âdet Zihî mülk ü imâret zihî üstât^^
*

*

-ii

Kimisi mest olup börkin yitirmiş Kimisi destânn kavala virmiş Kimi nâmûs şişesin daşa çalmış Kimisi kilimini suya salmış Kimi sarhoş olup eyler hây u hûy Ya’nî dir ki bu ne hâldür haber duy Kimi meyhânede serdih olupdur Kiminün işi dün gün âh olupdur Kimisi bir hiçe satmış cihâm Terk eylemiş kamu sûdı ziyâm^“

125) 126)

Birinci Mesnevi, Mar., v. 76a. Birinci Mesnevi, Mar., 77b - 78a.

199

Bu ’ışk-ıla cihân oldı münevver Bu ’ışk-ıla döner künbed-i dcvvâr Bu 'ışk-ıla denizler cûşa geldi Bu ’ışk-ıla felek cünbişe geldi Bu 'ışk-ıla ’âlem pür-nûr olupdur Bu 'ışk-ıla gönül ma'mûr olupdur Bu ’ışk-ıla cihân kavgaya düşmiş Bu 'ışk nû n güneşe aya düşmiş, Bu’ ışkdur derde dermân zahme merhem Bu 'ışkdur cümle başdagı serencâm Bu 'ışk genc-i sa'âdetdür sa'âdet Bu 'ışk katında 'âkiller olur mât Bu 'ışk didükleri derd ü belâdur Bu 'ışk elinde cânlar mübtelâdur'^ * Dahi bir burca irişdi menzillim Dahi bu dürlü beyân söyler dilüm Dahi bir özge hikâyet kıl ü kâl Dahi bir özge tâU'dür özge hâl Dahi bir menzile yitdi seyrânum Dahi bir dürlü haber duydı cânum Dahi bir dürlü nişâne göm üşem Dahi bir özge mekâna irmişem’^ ^ «Bu meydândur ki meleklerden denk ü hayrândur; bu meydândur ki felekler m est ü şeydâdur; bu meydân127) 128) tUinci Mesnevi, Mar., v. 117a. Gülistan, Ank. Gnl. Ktp., N u : 645, s. 59.

200

dur ki zemîn ü âsümân cüst ü cûdadur; bu meydândur kî hûr u gılmân setâretdedür; bu meydândur ki yaradılmışın biri içdi ’âkil oldı, birisi içdi ’âşık oldı, birisi dâhi içdi sâdık oldı»'». 2) Secî M ensur eserlerinde veya karışık eserlerinin m ensur kısım larında kullanılan seciler Kaygusuz’u n üslûbunda m ühim b ir yer tu tar; «Oglanhk yil gibi, yiğitlik sel gibi; pîrlik üstünleri eskimiş dama benzer, ma’nîsüz davâ eylemek kirişi üzilmiş yaya benzer»'®. «Pes imdi iy Hakk’a tâlip olan 'âşıklar, iy Mustafâ kuhna tâbi, olan sâdıklar, iy evliyâ yolma muhîb olan müştâklar»'^'. «Harîf-i men, şerif-i men, zarîf-i (men, gönli sanâ çe­ vir; gönül göziyle bak, gönül kulağıyla dinle; söyleyeni ko, söyledene bak; olma sakın kelle göz, dinle kabûl eyle söz»"^. 3) Mecaz Tasavvuf b ir m ecazlar hâzinesidir. Çok defa, kelime­ lerin m ânâları bilinen ağır tasavvufî k o n u la n anlatm aya yetmez. Bunun için m utasavvıf şairler dâim a mecaza baş­ vurm uşlardır. O nların b u mecazlı kullanışları çok defa yazdıklarının anlaşılm am asm a veya yanlış anlaşılm asına yol açar. Bu hususta en ileri giden m utasavvıf şâir diyebilîrizki Kaygusuz Abdal’dır. Onun bilhassa şathiyeleri, me­ cazlarla doludur. Mecazları anlam adan şathiyelere nüfûz
129J Budalanâme, Taş basması, s. 14-15. 130) Dilgüşâ, Mar., v. 233a. 131) Saraynâme, Mar., v. 64a. 132) Budalanâme, Taş basması, s. 10.

201

etmek m üm kün değildir. Bu husûsu daha a(,ık anlatm ak üzere Kaygusuz’un tipik şiirlerinden bîrini ele a la lım : Edrena şehrinde bugün Bir dükkân aldum kirâya Ol mahalde sataşmışam Bir akçası çok kanya Sordı bâna garîb misin Hîç bu şehri görüp misin Yohsa gelişün şindi mi Anatoh’dan beriye Didüm ki bu dem gelmişcm Kirâya dükkân almışam Eydür yiğit gel içerü (Dö;?ek getürsin câriye) İy kurbân olduğum yiğit Gör ne direm sözüm işit Bu Fdrene şehrinde sen Gcznıeyvsin serseriye Eydür Jii bu Rûm-ili'dür Sanma ki Anatoh’dur Bunda esîr-bendler çok olur Düşmeyesin bâzâriye Harçlıg-içün kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur hemân Varma akına çeriye Çağırdı Nergis Gülbahâr Büryân getür bâzâra var îçerü evi sil süpür Odun vurun buhâriye
202

333a . 203 . vanmadum Özümi kurtanmadum Kaygusuz Abdâl bi-çâre Uğradı bir haşanya*^^ 133) Dîvan. v.Aldı beni girdi içerü Yapdı kapusmı girü Getürdi şol nimetleri Kim bakar aka sanya • • • • • • • • • • • K an beni aldatdı çün Hükmine eyledi zebûn Anca dürişdüm dün ü gün Sarlanı kaldum deriye Şol hadde irişdi belüm Külli unıtdum bildügüm Başladı şindi iligüm Sünük içinde eriye Gönlegi kaftan eyledi Hükmine fermân eyledi Hamâma da varur-ısa Beni yanınca süriye Dişi kınk yüzi sovuk Fitnesi çok kendü çâbük Ben bî-çâre haberüm yok Ugramışam zemheriye Ol kandan kurtulmağa Kul oldum âzâd olmağa Fetvâ bulam mı ki ’aceb Varsam İbn-i Fenâri’ye M urâd H ân’a.. Mar.o.

v.Yanbolu’da bir kan». Konuyu tamamlamak için bu şiirlerden de ba­ zı dörtlükleri verelim : Kanda bir yiğit görse Akçala avlar anı Utanmaz oğlan sever Başı ak döşi şan Bir gice fursat-ıla Koynına girdüm nâgâh Göbegünün sovugı Unutdurdu mermeri'^ * Ben seni donadayın Sırmanı üsküf ideyin Harçlıg-içün gam yime Sen hemân öp kuç beni Uşda mâl altun kumaş Sermâye kul karabaş Tek kan dime bana Şâd eyleme düşmâm Dir girelüm yorgana Varalum cânı câna Sen beni kuç ben sana Ögredeyin erkâm 134) Dîvan.. 334a.Yukarıdaki şiire çok benzeyen iki şiir daha vardır.bîr kan sevdi beni» diye başla­ maktadır. Bunlardan biri «Evlâdı tutdı beni . diğeri «Filibe’de yenile . 204 . Mar.

Ancak şiirlerden birinin sonundaki şu dörtlük bizi başka tü rlü düşünm eye sev k etm ek ted ir: Ne k an var ne koca Ne irte var ne gice Bu sözi anlayanun Kurbânıyam kurbâm”'* Bu dörtlüğe göre Kaygusuz'un. 335a. Mar. 334b. O halde Kaygusuz bu kelimeleri hangi m ânâda kullanm ıştır. 205 . bu hususta bize yar­ dımcı olabilir. Bâzı an ah tar kelimeler.. v. v. ilk bakışta b ir delikanlıya âşık olan yaşlı ve kötü yola düşm üş bir kadını anlatm aktadır. Onun B udalanâm e adlı eserinde biz bu 135) 136) Dîvan.. yukarıdaki şiirler­ de geçen bâzı kelimeleri bilinen m ânâda kullanm adığı an­ laşılıyor. Mar. yaşlı kadınla genç arasındaki aşk sah­ nelerini bugün bile açık sayılacak b ir üslûpla anlatm ak­ tadır. Üstelik Kaygusuz. Dîvan.Yanum halvet bula Yatmağa yarak kıla Karnın oda kızdurur Zîrâ sovukdur teni Beş vakit namâz kılur Halk anı sâlîh bilür Böyle çâbük oldugın Kim bilür ol fettânı Bir dem oeni görmese Dudagumı sormasa Yiçirmi kez dolanur Şol yeni bezesteni'^^ Y ukarıdaki şiirler.

«Dükkân» ve «kan» an ah tar kelim elerinin böylece anlaşılm asıyla. 9.. kiraya verilmiş dükkân benzetmesiyle ele alınm aktadır. Esasen tasavvufa göre ebedî olan «ruh» tur. Anah­ ta r kelim elerden b ir diğeri «karı» dır. v. K annın gence verdiği çeşitli «nimet» 1er de «dünya 137) 138) BudcUanâme. şiirlerdeki «dükkân» kelimesiyle «vücûd»u kastetm ekte­ dir. 332a. Gerçi «dükkân» ın «vücûd» olduğu anlaşıldıktan sonra «kan» nın da «dün­ ya» olduğu anlaşılm aktadır. sana kiraya virîhnişdür»’”. s. b ir şiirin­ de bu hususuda açıkça b e lir tir : Bu dünyânun misâli Mu'azzam şehre benzer Velî bizüm 'ömrümüz Bîr tîz bâzâra benzer Bu şehrün hâyalleri Dürlü dürlü hallerf Aldamış gâfillerî Câzû 'ayyâra benzer^^ Şiirinden anlaşılıyor ki şehre benzeyen «dünya». Mar. Kaygusuz’un yukarıya aldığımız şiirlerin­ deki «kan» ile buradaki «câzû 'ayyâr» aynıdır. «Vücûd» ise geçicidir. Taş basması. B udalanâm e’deki ibâre aynen şö y led ir: «Bu vücudun bir dükkândur. şiirde geçen diğer hususlarda çözülmek­ tedir.anahtar kelim elerden birinin hangi m ânâda kullanıldığını buluyoruz. Bu izahtan açıkça anlaşılm aktadır ki Kaygusuz. îşte bu şiirlerde vücûdun geçiciliği. «ömr»ün «bazar» olm ası benzetmesiyle verilm ektedir. «câ­ zû ayyâr» dır. Esâsen bu şiirde de «vücûd» un «dükkân» olması. Dîvan. 206 . F akat Kaygusuz.

290. 207 . çeri» kelim elerini de hakiki anlam ­ da düşünüp onun akıncılık yaptığı sonucuna varm ak doğ­ ru değildir. «saray» kelimesiyle «kâinât»ı. H albuki Kaygusuz’un Budalanâm e’sindeki açıklayıcı cüm leden sonra bu şiirlerin ikinci b ir Kaygusuz'a âit olduğunu düşünm ek m üm kün değildir. kendiliğinden or­ tadan kalkm aktadır. «vatan» kelimesiyle «elest meclisi» ni. M. E deU yatt Tarihi. şiirlerde «kan» dan yâni «dünyanın aldatıcı cazibesi» nden kurtulm anın çâ­ relerini aram aktadır. Söz gelişi V. «şehir» kelimesiyle «insan 139) V. N itekim Kaygusuz. D örtlükte görüldüğü gibi «karı» yâni «dünya» konuşm akta ve «beni terk etme. Y ukarıda açıkladığımız mecaz anlaşıldıktan sonra bugüne k adar yapılm ış yanlış tefsirler. Kocatürk. bu şiir­ leri «dil ve ruh bakımından.nimetleri» dir. Türle. M. K ocatürk. A y n c a : Harçlıg-çün (sen) kayırma dir Tek benüm terkim urma dir Sen gel yi iç otur heman Varma akma çeriye dörtlüğündeki «akın. dünya nim etlerini terketm ek ve tasavvuf yoluna girm ek demek­ tir. eski Kaygusuz'un eserlerin­ den tamamiyle ayrı ve çok daha ileri evsafta» ve «lâubâlî» bulduğu için ikinci b ir Kaygusuz Abdal olduğunu dü­ şünm üş ve «Sarâyî» m ehlâslı bu ikinci Kaygusuz'un«şiirlerinde Rumeli'de yaşadığım ve akıncı eri olduğunu gös­ teren kayıtlar»'^ bulm uştur. akına çeriye gitme» de­ m ektedir. Kaygusuz'un daha pek çok şiiri böyle mecazlarla doludur. s. O halde b u rad a «akma çeriye gitmek». Meselâ o.

Bu m ecazlarla ilgili mukayeseli b ir örnek daha v e re lim : Görürem bir ulu şehr-i mıu’azzam Ona nisbet degül ne Mısr u ne Şam Yîdi yüz yitmiş yididür mahlesî 'Âleme dolmış ol şehrün kavgası Üç jâiz altmış altı çârşûdur bâzâr Her ne ki vardur cihânda anda var On iki burç u bedeni var tamâm Dört yüz kırk dört sipâhî saklar müdâm^''® Bu beyitlerde geçen şehir. üç yüz altm ış altı çarşı.. 79b. v. on iki burç ve d ö rt yüz kırk dört sipâhi acaba hakiki m ânâsıyla mı kullanılm ıştır? Kaygusuz’un Vücûdnâme ve Dilgüşâ’sım incelediğimiz za­ m an yukarıdaki kelim elerin de mecazî anlam da kullanıl­ dığını anlarız. Bilhassa nasihat yoluyla an140) 141) Birinci mesnem. Dilgüşâ. 217b. her ne kim cümle ’âlemde var ise ol şehrde vardur. eserlerini halkın rahatça anlayabileceği b ir şe­ kilde söylemiş olm aktadır. halk diliyle ko­ nuşm akta. Böylece Kaygusuz.vücûdu» nu kasteder. Mar. Mar. Ol şehrün on iki kapusı vardur___âdemün vücûdı üç yüz altmış altı damardur yidi yüz yitmiş yidi sinirdür dört yüz kırk dört pâre sünükdür»^''^ 4) Atasözleri ve Deyimler ‘ K aygusuz’un eserlerinde üslûp bakım ından göze çar­ pan husûsiyetlerden biri de atasözleri ve deyim lerin bol bol kullanılm asıdır. Dilgüşâ’da şöyle d iy o r: «Âdemün vücûdı bir şehrdür.. yedi ■ yüz yetm iş yedi ma­ halle. / 208 . v.

v... v. Mar. lJcin<^ mesnevi.. 1 Ana kim yitmedün elün sunmagıl Sınacak budağa zinhar konmagıl Bitmeyecek yere tohum ekmegil Boynum sun yola başun çekmegiP^ * Yorganun kadar uzatgıl ayagun Söz işit sağır degülse kulagun Yoluna bak ayagun daşdan sakm SıiTum sevdügün kardaşdan sakm'^^ * Şikârı şahbâzun murdar degüldür Yiri herbir kuşun gülzâr degüldür Çü karga bülbüle olmaya demsaz Tûtî teki şeker yemeye kerkez Çetük arslan-ıla dutmaya pençe Deve jrükin oekebihnez karmca’^ Su görmeden etegün çemrenürsin Meğer sen bülbüli leglek sanursın'^^ * Bu ne dimekdür ne bilsün her jnâşî Asimi bilene sorun her işi Evde giçen s im ne bilsün çoban Sultânım jdrin tutamaz pâs-bân 142) 143) 144) 145) Birinci mesnevi. v. 209 . Birinci mesnevi. 81a. Mar. v. 92a İkinci mesnevi..b. İ l l a . 119a. Mar.latma sırasında Kaygusuz’un atasözlerine sık sık başvur­ duğu görülmektedir: . Mar.

şekerden eşek Bala katran tût (i) yâya sığmaz nemek Ne işi vardur bâzârda dilkünün Lezzetin bilene sorun her hûnun Köre tût (i) yâ keçele satma tarak 'Arif isen her işün üstine bak Eve geldün-ise döhül çalmagıl Yola diken halvaya tuz salmagıl 210 .Ata arpa sığıra saman gerek Hayvanım budur âdeme nân gerek Gıdâsm bilmek hoş olur her kuşun Lokması şeker degüldür baykuşun Eşegün bo 5Tima dakma incüyi İnsanun insan gerekdür her huyı Keçe dikmek atlasa usûl degül Balı neft kabına koymak yol degül Her kara taş lü’lü mercan olmaya Gevhere taş dimek erkân olmaya Âşinâ olmaya koyun kurd-ile Nitekim Türkman barışmaz K ürd-ile Devenün nesine gerekdür hamam Her işün özge hâli var iy âdem Tanbura sazına dana oynamaz Kerkes ile hem-nişîn olmaya bâz ’Âkilün işin ne bilsün divâne Sirkeyi sirke-fürûşdan Bor yine Ferâgatdur gülbe .

GüUstan.64. G-ülistan. 184b-185b. 132b. Üçüncü mesnevi. 176a. e. Mar. Saraynâme.. a.. nu : 645. 163a. 8 9-90.. s. g. Ank. Ktp. Mar.. v. 82a. 63 . Birinci mesnevi. Mar. v. İkinci mesnevi. 147) 148) 149) 150) 151) 152) 211 ... M. Dagrh. 114a. v.Çeng ü 'kânûn çalabîlmeye öküz Gözlüye kör kaçan ola kılaguz Taş atana çömleği dutma siper Anlaya hâlin ki anun 'aklı var'''^ Atasözleri yanında deyim ler de Kaygusuz’un üslûbu­ nun m ühim unsurlarından b ir id ir : İy gâfil uyan ki sen uyursm Kanı sen yine kan ile yursm''*^ * Ne baluk var ne sû var tor salarsın Balı tutmadın barmagun yalarsm^" Şöyle meşguldür bular kim işine Elleri değmez ki başun kaşına*'’’ Tuz ekmek hakkını sakla iy ısafâ Tâ ki hoşnud ola senden Mustafâ'™ * Kişi var ki teni dahi oldı can Kişi var ki derdi ser çeker heman’^ ' « c ^ î}s Âdem oldur bu haberi anlaya Tevhidi can kulağıyla dinleye'^ 146) Gülistan. Mar. v. s.. v.. Mar. Gnl. Y. v. Mar. Mar. 7b.. v.

. bâzan halk arasında kullanılan şahıs isim lerini saym aktadır. Onun üslûbundaki samimiyeti yaratan en m ühim unsurlardan biri olan bu söyleyiş tarzına âit bâzı örnekler v eriy o ru z.«Kaya kuşı gibi 'ömrilni laklak ile geçürme. a’mâ gibi deve tepmesin somun san m a. s. sokakta. Bunun için atasözlerini ve deyimleri bol bol kullandığı gibi zam an zam an ünlem e ve seslenme edatla­ rına başvurm akta. 5) H alk Söyleyişleri Kaygusuz. çarşıda. 12-13. 212 . boş tulumdan her ne agzuna gelürse fır fır söylersin»^^^. eserlerinde çoğunlukla halk gibi konuş­ m akta. ’Âşık oldum zangadak Irlayuban fingedek Yârum öğütler beni Yanramagıl bangadak Yârun severse seni Sen dahi sevgil anı Lutf-ıla söyle yâre Söylemegil vangadak Yâr-ıla otururken Ağyar gelse katuna Kendüzüni agır dut Durugelme(gil) dangadak Gördüm yârum oturur Çin ü Hıtay elinde Yârum anda ben bunda Tapu kıldum zengedek 153) Budalanâme.. pazarda yaşayan insan gibi hitap etm ektedir.. Taş basması. zam an zaman küçültm e eklerini kullan­ m akta.

Bl.. Ergin. O. s. 225. v. 296b. Ktp. 213 .Yârum Urum elinde Benem Şîraz şehrinde Arkıncacık söylerem Şîve-y-ile cingedek Yâre işâret eyledüm Remiz-ile söyledüm Bir taşçagız atmışam Sapan-ıla fingedek ’Işk-ıla hemdem oldum Mesih ü Meryem oldum Çal ahi eyit begüm ’Aklıcagım kangadak ’Işkun-ıla fâş oldum Yolunda tırâş oldum Melâmet dümbecegin Kakıvirdüm dümbedek Lutf u ihsan eylegil Yâre eji söylegil ’Işkunun denizine Ben de düşdüm cumbadak Ben yârun mahallesin Yöreneydüm dembedem Afrvar görüp ürmese Köpek gibi fengedek Kaygusuz Abdal’ı gör ’Işk-ıla oldug-içün 'Aklı deryâdur anun Kendüzi nihekkidek’^ '" 154) Dîvan. Belediye 663. Mar. nu . İst.

s. Eğer anlarun biri ’emmün oglından su’âl iderse ben dahi özümden dimezem ki gönli Ibugz u melâl ile dola.Çağırdı Nergis Güîbahar Büryan getür bazara var İçerü evi sil süpür Odun vurun buhârıya'^^ Manastır’da bir başacuk Gönülcügüm aldı benüm Kaşın çatar gözin süzer Sevdücegüm bildi benüm • •••••••••• Bir garibüm hatrum sorun Delü oldum öğüt virün Sofi .y . 155) 156) 157) Dîvan. Budalanâme. Direm ki Molla Sevündük ogh Acı Doyuran Aganun ulu babası Hızır’dan böyle işitmişidi. v. 333b. . .5. itmezse ’emmün oğullan hod kabul ider didi»'^. Mar.. Mar. Kabûl iderse hoş. 4. v. 214 ..idüm şindi bilmen Halcugazum noldı benüm Didüm gülüm sevdüm seni 'Âşıkam esirge beni Dahi beter nâz eyledi Vay hakkumdan geldi benüm Kaygusuz AbdaV\xm didüm Bir lutf eyle gülüm didüm Tapuna kul olam didüm Bu sözime güldi benüm'“ «. Taş basması. 335a. Mahlûk ne çâre idebilür. Dîvan.

E g e r T>u ıkıssadan sen dahi su’âl idersen 'em­ mim ogh eydür ki bilen bilür ne söyleyem.. 158) B urada Nasreddin Hoca’m n m eşhur <Câmide vâz vermeaû fıkrasına telmih vardır İti çok dikkat çekicidir.Sen seni bilmez isen .Bulagör bir bilüri»‘“. Bilmeyen bil­ mez.bilmeyen ne bilür bilüri .« . s. Bilen bilür bilüri .. 24. hod yine ne söyleyem. 215 . Budalanâme.

Allah «Allah» kavram ı. ahlâk hüküm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. Hâlik. ibâdet. Mevlâ. doğrudan doğruya iyi b ir müslüm anda bulunm ası gereken şartlar üzerinde durduğunu görürüz. Yaradan» kelime­ 216 . Kaygusuz’da «Allah. O. Çalap. Âyet ve hadisleri yine «vahdet-i vücûd»u anlatm ak için iktibas eder. DİN Kaygusuz'un eserlerinde din ile ilgili itikat. Tanrı. Rab. a) İtik at i. Peygam berlerden bahsederken çok defa tavasvufun «tecellî» kavram ını işler. K irdâr. halka ba­ sit ve sâde b ir dille anlatm ak için yazm ıştır. Kaygusuz’da dikkati çeken nokta dînî hüküm ve bilgilerin hem en hem en dâim â tasavvuf açısından ele alınm asıdır. O. Fakat. Hâk.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAYGUSUZ ABDAL'IN ESERLERİNDE DİN VE TASAVVUF I. Ancak ah­ lâkî hüküm lerde onun. eserlerinin pek çoğunu dînî hüküm leri. Allah'ı çoğunlukla «vahdet-i vücûd» görüşü içinde m ü­ talâa eder. H üdâ. Kaygusuz’un dîni ele alış tarzım bu şekilde b elirttik ­ ten sonra. dînî kavram ları içine alan örneklere geçebili­ riz.

basîr» gibi sıfatlarıyla «rahim . kerîm» gibi esmâ-i hüsnâsı da «Allah» kavram ım ifâde etm ek üzere k u lla n ılırla r. Allah'ın «hay.celâl Değme bir zerrede bin dürlü ’aceb Sen bilürsin sen kılursm iy Çalab* Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem 'Alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim^ 1) 2) G evhemâme. habîr. nu . Mar. Gnl. rahm an.fişâr Küllî sensin âşikâre vü nihân Yirde gökde yine sensin cism ü cân Senden ayra nesnenün cânı yok Pür . Ank. semi. bâki. Bu kelim eler tek b aşların a kullanıl­ dığı gibi hürm et ve tâzim ifâde eden «cenâb.. 105a .. çelil. İy sıfâtım Kulhuva’llâhu Ahad Her dem içinde kadîrsûn her sahat Cümle sırrı sen bilürsûn iy Kadîr Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nazîr Cümle sensin mu’teber ü muhtasar Ol ki sensüzdür fişâr . alîm.ender .kemâlsin kudretün noksanı yok Mâlikü’l-mülksin Kadîm ü lem-yezel Mahlûkun hâliki sensin z ü l . Gülistan. ta ala. v. celle celâlehü» gibi kelim elerle b ir arad a d a kullanılır.leriyle ifâde edilir. 645. cemîl. Ktp. 62. «Sul­ tan» ve «pâdişâh» kelim eleri de K aygusuz'da mecâzen «Allah» 1 ifâde ederler. lem yezel. ganî. 217 . hakim .b. s. vahdâniyet. kadîr.

Ank. h a ttâ b ü tü n varlıklar ve bizzat in­ san Allah'ın tecellîlerinden ib ârettir. Saraynâme. h er yerde m evcuttur.Sultâiîundur bu sarây cümle van İçindeki yine kendü kullan^ * Pâdişâhdan mertebe buldı cânı Kemâle irîşdi huy-ı insânî^ Kaygusuz'un bâzı şiirlerinde «Allah» kavram ı çok değişik b ir üslûp içinde geçm ektedir. Âdeta Allah ile şakalaşır ve onunla arkadaşı imiş gibi sam im î fcir şekilde konuşur.. nu : 645. s. Gnl. Bilhassa şathiyelerinde görülen bu üslûp içinde Kaygusuz. K aygusuz'un en m eşhur şiirlerinden biri olan «Yücelerden yüce gördüm». 218 . o halde Kaygusuz. v. Yücelerden yüce gördüm Erbâbsm sen koca Tann ’ÂIem okur kelâm ile Sen okursun hece Tanrı • • • • • • • • • Yiğit ad-ılan anılur Filân oglı filân diyü Anan yokdur baban yokdur Sen benzersin niçe Tann Kıldan köprü yaratmışsm Gelsin kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralım Yiğit isen geç i Tann 3) 4) Saraynâme. Ktp. insana her şeyden daha yakındır. kendisine bu kadar yakın olan varlıkla sam îm i olm a hak­ kına sâhiptir. 4b.. Mar. 140. 34b. Bunu şöyle ifâde edebi­ liriz « Mâdem ki Allah. Allah ile bu şekilde ko­ nuşm anın en tipik örneğidir. Mar.. Allah’la senli benlidir. Tabiî bu. «vahdet-i vücûd» görüşünün b ir neticesidir. v.

. s. 213. Kaygusuz’un gerçek kasdm ı ve niyetini ortaya koym ak­ tadır. Ali Em lrl Bl. Bu şiirin deği­ şik şekli için bak : Millet Ktp. T anrı ile kendi arasında «perde» kabul etm e­ m ekte. S ırat K öprüsü için Allah’a rahatça hesap sorm akta.B ektaşi Nefesleri. nu : 535. Kaygusuz’u n şu şiirinde de benzer şekilde işlen m ek ted ir: Allâh Tann yaradan Günde heş kez cür’adan Yâr ile yâr olugör Agyâr çdcsun aradan Gönül hostânm sakın Su sığın girmesin Bekle uçurmayasm Kanhyı^ minâreden Ger inşâm sorarsan Hak’dan gayrı degüldür Sıfâtı nûr-ı Mutlak Hırkası dört pâreden 5) 6) A Gölpınarlı. Ancak pek çok neşirlerde bulunm ayan son dörtlük. onun doğmamış ve doğ­ rulm am ış olm asını m üstehzi b ir üslûp ile ele ala)bilmektedir. A levi .. Aynı husus. 108t) Kağnı arabası. v.G arîb kulun yaratmışsm Derde mihnete katmışsın Anı 'âleme atmışsın Sen çıkmîşsm uca Tanrı Kaygusuz Abdâl yaradan Gel içegör şu curadan Kaldur perdeyi aradan Gezelim hilece Tann^ ^ D ikkat edilirse şiirde Kaygusuz. 219 . «fenâ fillâh» m ertebesini «gezelim hilece Tanrı» m ısrâı ile veciz b ir şekilde ifâde etm ektedir. O.

Cebrâil. B urada Cebrâil’in Âdem’le Türkçe konuş­ m ası çok dikkat çek icid ir: Hak buyurdı Cebrâîle var didi Âdem’i Cennet İçinden sür didi Geldi Cebrâ’il Âdem’e söyledi Hak buyıu-dugın ’ayân eyledi 7) 8) 9) Davul. Dîvan. Ank. Gülistan. 220 . Gnl. Türkçe k o n u şm ak tad ır: Türk dilin Tann buyurdu Cebrâ’îl Türk dilince söylegil durgit digiP 2. melâike. Cebrâil’dir. Melekler ve Şeytan Kaygusuz Abdal. Onun eserlerinde en çok adı geçen melek. v. Ktp. ferişte» kelim elerini kullanır. Mar.. nu : 224/1. v. Bilhassa Adem aleyhisselâm kıssası anlatılırken Cebrâil'in adının sık sık geç­ tiğini görürüz. peygam berler­ le. «Melek» kavram ı için «melek.. 3b. 295b-296a.Dembedem duhûF gibi Tamb u tumb eylemegil Mansûr’layın ölürsin Bilmezsin müdâreden Bu Kaygusuz AbdâVun Hüneri ni'met yimek Andan artuk hüneri Umma bu bî-çâreden* * Şu beyitte ise T ann. dolayısıyla insanlarla m ünâsebeti sağlayan m elek ola­ rak Kaygusuz’un eserlerinde yer alır.

«Azrâil'e müşâbihdür. Ktp. Ank. nu : 645. Üçinci nefs-i hânikadur ki yile tâbi’dür. Gnl. İkinci levvâmedür ki suya tâbi’dür. Gülistan. Ank. s.. Gnl. 221 . s. 53. Evvelki nefs-i emmâredür ki âteşe tâbi’dür. B urada melekler. insandaki çeşitli nefislere ve uzuvlara m üşâbih olarak g ö ste rilir: «Âdemde olan nefsleri beyân idelüm.. Uçmagm terkin ur» didi’“ * Âdem'e tendûre Havvâ’ya yelek Cebrâîl giydürdi Hak virdi dilek Durdı vardı Âdem ’ayne’l-bakara İki öküz çıkdı sudan âşkâre Cebrâîl didi Âdem’e dut am Beslemeğe ol boyun oldı seni • • • • • Otuz iki dürlü tohmı Cebrâîl Uçmak içinden getürdi iy 'âkil “ D ört melek b ir arad a sâdece V ücûdnâm e'de geçer. Mikâîl’e müşâbihdür. 49. Ktp. 645. İsrâfîl’e müşâ10) 11) Gülistan.Cebrâîl didi çıkgıl Uçmak’dan Âdem Tannnun buyrugı budur işbu dem Nîçe ki söyledi hergiz gitmedi Cebrâîlün sözini işitmedi Türk dilin Tann buyurdı Cebrâ’îl Türk dilince söylegil dur git digil Türkî dilince Cebrâil «hey dur!» didi «Durugel. nu .

Ktp. Vücûdnâme. İst. ikinci göz. VücûdnâTne’deki bu m üşâbehetleri şu şem a ile gös­ terebiliriz . Ktp. bâzan şeytanın has ismi olan «İblîs» kelimesiyle ifâ­ de edilir. «ak sakallı. 72b.. rüyâla n n d a geçmiş ve geleceğe seyâhat etm ekte. cepkeninde seccâde. her hangibir melek kastedilm eksizin melek kavram ı um ûm î olarak da g e ç e r: Dahi herbir felekde melek var Tamâm yirlü yirince ne gerek var''* Şeytan kavram ı. v. Bu rüyâlarda şeytan. boynunda teşbih. Cebrâîl'e müşâbihdür*’». «Kitâb-ı Miglâte» nin baş kahram anıdır. v. tiniv.bilîdür. 3b. nu : 6817. Kaygusuz’un eserlerinde. Evvelki kulak. Cebrâü — toprak — nefs-i mülhime — agız İsrâfU — jril — nefs-i hanika — burun Mikâîl — su — nefs-i levvâme — kulak Azrâîl — ateş — nefs-i emmâre — göz. üçinci burun. b ir elinde asâ. b ir elinde tor12) 13) 14) 222 Vücûdnâme. ’Azrâîl’e müşâbihdür. dördinci dehân. Îblîs'in Âdem’e secde etm eden önceki adı da «Azâzil» olarak geçer.. nu : 6817. Dördinci nefs-i mülhimedür ki toprağa tâbî’dür.. J](irinci Mesnevi. gelür ve geçer Cebrâîl’e müşâbihdür'^». . Şeytan. İst. Mar. 3a. Ayrıca Kaygusuz'un eserlerinde çeşitli m ünâsebet­ lerle. seyâhatlerİTide dâim â şeytanla karşılaşm akta ve onunla m ücâdele et­ m ektedir. Îsrâfîl’e müşâbihdür. bâzan «şeytan. şeyâtin» kelimele­ riyle. Mikâîl'e müşâbihdür. «Ve dört melek âdemde bu sıfât-ıla mevsûfdur ve mevcûddur. v. tîniv. Bu eserde b ir derviş devamlı olarak rüyâlar görm ekte.

ba» şeklinde tasv ir edilir.. Şeddâd ve N em rûd gibi peygam berler târih i­ nin m eşhur kötü sîm âlan. v. Derviş. bu fitne to r ­ bası olduğu için şeytanın h er şeyidir. Mar. Şeytan elindeki asâ ile dervişe hücûm eder. 215a. G ülistan'da Hz. Ank. Gnl. Dilgüşâ. Ayrıca Firavun. nu : 645. Gülistan. 223 .. b u rüyâlarda şeytanm m ürîdleri ve askerleri olarak geçer. Ktp. Dakyânus. Adem kıssası m ünâsebetiyle şeyta­ na yer v erilm ek ted ir! Cümle gök ehline Hakk emr eyledi Secde kıl Âdem'e diyü söyledi Semâvât lehli kamfı kıldı sücûd Ziyân olmadı velâkin oldı sûd Azâzîl o demde kılmadı sücûd Tâ’ati kendüye ol dem oldı pût Âdem’ün cismini toprak gördi ol Ol sebebden 'âsî oldı ol fodûl Bilmedi kim toprak içinde ne var Toprağı kimişdi ol dem Kirdgâr Azâzîl hergiz bu sırra irmedi Nice irsün çün ki Hak yol virmedi Azâzîl ol demde oldı şeyâtîn Şeyâtîn olmaya hergiz ehl-i dîn'^ * Sakın İblîs gibi çıkma yolundan Tâ kim anlayasm kendü hâlünden'^ 15) 16) 17) Bıraktı. s. şeytanın torbasını alır. 47.

Gnl. 338a. s. v. s. Ktp. Gülistan. 56. K itaplar Semâvî kitaplar. 72b. bâzan «fürkan» ve «mushaf» kelimeleriyle ifâ­ de edilir.. v. Ank. Gnl...3. Şu beyitte d ö rt kitap b ir arada geçm ektedir: Sidretü’l-müntehâ vü ’arşü’l-mecîd Zebûr u İncîl ü Furkân u Tevrât'* Aşağıdaki beyitte ise tasavvuftaki «devir» telâkkisi içinde dört kitap zik red ilm ek ted ir: Kur’â’nun aslı vü fer’i ımenbâ’ı Tevrât ü Zebûr u İncîl olduğum’’ G ülistan'da ise peygam ber kıssaları dolayısıyla se­ mâvî k itaplar tek tek zikredilm ekte ve hangi peygam ber­ lere gönderildiği söylenm ektedir: Ol dahi gîtdi jin e kaldı cihân Mûsâ peygamber irîşdi nâgehân Tevrât’ı ol da getürdi ortaya Nasihat eyledi yoksula bâya“ Dâvûd peygamber getürdi bir kitâb Söyledi ki uş budur şart u edeb^’ Bu kez ’îsâ geldi dinle iy 'âkil Ol da getürdi araya bir delîl 18) 19) 20) 21) Birinci Mesnevi. nu : 645. Divan. 56. Ank. Kaygusuz’un eserlerinde bâzan b îr arada. bâzan a y n ayrı geçm ektedir. nu : 645. 224 .. K ur’an-ı Kerîm bâzan «K ur’an».. Mar. Mar. Ktp. Gülistan.

Aşağıdaki beyitlerde bu isim ve sıfatlan b ir arada görm ek m ü m k ü n d ü r: Ol ebed mülkinde doğan âfitâb Evvel âhir cümle söylenen hitâb Gökde Ahmed yirde Muhammed adı Cennet ehli adına Kâsım didi Taht-ı Serâ’da adı Mahmûd anun Kıblesidür ol bu cümle insânun Ol habîbu’llâh adı hayrü’l-beşer Aslı oldur dü cihânda ne ki var Sen bu s im ol kişiye sor kim ol Mustafâ sırrına ’âkil buldı yoF 22) 23) 24) Gülistan. nebî. Gülistan. Ank. Ktp. K aygusuz'un eserlerinde en çok geçen unsu rlard an ­ dır. 56. Peygamberler Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde peygam ber kavram ı. «Mahmud. «peygamber. nu : 645. s. 57. Gnl. 18 3 a-b .. Gülistan. gerekse has isim leriyle peygam ber­ ler. Gnl. hayrülbeşer. Gerek kavram olarak. fahr-i 'âlem» sıfatları da peygam berim iz için kullanılır. Tabiîdir ki Hz. Ktp.Bilesînde İncîl adlu bir kitâb Söyledi ki uş budıır Hak’dan hitâb^ * Kur’âm delil getürdi Mustafâ Şefi’ oldı cihâna andan safâ^ 4. nu : 645. resûl» kelimeleriyle ifâde edilm ektedir. kendisinden en sık bah­ sedilen peygam berdir. v. 225 .. M uhammed. çoğunlukla «Mustafa» adıyla geçer. Kaygusuz'un eserlerinde Hz. s. Mu­ ham m ed. M uhammed. Ahmed.. Mar. Ank. Kasım» adları ile «habîbullah.

Allah'ın nerede olduğu meselesini çözen yalnız Hz. nu : 645. M uhamm ed. O. 2. M uham m ed'dir. Hz. s. İşte bu sebepten Kaygusuz.. Ktp. M uham m edi y ü c e ltir: Mustafa oldı sebebi bunların Yirde gökde cümle cism ü cânlarun Bu sebebden Mustafâ oldı ezel Mustafâ’dan zâhir oldı küllî hâl Çün ki geldi zâhir oldı ol nebî Hemân ol oldı bu hâlün sebebi Mustafâ'nun cânı oldı ibtîdâ Evvelinde am yaratdı Hüdâ Mustafâ cânmda sır idi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafâ’nun cânı bu gevher idi Ol güherde bunca hikmet var idi Hak nazar itdi o gevher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı^ . «kendini bilen Rabbmı bilir» de­ mekle. Allah'ın insanın kendi nefsinde aranm ası gerekti­ ğini belirtm iştir. K âinâtın yaratılışının sebebi Hz. Gnl. 1. diğer peygam­ berlerden üstün k ılm a k ta d ır: 25) Gülistan. M uham m ed'dir. peygamberimizi. Bunun başlıca iki sebebi vardır. îşte tasavvufun çıkış noktası olan bu sözü söylemiş bulunm ası.K aygusuz'da Hz. 4». 226 . Ank. İlk yaratılan onun rûb u d u r. Eğer o yaratılm asaydı hiçbir canlı ve cansız varlık yaratıknayacaktı. b ü tü n peygam berler­ den ü stü n tu tu lu r.

Âdem’in to p rak tan yaratılışı. Dügüşâ. Kaygusuz’un eserlerinde kendilerinden en çok bahsedilen peygam berler. Gökdeki mahlûk yire bakar ki aşağıda mı ola dîr ve yirdeki mahlûk göge bakar ki 3oıkanda m ı ola dir. Ktp. Şöyle mütehayyîr kalmışlardur. 26) Budalanâme. . s. V. Taş basması. Hak Ta’âlânun sırlarına ve hakikatine irmej^p öz bildükleri kendülerine 'azîm hicâb olmışdur. Pes imdi anlar ki hakkı bâtıldan fark itmeyüp dünyâya dolaşdılar henüz dahi dolaşup kalmışlardur. 27) 227 . 47 . 2 3 -2 4 . m eleklerin kendi­ sine secde edişi. s. nu : 645. Âdem. m uhtelif vesilelerle geçm ektedir. Hz. M uham m ed’den sonra.. Cennet’te Havva’nm kendisine eş olarak yaratılm ası. Gnl. Bu sefbebdendür kî halk birbîrlerîne sorarlar k i ’aceb bu kârhâneyi bünyâd iden üstâd nerede ola dijâi hayrân ve sergerdân kalmışlardur. Mar. Kaygusuz’un diğer eserlerinde de Âdem peygam­ ber. Hz. Tâ kî hakkı bâtıldan fark idüp 'ömrini telef it­ memiş o la ... . Bu kârhâneyi bünyâd iden üstâdı yine bu kârhâne içinde bilürdî ve nişânm bu eşyâ içinde virdi^». berâberce Cennet’ten kovulm aları ve dünyâ­ da başlarından geçenler G ülistan’da teferru atlı ve uzun b ir şekilde anlatm aktadır^^ B aşta Kitâb-ı Miglâte olm ak üzere. Ank. da y er alm aktadır. Anun içün her kişi kendü işine kâ’ildür.«Pes imdi bu sözlerden garaz budur ki âdem dün­ yâya gelmekten murâd hemân kendüyi bilüp H a k k ’t anlam akdur. Hazret-î Resûl ’aleyhisselâm ve âli dünyâya teşrif buyurdılar.54. Hz. Süleym an’dır. ve Hz. Aynı mesele biraz deği­ şik bir tarzd a Dilgüşâ’'ia. Tâ «elestü birabbiküm » de­ minden Hazret-î Resûle gelince yüz yigîrmi dört bin beygamber geldi ve gitdî. hiç biri bunı temyiz idemediler. 217a-b. Gülistan. her biri bîr söz söyledi.

ve Hz.-Süleyman ise Kitâb-ı M iğlâte’deki rüyâlarda sık sık çıkm akta. Kitâb-ı M iglâte’deki rüyâlarda da Hz.^ kâh b ir adada devlere.. Kitâb-i Miglâte. îs â nefesiyle ve M uhamm ed huyunun güzelliğiyle zikredilir. Mûsâ. kâh devleri yiyen büyük kuşların ya­ şadığı b ir adaya gidip rüzgârın taşıdığı ta h tı ile kuşlara hükm etm ektedir^. kelim etullah. Bölümü. îb râh im . ehrim enlere. M uhammed. Hz. îb râh im N em rû t’la. s. Biz.Hz. Âdem’in kıssası uzun b ir şekilde anlatıldıktan sonra sıra­ sıyla Şît. Yûsuf güzelliğiyle. Kitâh-% Miglâte. Âdem. habîbullah’dır. Mûsâ. rûhullah. O. M uhanm ıed’ ıden başka Hz. s. 54 . Eyyüb sabrıyla. Diğer peygam berler Kaygusuz’un eserlerinde daha az yer alırlar. Süley­ m an ve Hz. îs â nisbeten fazlaca yer alm aktadır. peygam berlerin toplu olarak geçtiği b ir­ kaç örnek vererek bu husûsu gösterm ek istiy o ru z : 28) 29) 30) 31) Ejitâh-i Miglâte. Gnl. Söz gelişi. Yâkub yaşlı göz­ leriyle. Ergin. îb râh im . Kaygusuz’un m uhtelif eser ve şiirlerinde hem en he­ m en bütü n peygam berler. Ank. B unlar içinde Hz. N uh pey­ gam ber tûfan hâdisesiyle. îsm âil kurban edilmesiyle. Ktp. Belediye Ktp. 174 vd. nu : 663. M ûsâ ve îs â da yer alm aktadırlar.57. cinlere. s. Nûh. nu : 645. safiyyullah. G ülistan'da Hz. ifritlere sultanlık etmekte^’. kendi husûsiyetleri ve devirle­ rindeki insan ve hâdiselerle zikredilir. Yûsuf M ısır’a sultan oluşuyla. kâh gemi ile Yemen’e sefer etm ekte. Adem. Dâvûd ve İsâ peygam berle­ rin kıssalarından kısaca (birkaç beyitle) bahsedilm ekte­ dir^'. s. Mûsâ. perilere. 228 . Gülistan. Süleym an k u rd a kuşa hükm et­ mesiyle ve kuş dUini bilmesiyle. M ûsâ Firavun ve T ûr dağıyla. 193-195. îsâ göğe çıkm asıyla be­ raber anılır. 195 vd. îbrâh im .. halîllullah. îsâ. îbrâhim .

229 .Cân ola be-küllî kalmaya Bî-nişâh ola nişâm kalmaya Zerresi gün gibi ola bahtlu 'îsâ nefeslü ola Ahmed hûlu Her bîr işde sabr ide Eyyûb gibi Gözleri yaşlu ola Ya’kûb gibi Hulkı Muhammed gibi şîrîn ola Her ne ki söylerse sözi çîn ola^^ Şu şiirde yine tasavvuf hâkim o lm akta ve peygam­ berler. Mar. «vahdet-i vücûd» görüşü içinde ele a lın m a k ta d ır: Kâdirsin her bir işde kudretün var Kerîm’sin ’âm u hâsa rahmetün var Münezzeh pâdişâhsın ferd ü yektâ Bu kullar ortasındadur bu gavgâ Geh olur 'alemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmed gehî Haydar olursın Gehî Âdem gehî Şit ü geh Eyyûb Gehî Mûsâ olursm geh Şuayyûb Gehî Yahyâ gehî İdrîs olursın Gehî Ya’kûb gehî Cercîs olursm Geh oldı Halîl’e gülsen idersin Geh özün zerrede pinhân idersin Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursm her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da Sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 32) Birinci Mesnevi. 96a. v..

m ahşerde hesap verm eleri K aygusuz'un eserlerin­ de m üslüm anları ikaz edici u n su rlar olarak yer alm ak­ tadır. sırat. Kevser. Sûr. hûri. ukbâ» gibi keli­ melerle ifâde edilir.. v. şefâat.Y a s â Peygamber.. Âhiret Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinde. 230 . subh-ı kıyâm et. «âhiret. Gel iy tâlib kulak ur bu habere Niçün hîç yire olursm âvâre Gel özüni bu safhâda yitürme Durugel yoldaşun gitdi oturma 33) 34) 35) E l. hesab. sual. Âhiret kavram ı. m ahşer. Mar. Cehennem kav­ ram larının hepsi Kaygusuz’da m evcuttur. mizan. 71b-72a.Gehî Hızr ü gehî İiyâs olürsm Gehî Mahmûd gehî Ayâs” olursm Gehî Nûh ile keştîde selâmet Gehî münker ile bile melâmet Gehî koç ile İsmâ’il’e kurbân Gehî emre m utî’ kim hükme fermân Geh olur Hûd-ile ’uzlet idersin Geh olur ki am da mât idersin^'* * Gehî Dâvud olursm geh Süleymân Gelû Husrev gehî Sâm u Nerîmân^^ 5). Isrâfîl'in sû r’u üflem esi ve b ü tü n m ahlûkların diril­ mesi. Cennet. Mar. Birinci Mesnevi. âh iret gününün un­ surlarıyla ilgili pek çok kayıtlar vardır. 72a. Birinci Mesnevi. yevm-i kıyâm et. gılman. v.

âh iret gününde kulların istifâde edeceği b ir u n su r olm aktan çok. 233b. 148a. bâzan «nefir» kelimesiyle geçer: Göçdi emîr-i hac (?) çün ki çalındı nefir Sen işitmedün meğer kim iy sağır Hz. peygam berden utanm a şeklinde ortaya ç ık a r : Muhammed’den utanursan gözün aç Anam gitme jdtersin berü kaç^ * *îi: Bu haberden maksûdum budur yâr i Söyleyeyin Hak kılur-ısa yâri Şefâ’ati olur-ısa Ahmed'ün Fahr-ı 'âlem Mustafa Muhammed’ün B udalanâm e’de âh iret günü.. Gülistan. Ktp.. Ank. Mar. İn sa n la rın b ir m ürşide bağlan­ m aları tavsiye edilir. Mar. GüUstan. s.. 231 . 4i.. v. nu : 645. Dilgüşâ.Ne yatarsun dur ahi sûr çalındı Varursan bu yola yoldaş bulındı Uyuma aç gözün hisâb demidür Bu gâfilluk ahi nenün emidür Dur eger Tann’yı hâzır görürsen Nebiyle itdügün kavle durursan Muhammedden utanursan gözün aç Ananı gitme yitersin berü kaç^ Sur kavram ı. yine b ir îkaz unsuru olarak uzun uzun anlatıhr. Çünkü orad a kullar dünyadaki amel36) 37) 38) 39) Dilgüşû. Gnl. Mar. v. v. 234a. M uham m ed’in şefâati.

Va’de irişdikde nâgâh sihr çubugıyla çalar. s.H abercilerün sözlerine am el itm eyüp anlardan yüzün çevirdün. Zîrâ inşânda gizlü m arazlar çokdur. 6 . 'ucb ü şeytânı sıfatında kalm a. Taş basması. 'ârif ol. Meğer bunda iken b ir m ürşid-i kâm ile irişm iş ola. h ayrân ve sergerdân kalmış. bir m ürşid-i kâm ile iriş. Zîrâ kamu fi’lün ve 40) 41) Yilan Budalanâme. H er birin b ir sûretde tebdil ider. Çok peşîm ân olup dahi ne ideceğini bilm eyüp am m â ne fâ'ide heyhât ki ol sûretlerden kurtıla. . B udalanâm e’de bu husus çoşkun ve heyecanlı b ir üslûpla ve şarap teşbi­ hiyle dile getirilir : «Pes imdi bundan garaz 'budur )ki hemân Hakk’ı bun­ da iken bul. gözi H ak'dan gayrı nesne görmeye''^. âhiret m arazlarından em în olasın. gam u gussa başına üşm iş.sen seni bil dimekdür. 232 . Cennet ve Cehennem'den daha m ühim dir. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak yüzi ak. Dahi m agbûn oldun.7 . dânâ ve ehl-i dil sohbetine gir. «âhiret m arazları» ifâdesiyle söz edilir : Bundan « ---. Çün ki b u dünyânun şöhreti ve zîneti aldayup m ekr ü hilesi anları m ahrûm idüpdür. 01 kabîh sûretleri andan d e f idüp eğnine ’ârifâne libâs giydürm iş ola. Ammâ sen senün bildigüni ko. Kendü hâllerinden haberleri yokdur. dahi kim ini eşek ve ki­ m ini sığır ve kim ini hınzır ve kim ini m aym ûn ve kimini hayye'” ider. Kıyamet günü Allah’ın yüzünü görm ek ‘(rü'yetullah). gain u gussası yok.lerine göre çeşitli kılıklarda görüneceklerdir. Tâ ki gqnlünde hikm et ve m a’rifet çeşm eleri zâhir ola. Subh-ı kıyâm etde kabrinden durıcak göre kim sûreti tebdil olmış. Cihânun nakşı seni aldayup gaflet ağa­ cına m uhkem bağlayup cümle işün tam âm sandun. H alkûn sağ ve sâlim sin didügine aldan­ ma.

12. dîdâr bâkî. Cümle 'âlem bir vücûddur bir vücûd Künun ü piş ü küfr ü îmân Ka’be pût 41) 42) 43) «Rablan onlara (tertem iz içecekler» içirir». sekâhum rabbuhum*^ bâkî. Her bir ’amelün bun­ da katra iken anda 'ummân olacakdur ve cân ü ten sen­ den ’uryân oldukda cümle hünerlerün rûşen olacakdur. Anda dahi ne ’aki yürür ve ne zevk mest-i bî-pâk kalur. şarâb ü lyş bâkî. BuddUmâme. Taş basması. visâl-i bâdesin iç»''^. âyet. ikinci Mesnevi. Cümle yaradılmış yine gelür. Rabb sâkî. s. insan sûresi. İşte budur lezzet. budur şarâb. budur zevk. Şu beyitte de Allah’ı görm enin Cennet ve Cehennem’den daha m ühim olduğu ifâde edilir : Bana ansuz cihân u cân gerekmez Niderem Cennet ü Rıdvân gerekmez Kaygusuz’da sırat. v. dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Anda temâşâ bâkî.hâlün mahşerde ’ayân olacakdur.. mîzan ise «mîzan. Ol-vakt Hak Ta’âlâyı dolu ay gibi rûşen görürsin. Pes imdi sen dahi ol bâde-nûşun jâizini gör. Cennet ve Cehennem kav­ ram ları yine «vahdet-i vücûd» anlayışı içinde ele alınır. «sırat-ı müstakim» ve «düpdüz yol» ifâdeleriyle. mîzan. dil ile vasf olmmaz. dahi ine 'Cennet içün şâd olur ve ne Cehennem içün havf çeker. terâzi ve sencû» keli­ m eleriyle yer alır. S ırat. 21. am içen ganîyy-i mutlak olur. söyleşür. anlan sen rûşen görürsin. Ol şarâbı Hak ögmişdür. 11 . Ol-vakt kimine nûrdan sûret olup ve kimine nârdan kisvet olur. Anda kim Hakkun likâsım görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasm. 118a. Mar. 233 .

Nâr-ı cahîm. Naîm» kelimeleriy­ le. Duzah. nu : 535. Firdevs. 133a. bâzan kendine has edâ ile sırâtı ve mizanı um ursam az. Cennet’in güzellikleri.. v. onu b ir efsâne kabul eder : Sırât mizân dünyâ vü ’ukbâ hikâyeti Koy ahi benüm kıssa vü destân neme gerek'*’ * Kıldan köprü yaratmışsın Gelsün kulum geçsün diyü Hele biz şöyle duralum Yiğit isen geç î Tanrı^ Kaygusuz’un eserlerinde «Cennet kavramı «Cennet. üçüncü Mesnevi. Yedi Tam û'dan ve sekiz U çm ak'dan bahsedilir. Uçmak. A levî . ikitıci Mesnevi. Gölpınarlı... 108b.. Cehennem ise «Cehennem. s. Mar. 186. 213.Togn yol oldı sırâta’l-m üstakîm Tâbi’ oldı Cennet ü nâr-ı cahîm * sırâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı Özini anlayan küllî ol oldı"*^ Oldur sadef ü sadefde incü Oldur hisâb ü mizan u sencû'*^ Kaygusuz.B ektaşi Nefesleri. 319a. Adn. Tamîı. Od» kelimeleriyle ifâde edilir. Mar. v. v. havz u kevser anlatılır. Millet Ktp. 234 .. 44) 45) 46) 47) 48) Gülistan. v. Rıdvan. hûriler. Mar. Mar. Behişt. gılm anlar. 112a. Ali Em îri Blm. A.. Dîvan. v.

gerek Cehennem K aygusuz'un eserle­ rinde «vahdet-i vücûd» görüşü içinde de ele alınır : Uçmak ile Tamu birlik oldı Birliğe bir olmak erlik oldı^^ 49) 50) 51) 52) 53) Gülistan.. G ülistan’da Hz. 125a.. v. Mar. Üçüncü Mesnevi. 235 .Cennet. nu : 645. V. 130a. v. kullara verilm iş b ir nim ettir. Âdem kıssası dolayısıyla yer alır : Çün ki aksurdı durugeldi Âdem Cennet'e îletdiler anı o dem Çün ki Âdem geldi gördü Uçmağı Câm sevindi göricek ol bagı Gezer idi Uçmak içinde Âdem Dahi ne gııssa var idi ne gam Hûr u gılmân idi ol dem yoldaşı Niçe oldı Âdem’ün dinle işi'’’ Cennet. Mar.. Mar.. 47. Gnl. İkinci Mesnevi. Havz u Kevser hep kullar için yaratılm ıştır : Zîrâ cümle halk içinde seni Hak Ögdi sana Cenneti virdi durak Hûr u Cennet Tûbâ vü Havz u Kevser Senün içün döner bu çarh u çenber Kürsi vü kalem sana mukayyeddür Cenet-i na’îm senün-ile şâddur^^ Gerek Cennet. Ank. Ktp. 58b. s. H uriler.. Üçüncü Mesnevfi/ Mar. Saraynâme. 108b. v.

maksûd yirin bulmış. Belediye Ktp. s. yatup uyuyu kaldı. derviş ki bu hâl gördi. Tannnun haslan bir yire gel­ mişler Tûbâ ağacı dibinde sohbet iderler»^^ 6..Hayır ve Şer Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde bu kavram lar uzun uzun anlatılm az. . ilerü yürüdi. müstagrak olmış. Ancak kâinattaki h er şeyi «kün» diyerek yaratanın. cümleye rûşenâluk. irâde ve ilim sıfatlarına tel54) Kitâb-t Miğlâte. rüyâsm da bâzan gelece­ ğe de seyâhat eder. Kaygusuz. ci­ handaki h er işin hükm-i İlâhîye bağlı bulunduğu sık sık zikredilerek T a n n ’nm tekvin.) ser-firâz olmış. cümle eşyâ uyandı. Mahlûkât söyleşürler ki zihî kerîm (ü ) Rahîm. . Ergrin Bölümü. Pâdişâh kimsenün ’aybun yiizine getürmedi.. ol dîvân içine girdi bakdı gördi Tann Tebâreke ve Ta’âlâ hazreti bir nûrdur. herbirinün maksûdı her ne ise virdiler. Derviş gördi ki her eşyâ kendü cinsiyile çok zevk u safâya düşmişler. Kazâ ve Kader .. r ü ’yetullahı uzun uzun tasvir eder. her biri kendü dilince Hakk’un birliğine şükr ey­ ler idi. sormak istemek günidür. bir yirde galaba dîvân durmış gördi. Derviş gördi kim hisâb günidür. cümlesinün suçlan bağışlanmış. « .169. 663. Hazret-i Muhammed (S.A. M ahşer gününde veya Cennet’te dola­ şır. Hak Ta'âlâ hazretinün birliğin söylerler . nu : 236 . b ü tü n varlıkların sebebinin Allah olduğu. bu kısım larda hesap günü. 168 .V. .K itâb -1 M iglâte’deki derviş. . soru.B u hâl içinde dervişe yine uyku havâle oldı. Andan nâgehân ol nûr berk urdı. O. . cümle eşyânun ortasında ay gün gibi ol nûra karşu durmış.. ’aceb ne ola didi. hisâb t ^ â m olmış. Düşînde gördi ki cümle 'âlem dil olmış.

mihler yapılmakta. 100a. Kaygusuz'da birkaç vesileyle geçer. 339a.. Mar. dolayısıyla kazâ ve kaderden bahsedil­ mektedir : Hakîkatde küllî Hak’dur bes hemân Marifeti kendüye yiter nişân Ehl-i kıble secdeyi ana kılur Cümle bu sırrun sıfâtm ol bilür 01 bilür ki her işün aslı neden Ne kişidür söylenüben söyleden «Kâf ü nûn» dan ’âlemi var eyleyen Gökleri şöyle bî-karâr eyleyen Yirleri deprenmedin kâyim dutan Sunmadın eli bu cümleye yiten İrteyi iletüp giceyi getüren Sır içinde niçe işler bitüren Her gönülde kaynayup hikmet olan Hikmetinde kamu 'alem mât olan^^ * Bu ecel köprüsinden halk geçer geçmek içün geldi Bâkî kim kaldı cihânda yâ bunda kim karâr eyler Cihânda ne kim işlene hemân hükm-i ilâhidür Câhili gör ki niçündür sözin her dem fişâr eyler^ Hayır ve şer. Birçok kavramlarda olduğu gibi hayır ve şer de bâzan «Vahdet-1 v^cûd» telâkkisinin bir parçası olarak ge­ çer : Ol kişidür bu vücûdun revnakı Sâki hemân ol bâkidür ol bâkî 55) 56) Birinci Mesnevîj Mar. 1. 237 . v.. Dîvan. v.

. hayrın ve şerrin Allah’tan olduğu m eselesini işler : «Bir bâb dahi budur ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. s. 85a. Ona göre hayır ve şer­ ri yol erleri b ilir : Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Cümle hâsıl inşâna bunda biter^’ İnsanlar ancak gençlikde hayır ve şerri tanım ağa başlarlar . Saraynâme. v. Gnl. Mar. Ank. Birinci Mesnevi. 45. 175a. Zîrâ ki has^r işlerse hayr bilür. nu : 645.. Geldi oglanhk yiğit oldı tamâm Tanur oldı hayr ü şerri hâs u ’âm“ 3. Mar. Dilgüşâ’da Kaygusuz. 57) 58) 59) 60) Gülistan. hayır ve şer kavram larını kim lerin bilebileceğinden bahseder. v.. hayr eger şer. Bâzan da Kaygusuz.. 24b. 238 . Ktp. v. Gülistan. Mar.Anun îçün revnaka geldi cihân Zâhir ü bâtm bu cümle cism ü cân Hayr ü şer yakın u ırak hakk bâtıl Cümle varlık âb ü küllî cân ü diP^ ’Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birliktde idi küllî nûr Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr u şer Hür u gılmân dünyâ ahret sim ü zer^* * 2.

Allâh'a 'ibâdet ideler. Saraynâme. Mar. tâ a t zühd» kelim eleri kullanılır. Zirâ kî sultân bu sarâyı 'ibâdet idecek yir eylemîşdür. 243a. dünyadaki hik­ m etleri gören insanların tâatle iştigal eylediği. 17a. gel imdi bu 'ibrete bîr nazar eyle. cümle 'âlemden. Bir bâb dahi budur ki hayrihî ve şerrihî mînallâhî ta'âlâ. İnşân Hakk’un hikmetine bakdı. tâ'ata meşgûl oldı. Hâlik sıfâtı münezzehlikdür. İnsân-ıla hayvanun farkı bunda ma'lûm olur. Zîrâ ki inşân 'ibreti gördi. 61) 62) ZHlgüşâ. Eger küllî Hak’dan dutarsan sen ortadan git. bu sebeb yaradılmış halk içündür. hayvanlar gördi. ve S araynâm e’de. Bes iy tâlib-i Hak. otlamağa meşgûl oldı»‘^ ^ .. bu bir bâbdur. eger dir-isen ki hayr u şer Tanrıdandur bu dahi var. iy bu cihânda özini bilen insanlar. Hayr u şer Tanrıdandur kişiye. cihânın ibâdet yeri olduğu. Eger senden sana ise 'ibâde­ ttin temiz eyle»^*. Bes bu saray bunun içün olmadı kî halk üleşe özi içün yir tuta ne kî gönli dilerse anı ide. bımda hikmet ne hikmet ola kî Hakk'un yaratdugı kullar bu sarâya geleler. hayvanın farkının ibâdetle belli olduğu anlatılır : «İmdi iy Hakk’a tâlib olan cânlar.şer işlese şer bilür. eger bu kavli dutarsan ki her nesne kişiye kendüden kendüyedür. Mar. dünyam n k ullar Allah’a ibâdet etsin diye yaratıldığı. 239 . hayvân gördi hayrân oldı. Zîrâ ki pâdişâh münezzehdür. v. Hakk'un uluhgı.. Zîrâ ki bu sarayda nakş ü hayâl çok. tâ'ata meşgûl oldı. b) İbâdet ib âd et kavram ı için Kaygusuz’da «ibâdet. ku­ lun kullıgı burada ma’lûm ola. gör ki Hak Tebâreke ve Ta’âlâ bu sarâyı bünyâd eyledi. v.

işi hâsıl olur»^. Bir kişi bu mertebeye irişse insâniyyeti kâmil olmış ola. ’ibâdet. beş budaklı bir ağaç teşbihiyle verilir: «Bu agaç şeceretü ’l-îslâm’dur. ol beş budak ki görürsin beş erkândur İslâm içinde»“ 4 1. Tâ’at kul ile Tanrı arasındagı sebebdür. K\tâh-% Miğlâte. özinün hakikatini bilmiş ola. Mar. Kelime-i Şahâdet Dilgüşâ’da n ak arat m ısrâı «Lâ ilâhe illallah» olan“' şiirden sonra Kaygusuz «Lâ ilâhe illallah dimekde agız 63) 64) 65) 66) Saraynâme. Bes iy tâlib. İcâbet temizlik üzredür. Hak’la vasi olmış ola..232a. Mar.Bu sarây oldur ki bunda ol Gani 'İbâdet içün getürdi inşânı Ya’ni kullar bu sarâya geleler Allah’a zühd ü ’ibâdet kılalar Bu sarayda her birisi Allâh’a Sıdk-ıla tâ’at kılurlar ol şâha“ Dilgüşâ'da ibâdetin kul ile Tanrı arasında b ir nesne olduğu için ancak temiz olarak yapılabileceği. kudretini görmekdür. gayr-ı Hakk’dan perhiz eylemekdür. v. 240 . 265b. câhiliyyet zulmetinden kurtuhnış ola. namâz niyâz cümlesi icabet içindür. sözi delil olur. Anun ’aklı kâmil olur. 25a . Bak «İlâhi» bölümü.b. hikmet ile söylemekdür. ’ibret ile bakmakdur. 231b . Mar.. Kitâb-ı Miğlâte’de İslâmm beş şartı. v. Te­ mizlik Hakk’ı hâzır görmekdür. temizliğin ise «Hakkı hâzır görmek ve gayr-ı Hakdan perhiz eylemek» olduğu belirtilerek meseleye tasavvufî gözle bakılır : «Tâ’atun icâbeti temizlikdedür.. v. Dilgüşâ. Anunçün ki kul ile kul arasındagı nesne degüldür. temiz gerek.

Saraynâme. 65b . Bâtım ol ki nefsini küllî fenâ bile. v. isbât var bilmekdür. 'bu bâtın! m ânâsıyla Kaygusuz’da çoşkun ve heyecanlı söyleyişlere sebep olur : Mâl ü altun arada oldı hicâb Nitekim şemse hicâb oldı sehâb Ger dilersen bu hicâbı geçersin Dost yüzinden hem nikâhı açarsın Cân ü dilden sıdk-ıla Allâh di Ya’nî lâ ilâhe illallah di^’ 67) 68) 69) Dilgüşâ. 66a. Mar. Mar. Kelime-i tevhîd. «Zâhiri ol.. v. Nefy yok bilmekdür. her işi işleyen Hak’dur. Allâh'ı bir. kelime-i tevhidi. Sen ü ben di­ mek arada perde vü hayâldur»^. dahi nefsün tekebbür itmeye.tadı gelür. zîrâ kim «lâ ilâha iUallâh» dimek nefy ü isbâtdur. 231b. «İlâh» kelim esini A llah'tan başka herşeyi ifâde eden b ir kelime olarak düşünür ki aynı görüşü Kay­ gusuz sık sık «gayr-ı Hak» tam lam asıyla da ifâde eder. Saraynâm e’de kelime-i tevhidin zâhiri ve bâtinî m â­ n âları şöyle açıklanm aktadır . Mar.. Öyle olsa vücûdında ta­ sarruf iden hakikat Kerîm ü zü’l-celâl’dur. vahdet-i vücûdun ifâdesi olarak ele alm akta ve ona tasavvufi m ânâ yüklem ektedir. Muhammed rasûlullah dîmekde ’akıl kuvvet tutar»'*’ diyerek Kelime-i tevhidin ehem m iyetini b eh rtir. Saraynâme.. Zîrâ kim «lâ ilâhe» dimekde mâlin ve evlâdın. 241 . dahi kendü nefsün yok bile. G örüldüğü gibi Kaygusuz.66a. evliyâya muhib ola. v. peygamberi hak bile. «İUallâh» dimekde bile ki kendü bir âletdür.

183b.Yine vahdet gülistânı çîn oldı Yine gönül âşüfte mecnûn oldı Yine ol sâkî vü cân ü dil-ârâm ’Âşıklara sunar dolu demâdem ’Âşıklar mest oluban «yâ hû» dirler «Lâ» bilmezler hemân illâ «hû» dirler™ 2. Gülistcm.. Bu şiirde. 242 . kendisinin nam az kılıp kılmadığı hakkında dedi-kodu eden kim selere karşı Kaygusuz’un ya­ rı öfkeli y a n alaylı b ir dille cevap verdiğini görürüz . Mar. Ey Emir efendi bana Dahi namâz sorar mısın Dur haber vireyim sana Dahi namâz sorar mısm 70) 71) Birinci Mesnevî. Mar. v. 77b. v.. Nam az G ülistan’da «merâtib-i erbaa»nın «şeriat» m ertebe­ sinden bahsedilirken nam aza da tem as edilir : Şerî’at hâli budur kim bir kişi Şart u kânûn ile kıla her işi Öz cânma her neyi kılsa kabûl Cümleye de hem am isteye ol Günde beş vakit namâza hâzır ola Hak ne kim virse ana şâkir ola Uşda budur şerî’at şartı hemân Tarikatdan dahi işit bir nişân’* Kaygusuz Abdal’ın «salâtnâme» adlı şiiri güzel b ir şathiyedir.

Yanar yüregüm oddur Bilmeyene müşkil dertdür Sabah namâzı dörtdür Dahi namâz sorar mısm Gâh aglaram gâh gülerem Tanrımdan hâcet dilerem Öğleyi hem on kılaram Dahi namâz sorar mısm Namâz sorucusun bildüm Teftiş itdüm ben de buldum İkindiyi sekiz kıldum Dahi namâz sorar mısm Ahşam namâzı hod beşdür Anı kılmak bize hoşdur Yatsı namâzı on üçdür Dahi namâz sorar mısm Gündüzle gice kırk rek’at On yidi farz yigirmi sünnet Vitir vâcib üç rik’at Dahi namâz sorar mısm Adumı sorarsın fakıdür Mektebde çocuk okıdur Cum’a hem Bayram ikidür Dahi namâz sorar mısm Efendi sangun değirmi İşit kulagun sağır nu Terâvîh namâzı yigirmi Dahi namâz sorar mısm 243 .

AG. S im Baba. Ank. B ektaşi Tornan. Dağb. 20-21. V. 5 1 -5 2 . nüshası. Gnl. s. a. İstanbul 1935. Y.. g. s. A. Ktp. 687. 7 5 a -7 6 a . nu . s.. 5 9 -6 1 . e. 244 .Zâtumdan hayrân oluram Farz u sünneti kıluram Bir yıllık namâzı bilürem Dahi namâz sorar mısın Câmilerde olan imâm Bunı bilmez çogı tamâm Dört bin altı yüz seksen selâm Dahi namâz sorar mısın Kimine vâcibdür zekât Kimine vâcibdür salât Yidi bin biş yüz altmış tahiyyât Dahi namâz sorar mısm Pîrimüzden olsun himmet Yaradan Allâh’a minnet Yidi bin ik iyüz Sünnet Dahi namâz sorar mısm Tamâm oldı çünki namâz Kimini okı kimini yaz Altı bin yüz yigirmi farz Dahi namâz sorar mısın Kâmillerde ohr ’irfân Göster hoca bende noksân Vitir vâcib bin seksen Dahi namâz sorar mısın Bir namâz vardur cenâze O da gelür bir gün bize Kaygusuz gibi akılsuza Dahi namâz sorar mısm’^ 72) Menâktbnâme. M.

Hac Kaygusuz Abdal’ın eserlerinde oruç (savm ) ve zekât­ la ilgili fazla b ir kayıt yoktur. Üçüncü mesnevide insana dünya tuzağından kurtulm ası tavsiye edilerek ancak böyle yaparsa «lâ-mekân» a erişebi leceğini. Salâtnâm e'den başka sâde­ ce B udalanâm e’de «devr-i âhirde bir sâhib-i zaman zuhûrv edeceğinden. 129a. s. 16-17. Mar. ancak bu şekilde «hicab perdesi» nin o rtad an kal­ kabileceğini ve ancak bu takdirde birçok şeylerin sırrına vâkıf olacağını ifâde eder. Taş basması. peygam berlerin şeriati üzre olacağından. Üçüncü m esnevi. Tabiî b u rad a kastedi­ len B udalanâm e’de olduğu gibi «hakikat-i hac» d ı r : Kes bu dûzahı ki kurtulasm Ömrün hâsılı safâ bilesin Menzilün irişe lâ-mekâna Ki kalmazsın nam ü nişâna Muhammed’ün m i’râcm bilesin Müslümânlarun haccm bilesin''*. Zekât.3.b. Hac ve Kâbe ile ilgili hususlar biraz daha çoktur. Ayrıca Dîvan’da «vahdet-i vücûd» un coşkun b ir üs­ lûpla terennüm edilm esi sırasında hac ve zekât da geç­ m ektedir : 73) 74) Budalanâme. fa­ k at bu defa sûretin gizli. . Bu m eyânda H accm da ancak böylelikle bilinebileceğini anlatır. 245 . Oruç. h akikatin âşik âr olacağından ba­ hisle «hakikat-i /mân ve İslâm ve hakîkat-î savm ii saldt ve hakîkat-i hacc ü zekât ve hakîkat-i sırât ü mizân ve hakîkat-i Cennet ve Cehennem» in «âşikâr» olacağı zikiedilmektedir^’.. v.

v. Mar. içki içmemek» gibi em ir ve nehiyler..ol cân-1 la-yemût benem güneş benem bulud benem Bulud içimde gör beni mâh-ı tâbân degül miyem Zühdü tâ’at benem ben uş hacc ü zekât benem ben uş Sxdk-ıla bak gör benî kim nûr-ı îmân degül miyem Küfür benem imân benem cümle vücûdda cân benem İnkâr idene sor yine zann ü gümân degül miyem” G örüldüğü gibi Kaygusuz haccın şeklî tarafı ile ilgili değildir. 246 . H lb . O B udalanâm e’de zikrettiği gibi b ü tün ibâdetle­ rin ve dolayısiyle «haccm hakikati» ni aram aktadır. İkinci mesnevî. Düşünülmeli­ d ir di «namaz kılmak. 75) 76) 77) Dîvan. daha çok insan mizâcı ve karakteri ile ilgili hususlar üzerinde durur. Mar. hırsızlık etmek. bilhassa Kaygusuz'un yaşadığı devirde. O. h er yer K âbe’dir. Bilmeyene ise Kâbe b ir siyâhlıktan başka birşey ifâde e tm e z : Âsıka her mekân Mekke olupdur Mekke bilmeyene Sevdâ olupdur’* * Kimine deyr dahi Mekke olupdur Kimine 'acâ'ib sevdâ olupdur^ a) Ahlâk Kaygusuz Abdal’da «içki içmek. 317b. oruç tutmak. adam öl­ dürmek. v. kumar oynamak. zina yapmak. fâizcîlik yapmak» gibi günâhlardan bahis yoktur. Mar. domuz eti yemek. v. Ona göre âşık için h e r yer Mekke. 112b.. B unlar aynı zam anda tarik at yoluna gire­ bilm enin ve derviş olabilm enin şartlarıd ır. İkinci mesnevî.. hem en hem en bü tü n m üslü m an lan n uyduğu hususlardı.

1. ’ucb. kendini (özünü) bilmek» gibi kelim e ve terim ler kullanır. riyâ. Bu k arak ter u nsurlarından m enfî olan­ larını ifâde etm ek üzere «kibir. içki içmeyerek «şeriat» yoluna girm ek kolaydı. Ona göre böyle insanların zikirleri kendilerine put. şuna buna gösterm ek için ibâdet etm em elidir. mütevâzi olm ak ve olduğu gibi görünm ektir. kibirli ve riyâkar olm am ak. O.ile halka nasihat söyleyen Ol sâlûs kim dervişi münkir olur Cümle kulun sırnm Allâh bilür Niçün söyler bu sözi serseri Geldük ahi o ki bir gelsün beri Görelüm kendü nice tâ'at kılur Tann bendesini bed-tâ'at kılur 247 .F akat kibir. b u hu su sta kimseye söz söyle­ m ek d ü şm ez: Gelsün ol riyâ ile 'ibâdet eyleyen Zerk . am a kibirden. sâlûs. îb âd et ve tâatlarıyla m ağ ru r olup. Esâsen bü tü n kulların sırlarını yalnız Allah bilir. tâatleri gözle­ rine perde olm uştur. 'ayyârlık. riyâdan kurtulm ak. mağrur ol­ mak. zerk. Binânenaleyh nam az kılarak. bil­ hassa ibâdetin riyâ ile ve gösteriş için yapılm asına hiç ta­ ham m ül edemez. Kibir ve R iyâ-T evâzu ve Saflık (Riyâstzhk) Kaygusuz’un eserlerinde en çok öğütlediği şeyler. tn san saf ve sâdık olmalı. mütevâzi ve saf (riyâsız) olm ak zordu ve şeriatın ötesindeki «tarikat» yoluna girebilm ek için b u n lar lâzımdı. m üsbet olanlarını ifâde etm ek üzere «tevazu’. sıdk. cim rilik ve hased insanın h er zam an ye­ nem ediği kötü huylar olarak o zaman da m evcuttu. safâ. riyâ. der­ vişleri ta h k ir ve inkâr edenlere şiddetle çatar. iki yüzlülük». tekebbür.

a& istan. Ktp. s. 143a. An. 248 ..62. Mar. v. Gnl..Dâimâ söyler bu sözi ol nâdân Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrıdan Bed-tâ'atdür diyü söyler abdâla Söyle ki gelsün berü ol mühmele Bana bu haberi ’ayân eylesün Bu ne sözdür şerh ü beyân eylesün Tanrı settârü’l-’uyûbdur hem Kerîm Hem ’alîm’dür hem Hakîm’dür hem Rahim Tanrı bilür hâlini her bendenün ’Aybmı yüzine urmaz kimsesün Ol Kerîm’dür lutf u ihsân kılur Dertlülerün derdine dermân kılur Ben sâdıkum zerk u tezvir bilmezem Hem bir işi gayr-i takdir bilmezem Velî ki sâlûsi sevmez yılduzum Hakkı hâzır gör nedür bu sözüm Ger fakîhdür ger fakîrdür ger ganî Gerek ki hâzır göreler sultâm Çün riyâ-tâ’at Hakk’a kabûl degül Düzmekile kaçan altun ola pul Kim riyâ-tâ’at 'âkiller kılmaya Riyâlu tâ’atda hâsıl olmaya * ** Riyâ ehlinün hîç oldı tâ’ati Râhatmdan artuk oldı zahmeti” 78) 79) Gülistan. 61 . nu : 645.

299b. 153a. v. 82a. Birinci mesnem. v. Mar.. v. Mar. v. Gülistan. Mar. Mar. Gülistan... 153b.. Mar. 249 .Zerk u riyâ tarikine hare etmeyem ’ömrümi ben Mey-furûşa kulluk idem koyam bu m enulden geçem* ** Zikr ü tesbîhün put olmış özüne Tâ’atün perde olubdur gözüne*’ * Toprak ol ’acâib tekebbür eyleme Haddünden artuk keleci söyleme “ İ Ü î) î îmânun sakla kî şeytân almasun Gönlünde Hak kalsun gayn kalmasun Sâfî ol şöyle güneşden eşkere Gevher ol hem ma'den ol hem gevhere Kibri terk eyle başundan iy hoca İy sâlûs u zerk u ’ayyâr ustaca 'Ucbla zerk u sâlûsluk satmagıl Sâfî nesneye 'illet katmagıl Göricek ta’ne luıırsm bu dervişi Üstâdundan mı dutarsm bu işi®’ Sen özün bil kim nesin kendüzüni Kendüzün bil söyle her bir sözüni Sûret-i inşâna magrûr olmagıl Sen de şeytân gibi makhûr olmagıl*'' * Sıdk u safâyum zerk u sâlûsdan haberüm yok Âşüfte-sıfât ’ışk-ıla sabr ü karârum yok*^ 80) 81) 82) 83) 84) 85) Dîvan. 192a.. Gülistan. v. 317a. Mar. Dîvan.. v.

250 . Torbası . Mar. Gülistan.. v. «bahil» ve «hasis» kelim eleriy­ le ifâde eder.Tanrıyı hâzır göre bu ortada Tevâzu’ eyleye bilişe yâda“ 2. v. v. Bu kavram ı o. 188a. Mar. 299b. v. T arikat yoluna girm enin bir şartı da b u d u r : Gel bu hasûdluk kirinden gönlüni }tu iy soB Dışarunı . Gülistan.. Ona göre cim ri olan kim se ta rik at yoluna g irem ez: Zi-bahil kim özine ola bahîl Zulmete düşmiş belürmez bir d elil* Tobrası’* dibi delindi bahîlün Maksûdı Hak oldı hemân her kulun 86) 87) 88) 89) 90) 91) Birinci mesnevi.. Divan. Mar.yuyuban içenini murdar eyleme ^ * Katram safâ işüm vefâ bâ-hakk-ı nûr-ı Mustafâ ^ Hasûd degülem kimseye sebeb nedür ki kin saçam** Hasûd olma delîlün Ahmed ise Yohsa dönme gönlün andan yâd-ısa^’ 3. «toprak» gibi mütevâzi olm asını istediği gibi onların «basûd ve kindar» olm am asını da istem ektedir. 158a. Mar. 85b. 306a. Hased ve Kin Kaygusuz dervişlerin saf ve riyâsız. Cimrilik Kaygusuz'un üzerinde durduğu diğer b ir kötü huy cim riliktir.. Mar. Dîvan. v..

Birinci mesnevi. Mar..Hak bilindi zerk u tezvir kalmadı Sâfi oldı âyine kir kalmadı “ İrte oldı bir durugel iy refik Bahil olmagıl özüne iy harik” Her kişi yolda câmndan geçmeye Her hasis hakkı bâtıldan seçmeye"^ Hasis . 93a.. Ank... 251 . Mar. nu : 645. 132.. 143a. v. v. Üçüncü mesnevi. v. 143a. Mar. Gnl. Mar. Ktp. 261. Gülistan. v.tâbi’atsm kem-’akılsın Bir nakş ü sûretsin âb-ı gülsin Hayf ola sana diyeler inşân îy şekli âdem (ü) fi’li hayvân’^ P ara ve puldan b aşka birşey düşünm eyenler de Kaygusuz’un hoş görm ediği k im selerd en d ir: İy gâfil ki sen bu cihanda dâ'im Pût idiniben taparsın zer ü sim Pût-perest hergiz müsülmân olmaya Pûta tapan ehl-i imân olmaya Niçün kim zâhir pûta tapan kişi Sûrete pût düzmiş altun gümüşi Dün ü gün tapar ana m a’bûd diyü Kaldugum yirde elümi dut diyü Göresin altun gümişdür tapdugı Secde kılıban ayağın öpdügi 92) 93) 94) 95) Gülistan. s.

v.îmân ehli pûta hergiz tapmaya Başmı virüp yolmdan sapmaya*^ V H c * Akça çokça olsa gönlün hoş olur Olmayıcak yancucagun boş olur Melâl olursm hâtm m perişân Ne perîşân virân olursm virân Zîrâ ki dînün imânun akçadur Akça vü bagçe vü bag u bogçadur’^ 4. 153a. O. Her zerre ki var hisâb iledür Aslı imânun edeb iledür El-hayâ'ü m in e’l-tmân degül mi Nebi sözidür iy cân degül m i 96) 97) Birinci mesnevi. hem de «er­ kan» ile m üterâdif olarak ıkulanır. edebsüz» keli­ m eleriyle ve «edeb yanılmak» fiiliyle anlatılır. Kaygusuz «edeb» kelim esini hem . Kaygusuz Abdal’ın en çok üzerinde durduğu kayram lardan b iri de «edeb» dir.b. 252 . T arikat yo­ luna da ancak «edeb-erkân» bilerek girm ek m üm kündür. Edeb .. İm ânın da ibâdetin de aslı edeb’dir. Ona göre «din ve iman» sâhibi h a ttâ insan olabilm ek için edebli olm ak lâ­ zımdır. hem «saklamak»> «muhâfaza etmek» m ânasına gelen kelim elerdir.«hayâ» m ânâsında. Çünkü pey­ gam berim iz «hayâ imândandır» b uyurm uştur. 92a .. «Edebsizlik» kavram ı ise K aygusuz'da «bî-ebed. «edebi! olmak» kavram ı­ nı «edeb beklemek» ve «edeb saklamak» fiilleriyle ifâde eder ki o devirde hem «beklemek». Mar. v. Mar. Gülistan.

v. 127a. Mar. Gülistan..Sakla edebi ki Hak hâzırdur Bî-edeb olan hor u hakîrdür Tanrıyı bilen edeb yanılmaz Bî-edeb olan kişi anılmaz > f c Peygamberün kim dînün nedür ’aceb Edebün yok bî-ebedsin bî-ebed Dîn ehli olsan olurdı erkânım 'Aceb eger dînün var mı senün ” * İster isen tjuncılaym mertebe Bî-edeb olma hâzır ol edebe Nereye baksan hâzır gör Allâh’ı Seni görmez sanmagıl sen ol Şâhı Edebi olanda olur dîn îmân Mustafâ’nun hadisi budur hemân*™’ *❖ îy özin inşân bilen Var edeb öğren edeb (İy) edeb erkân bilen Var edeb öğren edeb Edebdür asl-ı tâ’at Küllî sıfât cümle zât Varligun edebe sat Var edeb öğren edeb 98) 99) 10») Üçüncü mesnevi... Mar. 253 . 154a. v. Gülistan. 152b. v. Mar.

74a. 108) Dilgüşâ.. v. Mar. 101) 254 . Mar. v. v. 33b. Mar. Mar. Mar. Âyetler Kaygusuz Abdal. sık sık K u r’an'dan âyetler iktibas eder. gerek manzum. Ol ki sonun san­ madı. edeb bekledi. 12b. Şiirin tamamı için bak : «Halk Edehiyahna  it N azım Şekilleri . 106) Saraynâme. v.. v. 328a. 107) Sonunu düşündü. v. evliyâ enbiyâ oldı. 102). 39a. 104) Saraynâme. Ol ki edeb bekledi sonun sandı. 103) Dilgüşâ. 229a... 247b. gerek m ensur eser­ lerinde. Birinci JHesnevî.N utuk» bölümü. Mar.. dolaşdı. Bu iktiDîvan. v.Edeb gerekdür kula Tâ işi temîz ola Edebsüz girme yola Var edeb öğren edeb‘“ ¥ t!î * Edebi sakla kim hâzırdur Allâh ’Alîm'dür ol Habîr’dür süımne v’Allâh‘“ Cümle 'âlem pertevidür ol Hakkım Gayn dimez edeb ü erkân bilen'“ * Bu hikmetlin aslım inşân bilür Zîrâ inşân edeb ü erkân bilür'” ^ * *^ Hoş geçüre bu sarayda devrânı Saklaya kâ’im edebi erkâm“® * Bu sarayda kendüzin inşân bile İnşân ola hem edeb erkân bile'“ «Kimisi dahi sonun sandı^*^. henüz dolaşup durur»’'’* ç) Diğer Dînî Unsurlar 1.. Mar.. 105) Saraynâme.

Ktp.. Birinci Mesnevi. Ktp. M ü’min sûresi.bas. 47. Yasin sûresi. 313a. 26. Divân.. 31 (Vücûdnâme. 172 (Saraynânne. v. B akara sûresi. 12b). v.. nu : 6187. V. Ayrıca «bezm-i elest»“* ile ilgili âyete de sık sık atıflar yapar. a. «Her şeyin mutlaka Allah'a döne­ ceği»'*^ ve «her şeyin fâni olduğu»*'^ m eâlindeki âyetler de sık kullanılır. a. 326a). Mar.. 43b). İst. a. Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. O. Bakara. ta ­ savvufla ilgili olanlardır.. A ’raf sûresi.. Küllü m en ’aleyhâ fân. 26. Bakara sûresi. çoğu defa âyetin b ir kısm ını alm ak süratiyle yapılır. a. a. 4 1 a -b . (Dîvân. Ta§ basması. Bâzan da sâdece telm ih yoluyla K u r’an ’daki herhangibir âyet kastedilir. a. 115 (Div<m. a. 83. 35. Mar. Rahman Sûresi.. 12a). a.rabbiküm kâlü belâ.şem m e vechu’Uah. 126 (Budalanâme. Mar. tiniv. a.. Â l-i İmrân sûresi. ( Saraynâme. v. Mar. K ün i e . 332b). ttaiv. s. Bâzan iktibas yerine âyetin Türkçe m ânâsı verilir. sonra eşyayı Meleklere gösterdi. İst. l ’l7. Kaygusuz’un eserlerinde en çok yer alan âyetler. v. a. Mar. N isâ sûresi. 68. Mar. v. v. (Vücûdnûme. Küllü şey’in ve ileyhi türce’ûn. nu : 6817. 82. v. 324b). Kaygusuz’un çok başvurduğu veyâ «kâfnûn» şeklinde telm ihte bulunduğu b ir diğer âyet de «Al­ lah'ın ol demesiyle bütün mevcûdâtm yaratıldığına»”'*d âir olan âyettir.>. 110) Fe . 100a. «vahdet-î vücûd» u anlatan «Allah’ın her şeyi kuşatıcı olduğu»“®ve «nereye dönülürse Allah'ın yönünün orası olduğu»”" m eâlindeki âyetleri sık sık kullanır. Meryem sûresi. B unlardan b aşka K aygusuz'un eserlerinde bâzı âyetler ş u n la rd ır: geçen «— . V. 111) 112) 113) 114) E lestü bi . 109) Ve kâne’llâhu bi-küUi şey’in m uhît.yekûn. Yâsin sûresi. Vücûdnâme. 115) 255 . 8a).. a.

97a). a. E l-M ü’minün.. 247a. Sonra onu sarp ve ntstiır bir karargâhda bir nutfe yaptık.. a. 179 (Dilgüşâ.B en im yoluma uyanlar için artık korku yok tu r» ”* «— . 14a). Mar. 289a. derken o kan pıhtısını bir çiğnem et yap­ tık. hattâ da­ ha sapıktırlar. a. 10b).. 7b).And olsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir hülâsadan yarattık. a. .»'“ «— . O’na döndürüleceksiniz»*“ 116) 117) 118) 119) 120) 121) 122) 123) Bakara. O’ndan başka her şey yok olacaktır. v..Rabbımn katında bir gün. 262 (Biritıci Mesnevi Mar. Hcc.. Onlar üzülmiyeceklerdir. «— . Vücûdnâme. O ’ndan başka Tanrı yoktur.. yaratıklarımızın pek ço­ ğundan daha üstün ve şerefli kıldık. 12-14 (Vücûdnâme. v. Bil'âhere onu başka yaratılışla in­ şâ ettik... Biz insan oğullarım . v. Hüküm onundur. 14b). sizin mzdan bin yıl gibidir. Sonra o nutfeyi bir kan pıhtısı hâline getirdik. s.. Mar. a. Sûret yapanların en güzeli olan Allah’ın şânı bak ne yücedir»'^ «— . Vüvnldnâme. . 88 (Vücûdnâme. a. 256 . Â ’raf.K im oraya girerse güvenlik içinde olur. l b . 97 (Budalanâme. Kasas. a..«— . v. sayacakları- «—. Yunus. a.»”’ «— . 47 (Budalanâme. s. 62 fVücûdnâme.. 70 (Dîvân. o bir çiğnem eti de kemik (1er) e kalp etdik de o ke­ miklere de et giydirdik.»“^ «— . Al-i îmrân. Onlar gaflete düşenlerin ta kendileridir»"*. v. 4). Isrâ... 28). Onlar dört ayaklı hayvanlar gibidir. v. İy i bilin ki Allah’ın dostlarına korku yoktur..2 a ) .

28).. De kî. (Budalanâme.R abbım n rahmetini onlar mı taksim edip pay­ laştırıyorlar ? — . 26 ( Vücûdnâme. 56 (Saraynâme.. İnsan ancak çalıştığına erişir. v.. 53 (Vücûdnâme. a. a. o halde insanlar arasında adaletle hükmet. gerek kendi nefislerinde âyetle­ rimizi yakından onlara göstereceğiz. Kamer. 1 (Gevhernâme. 21 (Budalanâme. Rabbmın her şeye şâhid olması sana kâfi değil mi?»'“ — .«— .. a. Mar. Zâriyât. v.. v.. s.. Mar. Cinleri ve insanları ancak bana kulluk etmeleri için yaratmışımdır»*^ — . İ l a ). — . İnsan. a. a. . Zümer. thlâs. 257 . bana yardım et! diye Rabbına yalvarmıştı. O ’da: Ben yenildim. 37b) Necm. 105a). v. Niyâyet onun hak ol­ duğu şüphesiz kendileri için de apaçık meydana çıkacak­ tır. a. 13b). Rablan onlara tertemiz içecekler içirir. s. a.. Hiç mu?»'“ bilenlerle bilmiyenler bir olur — . 8b). — . Zuhrûf.. a.. 10 (Budalanâme. s. 297b).. De kİ..Sen i şüphesiz yeryüatünde hükümrân kıldık. 39 (Vücûdnâme. v. 9 Fussilet... 12).»*^ «— . v.. 50).G erek âfak da. a. — . 32 (Dîvân. o Allah bir tekdir.»'“ 124) 125) 126) 127) 128) 129) 130) 131) 132) Sâd. Mar..

M uhtelif eserlerinde insan vücûdu ile ilgili ola­ rak verilen çeşitli bilgilerin ve teşbihlerin kaynağı bu hadisdir.s. 3. bu hadis İle ilgili bir eser yazmıştır. 399. Kaygusuz’un eserlerine baştan sona hâ­ kim dir. «— Allah'ım ! İşlerimizi kolaylaştır. Keşfu’l-Hafâ. 436. diyebiliriz ki. Bab . Müslim. Belediye. (D ilgüşâ. Haleb. o halde insan vücûdu bilinm elidir. el-Makasidu’l-Baaene. 412. el-Makastd-uUHasene. ISS) <iMen ’arafe nefsahü fekad ’arafe rabhahû». C. Kahire 1956. 209': C. s. ?. s. Suyûtî ise.2. H adisler «Kendini bilen rabbini bilir»^^^ m eâlindeki hadis. Böl. tbnl Tejnniyye... s. 365. v. Buhârî. 134) 135) 136) 258 . 217b. s. ne de gönderilmiş nebilerden bir nebi vardır.. 218a. <KSâbit değil­ dir-». Mâdem ki Allah’ı bilm ek için insanın kendisini tanım ası lâzım dır. 356. s. v. Hadis nu : 2532.»^^^ «— Ölmeden evvel ölünüz ve hesâbmız görülmeden önce kendi hesâbmızı yapmız»^^. Hadis nu : 1213. C. Hadis nu : 926. Kahire 1965. Budalanâme. v. 131. 4. Kitabu’l-’ılm. Ergin. 2). (Budalanâme s. 260b.. s. 417. Ahmed tbnl Hanbel.»’^ «— Benim Allah’u Taâlâ ile bir buluşmam vardır ki o esnâda Allah ile benim aramda ne mukârebînden bir melek. O. Mar. «uydurmam. Mar.. 124a). nu : 1321. Abdurrahman es-Sehâvî. B ab : 11. C. 66a. 239. Kitabu’l-’ilm. s. şeklinde b ir m uhâkem e ile Kaygusuz vücûd ile ilgili pek çok bilgi verir. B undan başka Kaygusuz’un eserlerinde geçen bâzı hadisler şu n lard ır.. Nevevî. Üçüncü Mesnevi. 4. (Saraynâme. 283. 24). 2. Muhammed b. 190). (Vücûdnâme. güçleştirme. 361. tsmâil b. Abdurrahman es-Sahavî. Muhammed b. 1. mar. Muhammed el-Adûnî. Müsned.

C. (Budalanâme. Ayrıca bak . 1. a. 127a). Ell-Adûnî. O’nun eserle­ rinde «Din» ile ilgili itikat.g e. 2. «— Mü’minin kalbi Allah’ın evidir»'". g. el-Lü’lü ve’l-Mercân. Hangisine — Allah insanı da rahman sûreti üzerine yaratti»^^*” . g. 455.. 7b). ibâdet ve ahlâk bölüm leri ve bunlara âit bilgiler büyük b ir yekûn tu tar. s. 248a. Eser­ lerinde. Mar. 259 . g. Kaygusuz Abdal’ın eserlerine b ir b ü tü n olarak ba­ kıldığı zam an. Cum’a sûresi.. âyet. 8.. Muhammed Fuâd Abdülbâki. buraya k adar m uhtasar da olsa anlatm aya çalıştık. (Menâkıbnâme. uyarsanız hidâyete erersiniz»^^^. S.w — Benim sehâbelerim yıldızlar gibidir.. a. «— Alimler nebilerin varisleridir»^'*’. Bab : el-Hayâ-i mine’l-lmân. 5. s.. Hadis nu : 1215. El-Adûnî. a. «— Hayâ imandandır»'^^ iKaygusuz’un eserlerinde «Din» mevzûunu. e. onun asıl ilham kaynağının Kur’a-ı Kerim 137) 138) 139) 140) 141) 142) Es-Sahavî. {Üçüncü mesnevi. e. «Muhammedîyem bu dine ikrâr ederem ben» de­ mesiyle sam îm i b ir m üslüm an olduğunu gösterir. Mar. v. 2. s. Hadis nu : 381. 147. a.«— Mü’min mü’minin aynasıdır) . El-Adûnî. s. a. Hadis nu . em ir ve ne hiyleriyle berâber ele alır. 1. v. Kaygusuz. 147. 1745. Kitâbu’l-imân. s. Kahire ?. El-Adûnî. s. 83. Is­ lâm Dini'ni. Hadis nu : 1884 -1885. C. 251a). 22). Hadis nu : 1228 (Vücûcinâme.. 439. s. 28). g. C. e. halka basit ve sâde b ir dille an­ latır. 1. v. C. A G nüshası. (Dilgüşa.. s. g. dini hüküm leri. e.

Edebî ve tasavvufî geleneğimizde esrar. Tann'yı görmektir. tevîl ve başkaca b ir değerlendirm eleriyle karşılaş­ mıyoruz. Kaygu­ suz Abdal'ı. Hakk’m dîdânm gör­ mek m ânâsına geldiğini ifâde eder. bugünkü m ânâsı ile değil. Hz. Zira Kaygusuz. M uham m ed’den hadisler h atırlatarak ve bun­ ları tam b ir nüfûzla açıklar. «esrar ve şarap içen bir derviş» gibi göster­ m ek veya içtiğini söylemek. onun Hanefi inancına aykırı herhangibir tefsîr. mecâzî m ânâsı ile kullanır ve çoğu defâ. h atta esrara «Kaygusuz» adını verm ek bizce büyük b ir hatadır. N itekim Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde tes'bit etti­ ğimiz âyet ve hadislerde. eserlerinde Allah’a varma yollarını. Ona göre içmekten m urat. b ü tü n eser­ lerinde Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. 260 . şarap ve benzerlerinin sembolik olarak mecâzî m ânâlarda kullanıl­ m ası b ir gelenektir. Kur’an-ı Kerîm’den âyetler geti­ rerek. ayrıca eserlerinin um ûm î muhtevâsı içinde. Bu bakım dan o. M uham m ed’e derin b ir m uhabbet ve ihlaslı bir im ân ile bağlıdır.ve H adîs'ler olduğu görülür. Kaygusuz Abdal'ın eserlerinde de bu hususlar tam âm en mecâzî m ânâda geçm ektedir. O. esrar ve şarap içmeği.

bu hâli «lâ-mekân. Tıpkı «kamış içinde şeker»in gizli olması gibi. zâhir.II. Vahdet-i vücûd. şeb-i vahdet. Hak'dan gayrı b ir şeyin olm ayışıdır. Kaygusuz’un vahdet-i vücûdla ilgili söylediklerini ezelde. burçlar. zât. G ülistan'da. gece. herşeyin «zât içinde nihân» olduğu bu «lâ-mekân» hâli çoşkun ve lirik b ir üslûpla a n la tılır: Lâ-mekândan size vireyin nişân Söyleyiben size bir dürlü beyân Ol zamân ki yog idi kâinât Zât içinde nihân idî her sıfât 261 . Henüz «elest meclisi» dahi d u ru l­ m am ıştı. yer. Cehennem. akl-ı kül. âhiret. nefs-i kül. yıldızlar. hayır. nûr» gibi tâbirlerle ifâde eder. bâtin. şer. TASAVVUF a) Vahdet-î vücûd Kaygusuz Abdal b ü tü n eserlerinde ve hem en hemen bütü n m ısra ve satırların d a vahdet-i vücûdu işler. aynı oluşu. bütün varlıkların b ir oluşu. on sekiz bin âlem. sıfatlar ve sûretler «zât» içinde «gizli» idi. Kaygusuz. gündüz. K âinât. gök. dünya. 1. Cennet. Ezelde vahdet-i vücûd Ezelde T anrı’nın «zât»ından başka hiçbir şey yok­ tu. hâlde ve ebedde olm ak üzere üç kısım da incele­ yebiliriz.

Zât içinde bu sıfât mestûr idi Bu vücûd yog idi hemân nûr idi Ne nebî var idi ol dem ne velî Dahi söylenmedi idi lâ belî Yir ü gök hazîne sır idi İkilik yog îdi hemân bir îdi Yir ü gökde cümle tertîb küllî hâl Âşikâre degüldi henüz mâh ü sâl Gice gündüz ay u güneş bu hisâb Dahi henüz olmamışdı bu sebeb Akl-ı kül henüz bir idi zât ile Nefs-i kül de pinhân idi hem bile Bu sıfatlar kim bu demde söylenür Yok idi birlikde idi küllî nûr On iki burç yidî yılduz bu necîm Çarh-ı sergerdân ki döner iy hakim Yidi Tamu sekiz Uçmak hayr ü şer Hür u gılmân dünyâ âhiret sîm ü zer Nakş ü sûretler ki vardur ortada Anâ irdi akıllar dünyâde Ol nişânlar ki nebîler söyledi Bu kitâplar ki anı şerh eyledi Zâhir ü bâtın ki dirler her sıfât Ne hayât olmışdı henüz ne memât Bu sıfatlar ki birlik idi bir ile Velî olıcak idi takdîr ile'^ 143) Gülistan. 262 .. Ank. nu . Gnl. s. Ktp. 44-45. 645.

. Taş baskısı. 228b.. s. 263 . Budalanâme. tst. resm ü şekl kunldı»’" '’.. Tecellî eyledi zâtına ki zâtı bilinsün diyü. 8b. nu : 6817. Saraynâme.. 6a... külli hal zât içinde gizli iken Tanrı kendini bildirm ek. Tas basması. Mar. 17. Mar. tTniv. 17. v. THlgüşa.. Sul­ tân vücudmda bir idük''*^. Budalanâme. Esmâ vü sıfâtı kendüsi kendüsine nâz eyledi. «kün» em ­ riyle kâinât yaratıldı: «Sultan vücûdında bir i d ü k . bu nakş ü pergâl tamâm oldı.. «Kâf»ı «Nûn»a urup bir sâz eyledi. Bu kez kâf ü nûn arasmda bu kârhâneyi 144) 145) 146) 147) 148) 149) Vücûdnâme. Ktp. Biz dahi âdem kisvetin görmeyüp ve giymeyüp Sultân vücûdında bir cân idük*''^. Her eşyâ yirlü yirin aldı. nâgâh gördüm bu yir ve gök. Ol vakt ki nücûm ve eflâk ve anâsır ve tâbi’ bir nesne vücûda gelroemişdi. v.Bu âlem olmazdan evvel on sekiz bin âlem içinde Hak celle ve alâ kamış içinde şeker ve gül-âb gibi vâki olmışdur*'*^ Bu âdem kisvetin giymedin cân idük didi dir. dir. B ütün kâinat. durdı. bu kevâkib ü seyyâre. s. v. IMgüşa.. Ya’ni bu sarây ü mülk ü bârgâlj Özini 'ayân kılmak içün düzdi Şâh^'^ Ol Kadîm ü lâ-yezâl diledi ki kenz-i mahfîsin âşikâr idüp kendüsin temâşâ ide'"'*. 228b. Ve «zâtına tecelli eyleyerek» «birden»... v. Mar. ayân etm ek is te r .

\ 264 . Ktp.. kâinâtı y arattık tan sonra «sır» o ld u : «Pâdişâh-ı 'âlem hemân bu kârhânenün içünde sır o ld ı» ‘5^ / «Pâdişâh-ı âlem bu pergâlün içünde sır oldı»’”. nu : 645. 45 . Gnl. Sonra kâinâtı bu n ûrdan hal k e t ti: Mustafâ’nun câm oldı îbtidâ Evvelinde anı yaratdı Hüdâ Mustafâ cânında sır îdi cihân Yirde gökde her ne kim var cism ü cân Mustafa’nun câm bu gevher îdi Ol gûherde bunca hikmet var idî Hak nazar itdi o gûher dirildi Andan oldı bu cihânun bünyâdı Dirildi su oldı ol gevher Andan yir ü gök bahr u her İstikâmet dutdı bu kez bu cihân Yirlü yirince düzildi her mekân Dünyânün sûreti kunldı temâm Âfitâb togdı belürdi subh u şâm‘^ ' Fakat. Budalanâme. Tanrı. Dügüşa. Taş basması. Cümle yaradılmış bir eksüksüz yirlü yirinde karâr tutdı'™. v. s. 150) 151) 152) 153) Budalanâme. T an n önce Hz. Taş basması. Ank. 18.18. 228b. s. M uham m ed’in rûhunu y arattı ve b ü tü n cihâm bu n û r içinde gizledi.bünyâd eyledi. s. Gülislan. Mar. 17 .46..

bitkiler. Ferhad'a Şirin görünen. Fakat bu kesret zâhirîdir. balığın içindeki Yûnus. hayvanlar. Yerler. yıldızlar. aslında O’nun vücûdudur.2. böylece bir «kesret» meydana gel­ miştir. zaman ve mekân. Hattâ Firavun ile Mûsâ’ya düşman olan da O'dur: Bu cümle eşyâya mevcûd olan sen Bu mevcûd olana vücûd olan sen Dolusın yîrde gökde her mekânda Bî-nişân sır olursın her nîşânda Şol ay yüzlerde çeşm-i siyâh sen Hocasın dahi her bir metâ’ sen Geh olur ’âlemü’l-esrâr olursın Gehî Ahmet gehî Haydâr olursın Gehî Âdem gehî Şît gehî Eyyûb Gehî Mûsâ olursın gehî Şu’ayyûb Gehî Yûnus ile batn-ı semekde Gehî ’asel olursın her petekde Gehî Yûsuf-ıla Mısır’da sultân Gehî Fir’avn-ıla Mûsâ’ya düşmân 265 . güzellerin yüzündeki göz. hâsılı «herşey» yaratılmış. insan­ lar. hayır ve şer. gönüldeki fikir ve tedbir. melekler. Leylâ’nın yüzündeki güzellik. Âlemdeki bütün mevcûdat. dünya. âhiret. hepsinin aslı Allah’tır. H âlde vahdet-i vücûd Kaygusuz Abdal'a göre ezelde «bîr» ve «tek» olan «zât». gökler. Kâinâttaki herşey birer «nakış ve sûret»ten ibârettir. «kendi kendine tecellî» ederek «kün» emriyle dün­ yayı yarattıktan sonra kendisi «sır» olmuştur. Mecnûn’daki aşk ve hikâye hep O’dur. şekerdeki lezzet. peteğin içindeki bal.

Mar. Ktp. Birinci mesnevi.72a. v.Gehî Mansûr-ıla berdâr olursm Gehl dânâ-y-ıla defter olursın Gehî geyik gehî nâfe gehî müşk Gehî 'âşık gehî ma’şûk gehî ’ışk Gehî kamış gehî şekker olursm Gehî sadef gehî gevher olursm Gehî ganî gehî fakîr olursm Geh olur sır içhıde sır olursm’* ^ * Odur nakş ü hayâl herbîr sûretde Odur lezzet olan kand ü nebâtda Odur her 'ayn içinde nûr olupdur Odur her zerrede mestûr olupdur Odur her bîr gönülde fikr ü tedbîr Odur her bir gümândan atılan tîr^" ♦ Hüsnile Şîrîn görünen Ferhâd’a Oldur ahi cümle varlık ortada Leylîn'ün yüzinde hüsn-i hûb-cemâl Mecnûn’a 'ışk u hikâyet kîl ü kâl * Ân ki cânânın diler Sende gözet sendedür İn heme ayb ü hüner Sende gözet sendedür 154) 155) 156) Birinci mesnevi. 100a. v.. 266 . Gnl. Birinci mesnevi Ank. 71b . nu : 645... 191. s. Mar.

v. Mar.Yir ü gök Uçmak Tamu Her ne ki vardur kamu Ayn degül iy 'amû Sende gözet sendedür Zühre vü mâh müşterî Çarh-ı felek çenberi Dünyede ne kim van Sende gözet sendedür Evvel âhir küllî hâl 'Ömr ü devlet mülk ü mâl Devr ü eyyâm mâh ü sâl Sende gözet sendedür Sen bahr-ı melekûtsm Sen gevher-i yâkûtsın Sen mübârek vücûdsm Sende gözet sendedür * *îic Küllî şeyde mevcûd oldı çün ki Hakk’un varlığı Gel Hakk’ı hâzır görürsen hüsni inkâr eyleme'^® aa) Gayr-ı Hak H er şeyin T anrı’nm vücûdu olarak kabul etm enin tabiî b ir sonucu olarak Kaygusuz. k âin atta T a n n ’dan baş­ ka b ir şey olm adığı görüşüne varır. Mar. bu kavram ı «gayr-ı Hak.. Hak’dan aynı.289a. Dîvân. 267 . 306a.. O. 288b . andan ayru» gibi kelime ve tâbirlerle ifâde eder. Tanrı’dan aynı. v. «illâ» nm isbat edâtı olduğunu söyleyerek kelime-i tevhidin b âtm î m ânâsını Allah’tan başka kim senin yok 157) 158) Dîvân. «Lâ» nın nefy (yok­ luk).

9b. Anun içün bir şey’ün hemân vücûdı yokdur. s. Vücûdnâme. 66a... Ktp. Ve bu ma’nâyı beyân idelüm. Birinci mesnevide aynı kavram coşkun bir üslûpla dile getirilir: Dahi ne var degül ki andan ayru Kim ol nesnede ola Sultândan ayru Kamu ’âlem içindeki cân oldur Bu kıssa vü hikâyet ü destan oldur Odur vahdet gülistânunda bülbül Odur vuslat çimenünde biten gül Gümân kılma ki gayn yok cihanda Odur genc-i nihân herbir vîrânda Gülistan'da «gayr-ı Hak» kavramı. hadîs : et-tevhîdâni lâyuhyî gayri’llâhi leyse şey’en fi’I-hakîkatî illa’llâh . «eşyanm da on­ dan ayn olmadığı» şeklinde işlenir: Ol bu cümle eşyadan gayn mıdur Eşyâ gayrı ol özi gayn mıdur‘“ 159) 160) 161) 162) 163) Saraynâme. Birinci mesnevi.. Mar. Mar. Bunlar Hak’dan ayru degüldür Çünki Tak Ta'âla Hazretleri eşyâya muhît imiş***. 268 . Çünki nişân dahi eşyâ içinde buhndı. O Eîrgin Bl. Gülistan. nu : 6817. Vücûdnâme. İst. A.. Hemân hakîkatde Tann vücûdı vardır «Gizlü kârhâneyi düzen kendüni içinde gizledi».. v. V... üniv. Ya’ni Tanrı'dan gayrı hîç bir şey'i görmemek gerekdür. nu : 1321. Belediye. 77a . v.olduğu şeklinde a ç ık la r V ü c û d n â m e ’de aynı düşün­ ceyi peygamberimizin bir sözüne dayandırarak şu şe­ kilde ifâde eder: Nitekim resûlu'llâh S. 141b. v.b. 186. îm di her kim her şey'i görür Hak'dan ayru nice görür. v. buyurur ki. Mar.

. 295b. 51a. Kaygusuz sık sık «ene’l-hak» tâbirini kullanır ye Hallâc-ı Mansur’u zikreder: Cihân başdan başa küllî nûr oldı Her eşyâda hakikat menşûr oldı Dahi her bir sadâ kıldı ene’l-h ak Rûşen oldı bu ma’nî sırr-ı muglak’“ * Ene’I . v. Saraynâme. IMnci mesnevi. Mar. v. Mar. 111b.hak ^ırup her nefesi ’ışk bâzânnda Mansûr benüm uş nâdânı gümâna getürdüm * Değme bir zerrede togdı âfitâb Cümle şeyden ene’l-hak geldi cevâb Hakkı söyler dinle ahi her sadâ Zîrâ gayn nesne yoktur ortada“^ 164) 165) 166) 167) Dîvân. Mar. tabiî olarak ene’l-h a k kavramıyla netivelenir.. v..Tabiîdir ki bütün eşyâ ve varlıklar gibi insan da «Hak’dan gayrı» değildir: Ger inşânı sorarsan Hak’dan gayn degüldür Sıfâtı nûr-ı mutlak Hırkası dört pâreden''^ bb) Ene’l-Hak Allah'ın kâinattaki herşeyin vücûdu olduğu ve in­ sanın da «Hak’dan gayn» olmadığı şeklindeki muhâkeme.. Mar. 313b. 269 . Dîvân. v.

tek ü tenhâ hemân özidür.b. kendüden gayn kimesne görmedi. 270 .. Velî yir gök gördi. Kitâb-ı Miğlâte’de bu düşüncesini şöyle ifâde ed er: Göklerde benem sırr-ı ilâhî Serâser cümle varlık mihr ü mâhi Benem hüsni kamu şekl ü sûrelün Kamu başda benem devlet külâhı Bum didi derviş dört yana bakdı. v. 307a . Max. Kaygusuz Abdal. Cemî yirde 168) Dîvân.«Ene’l-hak» kavramını. kendü vücûdınun içinde sır olmış. bu tâbiri zikretmeden de işle r : Cânum hakikat velî ki cândan münezzehüm Nâm ü nişânum nâm u nişândan münezzehüm Fi’lüm fâ’ilüm mecmû'ıyıım gayn nesne yok Kân ü mekânum kân u mekândan münezzehüm Be-küllî benüm 'ânz u cevâhir ü cevher Gevher-i kânum gevher-i kândan münezzehüm Külli zamân u mekân u ihvân benüm velî Ben bir zâtmn ki külli zamândan münezzehüm Cümle sıfâtum cümle zâtum cümle mesmû’ât Cân-ı cihânum cân-ı cihândan münezzehüm • • • • • • • • • • Zâhir ü bâtın fi'l-cümle benüm vücûdumdur Ben nûr-ı pâküm küfr ü îmândan münezzehüm N ’ola zâhirâ ismiyle Kaygusuz Abdâl’um Ben bir cânum ki bu ad u sandan münezzehüm'** Kaygusuz.

Budalanâme.. bu aceb hâldür? Bîr zamân var idi ki ben yir ve gök içinde idüm. Vücûdndme. eydür: Âlem cümle sadef gevher ben oldum Bu cümle varhga defter ben oldum Kamu varlık yakîn bende bulmdı Yakin ırak kem ü bisyâr ben oldum'*® I cc) Kendini Bilm ek «Men 'arafe nefsehu» hadîsi Kaygusuz’un çok sık kullandığı ve âdetâ «vahdet-i vücûd» görüşünün daya­ nağı olarak ele aldığı bir hadîsdir. Muhammed bu sözü söylemekle kendisine kadar halledilmemiş olan m eseleyi çözmüş ve Tann'mn başka yerde değil insanın kendi vücûdu içinde aranması gerektiğini göstermiştir*™ îşte bundan dolayıdır ki Kaygusuz. nu : 6817. pek çok defa bu hadîsi zikreder veya telmihte bulunur. Belediye Ktp. 24. Aceb düş midür yohsa hayâl midür dir. Şimdi bu yir ve gök benüm içümde görinür. Ktp. düş degül. insana ve insan vücûduna çok önem vermiştir. O. tst. v. Derviş fikreyledi. Sâdece insan vücûdunu anlatmak için «Vücûdnâme» isimli bir eser meydana getirmiştir. Hemen hemen her eserinde. Ünlv. aydur. Gözin açdı gördi çindür. 271 . 9b. Onsekizbin âlem de «in­ sana müteallik» dir. Taş basması. 169) 170) K üâb-t Miğlâte. insan vücûdunun «nüsha-i âlem» ve «kâinâtın defteri» olduğunu söyler.. s. nu : 663. Ona göre Hz.gökde her eşyâ ki var sadâsın İşitdl. 145. gönü cûşa geldi. öz vücûdından gelür. îst. s. Osman Ergin Bölümü.

nu : 6817. bun­ lar birbirine mablûtdur ve biribirinden ayru degüldür. v. nu : 6817. altı bin! nebâtâta müte’allikdtir. altı bini inşâna müte'allikdür. B irinci mesnevide de Kaygusuz. pazar­ lar ve sipahiler görür V ücûdnâm e’de b u çarşı pazar 171) 172) 173) 174) İkinci mesnevi.. 79a vd. Ktp. içinde m ahalleler. cümlesinün dirlikleri hep birlikdür. insan vücûdunu muazzam b ir «şehir» olarak tasvir eder. İst.. Univ. 272 . 6a. çarşılar. Üniv. Birinci mesnevi. 11b. cümlesinün rengi vardur. v. Vücüdnâme.Melâyike secde kıldugı âdemdür Bu âdem nüsha-i cümle-âlemdür • • • • • • • • • • I / Kamu âlem sadef âdem gûherdür Ne kim âlemde var âdemde vardur Âdem hüdhüd âdem Sîmiırg âdem Kâf Âdemdür her kitâb muhtâr-ı keşşâf Âdemde âşikâr oldı ol sultân Âdem olan niçün ola hasrvân^^ «Bu âlemün sıfatma on sekiz bin âlem ki dirler ve ol on sekiz bin âlem inşâna müte’allikdür. duvarlar. «Âlemde az ve eger çok her ne ki vardur. Vücûdname. B ir derviş bu «muazzam şehir» içinde seyahat eder ve etrafında b u rç­ lar. Mar. altı bini hayvânâta müte’allikdür. 108a. Hak celle ve alâ dahi cümlesine muhîtdür»*^. v. aynıyla dahi vardur ve mevcûddur ki evvelâ âdemde olan âlemde yokdur ve âdemün göbeginden yukaru boğazına varınca yidi kat gök mukâbelesindedür ve girü göbeginden aşaga dizine varınca yidi kat yir mukâbelesindedür»’’^ .. Ktp. İst. Mar. kapılar. on sekiz bin sıfâtdur. 7b. v.

. Birinci Mesnevi. Birinci mesnevi. v.. Saraynâme. v. Şu halde Tanrı’yı bilmek isteyen insan önce kendisini bilmelidir. \ insan vücûduna verilen bu ehemmiyet başta da zik­ rettiğimiz gibi insanın «nüsha-i âlem» olması. Ancak kendini bilen Tanrı’yı da b ilebilir: Her birisi bu hâl içinde esir Bilmedi kendüyi kaldı muntazır^” * ** Olar kim kendüzini bildi tahkik Özin bilene didiler muhakkik Özin bilen bilür cân niye dirler Neymiş inşân hayvân niye dirler^” Ana sor bu Hak yolmı o bilür Cümle mahlûkun hâlini o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evliyâ Özini bilen bilüpdür Tann’jn Tann’yı bilen koytıpdur gayriyi''* * Yirde durup göge bakma iy gâfil Özüne bürün ki sendedür delîl O kim istersin cihânda sendedür O ki söyler her lisânda sendedür 175) 176) 177) 178) Vücûdnâme. İst..’nin vücûdun hangi uzuvlanna delâlet ettiği anlatı\ hr>” .. 7b. 273 . 86a.vb. 3a. Mar. Tann'nm insanda tecellî etmesi dolayısıyladır. Mar. Mar. v. 78b. tJniv. v. Ktp. nu : 6817.

112a. cümle eşyâ uyandı. bâzan «tecellî» kelimesiyle ifâde ed er: Cümle âlem bir tecellî bir güneş Külli hemân bir vücûddur gi7. Mar. 42a...Sendedür cümlesi ne var dünyâda Sen sana nişe gâfilsin iy dede Sen seni bilsen bilUrdün sultânı Sende bulunurdı gevher ma’denl^”’ ♦ Strâta’l-m üstakîm düpdüz yol oldı ÖzIni anlayan küllî ol oldı^“ çç) Tecellî Tann’nın bütün eşyâ ve varlıklar içinde mevcut olu­ şunu. v. İkinci Mesnevi. Baraynâme.lü fâş Gayn yokdur gayret eyle aç gözün Gel iy tâlib birliğe batdı özün Yüzi yüz bin cümle bir oldı hemân Cümle diller virdi birlikten nişân Cümle yol birikdi küllî bir yire İkilik gitdi bir oldı âşikâre «Zîrâ kim Allâh cümle nesneye mevcûd olıcak iy tâlib senün dahi vücûdında bile olmış olur.. v.. v. yâni «vahdet-i vücûd» u Kaygusuz Abdal. v. Mar. 86b. Dilgüşâ. kendüzini vahdâniyet denizinün içinde gark -gördi'“. 248b. Senün evünde doğan güneşün tecellîsinden cümle âlem aydın oldı. Mar. Mar. 274 . 179) 180) 181) 182) Birinci Mesnevi.

183) 184) Dilgüşâ.. Budalanâme. Taş basması. 18-20. s. A yrıca b a k : Hülâsa 275 . Mar. 249b.Kamu âlem birîkdi bîr yüz oldı Kamu dil söyledügi bir söz oldı Topraklar kimyâ taşlar gevher oldı Dahi yok kalmadı küllî var oldı Kamu eşyâ Hakk’ı gördi mu’âyin Hakikât birliğe batdı vücûd cân Hak bâtıl yakîn gümân dimckIik Nûr u zulmet küfr ü îmân dimeklik Bu sıfatlar kamu birliğe batdı Be-kUlIî yol hemân menzile yetdi Tâlib matlûb sıfât-ı vasi ü hicrân Zâhir bâtın hakîkat-ı vücûd cân Şu kim adına şeyâtin dimişler Olar kim dirliğine Cin dimişler Bu hayâller ki görünür âlemde Bu sıfatlar ki pinhândur âdemde Kamu âlemdeki nûr-ı tecellî Kamu gönüllere olan teselli Kamu şey bir vücûd bir cân degül mi Be-küllî pertev-î sultân degül mi'*^ «Tecellî» kavram ıyla ilgili olarak T anrı’nın m uhte­ lif varlıklarda «sâdır» olm ası ve devrederek «insân-ı kâ­ mil» e ulaşm ası m ânâsındaki «devir» anlayışının en gü­ zel örneği Budalanâm e’de verilmektedir'*^. v.

Mar.«Vahdet-i vücûd» fikrini ifâde etmek üzere Kaygusuz’da daha pek çok terimler vardır. 109b.. Bunlardan bâzılarmı örnekleriyle gösterelim : dd) V ahdet-K esret Ol ne denizdür ki cûşa gelmedi Ol ne vahdetdür ki kesret olmadı * 4C9İC Ne dimekdür vahdet ü kesret dimek Bir vücûda iki dürlü ad dimek'“ * Be-küllî vahdet oldı gitdi kesret Özi kıldı özine şükr ü minnet'” ee) Tevhtd Nereye bahsa Hakk’ı göre anda Dolu göre Hakk'ı her cism ü cânda Odur kim âlemi kılmış münevver Gönülde fikr ider hem dilde söyler Ger nazar kılsa kişi tevhîd ile Biliş olurdı tamâm ma’bûd ile Tevhidi bilen kişidür ehl-i dîn Tevhîd eyler kişiyi Hakk’a yakîn Tevhidi her kim ki bildi cân olur Bu sarâyun halkına sultân olur Tevhîd ile nazar eyler âleme Nutk-ı Hakdur ki cân olmış âdeme 185) 186) 187) 188) Birinci Mesnevi.. v. Mar. 67a . Birinci Mesnevi. 93a. v. 102b. " 276 . Mar. İkinci Mesnevi Mar.b. v. Saryanâme. v...

v. 645. 225. Mar.. v. nu : 645. 73b. 72b. s. Ktp. Birinci mesnevi. Gnl. Gnl. Birinci Mesnem. nu ... 292b.. Ank. 277 . Ank. Ktp. Bürinci Mesnevi. v. 78b. Birinci Mesnevi. Mar. Mar. s. v..f f ) Nişân . Mar..Bînişân Bu âdem didükleri nişân-ı bî-nişândur Âdemden olma gâfil maksûdı kevn ü mekândur'*’ * Kamu nişân içinde bî-nişânsm Dahi kim var hemân sensin hemân sen*^ ❖ Mâ-tekaddem ki yol varmış erenler Bî-nişândan bize nişân virenler"^ * Ol kişidür o bî-nişândan bir nişân Görinür Hak anun yüzinde bes ayân^*'^ gg) T e n -C is m -V ü c û d -C â n Sana ben diyeyin bahr-i muhitsin Çün özün ten bilürsin sen vücûdsm Vücûddan câna dek sefer var Ilezârân perdedür bunca haber var^” * * îfî Sen özüni ten bilürsin ten mish) Yohsa sen sûret-i cân mısın Bil abı özüni ten ne sen nesin Ten ü cân sen küllî yeksân mısın 189) 190) 191) 192) 193) 194) D îvom. Gülistan. 65.

pâdişâh m akâm ı. Allah’ı Gönül de bulur. nutk-ı hak. ademi kendisine nikâb edinm iş ve âdem in gönlü içinden sö y lem iştir: Bu sarayâ âdem oldı pâdişâh Suret-i âdemde geldi bımda şâh Âdemi kendüye nikâp eyledi Âdemün gönli içinde söyledi Çün gönül Hakk’un evidür iy safâ Beyt-i Hak didi gönle Mustafâ 195) 196) Gülistan. bu âleme âdem süretinde tecellî etm iş. m arifetu ’llah. Zira Allah. v. Mar. manevî b ir kâbe. hâzinesi ve hakikat sırlarının tecellîgâhı. Kaygusuz. H akk’ın nazargâhı. 164b-165a.. 278 . sırr-ı ilâhi’nin saklandığı yer. cihan aynası. seyrangâhı. beytu ’l-hak.Ten cânun yüzinde perdedür hemân Perde ardında nihân oldı cân • • • • • • • • • • Cümle bunlar mazlıandur ol cânun Perdesidür cism ü sûret sultânun^®^ * Devletün bahtı toludur cümle cân Kanda baksa seni görürdi gören Sen cân olurdun bu cümle eşyâ ten Nûruna mevcûd olurdı ten ü cân^*^ hh) Gönül . v. 152b.. Allah sevgisi.Sır . yerlere ve göklere sığmayan kalp ka­ dehidir. Mar. Gülistan.Pinhân Kaygusuz Abdal'a göre Gönül. H er şey b u rad a b aşlar b u rad a biter.

Zira gönül. Zira Allah. s. vahdet-i vücûd görüşü içinde ele alır. Bu gönüle H akk’ın varlığı sığmış. Taş basması.44a. v. Zîra Sultânun evidür bu gönül İşid oldur kİ gönül bula kabûl Çün gönüldür pâdişâhun meskeni Meskeninde buldı isteyen anı Külli varlığı Hakk’un gönüldedür Velî ki şerh ü beyânı dildedür ■Tanıkluk viren gönüldür Sultâna Zîrâ ol gönüle gelür seyrâna Gönülün seyrângâhıdur bu âlem Hem Pâdişâh gönülde tutdı makâm Çün gönüle sığdı Hakk’un varlığı Hakk’la bir oldı külli birliği'^ 197) 198) 199) Saraynûme. bu gönülde m akam tu tm u ştu r. Gönül. 69b. 279 . Saraynâme. 7 . varlığı ve b u n u açıklayıcı sözüdür.10. bu âlem in seyrângâhıdır. m eskeni. tanıklığı. Budaîanâme.. Mar.Cümle ilmün hem kabı olm ış gönül Nutk-ı Hak gönle eyler hem nüzûl Ol ki nutkm âdeme cân eyledi Kendüyi gönülde pinhân eyledi Bu gönülün sim im sen iy yiğit Gel berü Kaygusuz Abdal’dan işit'®^ Kaygusuz’un Budalanâme’^ ®adlı eserinin ikinci konu­ su da Gönül dür. 152b. v. Sarayname'sinde de gönlü. v.. h er şey orada H ak’la bir olm uştur. Allah’ın evi. 43b . m akâm ı. Saraynâme. Mar. M arburg Nüshası.

cihanda da gönülün yolda­ şının aşk olduğunu. aşkın kendisine delil olduğunu anlatır. böylece insanlar Allah'ı da burada bulur. kendisi de yaradanına teslim olmuş olur. insanı dünya nimetlerine götürerek Hakk'ı unutturmaya çalışan nefsin bile. Zira O’nun izniyle gönülden dile «söz» söyleme izni verilir. zîrâ gönül.Kaygusuz. gönülde «gûher». Bu ve bunun gibi tasavvufî temleri Kaygusuz şöyle dile getirir: Nice direm gönül haddünden aşma Hâlin bil varuban ışka dolaşma Gönül hergiz benem sözüm işitmez Beni terk eyler ışkun terkin urmaz Gönül bu cism ü sûretdür bu ışk u cân Bu ışk dahi gönülde tutdı mesken Zîrâ bu gönül ışk ile ezelden Bile imiş bile gelmiş ol ilden Gönül yoldaşligun sakın unutmaz Cihanda ışkdan artuk nesne tutmaz Gönül her maksûdı ışkdan bulubdur Gönül içinde ışk delil olubdur Gönülde bunca sır pinhân olubdur Nefis gûher bu gönül kân olubdur Gönül içinde gizlenür bu esrâr Gönül bir lahza yâr bir lâhza agyâr 280 . Ay­ rıca Allah’ın İlâhi kudretinin gönülde gizli kaldığını. Gönül içine giren kişinin vakti hoş. gönlün de «Kân» olduğunu söyler. her arzusunu aşkdâ bula­ bileceğini. Mesnevi adlı eserinde de gönül ile aşkın ezelden beraber geldiklerini. Sırr-ı ilâhi gönülde saklanır.

«nişân» dan «bi-nişân» a yol bulan. Esâsen «kes­ ret» de «vahdet» i gören. 281 . Ebedde vahdet-i viicııd Nasıl ki ezelde fcümle kâinât. eşyâ ve insan T anrı’nın «zât» ında b ir idiyse ebed de bu kesret âlemi ortadan kalkacak ve her şey Allah’da b ir olacaktır. «gönül» içindeki «sultan» ı keşfeden Kaygusuz Ab­ dal zam an zaman çoşkulu !bir heyecan içinde istikbaldeki bu hâli de anlatm ak tad ır : Şâhid-i gayb âşikâr oMı görün Sûr çalındı dur ahi bir duran Va'de tamâm oldı gâfil dur uyan Birîige birikdi cânân ü cism ü cân Birlik oldı gel ki gitdi ayruluk Birliğe birikdi cümle âz u çok 200) iTcinoi Mesnevi. Mor. 117a-‘ b.. herşey aslına rücû 'edecektir buyurm uştur. v.Gönül mum gibi şem’-i m eş’âledür Gönül gâh şâd olur gâhî melâldür Gönülde saklanur sırr-ı İlâhi Gönülde buldı bulan pâdişâhı Gönül hükminde sultanlar yesîrdür Gönül bîr dem ganî bir dem fakirdür Gönüle girenün vakti hoş oldı Gönül içinde Sultan’a tûş oldı Beri gel beri gel yâr yine geldi Gönül ugnsı ayyâr yine geldi Yine geldi o sultân-ı yegâne Gönülden sözi ol söyler lisâne^“ ® 3. Çünkü Allah.

v. Mar.b.Mülk bir oldı Sultân birdir hemân Birlik oldı cümle varlık câvidân İkilik hayâli kat’ oldı tamâm Gayrı gitdi birlik oldı her mekân. 142a. Zerreler de güneş oldı eşkere Bir güneş şu’lesi düşdi her yire Sevdâsı birikdi cümle başlarun Birlik oldı aslı cümle işlerün Her gönülde bîtdi birlikden semer Birliğe hatm oldı geldi cümle kâr Tabl-ı beşâret çalındı iy hoca Bir oldı kalmadı gayn zerrece Hak ’ayân oldı iy 'âkil aç gözün Sa'âdet burcma yitdi yılduzıın Tutdı rahmân cümle mülk i ser-be-ser Rahman’a döndi dirildi her diyâr^/’ ♦ Gözün aç bak ki güneş togdı güneş Sırr-ı ezel ’ayân oldı şöyle fâş Birlik içinde bulmdı câna yol Hakikat külli nûr oldı sag u sol Sâye kalmadı güneş toldı cihân Bir vücûd oldı meselâ cism ü cân İkilik kalmadı külli oldı bir Birlik oldı çi ganî vü çi fakir Zerre içinde görindi âfitâb Eşkere oldı güneş gitdi hicâb 200A ) Ctülistan. 282 ..

Dügiişa. 24. Aıik. Ktp. daha sonra «bu kârhâneyi seyr etmek dilediler.90a. s. pâdişâh-ı âlem bu 201) 202) Birinci mesnevi.Küllî tevhîd oldı sözi her kulun Tesbîhî ene’l-hak oldı bülbülün Küllî gül oldı vü diken kalmadı Rûşen oldı nesne pinhân kalmadı Nakş ü sûret gitdi 'ayân oldı cân Gene açıldı küllî kat’ oldı vîrân Nûr u m lm et birliğe batdı tamâm Birlik içinde bir oldı hâs ü ’âm Dahi hiç cihânda gayrı kalmadı İkilik bir oldı aynı kalmadı Ten ü cân birlikde eyledi karâr Birliği kıldı kamusı ihtiyâr Birlik oldı il emîndür töre düz Birliğe bitdi kamu yahşi yavuz^” b) Elest Meclisi Allah. Saraynâme. v. Gnl.212. 283 .. v. M uham m ed’in rûhunu yarat­ mış.. 43t>.ben sizin rabbmız değil miyim?» diye sorm uştur. Mar. 211 . Taş basması. Mar. Kavgusuz.. 89b . v. nu : 645. ilk olarak Hz. îşte yaratılışın bu safhasına elest meclisi denir. bâ­ zı eserlerinde. s. sonra bütün insanların rû h lan n ı y aratarak onlara «elestü birabbiküm ? . K ullar da «belâ-evet» dem işlerdir. Mar. Budalanâme. fazla tafsilâta girm eden «elestü birabbiküm demi» diyerek bu safhadan bahseder 1} Adem donu Önce «ruh» olarak yaratılan insanlar. 217a..

Mar. v. b ü tü n ruhların b ir olduğu ve Allah’ın dîdârm ın göründüğü elest meclisidir. 304a. bâzan «sevgiliye hasret» kelimeleriyle de an­ latılır : Hasretüm elüm irişmez yâre bilmem neyliyem Diyebilmen hâlümi deyyâre bilmem neyliyem^“ 203) 204) 205) 206) 207) 208) Budalanâme. v.diîegi kabul edip âdem donunu onlara hiFat verdi ve ademden âleme» yolyadı^“ Zîra însâfi sûretîdür donumuz Kamu ’âiem bizüm hayrâmmuzdur^'’ '' * ❖ * Âdem bu don iîe inşân olupdur Kamu sıfâtlar içinde zâtum ben“^ 2) Vatan-ı aslî-F ürkat (H icran)-Vuslat Vatan-ı aslî. Dîvan. Taş basması. Mar. 6. 301b. 284 . Böylece «fürkat (hicran)» b a ş la d ı: Derdile cânum yandı bu hicrâna düşelden Bu ’ışk hayâli sırr-ıla bu câna düşelden Genc-i ezelem sûrete inşân ile geldüm Pinhân giçerem bu cism-i vîrâna düşelden Ben ol filânum sırr-ıla seyrâna geîmişem İnsândur adum sûret-i inşâna düşelden^ Bu hal. v. «Adem donu» ken­ disine «hîl’at» vei'ilen insan dünyaya gönderilm ekle «aslî vatan» dan ayrılm ış oldu^“ . Taş basması. 300b.. 294b.. Mar. s.. Dîvan. Dîvan. v. 18. Mar. Budalanâme. Dîvan.. s.

«deniz ve gevher» teşbihleriyle de a n la tılır: Mevoe gelüben o deryâ kıldı cûş Mevc-ile beni kenâra saldı uş Deryâ-y-ıdum katra oldı menzilüm Bu idi bu hâl içinde müşkilüm Mevc içinde taşra düşdi bir gevher Eyle gevher ki misâl-i m u’teber Çün ki gevher taşra düşdi deryâdan Vuslatı fürkat ayırdı ortadan^ c) Allah’ın Dîdârım Görme (rü’yetu’llah) Bezm-i elest’de Allah’ın yüzünü gören ruhlar. Anda kim Hakk’un likâsını görürsin ne diyem ki ne esriklükler kılasın. Anda dahi ne 'akl yürür ve ne zevk ü mest-i bî-pâk kalur. dahi ne Cennet içün şad olur ve ne Cehennem içün hafv çeker. . Mar. s.106a. 285 . şarâb u ’ıyş bâkî. İşte budur lezzet. 01 şarâbı Hak ösmisdür. 11-12.. Taş basması. Dahi hûr u gılmân bu sohbete sığmaz. Hak Ta’âlâyı dolu ay rûşen görürsin. İmdi sen dahi ol bâde-nûşun yüzini gör. Anda temâşâ bâkî. Bu kavram için «temâşâ» tâbirini kullanan Kaygusuz Abdal. v. budur şarâb. dil ile vasf olınmaz. sekâhüm rabhuhum bâkî. visâl-i badesin iç^'" 209) 210) Gevhernâme. «ve sekâhüm rabbuhum şarâban tâhurâ» âyetini zikrederek bu hâli «sar­ hoşluk» ile ifâde eder. Budalanâme. .Bu ayrılık kavram ı. âh irette de Allah’ın dîdârım göreceklerdir. T anrı sâkîdir ve şarab ikram ettiği kul s a rh o ş tu r: «Cân u ten senden ’uryân oldukda . 105b . . Rab sâkî. Anı içen ganî mutlak olur. budur zevk. dîdâr hâki.

Dîvan. Mar. Mar.. seyâhat» kelim elerini kullan­ m ak tad ır : Beni dinle nedür sözüm haberüm Nice menzile irişdi seferüm 211) 212) 213) Birinci mesnevi. Budalanâme. seyran. v. v. 14. N itekim B udalanâm e’de «H ârâbât ehli»nin içki içmesinde «dudak ve kadeh olmadığı» k a y d e d i l i y o r Ş u şiirde de «içmek» ten m urat. Tag basması. sefer.. Kaygusuz. 112b. bu kavram için «teferrüç. 286 . T anrı’yı g ö rm e k tir: Yiyeli içeli beng ü şarâbı ’lmâret oldı bu gönlüm harâbı Nazâr kıldı bana pîr-i harâbât Yüzüm anun ayagmun türâbı • • • • • • • • • • Bu sâkîden nice ’âşıkı sermest İçiben cân gözin yırtdı hîcâbı Bu ’ışkun yolma sen muhib oleıl Eger görmek dilersen zü’l-celâli ç) Teferrüç T eferrüç'den m aksat. 298b. insanm «âdem donu» nu giyip cihana gelmesinden tek rar T anrı’ya döneceği ana kadar geçen zam an içinde dolaşm asıdır.Meclis birdür sâkî birdür bâkî bîr Bir oldı kamu deryâ zevrâkı bir^” Şu halde Kaygusuz Abdal’da «şarap içmek» hakîkî m ânâ ile değil. mecâzî m ânâ ile kullanılm akta ve çoğu defa «H akk’tn d îd â n m görmek» m ânâsm a gelmektedir. 3.

79a vd. Bak : Kit&b-x M iglâte’nin Birinci mesnevi.. Dîvan. v. v.. d) Merâtib-i Erbaa (Dört kapı) Merâtib-i eı^baa. v. B unlar sırasıyla şeriat. tem silî olarak yııkanda bahsettiğim iz «teferrüc» ü an latm aktadır. Kaygusuz b u dört m ertebe için «dört kapu» tâbirini kul214) 215) 216) 217) 218) 219) Saraynâme. Mar. 300b.mesnevi. B urada insanın «nüsha-i âlem» olduğu h atırlan m a­ lıdır. Mar.. 2a. Birinci m esnevî'de dervişin b ir şehri (insan vücû­ dunu) dolaşm ası da yine «teferrüc» kavram ına dâhil­ dir. 287 .. v. Mar. Mar. T anrı'nın ve kâin âtm hakikatini anyalabilm ek için geçilmesi gereken d ö rt m ertebedir. v. Mar. 73b.. B urada der­ viş. Birinci. insanın yaratılışından kıyam et gününe k ad ar m uh­ telif zam anlarda gezmektedir^’® . marifet ve hakikattir.Evvel inşân domyla bu sarâya Teferrüc etmeğe bu mülk ü câya Bile sultân ile seyrâna geldüm Sûret (ü) libâs-ı inşâna geldüm^'^ * ** Vücûddan câna dek bunca sefer var Hezârân perdedür bunca haber var^‘® * Dokuz felek bizüm sayvânumuzdur Yidi yir yüzi hem seyrânumuzdur^’^ A Misâfir dervişem gezdüm cihânda Teferrüc eylemişem her mekânda^” Ayrıca Kitâb-ı M iglâte'deki dervişin rüyâ âlem inde devamlı olarak «seyâhat» etm esi. hülâsası. Birinci mesnevi. 78a. tarikat.

Mesnevî’de insanın ancak «pîr tutunarak» bu dört kapıyı geçebileceğini a n la tır : Yola gel şeytâna nöker olmagıl Pîr dutungıl hudâperver( ?) olmagıl Pîr gözün! açup yolum göstere Seni bu yanlış hayâlden kurtara Pîri olmayan irişmez menzile Pîr gerek kim aynayı her dem sile Pîr sana bildürür seni sen nesin Sen nesin nedür dilegün kandasın Gözün açıla göresin sultânı İnşânda fark eyleyesin hayvâm ’İlm-i şerî’atı bildüre sana Azuban dağılmayasın her yana Bilesin kim ne dimekdür şe rıâ t Neyimiş bu orta yirde bağlı sed Pir sana erkân-ı salât bildüre İmân İslâm farz u sünnet bildüre Çün ki bildün şeri’ât nedür tamâm Tarîkât yolında koyasın kadem Pîr sana bildüre nedür tarîkât Dahi tarîkât içinde her sıfât Tarîkât dimek ’arabca yoldurur Yol-ıla var kim tarikat oldurur Zen ü ferzendi atayı anayı Terk ide koya bu cümle kavgayı Her ne ki pîr dir ise anı duta Tâ kim irişe bu yolda maksûda 288 .lanır.

Zişt ü m el’ûn u tekebbür olmaya Miskin ola cehle magrûr olmaya Pir ne dir ise işide sözini Hâk ide pir kademinde yüzini Pir yohndan yüzini döndürmeye Anda kim bakmışdı gözin ırmaya Pir ana hakikatim göstere Tâ adı yolda yazıla deftere Her ne kim pir dise andan çıkmaya Cehd ide bu yolda gönül yıkmaya Kanda kim baksa pirin hâzır göre Her kime bakarsa am pir göre Şöyle İdm birliğe bite pir ile Ol Pir ile bir ola pir bir ile İkilik kalmaya çün birlik ola Birlik içinde temiz dirlik ola Çün ki piri hoşnûd ola kendüden Ol kişi bu kez uyana uykudan Gözi açıla göre kim bu iş nedür Eşkere görmek ne-y-imiş düş nedür Ş erî’at bile tarikat anlaya H akikat piri ne dirse dinleye Her kimde kim ola bu üç hâsiyet Ş erî’at ü tarikat ü hakikat Ma’rifet anda biter kân oldurur Ma’rifet cevher ü ma’den oldurur Yol eri oldur bu yolda yol varan Yol eridür yolsuza yol gösteren 289 .

cihana gelmek tarikat. v. mürşid. 82b . Kaygusuz'un eserlerinin her yerinde bol bol kullanılm ası tabiî­ dir. 290 . kalbleri ve sırları keşfeden. Buna göre kara kış şeriat gibi. âşık. 4b. Tâlibleri ve sâlikleri ta rik a t yoluna 220) 221) Birinci mesnevi. Vücüdname. Mar. güz mârifet gibi. ü stü n b ir insandır. yol eri» gibi kelim eler kullanm ıştır.83b.. der­ viş. rehber.. Esâsen o b ü tü n eserlerini velîlerin gösterdiği yolu anlatm ak için yazm ıştır. cihanda durm ak mârifet. er. mürşîd-i kâmil. «evliya. Evliyâ kavram ı için Kaygusuz. Onun bu kelime ve terkiplerle anlattığı ev­ liya. Ayrıca ana rahm i şeriat. mânevî nüfuz sâhibi. e) Evliyâ Evliya ve b u kavram la ilgili kelim elerin. delil. t)îüv.Ma'rîfetdür yol erînün hüneri Marifeti olan er bulur eri Ma’rifeti olmayan hayvân olur Fi’li iblîs sûreti inşân olur Ol haber bîtdi bu kez geldün pîre Pîrlik oldur yolsuza yol göstere Sakalı aka dimezler pîr diyü Pîrlik oldur terk ide her sevdâyı Pîr gerek kim kendüyî bilmiş ola Gönli içinde Hakkı bulmış ola Kalmaya bu dört kapuda müşkili Pîr gerek kim söyleye cümle dili^ V ücûdnâm e’de «merâtib-i erbaa» ile ilgili bâzı teş­ bihler vardır. nu : 6817. cihandan gitm ek hakikat gibidir^*. v. b ah ar hakikat gibidir. yaz tarikat gibi. sofî. tst. gerçek er. Ktp. ehl-i dil.

da bir işit 'ameli ne Nice varmışlar bu yolu hâli ne Anlanın dahi neymiş maksûdı Nice bulnuşlar o ’lar da ma’bûdı Ne kişilerdür neymiş adlan Niye benzer zâtlan sıfatlan Ne iş işledi o ’lar da dünyâda Adlan gül gibi kalmış ortada Ara yirde heykel olmış sözleri Hak’la birliğe bitmiş özleri Bî-nişândan ol kişilerdür nişân Evliyâ enbiyâ dirler ona cân Ol kişilerdür o ’lar kim Hakk’ıla Gayri gitmiş vuslat ohmşlar bile™ J* Halk u cihânun budur fikri hemân Evliyâ hâlinden işit bir nişân •••••••••• Evliyâda ol kadîm oldı nihân Evliyâdan sor sorarsan sen nişân Evliyâ bilür ol ebed mülkini Evliyâdan sor ırağı yakini Sor ki hemân evliyâdur kılaguz Evliyâ bilür nedür yahşi yavuz 222) GülİHtan. Mar. 291 . tşte b u vasıflanyla Kaygusuz’un eserlerinde geçen «evliyâ» için bâzı örnekler v eriy o ru z: Anlan.sevkeden. m ârifetten hakikate u laştıran onlardır.. v. 146a..

Mar.. 172b. 292 .Evliyâda cem’ olupdur kâinât D ogn bak kim evliyâdur her sıfât Evliyâdur cümle ’ilmün defteri Evliyâ bitdi bu kân da gevheri Evliyâdur ki ’âlemi tutdı karâr Evliyâda cem' olupdur ne ki^ var Sırr-ı ezel ü ebeddür evliyâ Hakikat-ı nûr-ı ahaddur evliyâ Eviyâdur maksûdı her bendenün Vechidür evliyâ cümle insânun Evliyâ yüzinde Hakk'ı gör 'ayân Sıdk yolmda bu kadar ola nişân^ ♦ Yola boyun vire serkeş olmaya Vesves-i şeytâna yoldaş olmaya Yol erine sor ki bilür yol nedür Bu yolun içinde sag u sol nedür Yol eri bilür ki nedür hayr ü şer Yol İçinde neymiş 'ayb u hüner Yol erinün ayağına toprak ol Yol erine kostak olma müştâk ol Yol dimeklik yol erinün dirliği Yol eri ol ki bilesin erliği Yol eridür bu yol içinde çerâg Yol eri y o l-ila varur yola bak 223) Gülistan. v.

Mar. v. Birinci mesnevi.Yol eri oldur ki câna kalmaya Bî-nişân ola nişân kalmaya Yol eri terk ide cümle varlığı Bu yola lâyık dirliye dirliği^ * Çünki dirlik tamâm oldı er Mu’teber oldı bu yolda mu'teber Erlik oldur duta birlikde makâm Demeye birlik yolında hâs u 'âm Bir göz ile baka cümle ’âleme varlığa Katmaya kalbi hakikat dirliğe Cümlenün üstine doga gün gibi Bir yire baka dâ’im mecnûn gibi Çünki birlikde timâm oldı işi B il hakikat evliyâdur ol kişi Anâ sor bu hak yolını o bilür Cümle mahlûkım hâlüni o bilür Zîrâ keşşâfü’l-kulûbdur evliyâ Özini tahkik bilüpdür evUyâ Özini bilen bilüpdür Tann'yı Tann'yı bilen koyupdur gaynyı Ol kişidür ki dimişler yol eri Ana sor kim ol görüpdür dilberi * Her kişi ne bile kimdür er kişi Er kaçan ola cihânda her kişi 224) 225) Birinci mesnevî. Mar... 85b. 293 . v. 86a.

Ali ve Hallâc-ı M ansur ol­ m ak üzere pek çok ism in geçtiğini kaydedelim. Âşık Paşa da büyük m utasavvıflar ola­ rak yer alır. esrar» gibi kelim elerin 226) Birinci mesnevî. evliyâlar şahı. vahdet-i vücûd nazariyesi ve ene’lhak» sözü dolayısıyla sık )sık zikredilir. Cüneyd-i Bağdadî. Ali'nin huzûruna çıkm akta ve o rad a da şeytanla m ücâdele etm ektedir. Kitâb-ı M iglâte’­ de derviş. Kaygusuz diğer eserlerin­ de de «Ali. şarâb.E r b ilü r kim dür cîhânda evliyâ H üm â gölgesi degüldür h er sâye Evliyâ gönlünde oldı H ak nihân Evliyâdur tâlib ü m atlûb hem ân H er kim e kim evliyâ oldı delil D ünyâda âhiretde olm aya zelil “ Ayrıca bÜ5Öik evliya ve m utasavvıflar olarak Kaygusuz’un eserlerinde b aşta Hz. Kitâb-ı M iglâte’de âh iret gününde seyâhat eden der­ viş sık sık Hz. H aydar. M ansur’un h er zam an adını kullanm a­ yan Kaygusuz. 294 . Muhamm ed’in «ben ilm in şehri. Şah-ı M erdan» isim ve sıfatlarıyla onu anm akta ve Hz. Kaygusuz’da «H arâbat. 96b. Aliyyü'l-mürtezâ. S a’di. H asan-ı B asri. H oca A ttar. beng. B ağdat şehrinde «Hallâc-ı M ansur ve Behlûl Dânâ ile karşılaşır. İbrahim Edhem . Bâyezid-î BistâmJ. «mey. Hallâc-ı M ansur.. v. sık sık kullandığı « b er-d âr» kelimesiyle ona telm ihte bulunur. meyhâne» gibi kelim elerin «tekke» yi. Mar. Ali kapısıdu*» hadisini zikret­ m ektedir. B unlardan başka Kaygusuz’da Şiblî.

«ilm-i ledün» m ânâsına çok defa «kuş dili» tâbirini de kullam r. «bâtın» ı. «m elâm et tabii. «Sakal kırkm ak». Son olarak ifâde etmeliyiz ki. «İbn-i ledün». 295 . «aynelyakîn» ve «hakkalyakîn» gibi «tasavvufî bilgi» yi. sûretin peşinde değil. Dolayısıyla onun eserleri b aştan başa tasavvuftur. nakış ve ibâdetin «bâtm » m m . ya doğrudan doğruya. h er sûret.«İlâhî aşk» ı ifâde etm ek üzere kullanıldıklarını ve b u ke­ lim elerin onda lirik ve heyecanlı söyleyişlere sebep oldu­ ğunu d a kaydedelim. ya da dolaylı olarak ta­ savvufla alâkaladır. Kaygusuz'un h er şiir ve beyti. daha doğrusu «merâtib-i erbaa» nın geçilmesiyle ulaşılan «hakikat» i anlatan ter­ kipler de K aygusuz'da tasavvufla ilgili olarak rastlan an terim lerdir. şem ’ ve şemle» gibi ta rik a t vâsıtalarına âit terim ­ lerin de Kaygusuz’da seyrek de olsa geçtiğini belirtelim . zâhirî olanın. İb âd et ve ahlâkla ilgili konular dâhi K aygusuz'da tasavvuf gözüyle görülür. hırka. O. O. «yüze sevda (siyahlık) gerekm e­ diği» gibi « ç a r-d a rb » ı an latan ibârelerle. Eserlerinde tasavvufun prensip­ lerini anlatırken etrafm dakiler kendisine bâzan «kuş dili ile m i konuşuyorsun» diye sorarlar. «hakikat» m ın peşindedir.

B ir av sırasında. K asrü’l-’ayn adlı bu dergâhta b ir m üd­ det o tu ran Kaygusuz. Çok iyi tahsil görm üş. ken­ disine geyik sûretinde görünen Abdal M ûsâ’nm peşine ta­ kılm ış ve sonunda Abdal M ûsâ dergâhına ulaşarak ona m ürid olm uştur. zam anının m ad­ dî ve mânevî ilim lerini öğrenm iştir. Menâkıbnâm e’ye göre Kaygusuz. Bunun üzerine Alâiye beyi. abdallarım yanına alarak gemilerle M ısır’a gi­ der. Teke beyinin de yardım ını alarak Abdal M ûsâ üzerine yürüm üş. o radan Hacca gider Mekke ve Me­ dine’deki m übârek yerleri ziyâret ettik ten sonra Sûriye 296 . M enkabevî ve hakiki hayatı. Bundan sonra babasının da râzı olm ası üzerine tam âm en Abdal M ûsâ’ya intisap eden Gaybî Bey. M enkabevî hayatı. eser­ lerinin tavsif ve hülâsaları.NETİCE Kaygusuz Abdal’ı. Daha sonra kendisine kırk abdal verilen Kaygusuz. fakat Abdal Mûsâ m ürîdleriyle ona karşı çıkmış ve gösterdiği kerâm etler sâyesinde Teke beyini öldürm üştür. eserlerinin şekil bakım ından incelenmesi ve eserlerinde din ve tasavvuf olm ak üzere dört ana bölüm içinde incelemiş bulunuyoruz. Alâiye Beyi’nin oğludur ve asıl adı G aybî'dir. şeyhi tarafından verilen adla «Kaygusuz». Kaygusuz etrafında teşekkül et­ m iş bulunan m enâkıbnâm e nüshalarında kayıtlıdır. kırk yıl pirine hizm et etm iş ve ondan icâzet alm ıştır. Ayrı­ ca Abdal M ûsâ Tekkesi'nin bugünkü dervişleri de onun m enkabevî hayatını şifâhî olarak anlatm aktadırlar. M ısır Sultânı Nil kenarında b ir kasr inşâ ettirdi. O rada M ısır Sultanı huzuruna çıkan ve bâzı kerâm et­ ler gösteren Kaygusuz’a.

Sonra M ısır’a gitm iş ve orada tarik atin i yaym ıştır. Onun bım dan sonraki hayatı m enâkıbnâm e’de yer almaz. menâkıbnâm e’nin dışında Kaygusuz’un Abdal M ûsâ ile ilgili b ir şiiri ve ayrıca Abdal M ûsâ velâyetnam esindeki kayıt­ larla d a teeyyüd etm ektedir. H attâ bâzı menâkıbnâm e nüshaları Kaygusuz’un M ısır’a gitmesiyle son bulur. Çünkü bu husus. K ırk yıl hizmeti. din ve tasavvuf bilgi ve terim lerine vâkıf olduğunu h a ttâ Farsça bildiğini sarâhatle gösterm ektedir. Menkabevî unsurları b ir yana bırakacak olursak onun Abdal M ûsâ’ya intisâbınm kesin olduğu da m uhakkaktır. M ekâkıbnâm e bu kavuşm a ile biter. Kaygusuz Abdal’ın çok asil b ir sülâleye m ensup olduğunu gösterm ektedir. O târihlerde Alâiye ve An­ talya târihi üzerindeki araştırm alarım ız. K aygusuz'un b a­ basının Alâiye beylerinden H üsâm eddin M ahm ud olabile­ ceğini gösterdi. 297 . Ama Kaygusuz’un uzun yıllar Abdal M ûsâ dergâhında yetiştiğini kabul ede­ biliriz. Kaygusuz’u n zam anının b ü tü n ilim lerine. M enâkıbnâm e’de K aykusuz'un yetişmesiyle ilgili olarak verilen bilgiler. Kendi eseslerinden çıkardığım ız bâzı ipuçları neticesinde K aygusuz'un asıl adm ın «Alâeddin Gaybî» olduğunu tesb it ettik. onun eserleriyle teyid edilm ektedir. Doğum târihinin de m ilâdî 1341-42'den geriye gidemiyeceğini ortaya koyduk. Elim izden geçen yüzlerce varaklık eseri. b ir gelene­ ğin neticesi kabul etm ek lâzımdır. m ilâdî 1397-98 yıllarında olsa gerekir.yoluyla A nadolu’ya Abdal M ûsâ’n ın yanına döner. Biz onun hakiki hayatını araştırırk en menâkıbnâm e’deki bu hayat çizgisinin um ûm î olarak doğru olduğu­ nu. ancak bâzı m enkabevî un su rlarla süslendiğini gördük. Bu beylerin K aram anoğullarından inmesi h attâ b ir ta ra ftan da Anadolu Selçuklularına dayandığı rivâyeti.ve Ira k 'ı dolaşarak N usaybin . M ısır’a gidiş târihi.

Molla F enârî’nin şeyhülislâm lık yaptı­ ğı 1424-1430 târihleri arasında Rum eli’ye geçtiğini gös­ teriyor. İshak Bey isim leri onun. İkinci ve üçüncü mesneviler. Gülistan. birçok karanlık n o k talar b ırak m ak sûretiyle ancak b ir kısm ını aydınlatabildiğim iz Kaygusuz'un eserleri husûsunda daha tâlihli sasmlabiliriz. Budalanâme. Kitâb-ı Miglâte ve Vücûdnâme tam âm en m ensur. Çünkü Onun bugüne k ad ar bilinen eserlerinin yanında. 20-30 kadar heceyle ya­ zılmış şiiri vardır. Saraynâme ve Dilgüşâ m an­ zum 4. Onun Dîvan’daki şiirleri iki s^üze yaklaşmaktadır. Bâzı şiirlerinde geçen Rum eli’ye âit yer ad la n ve Murad Han. Ayrıca Dolâbnâme adlı kasidesi ile iki terci’ ve iki terkîb-i bendini de onun m ürettep olm ayan dîvanı içinde m ütâlâa etm ek lâzım dır. B unların yüzde sekseni gazeldir. Birinci. 1494 târihinde istinsâh edilen Ankara Genel K îtaphğı’ndaki yazma ile 1501 târihinde is­ tinsah edilen Marburg nüshası da oldukça eski yazm alar olarak ve Kaygusuz’un eserlerinden çoğunu ihtivâ etmele­ ri dolayısiyle m ünhasıran tatm in k âr b ir çalışm a im kânı verm ektedirler. Çünkü onun on iki büyük eseri elim izdedir ve bunlardan bâzılannın pek çok nüshası vardır. Bu şiirler h er ne kad ar mecâzî m ânâlar ifâde edi­ yorsa da Kaygusuz’un Rum eli'de bulunm uş olduğunu gös­ terdikleri de m uhakkaktır. Îbnî Fenâri. S onra m uhtem elen tek rar Anadolu'ya ve belki de M ısır’a dönm üş olan Kaygusuz. Gevhemâme ve Minbemâme tam âm en manzum. Divân'daki şiirle­ rin. daha başka eserlerinin de olduğunu tesbit etm iş bulunuyoruz. 1444 yılında ölm üş olm alıdır. gazellerin pek çoğu İlâhî b ir vecd içinde yazılmış gi­ 298 . K aygusuz'un eserlerinden Dîvan.m ensur karışıktır. H ayatının.Anadolu'ya döndükten sonraki hayatını ancak bâzı şiir­ lerindeki kayıtlarından anlıyoruz.

M esnevilerde Kaygu­ suz. nefsi bilm ek. Kitâb-ı Miglâte. M uham m ed’dir ve eser onu m ethetm ek için kaleme alınm ıştır. Y azm alarda «mesnevi» başlığı altında Kaygusuz’un üç mesnevisi vardır. Âdem'in yaratılışını uzun uzun hikâye eder. Hece ile yazılanlar daha çok şathiye karakterindedir. B unlarda Kaygusuz ya T anrı’yla sam îm i bir şekilde konuşm akta. Budalanâme’de «akl-ı m aâş. bilhassa birinci mesnevide bulunur. B urada b ir derviş devamlı olarak uykuya dal­ 299 . «vahdet-1 vücûd» görüşünü. ya da dünyanın geçici zevklerine kapılan insanı alaycı b ir üslûpla anlatm aktadır. ezeldeki vahdet-i vücûdu an­ latm akla başlar. Kaygusuz'un m ensur eserleri. akl-ı m aâd. Baş­ langıçta. Bâzı şiirleri ise İlâhî ve n u tu k havasm dadır. deryâdan kenara atılan «gevher» teşbihiyle dile getirir. K âinatın ve Hz. yer y er lirik parçalar ihtivâ etm ekle b erâb er um ûm iyetle d id aktiktir. Tasavvu­ fun çeşitli konulan . Diyebiliriz ki b ü tü n şiirleri içinde en yüksek heyecan mesnevilerde. Gülistan. «Gevher»in canı Hz. yer yer son derece heyecanlı b ir üs­ lûpla dile getirilir. gönül. B unlardan İkincisi.bidir. «küçük mesnevi» başlığı altında da geçer ve öbürlerine nisbetle kısadır. m ürşid» gibi tasavvufî m eseleler anlatılır. kom pozisyon bakım ından oldukça değişiktir. 63 beyitlik kısa b ir m esnevidir. Minbemâme adlı 29 beyitlik küçük mesnevi nefsi bilm enin esas olduğu üzerine kurulm uştur. «lâ-mekân» ı. Gevhemâme. Kısas-ı enbiyâ kısa olarak anlatıldık­ tan sonra belirli b ir konu üzerinde durulm az. H er üç mesnevide de belli b ir konu olmayıp tasavvufî vecd ve heyecsın etrafm d a dönerler. lirizm in zirvesine ulaşır.

Baş. Ancak yer yer lirik söyleyişler taşır. bâzı dînî ve tasavvufî ve kozmik kavram lar arasında teş­ bihler yapan. Bu ilgi çekici eserde. Eserde dervişin zam an zam an söylediği şiirler. Manzum ve m ensur k a n şık eserlerinden Dilgüşâ. Vücûdnâme. Dîvan’ındaki gazel­ lerinin yüzde seksenini de yine aruzla kaleme alm ıştır. devlet tâcm a. B ir dervişin tasav­ vuf um delerini anlatm ası ile devam eden Dilgüşâ tamâmen tasavvufa hasredilm iştir. çoşkun b ir liriz­ m in ifâdesidirler. geçmişe ve geleceğe âit çizgiler tab lo lar «science fiction» ların zaman makinası» nı andırm aktadır. Bu bakım dan di­ ğer m anzum eserlerine nisbetle daha «kuru»dur. Hece ile yazılanlar. dünyaya gelm ekten m aksadın ibâdet etm ek ve Allah'ı tanım ak olduğu anlatılır. Daha sonra m ürşidin lüzum u anlatılır. hidâyet n ûrun a teşbih edilir. Bugüne kadarki um u­ mî kanâatin aksine o. Kaygusuz'un şeriat u n surlarına en çok yer verdiği eser Saraynâm e'dir. Saraynâm e'de «cîhan-saray» teşbihiyle yola çıkıla­ rak. Edebiyat târihlerinde ve antolojilerde daha çok bu şiirler yer aldığı için Kaygusuz. H er defasında karşılaştığı şeytanla mücâdeleye girip onu m ağlûp etm ektedir. b ir «aruz» şâiridir. ancak D îvan'm da bulunan 20-30 ka­ dar şiirdir. Binlerce beyitlik mesnevilerini aruzla yazdığı gibi. bâzan gelecekte «teferrüc» etm ektedir. insan vücûdunun çeşitli uzuvlarıyla. b ir hece şâiri sa­ nılm ıştır. 300 .m akta ve rüyâsında. bâzan geçmişte. Meselâ ka­ ra kış şeriata. alın. «vahdet-i vücûd» u anlatan uzun b ir mesnevi ile başlar. Çalışmamızın üçüncü bölüm ünde Kaygusuz'un eser­ lerini şekil bakım ından inceledik. Eserde uzun Farsça bölüm ler vardır. m ünâsebetler k uran b ir eserdir. yaz tarik ata benzetilir.

b ir ka­ sidesi (Dolabnâme).Arûzla yazdığı şiirlerde. iki terci-i bendi. he­ ceyle yazılan şiirlerinde şathiyeler hâkim dir. K arışık vezinler Kaygusuz’da pek azdır. Eski Anadolu Türkçesinin kelime hâzinesini ve gram er şekillerini olduğu gibi aksettirm ektedir. Ancak bu aruz aksaklıklarının bâzılarm ı o devirdeki telâffuz ile izah etm ek lâzımdır. iki terkîb-î bendi ve iki müstezâdı vardır. Kaygusuz. Bu nazım şekillerinden başka Kaygusuz'un. Onun çok kullandığı kelim eleri de ko­ nularına göre sıraladık. Onun aruzla yazılmış şiirlerinde de sık sık yarım kafiyelerin kullanılm ası. Kaygusuz’da tam ve zengin kafiyelerin yanında ya­ rım kafiyelere de bol bol rastlanır. Dîvan’ında bunlardan başka «3 fâilâtün 1 fâilün» «4 m üstef’ilün» ve «4 m efâîlün» vezinleri de sık kullanılır. bilhassa m esnevilerde he­ m en hem en tam âm en «mefâîlün m efâîlün faûlün» vezni ile «fâilâtün fâilâtün fâilün» veznini kullanır. tasavvufî um deleri işleyen Kaygusuz’un. Mesnevi ve gazellerde tasavvufî vecd ve heyecemı dile getiren. B unlar ara­ sında nutuk ve İlâhîlere de rastlanır. on birli şiirler pek azdır. Bâzen benzer sesler dahi Kaygusuz'da kafiye olarak kullanılabilm ektedir. Dil ve üslûp bölüm ünde Kaygusuz'daki bugüne göre arkaik kelim elerin pek çoğunu ve bâzı eski gram er şekil­ lerini gösterdik. 301 . Bilhas­ sa gazellerde redifin çok bol kullanılm ası ve belli bâzı fiillerle edatların redif olarak tercih edilmesi de Kaygu­ suz'un şiirini şekil bakım ından niteleyen unsurlardandır. îm âle ve zihâf Kaygusuz’da o ka­ dar çoktur ki bâzan şiirin vezni güçlükle bulunur. Hece'de yedili ve sekizli şiirler çoğunluktadır. halk şiirine yaklaşan b ir h usustur.

delil ve ispat yoluyla an­ latım a k ad ar b ü tü n anlatım tü rlerini kullanır. Mecaz. Dinin itikada. Ata sözleri ve deyimler. haset. Kaygusuz'un üslûbunda apayrı b ir yer işgal eder. Tekrir ve seciler. kullandığı m ecazlarla ilgili anahtar kelim eler. tasavvufun hareket n o k ta lan olarak ele alınır. ilk bakışta bu şiirlerin tasavvufî olduğu hissedilmez. Tasavvufun tem el um desi «vahdet-i vücûd» dur. H em en he­ m en bütü n dînî unsurlar. Dördüncü Bölümde Kaygusuz'un eserlerinde din ve tasavvuf konularını işledik. tasvir. öğüt verme gibi anlatım tarzlarının hepsi. O. dinin em ir ve nehiylerine m uhâlif değildir. Oha göre ezelde 302 . şiirlerin tasavvufî m âhiyetini ortaya koyar. riyâyı. ha­ set ve cimriliği bırakm ayan im an «tarikat» yoluna girip «hakikat» e ulaşam az. doğrudan doğruya anlatım dan. Namaz kılm am a it­ ham larına sert ve alaycı b ir üslûbla cevap verir. Ancak. onun san'atını sam im ileş­ tiren ve halka yaklaştıran unsurlardır. eserlerinde içiçe girm iş olarak yer alır. Ona göre. «Men arefe nefsehû» hadisi ile «ve hüve bikülli şey’in muhît» âyeti Kaygusuz’da. O. b ir kı­ sım tasavvufî şiirleri m ecazlarla kaleme alır. kibiri. Âyet ve hadisler de hep tasavvufî izahlar çerçevesinde ele alınm ıştır. sâfiyet. ibâdetlerin dış şekille­ riyle değil «hakikat» leriyle ilgilidir. Onların b irer kalıp olarak ele alınm asına itiraz eder. Aslında Kaygusuz. halk söyleyişleri. cimrilik gibi huyları ele alır. eserlerinde b aştan sona bu um deyi işler. Kaygusuz’un eserlerinde tasav­ vuf gözüyle ele alınm aktadır. Tahkiye. Ah­ lâk unsurlarından daha çok karakterle ilgili olan riyâ. ibâdete ve ah­ lâka dayanan unsurlarını ayrı ayrı ele aldık. O. tevâzu. mükâleme. ki­ bir. B unlar aynı zam anda insanın ta rik at yoluna girebilm e istidâdm ı gösteren huylardır. diğer eserlerinde rastladığım ız. O.Kaygusuz’un üslûbu çok hareketli ve çeşitlidir. bilhassa lirik söyleyişler sırasında kullanılır.

eser ve şiirlerinin m ik ta n itibariyle onun çok üstündedir. san’atı bakım ın­ dan ondan geri kalmadığı gibi. b ir «tekke şâiri» dir. «Kesret» içinde «vahdet». Y unus'un en eski m uakkiplerinden olan Kaygusuz. O. Kaygusuz. «isim ve sıfatlan kendi kendisine naz eyledi» ve «nâgâh (âniden)» «kün» emriyle kâinât yaratıldı. Ancak bu görünüş aldatıcıdır. Bu­ günkü «kesret» dünyası da yok olacak ve sonunda «ezel» de olduğu gibi «vahdet» e dönülecektir. «nişan» içinde «bînîşan» «ten» içinde «cân» gizlidir.m evcûdat birdi. Tasavvufî vecd ve heyecan bakım ından en az Y unus E m re kadar b a şa n h şiirler verm iştir. A Kaygusuz’un eserlerinin temeli tasavvuf'tur. «Nûr» olan b ir tek «zât» v ar idi. Ufak tefek bâzı kısım lar hâriç onun şiiri h er zam an üstün b ir seviye gösterir. Onun bütü n şiir ve nesirlerini bu gözle görmek lâzımdır. tasavvuf te­ rim leri sık sık geçer ve b u n lardan bilhassa m erâtib-i er­ baa ile evliya uzun uzun anlatılır. Ancak Kaygusuz. O. evUyâ. B ütün kâinât «zât» içinde gizli idi. bu görüşünü «herşey ona dönecektir» âyetiyle perçinleş­ tirir. On bin beyte yaklaşan şiiriyle ve on iki eseriyle ondan bize büyük b ir m iras kal­ m ıştır. alaycı ve sam îm i b ir üslûpla T ann'yla konuş­ 303 . M erâtib-i erbaa. eserlerinin bu cesâm eti içinde kaybolmaz. «Zât»ma «tecellî» etti. Diğer şiirlerine nisbetle az olan şathiyeleri ona bu sâhada bam başka b ir mevki verir. Aslında bütü n kâinât birdir. teferrüc vb. âlem ve âlemdeki bütün haller birer «nakış» ve «sûret ten ib ârettir. îm anından ve Allah'ın b ir parçası olduğundan em în ola­ rak rahat. ke­ lim enin tam m ânâsıyla b ir «tasavvuf ışâiri». sâhanm öncüsüdür. Böylece «vahdet» ten «kesret» doğdu. Allah’m d îd â n n ı görm e (rü 'y etu llah ) tnes'elesi de Kaygusuz'un eserlerinde bâzan derin b ir vecd içinde an­ latılır.

B ektâşî dergâhları tarafın d an benim senm iş. Eserlerinin pek çok yazm alarının h a ttâ Budalanâm e’nin taş basm alarının m evcut oluşu. Ancak kendisinden sonra derin te sir­ ler b ırakan b ir şahıs etrafın d a m enâkıbnâm e teşekkül edebilir. M arburg nüshasında m ürettep olm asa da b ir «divân» olarak topluca yer aldığı gibi çeşitli şiir m ecm ûalannda sık sık kaydedilm iştir.ması. M ısır'daki Bektâşi tekkesinin ku­ rucusu olarak Kaygusuz Abdal'ı gösterir. beng gibi u n su rlar onun Bektaşilerce çok sevilmesine ve tutulm asına sebep olm uştur. b u ­ günkü m ânâda B ektâşî olm asa dahi. 304 . 2. esrar. Şiirleri. eserlerindeki Hz. M ısır'daki K asrü’l-ayn tekkesinin son şeyhlerin­ den olan Ahmet S im Baba. din dışı gibi görünen çapkınca şiirleri. Budalanâm e. Kaygusuz'un tesirini gösterıen b ir diğer husus. eserleri yazılmış ve okunm uştur. defâlarca istinsah edilm iştir. 3. b u tekkenin şeyhleri ile ilgili olarak verdiği listede. m enâkıbnâm e’dir. K endisinden sonra eserleri. âd etâ mo­ d e m sürrealist şiirler intibâm ı uyandırır. Kaygusuz. Ali sevgisi. 1. onun M ısır'daki B ektaşilik üzerinde derin b ir tesir yaptığını gösteriyor. Vücûdnâm e. Kaygusuz’un ken­ disinden sonra gördüğü alâkanın ve tesirlerinin en açık delilidir. mey. Elm alI'daki Abdal Mûsâ tekkesinde şifâhî olarak ya­ şam ası ay n ca dikkat çekicidir. Bu m enâkıbnâm elerin birçok nüshaları olduğu gibi. Allah ile senli benli konuşm ası. mecâzen İlâ­ hi aşkı ifâde eden şarab. Dilgüşâ gibi eserlerinin pek çok yazması mev­ cu ttu r. çok zor an­ laşılan tasavvufî m uh tev âlan düşünülm ezse. Onun tesirlerini çeşitli bakım lardan m üşâhede etm e­ miz m üm kündür. Ahmer S im B aba'nm eseri.

E srâ r Dede. s. Kaygusuz'a hem M ısır’daki M ukattam dağında. Bu vesile ile benzerlerinin de b u şekilde ele alındığı takdirde fark lı neticelere varılabileceğini söy­ lemek m üm kündür.ekke şâirleri arasında «Kaygusuz» adının daha da yaygın placağı sebebiyledir ki bu. s. K aygusuz Vize’U Alâeddin. şâirim izin tesirinin ne­ relere ve hangi târihlere uzandığını gösterm esi bakım ın­ dan son derece ilgi çekicidir. kendisinden sonra bâzı şâirlerin onun adını ve m ahlasını kullanm asıdır. onun ehem m iyetini eserleri­ nin b ü tü n ü üzerinde yaptığım ız b u çalışm a ile ortaya koymaya çalıştık. 1) 2) A. 305 . nisbeten ha­ kiki şahsiyetini Edebiyat Tarihi içindeki yerine koyduğu­ m uzu sanıyoruz. Demek oluyor ki Kaygusuz Abdal. onun tesirinin b ir başka deli­ ld ir. İstanbul 1932. G örüldüğü gibi. 131. T ürk Tekke Edebiy atı’nm en m ühim sim alarından biri. Dîvân-ı Belâgat. asır B ayram î şâirlerinden Ahmet Sârban ve onun halifesi Vizeli Alâeddin «Kaygusuz» mahlâsını kullanırlar. 5.j 4. îşte biz. günümüze k ad ar bilinegelen Kay­ gusuz Abdal’ın şahsiyetinden farklı olarak. h a ttâ bâzı bakım ­ lardan birincisidir. Kaygusuz’u n tesirini gösteren b ir başka husus. 15. XVI. Gölpmarlı. \ hem de E lm ah'm n Tekke köjründeki Abdal M ûsâ türbe\ sinde m ezar isnat edilmesi. 1872’de ölm üş ve m ezarı K aracaahm et’de ojan b ir şeyhin m ezar taşında bile «Kaygusuz İbrâhîm»^^ ve yine 1311/1893'de vefatına tâ rih düşürülen melâm î dervişin adı da «Kaygusuz» olarak kayıtlıdır ^ Böylece b u ‘ |. İstanbul 1257.

B İ B L İ Y O G R A F Y A A) KAYGUSUZ ABDAL’IN ESERLERİ (K ütüphânelerde bulunan Y azm alar)
Budalanâme : A nkara Genel Ktp., nu : 169/7, v. 72)b - 9Sa. : A nkara Genel Ktp., nu : 647, s. 1 - 31. : A nkara Genel Ktp., nu : 1397, s. 1 - 75. » DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 1079. : DTCF, tsm âil Sâib I, nu : 5413, v. 15b 51b. : DTCF. Üniversite, nu ; A - 14, s. 1 - 56. : DTCF. Üniversite, nu : A - 385, 1-65. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1321, s. 91 - 177. : İstanbul Belediye Ktp., O. Ergin Böl., nu : 1890, 1 -1 6 . : İstanbul üniversite Ktp., nu : 4105, v. Ib - 15b. : K ütahya Vahid P aşa Ktp., nu : 1346. : Millet Kpt., AU Em îri Böl., nu : 909, v. Ib - 46b. : Millet Ktp., Ali Btolrl Böl., nu : 909, s. 1 -61, (m atbu ?). : Millet Ktp., Ali Em îri Böl., nu : 910, s. 1 - 53, (m atbu ?). : Ms. or. oct. 2736/4, Staatsbibiiothek, M arburg, v. 141b-183a. ; Ms. or. oct. 3054, Staatsbibiiothek, Marburg, v. 2b-26a. : Pertsch, 68, 35, 3., P ertsch Goethe., 78. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2367/4, v. 58b-68a. : Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2736/2, v. 47b-66a.

i

306

Budalanâme

Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 2846/2, V. 55b - 86b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. lb -2 9 b . Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3908/5, V. 87a - 102t>. Süleymâniye Ktp., H. H ayrullah Efendi Böl., nu : 55/4, V. 76b - 94a. Süleymâniye Ktp., H. Hüsnü P aşa BÖL, nu ; 777/9, V. 61b-90a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 41/1, V. 1 -6 . Süleymâniye Ktp., İzm ir Böl., nu : 802/3, V. 94b-116a. Viyana Millî Ktp., Flügel m , 439, Nr. 1993, I B l. V. lv - 1 4 r . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 1 -5 4 . A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 3 - 43. A nkara Genel Ktp., nu : 698/2 DTCF, üniversite., nu : A - 281 E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824 İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 398 İstanbul Belediye Ktp., M. Cevdet Böl., K. 216, V. 44b-84b. Ms. or. oct. Staatsbibliothek M arburg, nu ; 61, V. 40b- 72a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek Marburg, V. 211b-260b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 35a - 64b. Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2 4 6 8 /V n , v. 363b-394b. Nûruosmaniye İKtp., nu : 4904, v. 160a - 120'b. Süleymâniye Ktp., Düglimlü Baba Böl., nu : 411/1 -2, V. 80b - 107b. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, nu : 25a - 62b. Süleymâniye Ktp., İzm irli Ism âil H akkı Böl. nu : 3692/6, V. 32a-33b.

Dilgüşâ

307

Dîvan

»

E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b - 340b. İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. Menâkıbnâme, s. 3 7 -3 9 (Husûsi Ktp.) Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. İstanbul Millet Ktp.. Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P aşa Böl., nu : 19, V. 21a-22ib. Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Kogruşlar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu : 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, M arburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg-in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-46b.

Dolabnâme

>

Gevhernâme

Gülistan

Kitâb-% M igUte

> »

308

Meanevî-4 Baba Kaygv^ues Mesnevi Evvel : : : : : : ; : Mesnevt-i Sdni : » > : : > ; : Mesnevt-i Sâlia : > > : » » : : : M inbemûme
3>

; : : : : : :

Saraynâme
s >

A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğ^ümlü B aba Böl., nu : 411/1, V. Ib - 25a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu ; 645, s. 247 - 263. İstanbul Millet Ktp., Ali Em lrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibllothek, M arburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a-42a. E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 142 - 248. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 - 188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, M arburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a - 82b.

309

Divan

: E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 288b-340b. ; İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 102a - 143a. : Menâkıbnâjne, s. 37- 39 (Husûsi Ktp.) : Mevlânâ Müzesi Ktp., nu : 2467/XXII, v. 81b-83b. : İstanbul Millet Ktp.. Ali Emîrl (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 25a - 26a. : Süleymâniye Ktp., Pertev P aşa Böl., nu :619/29, V. 199a-b. ; E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. ; Menâkıbnâme, s. 3 1 -3 5 (Husûsi Ktp.) : İstanbul Millet Ktp., Ali Em îrı (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 22b - 24a. : Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 105a-107a. : Süleymâniye Ktp., Hâgim Paşa Böl., nu : 19, V. 21a-22t). : Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., K ofuglar Böl., nu : 950, v. Ib - 7b. : : : ; A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. !54 - 142. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 43 -108. A nkara Genel Ktp., nu ; 824/1, v. 2a - 75a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 140a-210b. A nkara Genel Ktp., nu : 824/2, v. 75b - 104b. İstanbul Millet Ktp., Ali Em tri (Manzum E serler) Blm., nu : 797, v. 143b - 168b. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, İstanbul Belediye Ktp., O. Erg^in Böl., nu : 663, s. 139-209. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl,, nu :411/2, V. 108b-130b. Süleymâniye Ktp., H. Mahmud Efendi Böl., nu : 3040, V. 29b-4©b.

Doldbnâme

»

Gevhernâme

Gülistan

>

Kitâb-ı M igUte

308

Meanevi-i Baba Kaygusust Mesnevi E vvei : A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 249 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, a. 188 - 231. A nkara Genel Ktp., nu : 805/1, nu : Ib - 25a. İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu : 1407, s. 1-33. İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 65a - 92a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 71b-105a. Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. lb -2 5 a . Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu :19, V. lb -2 0 b . A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 306 - 328. Mesnevt-i 8dni A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 231 - 247. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) Blm., nu : 797, v. 102b - 112a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 107a-120a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P ava Böl., nu : 19, V. 63a-71b. Mesnevî-i Sâlis A nkara Genel Ktp., nu ; 167, s. 329 - 351. A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 247 - 263. > > İstanbul Millet Ktp., Ali Em îri (Manzum Eserler) » > Blm., nu : 797, v. 93b - 102a. Ms. or. oct. 4044. Staatsbibliothek, Marburg, V. 122a-134a. Süleymâniye Ktp., Hâşim P a şa Böl., nu : 19, V. 35a - 42a. Minbemâme E tnografya Müzesi Ktp., nu : 17824. Menâkıbnâme, s. 4 9 -5 0 (Husûsi Ktp.) > İstanbul Millet Ktp., Ali Emîri (Manzum Eserler) Blm., nu ; 797, v. 33a - b. A nkara Genel Ktp., nu : 167, s. 142 - 248. Saraynâme A nkara Genel Ktp., nu : 645, s. 109 -188. Ms. or. oct. 4044 Staatsbibliothek, Marburg, V. lb -6 9 b . Süleymâniye Ktp., Düğümlü Baba Böl., nu : 411/1, V. 32a-82b.

309

Vücûdnâme > » » » »

: İstanbul Belediye Ktp., O. E rgin Böl., nu ; 1321, s. 178-197. : İstanbul Üniversite Ktp., nu : 6817, v. 3b - 16a. : Millet Ktp., AU Em îri Böl., nu ; 909, v. 38b - 47a. : Ms. or quart. Tübinger Depot der StaatsbibUotlıek, nu : 1494, Teil 2, v. 29b - 35b. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektaş K tp.), nu : 621. : A nkara Genel Ktp., (Hacı Bektag K tp.), nu : 667.

310

İstanbul 1340/ 1921. : Mir’atü’I-M ekâsıd fi Def’il-MefâMd. W alter 311 . A-hıned S im Baba Akalın. : The B ektashi of DeruAshes. 2. : Kaygusuz AbdaVtrı Gevher . Der. 1. T ürk Yurdu.Riadletü’I . İstanbul 1968. VII. îlhan Birge. 10.nâme’si.Mahrûae. İstanbul tab ’ı 1332. : B ektâ^ilik Edebiyatı. : Abdal Müsd Tekkesi. îlhaK A^ıkpaşazâde Tarihi Atalay. C. Caferoğlu özel Sayısı. John Kingsley Björkmaıı. İstanbul 1971. Sayı .Bektaşiyye b . İzâhlt Türk H alk Edebiyatı Antolo­ jisi. : Resimli T ürk Edebiyatı Tarihi.Tarİkati 7 . Türk Ta­ rih Kongresi. Türk Ta­ rih Encümeni Mecmuası. 5. Faslkül 1.B) UMUMÎ BİBLİYOGRAFYA A. : Bektagi S%m. Eundammıta II. : Die Altosmanisehe Literatür. İstanbul 1293-.Müsned.A liyyeti ’l . baskı Kahire 1939. İstanbul 1340. Fak. : F&tih Zamanında Teke tli. C.. . Ed. K ehm ct Akçay. Besim Baha Sâid Banarh. A nkara 1972. Yıl : 1927. Saâdet 1327. Kahire 1343.Uıart ’l . Ahmet R if a t Aihmet Rıfkı. : er . A. London 1965. ty. NUıad Sâmi Başgöz. Yayını. A nkara 1979.hmed tbni Hanbel A.hmed Refik : el . A. : Bektaşiler. Wiesbaden 1964.A hm ediyye ft Târihi ’t . nu : 79/2.

C. T ürk EdeUyaU Târihi. İstanbul 1935. İstanbul 1941. İstanbul 1955. Pundamertr to II. : Bektaşi Tomart ve Nefesleri. C. İstanbul 1930.MeânVdeki Türkçe Şiirler. N-FıratU. İzahh Osmanh Târihi Kronolojisi. Şükrü > Ergin. 1 . 2. Amil Cunbur. VVİesbaden 1964. 312 . A nkara 1943. : Sultan II. İstanbul 1949. : K ur’an-t HaJcîm ve Meâl-i Kerim C. Boratav. Türk Şâirleri. yüs yıldan K al­ m a B ir Mecmûa. : Gülşehri île Kaygusuz Abdal’m Şiir­ lerini Kapsayan XV. İstanbul 1938. m . İstanbul 1958. Bektaşi Şâirleri ve K e fe le ri. İstanbul 1936. 1 -3 .IV.1972.Boratav. M uhtar Yahya » Elçi». h a lAtt&rature dea ’aş%q. Sayı : 3 . Murad Devri Mesnevileri. Pertev Nâlli : Zaman Zaman İçinde. : İzâhh Haile Şiiri Antolojisi. : B ektaşi Şâirleri. A nka­ ra 1977. M üjgan Dânigmend. 1. t H alk Edebiyatı Araştırmadan. Sadeddin Nüzhet H alk Edebiyatı Antolojisi. : OsmanlI. C. İstanbul 1957. TD K urultayı’nda Okunan Bilimsel Bildiriler. H aşan Basri Çelebioğlu. İstanbul 1971 . tsm âil Hâml Daglı. . : Güldeste-i Riyâz-t îrfan. H. İstanbul 1975. An­ k a ra 1963. Müellifleri.. 1976. : Câmiü ’l .4. M uharrem Ergun.m . İstanbul 1931. V. K aygusuz Abdal. Doçentlik Tezi (Basılmadı). Bursa 1302. C. l . X. 3> » BursalI Beliğ BursalI Mehmed Tâhir Çantay. bas­ la. TDED. C. 1 . P.I I I .

C. İstanbul 1940. İs­ tanbul 1977. Vizeli Alâeddin. C. A levî . İstanbul 1961. S.10.s.Eröz. K aygusuz Abdal . Nefesleri. İstanbul 1927. TD H alk Edebiyatı özel Sajası. 9 . Pisidien und L ykien im Spatm itteldlter. İstanbul M elâmilik ve Melâminler. Plemming. 3 . Türkische Handsrhriften. : Landschaftsgeschıchte von Pamphylien. H ayat Mecmûası. IstEinbul 1953. Yunus E m re ve Tasavvuf. Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi. 1314. A ntalya 1948. Orhan Şâtk : K aygusuz Abdal ve Simâtiyeleri. Sayı : 17. Sayı : 13 . A ntalya Târihi III. T ürk Folkloru. 313 . İs­ tanbul 1972. M ehmet Erten. 3 . İstanbul A ntalya Vilâyeti Târihi II.5 . İstanbul Sölpmarh. İstanbul 1931. Süleyman F ikri : Türkiye’de A levilik ve B ek ta ^lik . Gökyay. Earar Dede Efendi Evliyâ Çelebi Pındıko&lu.B ektaşi 1963. 3-5 Eylül 1980. : Peyâhatname.K ul H im m et . Târihi I. Sayı : 207. Abdülbâki > » K aygusuz Abdal. XIX. VVlesbaden 1968. An­ k a ra 1968. İstanbul 1257. Wlesbaden 1964.Ha­ ta y’ ı. : A ntalya lAvâst 1338 -1340. Ziyâeddin F. De­ İstanbul : Sergüseşt-i K aygusuz Abdal.6 K oygusuz. B arbara : Divân-x Belagat Unvân-ı Esrâr de Efendi. Teil n.

J. 1-3. (Ter. Wiesbaden 1961. İstanbul 1965 . 2. Hallauer.H a fa . İstanbul 1927. Teil II. Ahm et Kocatürk. C. R.Dichtung. Geschichte der osmanischen Dichtkunts bis auf «nsere Zeit. M. A nkara 1970. K ültür Bakanhgı.12/1. C. T ürk Kültürü. Sayı : 9. Yıl : XVII.Adûnî tz. : T ürk Edebiyatı. Sayı : 197. K aygusuz Abdal’ın Çağatayça Bir Gazeli. İstanbul 1928. İstanbul 1977. el . : Türk Edebiyatı Târihi. C. . Millî Kültür. A nkara 1978. Şu­ b at 1981. F ahir tz. Hıfzı Tevfik-Hammamlzâde : Türh Edebiyat* Numûneleri. Vasfi Mahir : Tâcü ’t-Tevârih.1974. 2. : Tasavvuf. : C. 3 Besth 1837. : K e ş fü ’I. H. Mair Hasluck. S. Jakob Hammer . İstanbul 1969. Götz. K aygusuz Abdal’ın Eserlerinde Baz% Tasavvufî Terimler. H aleb? : Türle Edebiyatında N esir I. Hoca Sa’deddin tslâm Ansiklopedisi tsmâil b. A bdurrahm an : Tiirkische Handschriften. A nkara 1979. Yıl : XVII. İs­ tanbul 1964. Hulûsi) Kabakh. Wien 1972 (D oktora Tezi). Bd. İbrahim hin Edhem. T ekke Şiiri Antolojisi. : B e k ta ^ lik Tetkikleri. T ürk K ültürü. 314 . 31-33. : Die Vita des Basel 1925. . Sayı : 194. nam entlich jener des 16 jhdt’s. 1 .Purgstall. ’AU in der Bektaschi . Manfred Güzel. A nkara 1955. İstanbul 1279.Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyim­ ler ve Atasözleri. K aygusuz Abdal’ın Vücûdnâme’si üzen n e. İstanbul 1973.

Th B üyük Türkiye Tarihi. A nkara 1973.Eraydın. OsmanlI îm paratorluğu’nun Kurulu­ şu. ftadloff. TM. N .n . 1. A nkara 1972. S. Mehmed Fuad Ahdal Mûsâ. Peyâm-ı Edebi. I . Tevfik Pekolcay.16. Proben der Volksliteratur der nördlischen türkischen Stam m e. T ürk Edebiyatında ilk M utasavvıf­ lar. A nkara 1976. Edebiyat Târihi Dersleri. T ürk Edebiyatı Târihi. İstanbul 1935. 1 -14. İstanbul 1928. §ubat 1973 Türk H alk Edebiyatı Ansiklopedisi. S. : T ürk H alk Şiirinin Şekil ve Nevileri.i n . nu : 37. C. : Die altesten Türkischen M ystiker. 8 Ma­ yıs 1330/21 Mayıs 1914. Mihrab. YTM . İstan ­ bul 1962.3 . 315 . İstanbul 1943.2 . İslâmî T ürk Edebiyatı. İstanbul 1935. Yıl : 1. 3. 1933.Köprülü. Ahmed T alat Oytan. N . F. C. Kadriye üevend. Tevfik Menzel. K aygusuz Sultan ve A zm i Baba H ak­ kında.. VIII. ü m m e t Çağı Edebiyatı. 15 . basla. İsta n ­ bul 1939. Dîvan Edebiyatı. S a y ı. 4 (1925). 1924 (Temmuz 1340). Agah Sırrı Mısır’da B ektaşilik. W. Rıza. 1 . İstan ­ bul 1975. Sayı . In : BDMG 79. 1. 124. IV. Anadolu’da T ü rk Dili ve Edehiyattm n Tekamülüne V m ûm î Bir Bakış. baskı. C. C. öztuna. İs­ tanbul 1977-1979. : Eektaşiliğin tç Yüzü. A nkara 1962. Leipzig 1874. Hüseyin. C. 1 . Yılmaz Onay. M. 2. C. K aygusuz Sultan’da Bir N evroz Sa­ bahı. T ürk Kültürü.

Türk Folklor A raşttrm alan Dergisi. 316 . V.Pir Sultan A b­ dal.V .1977.8. I . §akâytk-t Nûm aniye (Edirneli Mecdî Efendi tercüm esi). I. 1-27. İstan ­ bul 1977. C. C.Eli ve TekeoğUUart maddesi lA. Muhammed b. Bd. İstanbul 1949-1950. el . K aygusus Abdal B akktnda Etüdler I . Gaybi Bey. T eke . T eke . Sa 3n : 7 . es-Sehâvî Muhammed F. Alâiye maddesi. Hacı B ektaşi Veli ve B ektaşilik. C. H. A nkara 1972. 2. İstanbul 1277. C.. No : 5. Türk BlUk Revüsü. Anadolu Beylikleri. H.Ahbar.V n . 5. V ahit LütfI Schlmmel. A nkara 1969. 1 . A.EU ve TekeoğuUan. Bonn. ÎA. Bedri Nur. 2. Uzunçarşıh. Tarih E nstitüsü Derg-isi. Tekindağ. Die Bekehrung dea Kaighuauz einer türkischen Heiligenvita. C. OsmanlI Tarihi. (basılm am ıştır).Eosene. I n : Schweizerisches Arschlv fü r Volkskunde. Mükrimin Halil er . K itâbeler II. Drei Türkische M ystiker Yunus Em~ re . İstanbul 1299. İstanbul 1968 . Kaygxısuz Abdal. A nkara 1976. Yıl : 1935.Lü’lü ve ’I . 47 (1951). ta b ’ı.Mes’ûd. Abdülbâki Mustafa ÂU Noyan. Rudolf Türk Ansiklopedisi Türk Dünyası El Kitabı. İstanbul 1965.M dkâsıdu ’I . : el . Kahire ? Künhü. İstanbul 1929. t. H eft 48.K aygusuz Abdal . 1.Mercân. Şehabeddin Tschudi. C. Bonn Oktober 1962. Kahire 1956. Yinanç. 1. 12/1.Râid. İstanbul 1920. A nnam arla Şânizâde Taşköprülüzâde. Türk Ansiklopedisi. Deutsch . M lttellungen. Kâhire’de B ektaşi Tekyesinde B ir Marvuskıri. A. Târih-i ^ânlzade. C.Türklache Gesellschaft E. Beyrut 1927. Rıza Salcı.

108. 305. 65. 26. 62. 61. 86. 304. 25. 41. 44. 28. Akıncı eri : 207. Âhiret marasilanndan emin olasın : 123. Ab-ı hayvân : 155. 35. 265. 23. A bdal Mûsâ’ya K ul oldı cândan : 63. 36. Ahmed F ak ih : 19. 84. 35. 31. 169 Adaletle hükm etm ek : 257. 87. Ahmedî : 20. Ab-ı h ayat : 113. 304. 79. Adem (Peygam ber): 128. A hm et KabakU : 58. Ahî Devlethân Zâviyesi : 24. 86. 30. Abdullah el-Mag-averî : 85. Adem. 64. A bdal Müsâ Asitânesi : 24. 93. 34. 46. Abdal M ûsffya intisab e d i^ : 70. 25. 133. Akçainiş Köyü : 33. 38. Ahm ed Yesevİ : 17. Ahm ed S t m Baba : 59. 39. 49. Ahm ed’ûn alnında nür : 110. 165. 45. 24. 74. 63. 164. 59. 296. 26. A kça-(B ir akçayı atasından azîz tu ta r): 119. 40. 286. Ahm ed Sârbân : 305. Ahiler : 16. adem-1 takayyüd : 124. 299. Adem dom : 283. 77. 88. 42. 47. 317 .i n d e k s Abdal Müsâ : 25. 18. âlemin aynasıdır . 56. 284. 297. Adem’e secde etm işlerdi : 114. 33.

âlem-i K ül vücûcl-t cân ben oldum . 15. Alâiye Beği K aram anogullanndan Yûsuf : 72. 303. 87. 87. Alâeddin GayU (Kaygusuz Abdal) : 26. Akl-ı m a’âd : 122. Alâiye Sancağı Beği : 26. . 122. . 87. Alâeddin Ali îbni Fenârî : 57. 40. 128. A llah’a varm a yollan : 260. 32. 71. 207. A lâiye Beği HüsâmedtMn M ahmûd : 72. 294. 262. 74. 63. 134. 73. Alâiye ve M anavgat Em irleri : 27. 35. Ali (Hz. 126. Akl-ı m a’âş . 318 . Alâiye beğlerinin Selçuklu neslinden . Akşam (A hşam ) namazai : 243. 296. Âlimler Nebilerin vârisleridir : 259. 304. 132. Alevî-Türkmen B abalan : 11. 21. 33. Allah h er şeyi m uhîttir . Ali bin Ahmed bin E m ir Ali : 92. âlemü’l-esrâr : 265. . 74. 297. Akl-ı Kül : 238. âlem aşk ile zuhura gelm iştir : 119. 87. 75. Alp-Erenler : 3. âlemü’l-esrâr . Alâiye : 4. 135. 77. 79. A li): 131.Akın çeri : 160. 70. 66. 150. 39. 86. 229. 87. Aîlah’in her yerde tecellîsi : 112. AUah’m didûrmı görm ek : 285. Alâeddin bin yûsuf . Allah’ın Peygamberlerde tecellisi : 109. 126. Allah K a v ra m ı: 216. Alâeddin bin yûsuf : 74. 29. Alâlye’yi fetheden Selçuklu Sultânı Alaedcin Keykûbad : 73. 35. 14. 297.

A rafat D a|:ı’nda buluştular : 107. A nayı hana kıa eyledi : 125. 5. Aşık olsam adum tenbel Alâyi : 74. A rif AU : 20. 14. Aşk eri : 144. 200. 23. 166. 7. A ntalya Müzesi : 22. 119.Am u hâa : 150. 2. A nkara’h Mehmed oğlu M ustafa : 19. 75. A tla eşek aynı değüldir : 113. 20. 117. 126. 201. 151. A ntalya YivU Câmi-i : 22. Anadolu Selçukluları : 1. aseZ olurstn her petekde : 265. 64. 6. 15. 26. Anadolu Türklüg-ü : 10. 14. 208. 17. Aşiyan gezdim : 126. Aşk denizi : 188. 7. Anadolu : 1. 12. A ta arpa. A ta y ı hana oğul eyledi : 125. A şk He cihân oldı m ünevver : 116. Â ş k (’ışk) mevGİ yine boşumdan a ş d t: 114. 143. 294. 190. A şık feryâd u âh itm eli : 112. 87. 11. A rş seyrânım : 128. 4. 319 . 87. A rifler Sohbeti : 122. A ta yurdu olan Alâlye : 79. 266. 114. 242. Arş-ı âla : 135. 198. 195. A tasözleri : 117. 12. gönülde m esken tutm u ştu r : 117. 117. Ana rahm i : 125. A ntalya : 1. A naya ten i k ız eyledi : 125. Andellb vahdet güllne : 188. 301. Anûsır-ı erbaa : 108. 290. 168. 81 vd. Aşk gönül içinde deUldir . sığıra samMn gerek : 210. 190. 195. Ü5. Â şk. 263. 213. 128. 13. Aşık P aşa : 18. 169. Asi N ehri : 55> A^kC ışk): 116. 3. 192. 21. 25. 2. A rkaik Kelimeler : 182. 22.

bâde . Bektaşî şâirleri : 84.Yakîn : 295. B attal Gâzi : 54. B ayram Namazı : 243. 250. Azazil : 130. Battdt-nâm e : 19.nûşun : 233. A ybım yüzine urma» : 248. bahr-ı recez : 153. 223. 251. Ayne’l . Bâz-nâme : 19. 320 .yağ çeşmeleri : 40. 192. bahil : 187.104. 285. Baykuş : 113. bahr-ı m uhît : 140. Ayne’l . 277. Avcı zağarı : 127. A ttik a ve Mora Seferi : 9. 222. Bâlî zaviyesi : 24. Flem m ing : 60. Başkent (B ursa’m n B aşkent oluşu) : 8. Baltasi G e d ik : 39. Barçmiı Mehmetoğlu Mahmûd : 19. 304. Nihad Sâmi : 60. 87. 305. 11. 78. bahr-ı hezec : 153. Baba Resûlullah : 11.A tta r (Feridüddîn-i A ttar) : 20. bedr-i m âh : 154. 221. Bektaşî şeyhi : 84. Bektaşî an’aneleri . Bektaşîlik : 26. bebür : 30. 109. Babâller isyâm : 5.B ak ara : 221. 294. A vlan üstine : 164 A vşar boyu : 6. balım dolısı : 50. Bal . B arbara. B ayram îlik : 26. Ayetlerimizi onlara göstereceğiz : 257. Banarlı. bahr-ı rem el : 153.

122. bezm^i elest : 255. Bilmediğin sözü söyleme . Cân ü dil^ârâmun. 242. . Beykozlu peçenek : 133. B ursa F ethi : 59. 96. . B eş va k it namaz : 105. BursalI Beliğ : 64. Bulak iskelesi : 47. 294. Bâyezid-i Bistam i : 127. : 110. 174. Budalanâme : 91. bekri bigi : 165. Bülbüle gülzâr gerek : 175. bigi : 198. 205. 163. Bilenlerle btlmiyenler bir olur m u T : 257. Beyt-i H ak didl gönle M ustafa . boza düzdi : 125. B i-küm şey’in m uhit : 197. Bülbüle gülistan : 113. buğdayı yemeleri : 107. .Beglerim iz A vlan üstine : 152. Câz u ayyar : 206. Bülbül : 113. birlik : 111. buğ-day yetiştirm eyi öğretti : 108. 246. 297. 121. burçlar . . 192.vd. 303. 294. 294.Düvel : 73. 277. börk : 199. 98. 245. büryan getü r : 162. . 151. 100. 99. ber . 137. 61. beyâbân : 193. 159. Bugün bana b ir başacuk : 177. 275. 114. Câmiü’d . 118. B itm eyecek yere tohum u ekm egü : 209. 298. bendedür : 129.dâr : 294. Câhile kar§u yum uşak : 126. benk ile seyretm eğe : 177. 272. 156. Buğday : 191. 191. 197. 231. B ir kaz aldım ben kartdem : 152. 129. bî-nişân : 281. 200. 255. 304. Behlül D ânâ : 133. 262. 176. 208. 321 . 299. : 157.

nâm e : 19. delil ü bürhân : 199. 128. 67. Cism ü sûret : 280. Defter-i Evkâf-ı Vilâyet-i Teke : 23. D efter-i Sâdık : 122. Dânişmend . 322 . M uhtar Yahyâ : 27. Cuma Namazı : 243. 57. Cehennem kavram ı : 234. 302. Çatal Derbendi : 39. 147. 265. Budalânam e maddesine. 73. delîl (evliyâ) : 115. 66. Çobanogrlu Dem irtaş : 8. 280. Ç arh devrânım : 128. Câmiü’l . Çerende gâh perende oldum . Cimri : 247.nâme : 19. Çarşı . Dağlı. 123. Çınar ağacı : 45. 285. Çin ü H ıtây’ı : 153. Cennetü’l . 58. 119.Mevâ : 135.N ezâlr : 60. Cennet kavram ı : 234.sipâhi : 110. 7. Cebrâil : 220. Delîl-i Budala : bakınız. 143. Celâliler Tekkesi : 85.darb : 295.Meânî : 95. 300. 20. Çepnî Kabilesi : 10. 290.m ahalle . Delilsiz bu yola kimesne gitm ez : 115. Celâleddin H arezm şah : 4. Cüneyd-i Bağdadî : 294. Cin : 275. 22. Çeşnigîrler : 49. 250. D em irtaş ve Sülemiş : 6. 75.Câmiü’n . Cihan kubbe misâli : 123. 65. Çeng ile ney : 118. Çirmen meydan m uharebesi : 9. Çeşm-i siyâh . 125.bâzar . Çarh-ı felek çenberl : 160. Çarh . Ç ar . cüvân : 168. 74. D âstân-ı Sultan Mahmûd : 19. 221. dellâl olup satdum : 125. 186.

194. Domuz eti : 246. Donuzları korkudur : 161. 105. Deveyinen ev içinde seyr olmaz : 117. 104. Dînî . Dolabın sorusu ve cevâbı : 105. Dîvan : 20. 290. Dicle Irm ağı : 133. 287. 206. . deve tepme : 124. 60. Dillerden Türk dilini biUrüz : 145. dükkan : 206. 61. 208. 130. 141. dünya : 65. 96. 238. 200. Dur Dağı : 38. durugel yatm a iy sâkî : 157. 100. 119. 188. 122. Dilgüşa : 29. Derviş Ali Horasânî : 93. duhul gibi : 220. Dolâb-ı Muhammedi : 55. 99. 155. derviş ö« yolum gözetmeli : 112. . : 65. Dolab gibi döndürdi : 124. dünyaya gelmeyi. 298.tasavvufî esaslar : 16. . 93. Derviş : 132. duhul çalmagıl . . Derviş N azif : 93. 266. deniz ve gevher . 304. 75. D ört Kapı : 224. 298. . 99.demürci : 125. 104. Dört melek : 138. 285. dertli gözler : 193. 301.Dolab-nâme : 55. 64. Dolab . 210. Düâü’l . Deyyâr . 58. devenün büyüğüne. 90. 284. Dolunay : 124. 170. 95. 79. 98. 113. 290. 102. . Dokuz felek : 190. 91. der ü dîvar : 196. 57. 298. Deve yükin çekeMImez karınca : 209.Kunût : 94. 193. Dinle imdi şu ben heni öğeyin : 177. 101. 304. dudağın kemerlendirürler : 127. 70. Din yolunun dikenleri ve halkın çirkin ko ku lan : 127. 285. 300. 194. 267. 302. 323 . 144. derd ü belâsı : 34. . 170.

ehl-i dil : 106. 305. 179. 24. Eleyli (Alaylı) Gaybî bunda tekye kılm az : '76. E flâk prensliği : 9. 283.emir Çoban : 6. 81. el vermesi : 139. 293. 252. 162. oldur er dutgıl eteğin öp elin . d ü rr ü cevahir : 158. 267. elif kaddün : 110. Edrene şehrinde hugün : 67. eflâk : 263. 174. Şükrü : 103. Dünyâ yalandır : 119. 88. er (gerçek er) . Em lrü’l .muazzam Mahmûd bin Alaeddin bSn Yûsuf K aram an : 72. 202. dünya nim etleri : 266. 261. 83. 261. 172. 255. E ne’l . bin 324 . 290.B a k k : 116. Dünya malt olamn dostu çokdur : 121 . ecel köprisi : 237. 177.Dünya hümseye hâki değildir : 119. 304. 178. Elleri değmez ki boşun kaşına : 211. 111. Elm ah : 21. Elm ah’ya bag:lı Tekke Köyü’nde : 86. ehl-i im ân : 251. 290. 294. elest mecüai : 207. E dim e : 9. 283. 254. E m ir efendi : 242. Elçin. Edrene m inâresi : 161. 33. Ebedde vaM et-i vücûd : 281. elestü birabbiküm : 227.ulâm a . 269. ehl-i din : 276. 270. 252. Em irü’l . el-haya’ü mine’l-imân : 118. Elm al da Abdal Mûsâ’ya intisâp etti : 88. EKlâkî : 20. ehl-i Kıble : 237. 81. 194. ebed (v a r edeb öğren edeb) : 118. 112. dür-efşân : 199. Emmin og:lundan : 122. 283. 166. 227. 112. 253.

Sadeddin N üzhet : 60. 133.mesâcid : 19. Ferheng .nâme : 20. . genc-i saâdet : 200. 82. Filibe : 69. genc-i ezel : 284. 165. ezelde vahdet-i vücüd : 261. 76. 229. : 69. 285. 150. evsâfü’l . Ergun. . esrar : 77. erenler : 117. 204. 260. Eyyûb’un sa b n : 112. gerçek er : 290. 254. 115. 67. F etvâ hulam. Eenâri oğlu Mevlânâ Muhammed Şem seddm : 23.fillâh : 219. 265. fü rk at : 224. 294. er olan kişi dünyâyı bir pula almaz : 115. 66.töre bilmem : 131.. Finike : 21. 294. Filibe de yinilen . 273. esriklük : 233.. gel iy kendü hâline yol bulanlar : 93. 83. 30. 265.: 23.. genc-i kadîm : 199. 252. Flügel (Viyana) Katalogu : 101. 150.. 76.nâme-i Sâ’dî : 20. fena . 201. F arz u sünnet : 224. 284. m ı ki aceb : 81.. 33. F âtih devrine â i t . Gaybî Beg : 29. 291. EJski Anadolu Türkçesi . Feridüddîn-i A tta r : 18. 177. G arib . > 325 . 288. 293. 88. 135. 39.. erkân : 108. 192. 210. 31. 73. 58. 303. genc-i cihân : 268. eşegün boynuna dakm a inciyi .. 166. Evliyâ : 112.. 20. 34. 41. Filibe Begi : 57.Ergene’nün Köprüsü : 161. 24. 75. 303.nâme : 18. 294. 132. 84. Fütüvvet . erkan .. 81. 180. 109. E ydür ki bu Rûm -ilidür : 68. Firavn-ıla Mûsâ : 116. 20. erkân-ı salât : 288. 296. 290. 292. . m . ffelübeni dolduğun anla : 157. firdevs-i âlâ : 20.

Abdülbâki : 61. Güsel. gram er şekilleri : 180. H alk söyleyişleri : 212. Haliloğlu Y ahyâ : 20. gönlü gözü açık ârifler hilûr : 122. B ir gönülde iki sevgi sığm aya : 111. H ak leşkeri : 122. 94. 99. hamse sâhibi : 170. H a kk’ı dünyâda iken bulm ak . 99. Gevherin bir adı Mahmûd idi : 120. 62. G ülistan : 90. gevher Hz. göz ile görüp gönlüm ile inandığım : 122. 153. ' 326 . 102. gönüle sığdı S a k k ’un varlığı : 279. 223. 117. 200. Halil Zeybek : 31. Hâlde vahdet-i vücûd : 265. Gülfeşân Câmi-i ve kitabesi : 72. H allauer Jacob : 27. 24. Germiyân beyliğ-i : 6. Gölpmarh. 106. 119. 94.. Abdurrahman: 58. Hacı paşa: 20. hakikat: 138.G evhemâm e : 55. 20. 290.. Gülşehrî: 18. 169. 287. 91. 93. 289. 87. eyleye : 158. 123.. Muhammed’in canıydı : 120. 295. Hacc ü zekât: 246. gönül (bütün sırlar gönülde gizlidir) : 117. Gömbe : 21. 266. gönül H a kk’un evidür : 278. geyikteki m üşk : 117. 8. 170. 123. 170. 141. 242. H a kk’ın dîdannı görm ek: 260. 227. 279. 281. 280. 299. 299. gönUm tevhide mekân. gönül bahri : 123. 7. 298. h akka’l-yakîn : 295. 89. 250. 91. . 153. gönül : 105. 93. 302.. 298. H alk Edebiyatı : 172. 278. haccm hakikâtleri: 246. 98. gökler çadırım : 128. 157. 92.

Hasan-ı Basrî : 127. 327 . Hicaz’da hac farizâsı : 54. 76. 259. ibni A lâ : 19. H aşan Gâzi : 86. 154. 290. hâs ü âm . hassü’l-hâs : 150. H er şey ona dönecektir : 303. 250. H aşan Tanalan : 31. 158. 294. 73. hay rü ’l-beşer : 225. İblis : 107. 247. Hüm â gölgesi : 294. 235. hükm-1 ilâh! : 237.Hanefî : 260. Hoca Sa’deddin : 64. Hoy : 25. 297. 236. hüsn-i cemûlün arzular : 157. 217. hüküm rân kılduk : 257. 118. 294. 293. Hubbu’l-Vatcm mine’l-lm ân . hâsûd olm amak : 145. hayrü’l-alîm : 199. 72. 262. 272. h arâb at : 124. 223. H ayâ îmandandur : 259. 192. 262. heyhât sahrâsı : 130. 239. İbâdet : 149. heykel olmtş sözleri : 291. Hüsn-i latîf : 117. hlcâb perdesi : 245. 109. 33. 201. 20. 292. 239. 74. Hoca A tta r : 18. Havz ü kevser : 235. 198. 240. 187. hây u huy : 199. 286. Hüsâmeddin Mahmûd Begr : 71. Hüdhüd ile Sîmurg : 114. 78. hünâbe : 193. 20. 237. H ur u gilman . 294. hayâ : 252. Hoca Dehhânî : 19. 285. H ayr ü şer : 145. Hoca Mes’ud . H lkâye-i şeyh-i San’an : 19. hırkası dört pâre : 269. Hoca Mahmûd : 20.

İbrahim Edhem : 294. ihsan vücüdunun organlarının rakam larla gösterilmesi : 110. 132. 298.. îm ân : 246. 150. İlâhîler : 175. igen igen dikdürür : 69. İnsan-ı Kâmil . . 270. 71. 57. 203.. imâle : 158. 301. ikrâr-ı Sâf : 145.. inâyet-i H ak . İlhan Başgöz : 58.. 128. İl&hi âlem-i strr-ı hafiyyât : 97.İslâm ’ı : 24. 11 ü ulus : 168. îçki : 246. İkindi Namazı : 242. 42. 126. 132. 43. ilk OsmanlI Şeyhü’l . İnsan ancak çalıştığına erişir : 257. insanın dört safhası : 110. 287. 208. insana m üteallik : 271.. 149. 163.İbni B atü ta : 23.. : 124. 194. ilm-i şeriat : 288. 252. 72. 295. iğne kılıcın yaptığı işi yaym az : 113.. ilm-i Ledûn : 119.. insan (iki direkli bir şehir) : 122. İncil : 224. İbrahim (Peygam ber) : 108. Isâ Peygam ber : 108.. 145. 229. 128. 65. 67.. İbni Fenârî (Fetvâ buTam m ı k i aceb-Varsam İbni Fenârî’ye) : 66. 295.. 225. 301.. 81. insan vücudu : 207. 328 .. 79. Isâ Beg : 24.. 119. İm di bu derviş dahi Muhammed M ustâfa’nun sekiz yüz yılında g e m : 57. 64. 84. 66. İlhan A baka : 5. İnsanın dünyaya gelm ekten maksadvmn . tbni Fenârî : 24. İcazetnam eyi yoğurt içine doğrayıp içti : 43. insâniyet hâli . icâzetnâme . İlâhi Hüdâvend-i K erîm : 94. 78.. 224... 275. 68. 105. İnsan donunu giydirüp .

İtik a t : 216. 192. K âinatm defteri : 271. K âinat bir noktadan ibâretti : 110. 265. 233. 170... Kadı Burhaneddin : 10. İstanoz (Korkud-ell) : 21. İslâm ’ın beş şartı : 130. 57. 58.. kân : 280... 172. 139.Nâme : 20.pût : 130. 147. 229. İsh ak Beg : 22. karye-i ada : 24. K ahire nüshası : 79. Karasioğulları : 7. Kasîde-i Dolab : 55... 146. 24. K arun : 116.. 124. İshak Beğe söylesem . 176... 71. Jcam sen j/ttne fcan ile yursın : 211. 259.. 65. 240. K â f u N ün : 118. 161. Kârhâneyi bünyâd-iden üstâdt . 8.şehir : 207. Kanlıyı (Kağru arabası) : 219. 206. Kâbe . 240. Karpuz gibi yoğun yum rt sözden top yonup .. Kasîde : 170. : 126. 69. 110. 66. kan pıhtısı : 256. K ahta : 4. 20. 83. 263..Isâ nefesli : 115. 237. 329 . kaplu kaplu bağalar : 152. N e kart var ne koca . Kalkaşajndı : 21. 67. 236.. K am û âlem içinde cân olubdur : 109. K â f Dağı : 36. 109. Kâbus . : 126. K arye-be-karye : 125. İznik İm paratorluğu : 4. îskender-nâm e : 20. 298.. K âlü beU : 255.69. kand ü seker : 169. iy sıfa tu n Kulhuva’Uahü A had : 92. Kâbiliyet-i latif : 145. 69. K aracaahm et : 305. K âinat . Işk u cân : 280.

45. Kendini bil sen hayvan değilsin : 116. 79. 77. 296. Kertenkele dirilmiş : 161. 281. Kazzâz : 125. Kelime hazînesi : 181. K aş : 21. Kel ilaç eylese önce kendi başına çatardı : 127. Kılağılı Isâ : 36. Kelebek uçm akla kuş olmaz : 113. K esret : 115. K ayser : 116. 37. Kerpiç eyledi : 123.... Kelime-i Şahadet : 240. Kaval : 199. Kefersûd : 11. K aygusuz rehâ buldun : 77. 265. K eşşâfü’l-K u lû b : 111. 303. 330 . 24. 212. K avak ağacı . Kendi kendine tecelli : 265. Koza ve kader : 236. Kelebek ok ya y almış : 161. K aygusuz Çeşmesi : 83. K aygıdan u za k olma .K asrü’l-ayn . K ayılar : 8. Kevn ü m ekân : 277. Kaygusuz Abdal’a âit yerler verilmemiştir. Kıbrıs K rah Pierre : 14. 293. 304. Kılıscı Yûsûf (Ahî Yusuf) zâviyesi : 24. 38. 258. Kellle ve Dimne : 20. 241. k atre : 123. Kendini hilen Rabbtm UUr : 123... K aygusuz Mahallesi : 83. Kevâkib : 263. 273. 271. 226. Kaygusuz admı almış : 88. Kıble-i cân bilmezem : 155. K aygusuz İbrahim : 305. Kenz-1 mahfl : 263. 227. 54... keleci söyleme : 249. 71. K aya Kuşu : 124. .

Köçek : 130. Kuz eylemegil : 162. Koşma : 172. Kitâb-% Mtglâte : 91. Küllü m en aleyhâ fa n : 197. Koç üe Ism&il : 230. Kuş dili bilirsen söyle : 128. 195. 67. Konşı hakkt Ta n n haJtkt aösü : 126. 270. KülU hâl : 150. 11. K üfr ü İm ân : 125.yekûn : 255. Kûh-ı K âf : 114. Lâ-yem ût : 246. 94. 129. 14. 261. 192. K urt Koyun-üa bile kanşdi. 98. 300. 65. 240. Kibir : 115. Kulhuva’llahü A had : 156. 102. Kürd ayran içer : 113. 260. 297.Kıl u kâl : 200. 63. 62. lâ-b eU : 262. Kûrd için cacıg . K ocatürk. 46. 175. 210. m U h e illallâh : 144. 265. K ırk devriş : 45. 236. Künbed-i devvâr : 200. 302. 99. Kûzeger balçığı . 80. 228. 78. Vasfı Mâhir : 62. lâ-m ekân : 106. Kıssa ini hikâyet : 268. 97. 299. 124. K ırk yıl hizmet : 65. 299. 272. 100. 287. 165. Kûn fe . Korkudeli : 22. K isrâ . 295. 66. 207. K ırtm geçmege : 161. K ırgılluk : 138. 19. 245. 117. 63. Köprülü. 227. 197. 255. 250. 176. 193. 294. 240. Konya : 6. Kösedag H arbi : 5 K ul Kayg%ısuıs : 78. 331 . Kozmik kavram lar : 105. 241. Kosova zaferi : 9. Fuad : 27. 247. 175. : 118. 23. 298. Ladik : 7. 116. 190. 217.

Mesâlikü’l . Mâlike’l . M antıku’t . Melâmet tatoU : 295. Melâmîlik . 100. Merât%b-ı erbaa : 110. 27. 122. 160. Leylâ . 35. M ekke-M edine : 246. 287. 28. Livâ-i Teke : 23. 266. 26S. 290. Mecmûâ-ı Latife : 92. 39. Mahmud bin Alaeddîn bin Yusûf . 83. 287. Melekler (Cebrâil. 20. 242. 140. 263. 169. Mancmık K urulur : 133. 151. Mâh-ı tâ'bân : 246. 88. 77. M arburg nüshâsı : 93. M akâm-ı Kâhe K avseyn : 135. Mecâz : 198. 214. 76. M enâkıbnâme . 78. M alazgirt : 7. 104. 130. 201. Marzubân . Azrâll) : 220. 147. M ârifet : 145. 271. M akam ve hâl ehli : 124. 119. M anavgat ve Alâiye emirlikleri : 72. 221. Mahlas ah§ı : 41.L e m -y e z al : 217. 26. Leylek : 113.Mülk : 217. 272. 222. 48. 303. M ansür . 29. Menâkıbu’l . lutf-ı vefâ : 157. 106. Manastır’da bir başaouk : 82. 258.ebs&r : 71. Mahrem-i esrâr : 121. 112. 260. 59. 72. Memlûkler : 87. 332 .mecnûn : 117. MikâU. 192. 136.nâme : 20. lutf u ihsan . 197. 138. 290. Mahbûb-ı dildârum : 156. 109. Menkabevî hayatı : 63. 237. Isrâfil. 295. Men arefe nefsehu : 111. 298. M â-tek ad d em : 277. Marsuvam/da at katır kom adım geçdüm : 178. M aglata (bak : Kitâb-ı M ıglate) : 129.Arifin : 20. 296. 289.T ayr : 18. 65. 302.

M ısır . 2. Mevlâna Şemseddin İbni M uhammed el . 13. 47. MoUa Sevündük ogh A cı Doyuran A ganm Ulu Babası Hızır : 122. Muo/szam bir şehre benzer : 206. Mey : 294. 298. 25. 11. Murad) : 3. 75. 66. 136. Mizân : 196. M uhammed) : 106. Meyhâne . 170. 225. 24. Mukâleme : 193. 78. M ünacaat •: 109. 1. Mest ü şeydâ : 200. 149. 260. 333 . 145. 264. M urakkâ : 145. 94. 5. 91. 6. 26. 120. 14. 170. M ısır : 7. Miskin Kaygusuz . M ısır Sultânı : 49.: 169. 143. 107. 44. M irâc : 119. 128. M utasavvıflar : 17. 298. 297. 78. 294. 272. 114. 108. 134. 136. 51. Mevlâna Celâleddîn-i Rûm i : 18. M ısır'a geliş tarih i . 150. 132. M iskin Sarâyî : 78. 28. 280. 58. 15. Miskine dahi nazer eyler : 131. M usam m ât. Murad Hân’a vanm adum : 68. Mihnet ü cefâsı : 34. M ogallar . M urad Efân’a halvet anlatsa sözi . 57. 245. 4. 118. M ukattara dağı : 855.Mesnevî : 90. 53. 17. 203. 139. 298. 142. Muhammed (Hz. 93. Mevc : 285. 5. 53. M ey -fü rû § : 249. 58.Sûrlye Memlûk tm paratorlug'u : 2. M uvahhidlik K âl ile olmaz : 124. M urad H ân (bize bin m u t pirinç dise Murad Han) : 70. Mora ve A ttika Seferi : 9.Fenâri : 24. 135. 9. 89. M uhtâr-ı keşşâf : 272. 93. 298. 67. M ustafâ Alî : 64. 8. 69. 289. 109. 294. 65. 214. 163. 141. 296. Murad Hân (2. 65. 71. Mesnevî-i Baba Kaygumss : 90. '18. Jlinbem âm e : 74. 70. 233. 102.

M übârizü’d - Din Mehmed Bey ; 21, 22, 23, 72, 73, 74. Muinüddün Pervane : 5. Mülâzimet : 146. Mülhid : 124. Mürşid-i Kâmil : 127, 145, 146, 290. Mülk ü im âret : 199. Mü’mtnin Kalbi Allah’m evidir : 259. Mü’m in mil’minin aynasıdır : 259. M ünakkag : 196. M ûsâ (Hz. Mûsâ) : 108, 119, 128, 150, 224, 265. M üstezâd : 104, 105, 171, 301. nâfe : 266. N akşibendîlik : 26. nakş, nakkaş : 15, 147, 303. nakş ü hayâl ; 143, 239, 265, 266. nakş ü pergâl : 128, 263. N am as : 242, 244, 246, 246. N am as sorar imsin : 242, 243, 244. N âm eler ve haberciler : 123. nâr-ı câhim : 234. nasihat verme : 186. ’ Nasreddin Boca : 215. N ât-ı Aliyyü’l - M ürtaza : 94. nefs : 111, 119, 121, 125, 126, 142, 162, 173, 195, 221. 222, 241, 280. nefir : 231. nefs-i kül : 238, 262. nefy : 241. nefy ü isbat : 241. nemed ile post diyü ; 165, nem rûd : 116, 132, 133, 150, 223. Nergis - Gülbahar : 162, 202, 214. N esim i : 20. N ü N ehri : 53, 296. nişân bî - nişân ; 277, 281. Nizamî : 20. nöker olmagıl : 288. N ur, R ısa ; 27, 28, 58, 62, 63, 65, 76, 79, 84, 85, 86, 102. nûr-ı im ân : 246.

334

n u tk -1 h ak : 276, 279. nutfe : 190, 256. nutuk : 175, 178, 301. Nûh Tüfânı ; 108. N ûr u zulm et birliğe yitdi tam am : 111. nüsha-i âlem : 271, 273, 287. Oba K öyü (Alanya) : 72. Od : 112. O glanhk : 138. Oğuzlar : 6, 17. On sekiz bin âlem : 261, 278. OruQ tu tm ak : 245, 246. ' OsmanlI Devleti : 1, 2, 3, 8, 9, 23. Osman Gazi : 8, 9, 64. Osmank - K aram an Savağı : 9. , öğle N am azı : 243. öküz : 221. öküzün balığın is* bitm iş : 134. ölüyü m esanndan çıkarıp soyar : 119. örflyye : 123. ö z Kan-tyla yudı : 199. özünden geçmeyen/rabbını bilmez : 121. P aflagonya : 7. Pam pyIlya : 22. P am uk yaratıldı : 108. P a rsa u ra ; 193. P â s - b â n : 209. Peleng : 30. Pelekanon : 8. Penbe a ta r hallaç : 125. P ergâl : 146, 196, 263, 264. Peygam berlerin isim leri : 109, 225, 228. P lerre : 71. Pilâv (K aygusus) ; 77. Pinhân : 156, 198, 278, 279, 280, 283, 284. P îr (pir tutanm ak, pire bağlanm ak) : 110, 228, 289, 290. Pococke : 85.5 Provençelahlar : 14. Rabbmm rahm eti : 257. R âif yelkenci ; 103.

335

rehber : 290. revnak : 238. Rıdvan : 233. Risâle-i Kaygtıaus : 91, 93, 97, 121, 122. R lsâletü’l - Ahmediyye : 59. riy â : 242, 248, 302. Rom a Imparatorluğru : 1. Rudolf T sc h û a : 27, 60, 84. Rumeli ; 1, 8, 84, 298. Rumeli’den bahseden şiirleri : 80. RumeU F âtlh i : 8. r u ’yetu’llah : 285, 303. Sabah N amazı : 243. Saddâk söylerem : 166. Sâdi ; 20, 192, 294. Sadr-ı âlâ : 44. safUk (riyâsızlık) : 247. sag u sol : 285. sahib-i kem âl ; 156. sakal kırkm ak : 295Salâtnûm e : 105, 242, 245. Salcı, V ahit Lütfi : 27, 28, 102. Salsal - nâm e : 19. Sam : 230. S aray K asabası : 63, 78. Sarayî mahlasım kuUantr : 63, 78, 207. S aray : 207, 239, 240. Saraynâme : 91, 93, 94, 147, 153, 170, 239, 241, 279, 298, 300. Saruhanogulları : 7. Savm ü salât : 245. Seb’al - mesânî : 51. Secde Kihhan ayagm öpdüği : 251. Sefer : 286. sekâhum - rabbuhum : 233, 285. sekiz y ü z yılında geldi : 65. Selçuklular : 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17. 19, 21, 22, 24, 73. Semendire Fâtihi Gazi İshak Beg : 67. Sen sana değeni iste : 131.

336

Sencû : 233. Serencâm. : 200. Serdih olubdur : 199. S ettarü’l - uyûb : 217, 248. seyâhat : 286. Sevda (siyahlık) : 116, 246, 282, 295. Sevgiliye hasret : 284. Seydî Hızır zaviyesi : 24. Sır (sırr-ı İlâhi) : 278, 279, 280, 281, 282. Sır pinhân : 280. Strata’l - m üstakim : 116, 233, 234, 274. Sırp H udut Kumandam : 58. S ım m sevdiğin kardesden sakvn : 209. sırr-ı lâ - yezal : 119. sırr-ı m uğlak : 269. sırr-ı ezel ü ebed : 292. Sidretü’l - m üntehâ : 135, 224. Sîm urg : 109, 110, 114, 192, 272. Sipahi : 197. siyâh libasU : 11. Sofya’ya göçsem direm : 82. Sogant arpa e k m e ğ in i ............ : 113. Sogdak şerefi : 4, 14. Söğüt : 3. Söfî : 290. Soy soylayaınîar : 155. Sör : 280. Sözün yükünden perdesin : 195. Su oldı a k tı : 106. Su dolabı : 55, 105. Su görmeden etegün çemrenirsün : 209. Subh u şâm : 264. Sultan : 281. Sultân-ı yegâne : 281. Sultânü’s Sevâhll : 21. Sultan Veled : 18, 19. Sular damarım : 128, 143. Sûret-i İnsan : 284. Sûretü’l-Mülk Tefsiri : 19. Süheylü N evbahar : 20.

337

Sülemiş ve Demirtag : 6. Süleyman (Peygam ber) : 135, 188, 227. Sünnet : 244. Sünü çuvalda gizlenm ez dimişler : 117, sünük (eti gitm iş sünüge) : 161, 203. Sûr salmdı : 231, 281. §âh-ı kadîm : 157, 166. Şâm : 136. Şam ak şehri : 136. Ş arab içem (garab u ’ıy§) : 165, 260, 285, 286, 294. şarap içm ek mecâzî mânâ ile kullam im akta : 286. Şarkî K araağaç : 71. Şathiye : 29, 175, 176, 201. Şeceretü’l- İslâm : 130, 240. Şeddâd : 116, 133, 223. Şehir (insan) : 127, 135, 272. Şehirden on mil mesâfede.. : 78. Şehr-i muazzam : 138, 196, 208. Şehr-be-Şehr : 125. §em-i Fânus : 168. Şerâfi’d-Din Ali Yazdî : 21. Şeriat : 138, 242, 247, 287, 288, 289, 290. Şeyh Mehmed Efendi : 96. Şeyh-i Vaktız ; 127. Şeyh Balaban Zâiyesi : 24. Şeyh Beg zâviyesi ; 24. Şeyh Cûgî : 85 Şeyh tsh ak zâviyesi : 24. Şeyh Orhan zâviyesi : 24. Şeyhü’l-M agaverî : 85 Şeyhu’n-Nuhûs : 193. Şeytan : 130, 132, 133, 134, 193, 194, 220, 222, 223, 275.. Şeyiam n torhası ve dağarcığı: 132. Şeyyâd H am za : 18, 19. Şeyyâd ts â : 19. Şuayyûb : 265 Şükrü Elçin : 103. Şiblî : 127, 294. Şihâbeddin öm erî : 71, 72.

338

Şirâzlı Sâdi : 18. Şirâz şehrinde : 213. Ş î t : 108, 265. ScMmmel, Annam aria : 61, 84. Tabl-ı beşaret : 282. T a c a -T ac c a (Teke) : 23, 73. Tabduk Em re : 65. tahkiye : 186, 193. ta rik a t : 138, 242, 247, 250, 287, 288, 289. tasavvuf ve ta rik a tla r : 3. Tavus’a seyrân-ı bostan gerekir : 113. tecellî ; 216, 273, 274, 275. teferrüc : 286, 287, 300, 303. tefsîr : 260. Teke Beğ-i Mübarizeddin Mehmed : 87. Them a Anatolike : 1. Teke Beği : 23, 24, 35, 36, 38, 39, 74, 77, 87, 296. Teke ili : 21, 23, 24, 30, 37, 86. Teke emirliği : 22. Teke Sancağı : 48, 49. Teke Livası : 23. Teke oğulları : 21, 22, 23. Tekke edebiyatı : 20, 26. tekebbür : 144, 186, 241, 249, 289. Tekkeler - medreseler : 15. tenâvül eylese : 46. tendûre : 221. Ten ü Cân : 119, 277. tem âşâ : 285. Teravih n a m a z ı: 243. tertem iz içecekleri içirir : 257. teşbih : 20, 283. tevil : 260. T e v ra t: 224. Tevâzu : 247, 250, 302. tevhid : 120, 144, 241, 276, 283. ticârî köprü : 14, 15. tobrası (torbası) : 250. toz eylem g il: 162. Töre - düz ; 131, 283. Tuna : 9.

339

Tunca kıranundadur: 82, 101. Tûbâ : 235. TürTc Dilince hu kadar hilirüz : 145. Türk Dilîn Ta n n buyurdu : 191, 220, 221. Türk aşiretleri : 4 Türk Dlll ve Edebiyatı : 17. Türkçe bilmez m isin? : 143. Türkm enler : 7. 8, 9, 11, 12, 13, 210. T ürkm an b anşm az . . . . : 210. Türkm en’e cıg : 17. Türkm en yaylaya göçer : 113. Türkm ene vir yahni-y-ile Jmrmay% : 113. T ürk sofileri : 18. Tuz ekm ek hakkı : 211. Uc b e ti : 8. U çm ag : 159, 169, 221, 235. Ulcaytu Hüdâbende ; 7. Ulu’l-emre : 148. Ulus : 168. U m ur Beg : 7. Ug âvâre : 158. Uzuvlar (12 uzuv) : 138. ü ç - O k l a r : 23. Ümmü Gülsüm : 86. Ümmü’l-Kur’an : 51. üstâd-ı emîn : 196. Vahdet deryâsı dalgalandı : 120. Vahdet - Kesret : 276. Vahdet üstündeki perde : 106. Vahdet-1 vücûd : 109, 11, 114. 117, 118, 141, 143, 145, 146, 216, 218, 229, 233, 235, 237, 241, 245, 255, 261, 271, 274, 276, 299, 300, 302. Vâmık - A zrâ : 117. V araka ve Gülgâh : 20. V atan : 207. V atan-ı aslî : 123, 284. Vatican Turco : 102. Vasf-ı hâl : 124. Velâyet devrinin haşlaması : 108. Velâyetnâme-i Sultan Ahdâl Mûsâ : 95.

340

304. 204. Yayın gerilmesi : 130. Yakûb gibi gözleri yaşla dolu : 112. 84. Yunus Em re : 18. W alter BjörJcmann : 61. 137. 176. 271. Yol eri (evliya) : 110. Visâl-i bâde : 233. 173. 83. Yücelerden yüce gördüm : 152. Yola diken helvaya tu z salmagıl : 210. Vücûd-nâme : 91. 101. 277. 65. 111. 290. 208. 285. 173. Yusuf-ı Meddah : 20. 289. Ve hüve biküllî şey’tn m uhît : 302. 163. Yedi seyyare : 137. Zebûr : 224. 268. Zann ü güm ân : 246. Yine gönlüm denizi taştı çağlar : 117. 303. Yusuf ve Zeliha : 19. Zagra-i Atikli Derviş Ali : 102. 298. 163. Vuslat-ı fürkat : 285. Yatsı Namazı : 243. Yorganın kadar uzat ayağın : 209. Y ü z eylemegil : 162. Vücûd : 206. YanboU’da bir k a n : 82. 98. 160. 176. Vize. Yazıcıoğlu Ali : 73. 73. 300. Vuslat : 284. Yinanç. 272. 161. Zafer-nâme : 21. 238.VeU : 115. 303. Zâhid öz huzûrunu beklemeli : 112. 97. 88. 177. 221. 99. Yancucağı : 252. 218. 292. Vitir-Vâcib : 243. Vizeli Alaeddin : 63. 19. Zekât : 245. 290. Yini H am am ’dan beri : 82. mükrimin Halil : 71. 293. 341 . Yam rı yum rı söylerem : 177. Y avuz Sultan Selim : 54. 78. Z ât : 26. 20. 305.

Zina .Zen ü ferzend : 288. Zülf-i perîşân : 117. Zerger eyledi : 125. 251. 246. Zîr zemin : 196. 301. Z ülfikar : 150.dâr olmuşam : 157. Zihaf : 159. Zeyneb : 86. Zirk ü teşbih : 112. 249. Zülfinde ber . Zerk ü tezvir (Zerk ü riyâ) : 248. 342 .

10 Sofî (Acı D oyuran)'m 27 14 deyip 8 redifli «yayın 1 19 halîlullah 17 şathiye 22 altı binine 16 der ü dîvar Kaç 12 12 nebileriyle 2 yolladı 5 K ünhü’l . Şofî (Acı D oyuran).YANLIŞ DOĞRU CETVELİ Yanlış osm anlılarm yada anarşi eitm iştir ilim.Nezâir’de 2 Sarâyî 7 nısfında bu 20 K adir 6 K al'adan 31 S .N .ın devip rehifli «a5an halillullah Şahtiye -altıbini ne d ü rr ü dîvân kaş ne hiyleriyle yolyadı Künhü. H. Kaç M enkâkıbnâme'ye Jakob Akainiş boş Kûf Câniü'n-nezâîr.l-Ahbar Doğru S atır Sahifc 8 10 11 12 23 24 29 27 33 46 55 60 78 85 92 110 120 121 122 128 129 130 228 176 195 196 259 140 284 316 343 23 O sm anlılarm 12 ya da 5 anarşi 5 etm iştir 24 ilim 25 Kaş 2 M enâkıbnâm e’ye 10 Jacob dipnot Akçainiş 23 hoş 18 Kûfie 6 Câm iü'n .Ahbar .de Saraâyî nısfınd abu kâdir K al'a dan S.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful