P. 1
GÜÇ ELEKTRONİĞİ

GÜÇ ELEKTRONİĞİ

|Views: 181|Likes:
Yayınlayan: Serdar Şenol

More info:

Published by: Serdar Şenol on May 15, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/16/2015

pdf

text

original

1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

Örnek 2.4 de görüldü÷ü gibi olur.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0.5 . I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa.4 (b) Ters akım. ters akım. Devre. ùekil 2. ÖRNEK 2. úekil 2.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V. ùekil 2.005 V. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür. 10 + 0.3 ùekil 2.2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz.5 de gösterilmiútir. R=0. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir. ùekil 2.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir.

ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir. Bu ters dönüúüm akımı. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir. Akımın sıfır de÷erinden sonra. RD=0.. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından.2 + 0. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır.1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak.2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0.2 (c) ùekil 2.0263 Ω olarak belirlenir. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir. Böyle bir yüklemeden sonra. Böyle düúük kaynak geriliminde.67 A 0. akım sıfır olurken de÷iúmez.0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. 1 volt’luk iç gerilim düúümü. Bu grafikte.. Devre akımını bulmak için. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri.0263 Örnekteki üç kısım. 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir. 2 1. ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur.6 da görülmektedir. birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir. Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur. akımın azalma oranı çok küçüktür. akımla zaman de÷iúiminin e÷imi. RD=0.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi. eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına . bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2. baúlangıç akımı. Bu zaman süresince. tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan).

ùekil 2.6 da gölgeli alanla gösterilen yük. t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir.6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri. IRM ters akımın tepe de÷eri. Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir.5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2. Qrr . trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler. Birinci durumda.6) økinci durumda. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar.2) (2. Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir.4) Eúitliklerde. t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir.5 I RM t rr (2. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 . bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0.5) 0. ùekil 2. Sınırlayıcı iki durumun birincisinde.6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2. úekil 2. 5 (2. ikinci durumda.ba÷lı olarak bunu hemen karúılar. t1 = t 2 = t rr . fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür. t2=0 ve t1 = trr .

Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. Anahtar kapandıktan sonra vx . bariz bir devre etkisine sahiptir. Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir.22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0.8) Bu iki çözüm. 5 (2.5 I RM = [( 2 )( 0.97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2. özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda. bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar.5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz. t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0. bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir. .4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür. Bu devrede.10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından. Diyot.7 de gösterilmektedir.7) 0. 5 = 148 × 10 −9 s 0 . ÖRNEK 2. S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır.22 mikrokulondur (µC).§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0.

i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse.5 ùekil 2. Örnek 2. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir. Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz. di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada. ÖRNEK 2. ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan. . E=200 volt. L=30 µH. IRM=3 A ve t2=50 ns. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir.5 deki hesaplamalar.7 deki devrede. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir.ùekil 2.

6 ùekil 2. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan.8. Hızlı dönüúümlü bir diyot. anahtar üzerine ek bir yük konulur. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir. örnek 2. ùayet ters akım büyükse. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. ùekil 2. i2 20 amperdir. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır. t2=0. ùekil 2.5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir. yük akımı. diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre.5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni.8 ÖRNEK 2. Kapasitörün bir baúlangıç . øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. Örnek 2. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir.Aúa÷ıdakiler.7 deki devrede. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız. Bu akım.

sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0. t = 2. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir. DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu.03 µF Bu de÷erler kullanılarak.6 Ω Böylece C = 0.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle. Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. Sönüm ile birlikte.624) = π de÷erinde oluúur. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi. §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0. mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir.de÷erinin seçimi. 246 volt de÷eri.6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir. LC Tepe de÷er. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm . i1=28.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir. ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s .203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36. (ω t + 0. tepe de÷er 28. kosinüs terimi.

ùekil 2.7 volt’tur.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2. ùekil 2.1826 µs de oluúur ve 25.9 da açıkça gösterilmemiúse de. Daha büyük bir kapasitör. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir.i1 = 20 + 7. akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir. ùekil 2. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda.33eαt cos(ω d t + 1.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır. 0.9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir.2 µs de oluúur ve 275.6 volt maksimum de÷erlerini verir. bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi..9 .043e αt cos(ω d t − 0. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1. Bu etki. 0.12 amperdir. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında. bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir. etki ihmal edilebilir. Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar. Maksimum vX .9 da gösterilen etki. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1. 1. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir. 0. øletim tüm alana yayılırken.3 µs de i1=25..398) dür. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır. ùekil 2. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir.7814 ) v X = 200 − 203.05 µF lık bir kapasitör de÷eri. Formülde.12 amper ve 1. PN jonksiyonun bütün alanı.5 µs de vX = 271.

2 Statik devre modelleri. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Kullanılan özel bir engel metalinin. bu soruya miktar olarak cevap verilemez. ÖRNEK 2. ùekil 2.. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır. TJ = 25 °C dir. böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir. Ters yönde.10 da karakteristik gösterilmiútir. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri.85 µs olarak okunabilir. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör. 2 2. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2. . bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır.7 Bir 1N3879 do÷rultucu.ÖRNEK 2. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir. øleri dönüúüm zamanı 1. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından. Schottky diyotları.8 Bir 1N5828 do÷rultucu.1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır. 2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2. Daha düúük ileri gerilim düúümü.. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir.. Kromdan yapılan engeller.2 Schottky engel diyotları. (a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur.

008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi. Bu durumda. bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez. ÇÖZÜM (a) ùekil 2.030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında. 0. úekil 2.76 A 1 (c) 0. iL = 20 − 0. ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir. do÷rultucu . parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0.008 Ω’a karúılık gelir. Model.10 daki grafikte. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından. ùekil 2.24 = 19.11 deki devrede gösterilmektedir.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır. ters gerilim sabit ve etki 20V/0. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir.10 ùekil 2.

øleri iletimde.78 W Ters iúlem süresince.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2.24 = 19.2 2. 0.12 deki devrede kullanılmıútır..97 V P = ( v D )( il ) = ( −19. iL = − 20 = −0.97 )( −0. De÷iúimlerin ço÷u.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir. böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7.376)(19.030 ) = 0. bir tek kapasitör de÷erinin. L1=10 µH.. bir tek de÷er elemanın uygun olarak. çok küçük ters gerilimlerde oluúur. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur.60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur. Bilgi-sayfasından.60 A 1 + 0. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar.008 ) = 0. Bundan dolayı.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19.008 v D = 0.19 W 2 2.78 + 0. Buna uygun olarak.60 ) = 7. . Bu kondansatörün de÷eri. Bununla beraber. ters gerilim çok büyükse.60 ) = 4. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir. iL = 20 − 0. L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin.376 V P = ( v D )( il ) = ( 0. statik modele paralel bir kondansatör eklenir. ÖRNEK 2.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.24 + (19. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir. C=800 pikofarad (pF).60)( 0. Örne÷in bu kısmı için.2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde.

diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur. fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir. diyot kısmı ile ilgili olarak. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. devre úekil 2.13 deki gibi modellenebilir. ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0. 800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez. (b) L2 çok büyük oldu÷undan. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. i3 = 0.ùekil 2. . i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez.12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. Daha sonra.

(a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar. Azalma oranı. ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden. úekil 2. gerçek devrede biraz olmasına ra÷men. Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz.9 daki devreye.14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0.10 Örnek 2. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir. Bununla birlikte.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir.13 Modelleme sonucu. ÖRNEK 2.i1 = 20 + 0.179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır. ùekil 2. mevcut olan bir sönüm yoktur. .01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. ùekil 2. Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır.

diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir.15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir. Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir.ùekil 2. Elemanlar seri oldu÷undan. Bu. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler. Bu de÷er. açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men. . seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar.75 nanosaniyede 26..72e −αt cos(ω d t + 0.784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri. t = 7.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir. v x = 20 − 22.3 3. ùekil 2. 2 2... diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur.718e −αt sin(ω d t + 0.494) i1 = 20 + 0.14 çözülecek devreyi temsil etmektedir.494) burada α = 1.5 ×10 6 Np/s ω d = 2. Böyle bir durumda.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2.1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir. ùekil 2.27 volt’tur.

. iki ters akım de÷eri. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde.0012 A ve I2=0. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır. ùekil 2.15 Bu problem.15 deki grafikten.16 da gösterildi÷i gibi. R nin de÷eri. Diyotlar úekil 2. Bu çözümün bir sakıncası. ÖRNEK 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin.11 ùekil 2. V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0.16 daki devre diyagramı. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda. her diyottaki ters gerilim.ùekil 2.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. (b) Toplam ters akım ve güç.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. Aúa÷ıdaki örnek. ùekil 2. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir.0015 A. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için. rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir.

(c) ùekil 2. de÷iúim baúlangıç olarak. I=1. Ters gerilim aniden de÷iúirken.25 mA için.17 ÖRNEK 2.15 deki grafikten.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur.12 Önceki örnekte.56 W. ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan. iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir. Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır. ÇÖZÜM . Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. ùekil 2. Diyotlara paralel yerleútirmek için. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir. iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır. P = 1600 I = 4. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite. ùayet bunlar eúit de÷ilse. ùekil 2. ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir. büyük ters gerilime uygun olanıdır. Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. Bu toplam. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. (b) Toplam güç. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür.

C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. . R1 = R2 = R = 100 kΩ. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır. örnek 2. Baúka bir yaklaúım.17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. Her kısım. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. Bu. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız. Bu problemde i’nin de÷eri. dv1 dv 2 = 11 . dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. (b) ùayet örnek 2. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur.11 de oldu÷u gibi. ùekil 2. diyot gerilimlerini bulunuz.

bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır.R 1 0.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) .25E+03 1.18 de görülen devre ve grafik. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için. ùekil 2.75E+03 V1=-2750 V REQ 1. Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur.3 3. .01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 . her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır.END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3.00E-02 IS1=-30 mA VD -2.00E+12 CAP 0.00E+12 0. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0.. Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir..01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2. Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.OP .00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için.11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur. problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir.2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3.MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .00E+00 2 2.50E-02 -2.

03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0.75 W PR 2 = ( 452 )( 0. (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim. toplam 100 A iletmektedir.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1.03) = 90.5 = R( 45) + 1.5 W’lık kayıptır.8 R = 0. Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir. (b) direnç kayıpları. .5 V ve VD2= 1. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir. ùekil 2.18 gösterilen iki diyot.13 ùekil 2.ÖRNEK 2. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa.5 = RI 2 + VD 2 = 1.65 + 1.8 = 315 .03) = 60.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri.35 + 1. I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2.18 deki grafikten.

20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. úekil 2. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir.20 deki devrede gösterilmiútir.Dinamik bir akım bölücü. úekil 2. .19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir. ùekil 2.19 daki düzenlemenin bir modeli. Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir. øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir. ùekil 2. Transformatör. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2.20 deki devre.19 ùekil 2. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir. ùekil 2. Transformatör eúde÷er devresi. yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir. iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir. Manyetik nüve. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır.

( 0.14 eúitli÷inden.2 ) = 0.13 eúitli÷inden.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2.14 ùekil 2.14) formülde.004 ) = 0.000050 H 8 v1 = ( 0.13) (2.9) (2.10) (2. Aúa÷ıdakileri bulunuz.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? . øki diyotun iletim geriliminde 0. 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir.4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2. øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır. ÖRNEK 2.11) (2. ÇÖZÜM (a) 2. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır..5)( 0.1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim.5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0.2 voltluk farklılık vardır.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0.2 )( 0. (a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı.5)( 0.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2. Lm = (b) 2.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2.1 V 2 2.

9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2.3 E=1. 2.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2. V=400 V ve RL=75 Ω.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2.14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.6 Problem 2. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız.5 ùekil 2.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı . 2.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir. ùekil 2. 2.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2. 2.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.7 deki devrede kullanılmıútır.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz. Bunu úekil 2. 2.2 Problem 2.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2.3 deki devrede. Anahtar t=0 da kapanmıútır.5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2.. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2. 2.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır.05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız.2. Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır. 2.0 V ve R=0.15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır.2 deki her üç durum için yapınız. Problem 2.4 Problem 2.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2. 2. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir.

ùayet diyot bir 1N3883.11’i. (a) Her diyotun ters gerilimi. (c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı. E=150 V. 2 2. 2. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz. (c) úıkkı için. L2=100 mH.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız. L1=30 µH. diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri. Bu zaman.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor.8 deki gibi bir devrede. E=300 V. Ters tepe gerilimini bulunuz.18 ùekil 2. (a) IRM’yi bulunuz. Diyot kapasitansını ihmal ediniz.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır.05 µF ve R=75 Ω kullanınız. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır.(b) tepe anahtar akımı 2. 2. . diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. C=0. t2’ nin 0. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür.10 Problem 2. 2. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız. 2. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır.17 Problem 2.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız. E=25 V ve i2=15 A. (b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz.7 deki devrede kullanılmıútır. E=200 V ve I=15 A.04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir. L1=200 µH.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3. 2. 2.13 Problem 2. (c) R=50 Ω ve C=0.14 ùekil 2.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak. Toplam ters gerilim 2000 V’tur.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz.9 daki devrede. R=7. TJ=100 °C.12 deki devrede kullanılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan.16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için.12 ùekil 2. 2.

volt (a) 10 I. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz.21 (a) Problem 2.0 1.0 1.21.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir.20 ùekil 2.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2.19 da görülen iki diyot.0 1. volt 0.5 V.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir.5 1. amper 10 I. 2. 200 A’lik bir toplam akım için.2.0 0. amper I.0 0. úekil 2.0 0. amper (e) 10 5 0 I. iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için.5 1. úekil 2. amper I.0 1. volt (d) 10 I.5 1. her diyotta 100 A ile 0. amper (c) 10 5 0 5 0 0. volt 5 0 0.5 1.0 1. volt V.5 1.5 V. (b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim. amper (b) 10 5 0 I.5 V.22 ùekil 2. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.20 de. volt (g) (h) (ı) . 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.5 V.0 0.0 0. (b) Problem 2.1 V=220 V DC.21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz.5 V.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız.0 1.5 1.6 2. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V. amper I.. volt 5 0 0.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. amper 10 5 0 0. úekil 2. volt 0. 10 I.0 0.5 V.

diyotun ileri çalıúma yönünde 0. volt 0.2 ùekil 2. amper 10 5 0 0.5 V. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.5 I. Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.5 V.5 1.5 1.21 Çeúitli diyot karakteristikleri.22 2. amper I.4 ùekil 2.0 0. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.3 2. ùekil 2.23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir. volt 5 0 V. amper 10 5 0 0.0 1.0 1.2. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir. (k) 2. .10 I.5 1.0 1.0 0.22 deki devre. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.0 0. volt (i) (j) ùekil 2. sorudaki devrede.

diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? . paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2. diyot 1’ den.ùekil 2.23 2.4. diyot 1 üzerinde.8 mA oldu÷una göre. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir.7 2. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1. R’nin de÷eri.25 deki karakteristiklere sahip iki diyot.8 ùekil 2. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır. sorudaki devrede.5 2. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı. R’nin de÷eri.6.24 2. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.6 volt oldu÷una göre. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2.24 deki karakteristiklere sahip iki diyot.6 ùekil 2. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir.

ùekil 2. úayet diyot 1 den. I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile.25 2. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında.9 2. diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? .8. devrenin toplam akımının.

. her biri. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir. Üçüncü bir terminal olan kapı. Daha sonra. periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir.1(a) da. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman. Bu ileri akım. SCR. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir. úekil 3. 3 1. Bu modelin. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler.1 ùekil 3. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır. .3 TRøSTÖRLER Tristör.. tutma akımı olarak adlandırılır.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu). özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında. 3 3. Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla. A ve K terminalleri. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir. øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı.2 de gösterilmiútir. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur.1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir.. úekil 3.1(b). üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur. ùekil 3. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. elemanın kontrolunu sa÷lar. J1. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır. eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir.

ùekil 3. Bu modelden. I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3.2 .1) (3.(a) ùekil 3. SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır. SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür.2) Formülde. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.1 (b) Çok basit bir model.

iletime neden olabilecek bir seviyede. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller.3. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır.4) 3. beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir. dv AK / dt sınırlaması. anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt. .3 ve 3. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. kapı akımını artırmak (b) TJ. Aúa÷ıdaki beú metot. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır. düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur.3) (3. bunların toplamı birim (1) olursa. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK.genelde. ùayet SCR akımı.5) (3. IA eúitli÷indeki payda.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda. sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur.3. Bu iúlem sürerken. 3. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile.6) (3. ùekil 3. genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG. birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir. Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı.1 . Bunun yanında. 3. Uygun SCR’lerin seçimi.4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar. Bundan dolayı. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak.

2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir.3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3. 3 3. Gerçek de÷er. Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir. Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir. økinci neden. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak.. VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar.. Bu.. 3 1. ùekil 3. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür.. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer.1 1.ùekil 3.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. úekil 3. Yukarıdaki etkilerden dolayı. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken.8-3 V arasında de÷iúmektedir. Ço÷u durumlarda. bu durumda iletim úartları.4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. bir jonksiyon geriliminden büyüktür.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir. elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez. . iki nedenden dolayı. Anot-katot arasında bir gerilim vardır.

Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır. Böylece. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir. Kapı akımının daha fazla artırılması. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir. EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). dizaynın. gerekli kapı akımında. ùekil 3. ùekil 3. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir. sadece kısmi olarak yeterlidir. 3 e÷risi. 2:1 oranında baúka bir .5 Yapılan analiz.ùekil 3. iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir. Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez. elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse. Bilinen bir úey ise. ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. sonuç belirsizdir. Bu düúük sıcaklık.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri.

böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir.144 W Bu 0.2 V koordinatlarına sahiptir.120 A ve v GK = 1. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak.artıúa neden olur.5 W sınırından daha küçüktür.120) = 0. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir.4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür. Ortalama kapı gücü 0.20)(0. PG = v G K iG = (1. Önceki tartıúma. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2. ÖRNEK 3. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3.5 W ile sınırlandırılmıútır. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır. úekil 3. − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. Dikdörtgenin köúesinde. SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz. øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur. -40°C de. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0. sadece bir çözüm yoktur. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1.2 V’tur. Bu .5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. Sık kullanılan bir düzenleme.

anahtar açılır ve bu tekrar edilir. . S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. S anahtarı kapanır. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır. ùekilde. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur. úekil 3. ideal olmayan bir anahtar. Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir. ùekil 3. ødeal anahtar. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. Kısa bir süre sonra. kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır.7 Analiz için.6 ùekil 3.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır.6 da görülen devre.7 deki model ile de÷iútirilmiútir.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur. ùekil 3. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra.

RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir.8 deki grafik. Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız).8 deki grafik.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir. ES gerilim kayna÷ı. tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir. gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir.ùekil 3. A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir. ùekil 3. . eleman bir açık devredir. iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. øletim. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir.9 daki grafiklerde gösterilmektedir. Birincisinde. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir. ùekil 3. eleman akımındaki daha ileri bir azalma. Bu noktada. Tipik dinamik operasyon úekil 3.8 ùekil 3. B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3.

3. anahtarın açılmadan tam önceki anı için. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir. Bu yükleme aralı÷ı.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3. Anahtarın iletimi zamanında. úekil 3. 3. Kalan gerilim.8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur. øletim aralı÷ının sonunda. kapasitör gerilimi vC(0) dır: . kapasitör tamamen boúalmamıútır. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki. 3.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir.8 eúitli÷inde. Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3.13 eúitli÷i için zaman orijini. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir. zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir.8) (3. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması. vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı.12) 3. kapı akımı úekil 3.Anahtar kapandıktan sonra. anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3.11) τ C = RC (3. 3.7 de modellenen yarı-iletken anahtar. Bu karúılaútırma.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa. S anahtarı açıkken úekil 3. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar.8 ve 3. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir.9 eúitliklerinde verilmiútir. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir. 3.

3 örne÷inde verilmiútir.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0.2 .0 V ile gösterilebilir. Bir dizayn örne÷i 3.2 de verilmiútir. aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V.20 mho SCR kapı karakteristi÷i. RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1.1 µF.10 daki devrede.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3. ÖRNEK 3.13) (3. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3. R=100 kΩ ve C=0.2 ùekil 3. ùekil 3.

2 V t C = 0.95 − 1.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13.01 = 0.0 = 13.2V ve RGK=35 Ω.722e − t / 2. ÇÖZÜM .002295 + 0. SCR de÷erleri.7 Hz T ÖRNEK 3.0 = 31 V (c) 3.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.2 V (f) 13. 3.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.0000107 = 0.0 − 11. EGK=1.01)(5) = 11.002295 s (g) Toplam periyod.1) = 2.002306 s Frekans = 1 = 433.95 + 1.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30. E=80 V.13 ve 3. kapasitör gerilimi 3.5 µs (d) iG ( t ) = 0.8 ve 3.0 + 1.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0. Diyak örnek 3. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.2 )e − tC / τ C v C = 13.0)(e −t / τ d ) = 0.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur.5 τ d = 10.

boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3. Ço÷u dizayn durumlarında.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11. R = 124.55 V t c = T − t d = 1000 − 5.95 − 1.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır. τd=1.7 deki sa÷ kısım için 3.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı. Böylece. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot .025 A olması gerekir.2 V’un toplamıdır.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir.7 µs 3.035 µF lık kapasitörle.5 kΩ’dur.2 ¹ τ c = 4356 µs 0.3 = 994.95 + 1.383 µs olarak bulunabilir. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir.383 = = 0.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0. Kapı akımı 3.01 = 0.55 · 994. basitleútirilmiú metotlar kullanılır. Zaman sabiti. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder. Toplam boúalma zamanı 3. SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber. Kapasitör geriliminin en az de÷eri. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir.451e − td / τ d t d = 5.14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13. akım 0.01(5 + 35) = 13. fakat analiz.2 − 11. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar.035 µF 40 RGK + RS Diyak.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0. boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1.2 + 0.

bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir. 3 1. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir.modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır. ùekil 3. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir. Bu ters akım. Burada dönüúüm zamanı. anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir.1 SCR tıkama özelli÷ini.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. Bu metotla kesim. Bu etki. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir.4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir.11 deki devre için. ùekil 3. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir.. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur. ùekil 3. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i. Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider.. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır. Böylece. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir. Bazı rezonans konvertörlerde. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur.11 . birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider.

Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir.12 Bu. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır.11 deki devre.12 de gösterilmiútir. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz.14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda. kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur. ùekil 3. ùekil 3. ùekil 3. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir. De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. úekil 3.13 . Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü.13 deki devre ile gösterilmiútir. SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. t=0 da. vC nin de÷eri V0 dır. ùekil 3. øletim aralı÷ının sonunda. Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır.

ÖRNEK 3. tq nin belirlenmiú de÷eri. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir.7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. genel olarak tq olarak tanımlanır. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde. SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır.7 A dir.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde. vC(0)=200 V. .ùekil 3. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir.13 de. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44. ω = ( LC ) −0.4 ùekil 3. L=100 µH ve C=5µF. Ardıúık ileri gerilimde. tıkama durumunda kalmak için. Bu periyod.5 = 44721 rad/s.

S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir.16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir.5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3.17 deki .15 ùekil 3. ùekil 3.25 de temel bir devre görülmektedir.b) T = 2π ( LC ) 0. SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir. ùekil 3.15) ùayet v C = − E ise. 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır.. ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir. sonuç úekil 3. ùekil 3.16 için bir devre analizi yapılırsa. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3. úekil 3. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır. ùekil 3.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur.16 ùekil 3. Anahtarın kapanması üzerine. 3 1.16 da. S anahtarının kapanması üzerine.5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir.. SCR akımı. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur. çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3. Bu zaman aralı÷ı önemlidir. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.1 DC kaynaklı durumlarda.18 deki grafikteki gibidir.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 .

R=5 Ω. ùekil 3.16) (3. anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine. E=100 V. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir.18 ÖRNEK 3. ølgili zaman aralı÷ı.693RC ùekil 3. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs . 3.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3. anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır.693τ = 0. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa.5 ùekil 3.17) t q = 0.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda.16 da.

Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için. yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3. Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür.19 ùekil 3. SCR’nin kesimi oluúur.693τ = 0.17’ye benzemektedir.19) .20 dvC iC I L = = dt C C (3. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan.16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3. ùekil 3.19.21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.693(25) = 17.20 de úekil 3. IL = E R (3. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3.18) burada. ùekil 3.t q = 0.20 deki kapasitör akımı.

Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde. Bu gerilimi sınırlamak için. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur. 3. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer. SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir.19 daki FWD. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi. Omik yüklü durumda.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder. FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır.22) Sonuç.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3.21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için. Bu. úekil 3. ùekil 3.21) (3. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol . yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı. Önceki sayısal örnek için. Omik bir yük.22 de gösterilmiútir.20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3. ùimdi baúka bir problem oluúur. ùekil 3. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır.20) ùekil 3. Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir. diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır.

Ana anahtar.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir. SCR1 deki ters akım.23 deki grafiklerde görülmektedir. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir. úekil 3. ùekil 3. halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir. Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3. ùekil 3. Kesim iúlemi anında.23 . indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir.22 ùekil 3. t = 0 da. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır.21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir.

SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar.6 ùekil 3. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir. Bu úekil 3. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler. Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa. SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından. L. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz. C ve SCR3 den oluúan devre.25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L.25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28.t1 zamanında. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır.3 A L 450 × 10 − 6 . Bu gerilim tersleme.21 deki tq ile aynıdır.22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. C nin de÷eri 3. SCR1 in sonraki iletiminde.22 deki devre ve úekil 3. C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir. ÖRNEK 3. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir. FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2.

.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: . komütasyon kapasitörü. komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır. úekil 3.3 3. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır. Böylece. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür.1 ND TÖ LE M 1.. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra. øliúkiler úekil 3. t3 zamanında. Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi. FWD iletime baúlar ve iC 3.6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu. Bu gecikme süresince.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir. ùekil 3.25 Bu úekilde. ùekil 3.25 deki grafikte görülmektedir.

28) (3.5CE 2 t = t4 de. SCR3.24) (3. Bu de÷er. depolanan enerji 3.5CE 2 + 0. kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda.5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3.5V0 = 0. IL=25 A.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur. E=250 V.24 de devrede.24-3.27) 3. Bu aralıkta. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0.26) (3.iC = I L cos ωt (3.23) 3.5CV0 2 2 (3. V0=375 V. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir. bu enerji 3.23 eúitli÷inde ω.27 eúitli÷inin 3.7 ùekil 3. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır.25) Kaynaktan beslenen enerji. ÖRNEK 3. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır. C=3 µF ve L=75 µH. a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0. depolanan enerji 3.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. . komütasyon kapasitörü. t = t3 de.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0.5LI L + 0.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3. iC T/4 süresince sinüsoidaldir.

Verilen de÷erler: E=400 V. IL=10 A ve tq=35 µs dir.6)(3 × 10 −6 ) = = 42.Ip = E t = t1 de. SCR3 ile yön ÖRNEK 3. a) L ve C de÷erlerini bulunuz.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz. Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3.6 V 3.8 ùekil 3. tq = b) 3. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1.30 eúitli÷inden.22 eúitli÷inden. vC de÷iútirildi÷inde.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ .4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur. C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0. b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse. vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir. Böylece.5)( 250) = 375 V Bu.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353.

714 × 10 −6 F L = 100C = 71. LC rezonans devresi.24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır.4 . iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız. úekil 3. Bu ters polarlanma zamanı. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0.2 V ( 0 − V X )C ( 447.27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir. Sonuç devre iúlemi. iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise. .4 71.2014)] = −489.6 V 3. = 1125 0. kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. 3. Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar.1113)] = −447.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir.2 )( 0. úekil 3.6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489. iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır.714 × 10 −6 ) tq = = = 63.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0. Komütasyon aralı÷ı süresince.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür.714 = 450 = 45 A L 71. úekil 3.

31 de oldu÷u gibidir.t = t3 aralı÷ı için.27 t = 0 . iC yi tanımlayan eúitlik 3.ùekil 3. .26 ùekil 3.

33) Θ1 = ωt1 (3. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir. artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada. yük akımının 1. Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3.26 da gösterilmemiútir.26 ve 3. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir. ùekil 3.32) (3.31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir. SCR1 için 30 µs gerekmektedir. vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür.34) iC ’nin tepe de÷eri. L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7.t4 arasındaki zaman süresince. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz. ÖRNEK 3.27 de t = t3 de. Bu iúlem.26 daki bir devrede.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları.5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250. (3.18 × 10 −12 . E=300 V ve V0=450 V. t3 . t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0. t = 0 veya t = t1 ile aynıdır.9 ùekil 3.

Bu durumlar için. SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir. vAK deki artıúlar için. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37.L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır.19 daki devrelerde görülmektedir. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar. L = 161. Koruyucu kapasitör ile seri direnç. Gerçek pratikte.. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde. Diyot.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla. Koruyucu dizaynının temeli. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir. Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0.1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. 3 1. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır. dvAK/dt probleminin çözümü.2 × 10 −6 H C = 1.16 ve 3. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır.27 deki grafiklerde..8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3. Örnekler úekil 3. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir. bununla beraber. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır. Birincisi. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz. Bu. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir. Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür. diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller. økincisi.

böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir.8 µs dir. ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır.97 C C = 0. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir.10 ùekil 3. SCR bilgi sayfaları. vS tepe de÷erinde ise. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır.97 A 20 dvC iC 16. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339. devre úekil 3. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine. Bu.30 daki gibi olur. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır. Diyot.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16.28 ÖRNEK 3.34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6.4 = 16. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir.29 da.bulundurularak yapılır. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır. ùekil 3. . SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir. normal iúlem durumuna benzer úekilde.

FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim.ùekil 3.27 de.4 V tur. ødeal olmayan durumda bu gerilim. D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür. ùekil 3.29 ùekil 3. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır. .4 = 1131 . Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339.31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir.26 daki devrede ve úekil 3.11 ùekil 3. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır. yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. ùekil 3.30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir. kapasitör gerilimi 339. iC IL ye eúittir. 0. t = t3 de. ÖRNEK 3. ani artacak úekilde düzenlenir. Devre iúleminin grafikleri úekil 3. süreklidir.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3. SCR1’e eklenen bir koruyucu.27 deki grafiklerde.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir.32 de görülmektedir. Ω 3 Bazı komütasyon devreleri.

25 cos ωt − 12. ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır.94 sin ωt .27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak.32 a) úekil 3.25 − 1.25 cos ωt − 12.94 sin ωt iS = I L − I C = 1.75 + 1.31 ùekil 3. CS. b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz.ùekil 3. CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz.

015 µs de oluúur.2 × 10 3 3. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. Bu sınırlama.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6.. øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir. Bu zamanda.94 sin ωt iS = 1.33 deki devrede. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5.04 µs oluúur. iS = 1.74 A dv AK i 13. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5.25 cos ωt − 12..25 − 13 cos(ωt + 1. iS = 13.§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0. (a) dan.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur. anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir.4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan.25 − 1. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir.475) = −1 de veya t = 6.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR.1 1.68 × 10 V/s dt CS 0. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre.475) Maksimum cos(ωt + 1.74 6 = S = 6 = 68.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı.64 sin ωt + 234. yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde . sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir. SCR’nin hasar görmesini engellemek için.25 × 10 t − 22. ùekil 3.

koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar. Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur. böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir. ÖRNEK 3. iA= 0. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar. ùekil 3. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir.SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir.33 ÇÖZÜM øletimde. ùekil 3. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı.34 de görüldü÷ü gibi. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3. Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3.34 .33 de.12 ùekil 3. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri.

SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür. bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. øki dizaynın etkili olması. ùekil 3. Tutma akımı.. Kilitlenme akımı.. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır. 3 1. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki.1 øndüktif yüklü bir durumda.35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir. bir koruyucu. Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür. SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır. SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. SCR tamamen iletimde de÷ildir. Kilitlenme noktasında.35 de görülmektedir. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir. Pals. anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir. . SCR’nin kesimi üzerine. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır. Problem. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda.Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın. Normal ba÷lantıda. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir. Devre úekil 3.

SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir. Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir. bu úekil 3.38) (3.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3. ùekil 3.5 I Kilitleme (3. Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan. Toplam anot akımı.36 da tL dir.ùekil 3. Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3.36 Aúa÷ıdaki eúitlikler. Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3.36 da. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır.40) . grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir.

iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.0481 0.0600 0.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0.015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak. LL = 0.0493 I Kilitleme (3.06e −t / τ ile verilir.5 tL = I Kilitleme 0. Formülde τ = 50 µs dir.0434 0. t 0 25 50 75 100 125 iA 0. anot akımı i A = 400t + 0.04 ) = 0. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0.36 eúitli÷inde yerine konulursa.35 deki devrede.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir .0421 0.0464 0. iL ’nin de÷eri 3.13 ùekil 3.06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0.04 A.5)( 0.Bu sonuç 3. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz. E = 200 V.5 H ve IKilitlenme = 0.41) ÖRNEK 3.

37 de gösterilen semboller. Triyak. úekil 3. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı. veya II..38 de gösterildi÷i gibi. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir.. 3 2. I.37 Triyak’ın iletimi. ùekil 3. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli. II. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır. IV. Bazı kontrol devreleri.. çeyrek dilimler. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I. üç terminalli bir tristör olup. çeyrek dilimlerinde olur. MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir.38 . olabilecek dört kombinasyonunun herbiri. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. ve III.3 3. ùekil 3. dört durum için farklıdır. muhtemel bir iletim durumudur. ùekilde.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin. triyak ve GTO’dur. çeyrek dilimdeki iúlem. ùekil 3. I. øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır.

1 1.2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı. Faz kontrolu. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir. Bu de÷er. ana terminaller arasındaki gerilime.. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır. EA diyak tepe gerilimidir. Bu. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir.Triyak’ın temel iletim modeli. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir. øletim kayıplarını minimuma indirmek için. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir. 3. tipik olarak 1 V civarında. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir. elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir. Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. SCR’den. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla. ÖRNEK 3.39(a) daki devrede. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir. 3 2. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi. De÷erler.14 ùekil 3. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir. Bu.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3.. Triyak. sıcaklı÷a. özel çalıúma úartları için verilir. Triyak.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir. Triyak. SCR’ye benzemektedir. En kötü durum de÷erleri.. Buradaki farklılık.39 . Kaynak gerilimi. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir. ùekil 3.

885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: .29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169.39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. vC ’nin bu son de÷eri.5 + 11. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince. iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur.0 + 0. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1.ES = 11.0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması. Böylece. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir.029 µF R’nin de÷eri. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir.7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11. Bu. kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır. ùekil 3. ùekil 3. bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir. Bu de÷er.

triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir.062 A vC = 11.2 Triyak’ın kesimi.6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0.. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur. Bu. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir.2 2K KE ES SøøM M 3. øndüktif yük durumunda. 3 2. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir. øndüktif bir yük için. Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır . küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur.029 × 10 −6 ) = 0.. ana terminaller arasındaki gerilim. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir.40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir.0) º −t / τ iG = « e = 0. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse.5 − 1.87 = 0. ùekil 3. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır. R’nin de÷erine kıyasla.062)(15 + 15) = 14.. úekil 3.1 1. Akımın sıfır oldu÷u zamanda. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir.R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11. yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim.41 deki grafikte gösterilmiútir.40 daki devre ve úekil 3. Bu. C ’nin biraz daha büyük de÷eri.6167e −2 / 0.5 + 1.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör.870 µs t=2 µs de iG = 0. RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir.0 + (0.

Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan.15 ùekil 3. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir.41’e benzemektedir. ùekil 3. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i. triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar. koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3.41 ÖRNEK 3.Triyak’ın.42(a) daki RLC devredir. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. Triyak. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir. Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir.40 daki gibi bir devrede.025 µF . Devrenin dalga biçimleri úekil 3. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir.02 H RS=800 Ω CS=0. paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir.

ùekil 3. Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8.sonucu verir: i = 0.252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102.1 × 10 6 V/s dir. Bu zamanda. maksimum triyak gerilimi. istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır.5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99. dv X = e −α t (8. t = 55 µs de bulunabilir.42 .00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir.04 × 10 6 cos ω t + 6. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak.

ùekil 3. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim. Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar... GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır. bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. 3 2.. Genelde GTO tristör. Böylece.3 3. Bir GTO. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır. Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri.2 2.43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür. Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz. IA/IG.2 2K KE ES SøøM M 3. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır. ùayet bu oluúursa. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır. ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur.2 2. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır. 3 2. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir.2 2. -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. bir koruyucu devresi olmaksızın. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır.43(b) de tipik grafikler görülmektedir. . Kesim kazancı.1 1 øøL LE ET TøøM M 3. GTO’nun en büyük dezavantajı..44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. ùekil 3. ùayet devre gerilimleri çok büyükse.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor)... akımı belirlemek için iyi bir model olabilir. 5 civarında olabilir. Daha iyi bir do÷ruluk için. 100 A anot akımlı bir GTO için.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler... bu durumda sıfır anotkatot gerilimi.

(b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz.16 ùekil 3. . (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz. L’nin de÷eri.44 ÖRNEK 3.ùekil 3.43 ùekil 3.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır. gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz. (a) Kesim kazancı 6 için. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz. yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir.

0144) = 14.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6.0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0. (b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri. negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir. CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0. i A = 40 A. GTO ’nun iletiminde.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde.ùekil 3. ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0. CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu. Böylece.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © .08 × 10 )( 600 ) = 0.

26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3.25 µF dır.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz. EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır.2 Problem 3. 3.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir. E=70 V.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3.1’i VGK=1.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3.2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3.1 ùekil 3.3 3.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3.5 ùekil 3.3 Problem 3.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için.5 W’tır.10 daki gibi bir düzenlemede.4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1.18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3.4 ùekil 3. .5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3. 3.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3..13 Bir SCR nedir? 3.3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3. R=50 kΩ ve C=0.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3..0 V ile seri 25 Ω dur.4 deki devrede. 3. SCR VGK=1.17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3. Diyak modeli örnek 3.19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.2 ile aynıdır. GK (kapı katot) modeli 1.1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. E=20 V ve TC=-40°C dir. 3. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.4 V ile seri 8 Ω dur.

46 3.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir. E=80 V. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz.2 deki ile aynıdır.16 daki gibi bir devrede.22 deki gibi bir devrede.10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır. 3.(a) Tepe kapı akımını bulunuz.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz. R=20 Ω.8 Problem 3. ùekil 3.7 ùekil 3.0 µF ve vC(0)=-300 V. E=400 V ve IL=20 A.24 deki gibi bir devrede. 3. SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2. 3. C=2. E=400 V ve IL=30 A. tq’nün gereken de÷eri 25 . (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz.12 ùekil 3.25 de. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman. (d) V0’ın de÷eri.6 ùekil 3. Diyak modeli örnek 3. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız. (c) ùekil 3. (c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz.11 deki gibi bir devrede.11 ùekil 3.19 daki gibi bir devrede.9 ùekil 3. 3.13 ùekil 3.24 deki devrede. C=3.0 V ile seri 20 Ω’dur. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır. L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3.10 E=200 V ile úekil 3.25 deki t1’in de÷erini bulunuz. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. R=20 Ω.0 µF ve vC(0)=-300 V. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. 3. 3. E=200 V ve IL=30 A. 3. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için.

ùekil 3. VS=400 V RMS sinüsoidaldir. 3. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir. . SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır.17 ùekil 3.15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız. CS’nin baúlangıç boúalması.2 deki ile aynıdır.14 Örnek 3. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. (a) Bir kesim kazancı 5 için.33 deki devrede.15 ùekil 3. E=800 V.1 H.045 H. 3.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır.5 µF. Örnek 3.20 Problem 3.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. 3. 3.40 da. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS.35 deki devrede.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. 3. 3. 3.21 Örnek 3.39(a) daki devrede. VS=400 V RMS ve R=20 Ω. ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız. 3. (b) Kapı akım de÷iúimini –1.16 Problem 3.5 mH ve EG=-10 V. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz.22 ùekil 3. (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz. 3. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir.µs dir.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız. 3. RL=25 Ω.45 deki gibi bir devrede. R=10 Ω. 3. Diyak karakteristikleri örnek 3.10 da. RL=10 Ω. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz. ùekil 5.14 de. RL=20 Ω ve LL=0.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz. CS=0. RL=20 Ω. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır. L=2.24 ùekil 3.29 daki devrede. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız. E=400 V ve LL=0.23 Problem 3. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz.19 ùekil 3.

transistörün özellikleri incelenecek. transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde.. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur. ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır.4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır. ùekil 4. Bu kısımda.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT). Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir.1 øletim bölgesinde. 4 1. BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir.. Elemanların sıcaklık.1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır.. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli . Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı. bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir.1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4. transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır.

Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır.1 ùekil 4. Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için. ùekil 4. Kısmi doyum bölgesinde. VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır. Buna ra÷men. zorlanmıú bir kazanç 4. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. Do÷rusal bölgede.2 de bu bölgeler.1) Böyle bir doyumda. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur. (1) doyum bölgesi. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için. VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır. ùekil 4. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir. oldukça büyük .1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4.de÷ildir. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir.

Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4. Transistörün karakteristiklerinden. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır.3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir.1 ùekil 4. ùekil 4.3) . Belkide bilgi-sayfası.3 deki devrede. ùekil 4. 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. βF nin de÷eri hesaplanabilir. transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir. Böylece. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır.2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda. Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. Transistörün toplam gücü 4. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir.de÷erde bir beyz akımı gerekir. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4. Bundan dolayı. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir. Transistörün kazancı.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4.

Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir. VBE nin tipik de÷eri 1.. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0.2)( 2.3 eúitli÷inden. .1 1.2 eúitli÷i ile IC bulunur. 400 V ve 15 A de÷erlerinde.5(a) daki grafikten. 2N6547. VCE’nin de÷eri yaklaúık 0.2 V olur. tablo 4. 4 4. 4. gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir. ùekil 4. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır. úekil 4.5(a) daki grafikten.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir.4A 5 ùekil 4.. P = VCE I C + VBE I B = ( 0.88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için. (c) I C = 300 − 0.2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.5 = 11.98 A 25 (d) IC=12 A de.5)(12 ) + (1. (e) 4.4 ) = 8.5 V bulunur.(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir. Bir örnek olarak.

ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir.5 Tablo 4.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4. (a) (b) ùekil 4.1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında. SOA) olarak tanımlanır. 4 1.5V VBE = -1. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim. Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA). Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır.1 deki bilgide.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. Bu gereksinim..1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1. ikinci ..Tablo 4. RBE beyz ve emiter arasındaki direnç.

ùekil 4. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır. VCE nin büyük de÷erlerinde. transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir. Tek sınırlama. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. øndüktans. Bu. ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır.6 da görülmektedir. C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır.6 Bu karakteristikler. E ile etiketlenen hatlar da. B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır. Tipik bir pals durumuna bir örnek.6 da her iki A hattı. Pratikte. Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte. Bu sınır. Tipik bir e÷ri úekil 4. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. ùekil 4.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. Burada iki durum üzerinde durulabilir. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. kollektör akımı sıfır olmadan önce. D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır.

9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz. RBSOA grafi÷indeki yolun. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir. úekilde gösterilmemiútir. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1). Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır. ùekil 4. Koruyucu olmadan.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir. Bu. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i.7 ùekil 4.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır. kollektör akımı úekil 4. Bir örnek olarak.11(b) deki grafikler. Transistörün ardıúık iletimi için. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir. De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir. úekil 4. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır. Bundan sonra.9 da görülmektedir. úekil 4. úekil 4.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır.8 de görülmektedir.7 de.9 da. ùekil 4. Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur. ùekil 4. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir.10 da 2 e÷risini verir. Bu grafikte. ùekil 4.7 deki devre.9 da.bir de÷erde olmasına neden olur. Genelde. . RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır. ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir. ùekil 4. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar. transistörün kesimi için úekil 4. Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4. ùekil 4.

9 ùekil 4.ùekil 4.8 ùekil 4.10 .

11 de.ÖRNEK 4. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki . Bu zaman süresince. 20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır. iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu.2 ùekil 4. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir.11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında. ICM maksimum kollektör akımı. E2=350 V ve iL=20 A dir. (a) (b) ùekil 4. E1=200 V. Formülde. Kollektör akımının azalması. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır. transistörün kesim anında. úekil 4.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar.

kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır..eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1. . ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4. basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur. østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır. t = 1. Depolama zamanı.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir.5-2. depolama zamanı artar.1125 × 10 −6 F 100 4 4.25 × 10 −6 = 0..5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür.5 × 10 ) = 11. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece. IB2 /IB1 oranı genel olarak 0. Böylece. IB2 genli÷inin ters akımı. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir. Özel olarak. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder. ùekil 4. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır.25 × 10 C burada qS . q S = v C CS CS = 11.5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1.1 NA KB NøøM ML 1.0 arasında seçilir. kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır. IB1 ’in büyük bir de÷eri. Daha önce de÷inildi÷i gibi. Bundan dolayı.12(a)da görülmektedir. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir. Daha sonra transistörü kesime götürmek için. IB2 ’nin büyük bir de÷eri. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir. Kollektör akımı. beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır.

Ters beyz akımı beyz . anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır. Bu aralık için. Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır. Pratikte.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir.4 4. Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir. iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir. Genelde. Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir..1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4. ùekil 4.13 Kesim süresince.(a) ødeal beyz akımı ùekil 4.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir.. VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır. Transistörün iletimi süresince. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar.12 4 1.. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir.

Bu aralık. Açıkca. transistörün kesim iúlemini tamamlar. Ek olarak. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir. ùekil 4.05 A ùekil 4. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir. kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar. I B2 ’ye engel olarak. ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0. düúme zamanı olarak bilinir. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir. 4. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir.16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz. ùekil 4. I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur.14.14 .2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.15 ve 4. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra. Bu yaygın olarak kullanılan.bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir. negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar. Aynı zamanda. βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur.

2 A ùekil 4. ùekil 4.17 ve 4. úekil 4.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.14 (devamı) IB2=0.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.2 A ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.15 .2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir.13 deki devre için úekil 4.14 ve 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.05 A Üst ıúın (iB): IB1=0.Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu grafikler.

19 .16 ùekil 4.4 4...2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4..18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.Üst ıúın (iB): IB1=0.1 1.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.05 A ùekil 4.

Bununla beraber.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü . Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir.20 ve 4.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0. ùekil 4.21 de görülmektedir. tasarımla.ùekil 4. Hızlandırma kapasitörlü durum için.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. úekil 4. Devredeki elemanlar. CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak.2 A olacak úekilde seçilmiútir. Üst ıúın (iB): 0. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir. iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0. Böylece. øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir. S anahtarının kapanması üzerine. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir.13 deki devre.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0.4 A dir.19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir. CB’nin de÷eri. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır.

ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0.8 = 0 RB2 = 43.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.4 A de tutulsaydı.4 A’lik I B1 için úekil 4. 0. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında.25 A 20 βF ùekil 4.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir. 0.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır.2 Ω ùekil 4. Her iki 4.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır.22 . I B1 = IC = 5 = 0.20 ve 4.3 ùekil 4. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu.ùekil 4.625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur. I B1 0. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur.21 úekillerinde.21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir.25 A RB2 i X − 10 − 0.19 daki devrede. Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0. transistörün kesiminden hemen önce. vBE=0.22 deki devre kullanılarak. Bu zaman aralı÷ı. ÖRNEK 4. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır.

kollektör akımının 0.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz. ùekil 4.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0. Beyz akımı.8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir. Bu.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10. RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.50 A RB3 = 18. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.40 Ω RB4 = 24.25 = 0.22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0.ùekil 4.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda. ùekil 4.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0. .25 + 0.25 + 0.23 ùekil 4.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.625 = 0.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4.

11(a) dakine benzetilerek. Rezistif yükler için olan önceki kısım. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır.. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir.27 de görülmektedir. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4.25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise.4 4. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir. ùekil 4. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir. ùekil 4.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters . Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir. ùekil 4. Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi.26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir.25 deki devre.25 de görülmektedir.8 ve 4. Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur.. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır. øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir.4 4..28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir.13 deki devre úekil 4. bu yeni devre úekil 4. ùayet úekil 4.1 ND FK 1. Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez.

28 4 1..2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.2 A ùekil 4.27 ùekil 4.polarlama stresinin bir ölçüsüdür. ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır.. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır.2 A ùekil 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince. .26 Üst ıúın (iB): IB1=0.

29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse.29 daki grafik úekil 4.6) vCE = VCC − RiC . ùekil 4.øletimde.4) I CM = VCC R (4. 4 4. Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir.. Kesimde.5) (4.. Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar. Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur.5 5. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır.3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır..1 1. bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4.

transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır.4 (4. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur. buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan.7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.10) eúitli÷i ile verilir. ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise. Bu yüzden.8 µs ve düúme zamanı 1. .12) ùekil 4. Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr . eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir.3 deki devrede.0 µs dir. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür.11) (4. Kollektör akımının yükselme zamanı 0.9) Benzer úekilde.8) ile verilir. VCC=400 V ve R=20Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.10) øki enerji ifadesindeki ilk terim. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4.

t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir.11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır. ùekil 4.7 deki devrede. Transistörün güç kaybı grafi÷inde. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür.30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır.. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır. Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: . ùekil 4. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4. Bu enerji (4.5 5.00107 + 0.1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde.9 eúitli÷inden.1 1.13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.10 eúitli÷inden. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0.00240)(10000) = 24 W 4 4. Bu grafiklerde.8 × 10 )» = 0. ùekil 4. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0.00240 J 4. durum tamamen farklıdır. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir.. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir..ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise.13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir.00133 = 0.30 daki grafikte. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır. Yük indüktif oldu÷undan.00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse.

Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.30 ùekil 4.15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4. Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından.31 . ortalama güç 4. ùekil 4.15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir. Ölçümleri almak için. bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir.

4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0. ÇÖZÜM (a) Örnek 4. Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir.5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur. øletim süresince.4 µs ve t2=0. 4 + 0. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir.5 ùekil 4.1 µs ve t2=0.0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4.6 Örnek 4.5’de. VCC=200 V ve E2=400 V.00240+0.ÖRNEK 4. Bununla ilgili grafikler úekil 4.0040 J 4. t1=0. Kesim süresince. t1=0. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız.0024 J (b) 4.0024 J (b) Kesim süresince. ÇÖZÜM (a) 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.3)(10 )] = 0. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0.0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.7 dekine benzer bir devrede.32 de görülmektedir. 2)(10 )] = 0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.2 µs.1 + 0. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0.3 µs.13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0. Bu akım 400/1000=0.0016 J (c) Toplam enerji=0. .00160=0.15 eúitli÷inden: Güç=(0.

3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3. vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.32 0.ùekil 4.0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır. Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: . 3×10 88.33 × 10 6 t ) iS = 66.333 × 106 t )dt = 0.67 × 10 6 t 0 < t < 0.89 × 1015 t 2 (1 − 3.89 × 1015t 2 (1 − 3.333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda. Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .

Ek olarak. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. MOSFET’ler.17) .0075 × 10 )( 400 ) = 0.2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0.33 4 4. Gerilimler Gate(Kapı).0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4.16) (4. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4.. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez.. VT den az vGS de÷erleri için. VT den büyük vGS de÷erleri için. BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir.34 deki e÷riler. Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda.2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur.33. ùekil 4. iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men.0006 J (d) (a). MOSFET. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0. BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir. ùekil 4. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur.34(b) deki grafik. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için.2 2. akaç akımı sıfırdır. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer.0002 + 0. Böylece. ùekil 4. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir.1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri.0024 + 0.. güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde. Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir. ùekil 4.

34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4. BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır.17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1.34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır. Akaç akımının büyük de÷erlerinde.4. omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. Bu iletim bölgesi. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir. zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir. ùekil 4.5 Ω de÷erini . G. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi. ùekil 4. RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir. Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında. úekil 4. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir.34(a) daki grafikte (2N6762). Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır.17 eúitli÷inde. 2N6762 nin bilgi-sayfası. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde.35 Ω dur. MOSFET’in iki durumu. 4. vDS nin de÷erinin.

vDS nin de÷eri 4. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir.göstermektedir. ùekil 4.2 Ω dur.18 A / V 6 − 3. 16A/3. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım. Akaç akımının bu de÷eri için. Bu de÷iúimlerin ihmali. Gerçek. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi. Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır. Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır.3 Ω dur. Böylece. bu 4.5 V dan az veya eúittir.35 de. Her kapasitans. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0.2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir.8 V G= 18 = 8. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0. .. VT = 3. MTP8N60 bilgileri.19) (4. aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek. Böylece. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır.2 2.8 Bu bilgi-sayfasından. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz. ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir. ÖRNEK 4. 4 4. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. úekil 4.2V=5 mho dur.. vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir.35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir. Bu çizgi 3.7 Bir MTM15N40 için. vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında.5 V’luk iletim durumu de÷eri. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı.

. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4.21) t > t2 için.37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir. t2 ve t3 arası aralık süresince. 4.. Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır.37 de gösterilmektedir. Bundan dolayı. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir. Bu aralıklar süresince. kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir. øletimde devre davranıúını hesaplamak için. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4.36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır.36 daki devrenin analizi yapılacaktır.35 4 4.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir.21 eúitli÷i 4. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur.22) . FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır. ùekil 4.22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir. ùekil 4.36 da. böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir. ùekil 4. akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür. ùekil 4.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür. Bunu yapmak için. 4.3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde.2 2. ùekil 4.

t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4.21 eúitli÷i hala uygulanır. Bu aralık süresince.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir.36 da gösterilen devrede. eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4. 0.23 eúitli÷i hala uygulanır.37 vDS deki bu azalma. bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır. MOSFET.36 ùekil 4. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken. Bu.8 ùekil 4. .23) ùekil 4. Kaynak gerilimi 250 V dur. ÖRNEK 4. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir. kaynak akımı 15 A dir. vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur. buna ra÷men 4.

CGS 200 pF dır. Böyle bir durum. 4. vDG nin de÷eri 244.6 V olur.6 V G 8.4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 . Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır.t2 aralı÷ı için.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3.2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5. toplam kapasite 2000 pF dir. Bu.t4 aralı÷ı için.4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 .8 + = 5.t5 aralı÷ı için.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 .2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır. Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5. 4.37 Ω ve TJ=100°C verir.21 eúitli÷inden. aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8. dv GS 0.17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur. 4. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir.t3 aralı÷ı için.33 t2 = v GS 5.6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 . Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3. t4 . Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0.23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0.ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından.

ùekil 4. örnek 4.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.38 t1 de. Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir. t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez. 4 2. .t2 aralı÷ı için.8 de bulunan anahtarlama zamanı.23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir. 0. kapı akımı 4..39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir.2 A lik kapı akımı ile. Zaman orijininden t1 zamanına. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. kapı-kaynak geriliminin. akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz. 4. Bu aralık. øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir. Bu de÷iúimi yapmak için. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır.. akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir. Bu aralık süresince 4.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir. t2 . kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır.4 4K KE ES SøøM M 4. ùekil 4.2 MOSFET’in kesimi için. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir. t1 . bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa. Örnek 4.t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir. Zaman orijininden t1 zamanı süresince.38 deki devre ile temsil edilmektedir. Bu. MTM15N40 karakteristi÷inde.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir. Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için.21 eúitli÷i uygulanır. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir.

21 eúitli÷i tekrar uygulanır.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir.9 4.8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0.1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5.1 t5 − t 4 = − (3.39 t3 den büyük zamanlar için. 4. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur. ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5. ÖRNEK 4. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır.1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır.8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0.t5 aralı÷ında. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4. MOSFET eúik gerilimindedir.8 örne÷indeki MOSFET in -0.6 − 3. akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca .39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz. t4 .6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0.t5 aralı÷ı için.ùekil 4. t3 .1 − (5.6 − 5.1 − (5. t4 de.

BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur.40 da A kısmı.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır.t4 aralı÷ı süresince gözükür. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır.. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır. Daha kısa iletim zamanı. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir.40 da.gözükmektedir. Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir. C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur. 4 4. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir. maksimum palsli akaç akımı 2. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı. ùekil 4. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4.. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur.8 örne÷inde yapılmıútır.40 ùekil 4. her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 . izin .5 nH dir. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür.2 2. ùekil 4.

Hatta yeterli bir kısa pals süresince.verilen daha çok güç kaybı demektir. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir.2 2. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. RDS(øLETøM) de÷eri. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur.. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür. VDD=400 V. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir.38 de . øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4.10 ùekil 4. 4 4. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır. ÖRNEK 4. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder. ùekil 4. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez. MOSFET’in özellikleri úekil 4. R=20 Ω ve iD=5 A. Sınırlamalar. øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları.40 da görüldü÷ü gibidir.36 ve 4. de÷erlendirmede önemli rol oynar.. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez.6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları.41 deki MOSFET.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer.

24) (4. Çok benzer bir davranıúla. ùekil 4. Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir.görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir.43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4. bu aynı enerji kaybı oluúur. MOSFET’in her iletiminde. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir.39 daki e÷riler úekil 4.24) eúitli÷inde. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır.42 ùekil 4. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4.43 .37 de görülmektedir.42 de görülmektedir. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir. ùekil 4. bu úekil 4.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4.25 de kullanılmaktadır. t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir. Devrenin iletimi için. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir.

11 ùekil 4.enerji (kesim) = (0. ÖRNEK 4.5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir. BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir. Bu. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. (4. Bu.24 ve 4. Bu.27 de. Eúitlik 4.44 de. Yük indüktansı. Anahtarlama frekansı artarken. MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir. ùekil 4. Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz. Belli bir frekansta. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır. ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir.26) (4. Ço÷u durumlarda.44 . iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir.25) ùimdi toplam kayıp 4.

IL=10 A.0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.3 × 10 −9 s 0.3)(2500 × 10 −12 ) = 92.2 × 10 −9 s 0.5 × 10 −9 s 0.1 × 10 −9 s 0.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79. G=4.2 × 10 −9 s 0. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3.06 t 2 − t1 = (200 − 6.4 × 10 −9 s 0.8 = 6.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.1 (10 − 6.3 × 10 −9 s 0.8)(1250 × 10 −12 ) = 52.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6.RDS(iletim)=0.06 t5 − t 4 = .3 − 5.06 (3.3 V ©4¹ t1 = (3.3)(2500 × 10 −12 ) = 154. VT=3.0 × 10 −9 s 0.3 − 3.8) 1250 × 10 −12 = 47.1 t 4 − t3 = (6. VDD=200 V.8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31.06 (6.0)(2000 × 10 −12 ) = 43.8 V.5 × 10 −9 s 0.5 Ω.3 − 5. Tam akaç akımında.9 × 10 −9 s 0.1 (6.1 t3 − t 2 = (200 − 6.06 t 4 − t3 = (6.3)(50 × 10 −12 ) = 96.0)(2000 × 10 −12 ) = 26.3 − 3.

0001282 + 0.5)(200)(10)(213. . güç kaybı P = (50000)(0. Bu zaman t = 5000 + 197. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar.5)(200)(10)(128.64 J Örnek 4.0005928) = 29. øletimde t3 süresince.2 × 10 −9 ) = 0. 4.Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır. vDS=6.11 de oldu÷u gibi.5 × 10 −9 ) = 0. Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur.45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0.9 ns øletim (conduction) süresince .0005928 J/saykıl ùekil 4. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır.5 − 175. 4.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0.0002135 + 0.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır.0002135 J ùekil 4.45 de görüldü÷ü gibi.6 = 5021.0002511 = 0.0001282 J Aynı úekilde.

problem daha az önemli olur.30) (4.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile . bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır. úekil 4.31) (4.2 ND 2. Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir.46 daki devre.46 daki devre için eúitlikler 4.32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir.4 4.28) (4..28 – 4.7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi. analiz için kullanılmıútır. ùekil 4. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4.29) (4. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince. ùekil 4. iS yerine iD konularak. bir yaklaúım yapılır.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4. ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince.. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek.

Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz.33) elde edilir.12 ùekil 4. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır.9 Ω RG=200 Ω I=6. kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3. (4. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir. Önceki eúitlikler.34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için.37) 4.5 A LS=12.5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0.35) C = C gs + C gd (4.47 deki devrede.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4. kaynak indüktansı.36) ve R' = LS G C (4.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı. iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4. Bu yaklaúım ile.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4.5 nH vDG > 0 vDG < 0 . Etki. Aynı iúlem. ÖRNEK 4.35) eúitli÷i (4. LS hesaplamalara dahil edilmiútir.

47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.5 ¹ Yeni.86 V ©G¹ © 3. R' = LG (12.0 = 5.5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6.5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4.37 eúitli÷inden.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.ùekil 4.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: .3 ns 6. iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37. 4.

85 V 15 − 5.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83. Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: . øletim iúlemini tamamlamak için.0 V’tan 5.0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5.9)(6.3)(600 × 10 −12 ) = 170.3 nanosaniye daha artırmaktır.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193.38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir.5) = 5.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır.86 V’a de÷iúir.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4.2 × 10 −9 saniye olurdu.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber.1 × 10 −9 s »= iG 0. 4. (4. Bu de÷iúim süresince. 4. vGS 5. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir.86 = 0.7 × 10 6 s2 = −5.5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse. Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22. bu yüzden.

2 + 31.48 de görülmektedir. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır. Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür.t 4 = 37. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4. Yüksek güçlü. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur.4 Bir IGBT. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir.. Düúük gürültü. Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir.1 + 0 = 261. 4 4.. øletim ve kesim zamanları çok küçüktür. düúük kapı seri direncine.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü. kaynak indüktansından kaynaklanan 9. yüksek frekanslı bir aygıttır. 1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir.3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir.5 + 193. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır.25 µs. Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır.8 ns Toplam iletim iúlemi ile. Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. 0. SIT’in anma de÷erleri 300 A. (a) ùekil 4. 4 4 IIG GB BT T 4. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una.

Bu. Üç terminal kapı. Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir. Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır. IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller. Bununla beraber. RDS . Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir.49.49.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir. bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır.b de görülen eúde÷er devre. DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda.50 de görülmektedir. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4.eúde÷eri direnci. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir. tepe akım. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4. ùekil 4. kollektör ve emiterdir. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. BJT davranıúında kontrol edilir. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. ùekil 4.49. nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. güç kaynaklarında. IGBT. Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır. úekil 4. Bununla beraber. IGBT’lerin. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir.49 (a) IGBT’nin kesit alanı . kapı sürmesinin kolaylı÷ı.

49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.1 Bir BJT nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.16 BJT’nin doyum modu nedir? 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? ..4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4.3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4.7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.5 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.

43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4. (c) IC’nin yeni de÷eri.19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4. (b) VCE. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC. βF=4 de÷erini kullanarak.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.5 de görülen karakteristiklere sahiptir.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4. Transistör úekil 4.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4. .46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4.6 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.3 de.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4.28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4..38 Bir SIT nedir? 4.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4.4.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.26 Bir MOSFET nedir? 4.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4. (e) toplam transistör güç kaybı.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.40 Bir IGBT nedir? 4.52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4.1 ùekil 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4. R=15 Ω ve VCC=225 V. (d) IB.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.

VBB=20 V ve VX=12 V. transistör 1. transistör 1. E2=350 V ve iC(0)=10 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı. RB1=4. VCE=1.13 de. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını .1 V. VBB=20 V. E2=300 V.7 øletimde βF=10. VBB=15 V ve VX=10 V. iletimin sonunda βF=25. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur. 4.10 ùekil 4.3 A ve IB2=0. 4.13 deki gibi bir devre tasarlayınız.4 ùekil 4.19 daki gibi bir devre tasarlayınız. (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir. VX=15 V.45 A.75 A.11 Problem 4.11 deki devrede çalıúan bir transistör 1.2 ùekil 4.4.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. 4.7 de. úekil 4.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir. RB2=8 Ω. østenilen de÷erler.75 Ω. 4.075 µF. (b) kesim kaybı. (b) kesimde enerji kaybı.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir.11 deki devrede. (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz. istenilen de÷erler.5 kHz dir. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7. 4. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı.8 ùekil 4. kesimde I B2 / I B1 = 1. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1. CS=0.3 ùekil 4. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı. (c) anahtarlama güç kaybı.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir. R=10 Ω. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. E2=350 V ve iC(0)=10 A.13 de.10 da. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE. RC=10 Ω. Transistörün iletim durumunda.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı. VCC=200 V.6 ùekil 4. IB1=0. 4.8 de. 4.0 V.9 Problem 4. 4. CS=0. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz. IB1=1 A ve IB2=0.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4.3 deki devre düzenlemesinde. Kollektör akımı 10 A dir.

4. 4. . 4.varsayınız. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir. øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur.47 deki devre düzenlemesinde.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir.13 Örnek 4. 4.13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz. 4.15 Örnek 4. øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz. (c) iletim güç kaybı.14 Problem 4. (b) kesim enerji kaybı. Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir. aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı. VDD=300 V ve IL=5 A.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz.11 deki MOSFET verisini kullanınız. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı.16 ùekil 4.

5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5. ùekil 5. Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. Bu gibi uygulamalarda. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır. AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir. (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. . SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir. anot-katot gerilimi sıfırdır. temel devre davranıúları vurgulanacaktır. Aúa÷ıdaki varsayımlar.1 Bu bölümde güç-devre analizinde. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir.. SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. (b) øletim sıfır zamanda oluúur. (a) SCR. (f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. SCR ve diyotlar. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur.1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). (c) øletimde.

Kullanılan diyotlar úekil 5.2(b)... 5 2. bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.1(a) da görülen.. aynı ideal karakteristiklere sahiptir. .ùekil 5.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5. akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir.1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5. Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir.2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce. ùekil 5.2 ùekil 5.

3 eúitli÷i ile verilir.ùekil 5. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir. vS = v D + v R (5. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5. Böylece.2 Devre eúitli÷i. akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5.2) 5.1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan. maksimum akım.2 eúitli÷inde. .

I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5. I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 .T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5. vD=0. dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur.5) Bu devre için ilgili büyüklükler.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan. bu integral 0 .9) π Bazı durumlarda. akımın RMS de÷eri istenilir.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5. diyot ters polarlanmıútır. RMS de÷erinin tanımından bulunur. Vort = Vm (5. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5.3) øletim süresince. I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5. Bu.8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5.5 ( 5. Ortalama akım. ortalama yük gerilimi için 5. Akım sıfır ve vR sıfırdır. ortalama yük akımı ve gerilimidir.Im = Vm R (5.8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5. integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: .10) Burada da.

97 = = 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir.2(b) deki grafik. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir. Yük akımı.2 2.414 V RMS = (1.11) I RMS = Im 2 (5. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir. diyot uçlarındaki .12) 5. ùekil 5. 60 Hz dir.97 = = 5. ÖRNEK 5.48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8.2. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir.97 A R 20 Vm 339. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir.414 )( 240 ) = 339.deki yarım dalga devresi. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp.4 = = 16.2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.12 eúitli÷inin sonucu.5 (5.4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5. úekil 5.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı.1 ùekil 5...

Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır. Geçici yük akımının bir çözümü. § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5.14) (5.13) (5. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan.13 eúitli÷inde verilmektedir. Akım iliúkisi 5.15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0. olması mümkün de÷ildir. ùekil 5.5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ .3’deki devrede. aúa÷ıdaki gibidir. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti. vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı. akım t=0 anında sıfırdır.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS .

Bu zaman. L = 0. R = 20 Ω . bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir.ùekil 5.3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz. AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. .3 5. Vs=120 V RMS. 60 Hz . Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir. Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez.0531 H.2 ùekil 5. Daha ötesi.13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur. ÖRNEK 5.

15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır.ÇÖZÜM 5.1. zamanın . FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir. ωt=3.0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0. Örnek 5.9407 0 (120)(1.707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0.707e − x ùekil 5.5 = 28.707e » 4¹ ¼ ¬ 28. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0. vL nin ortalama de÷eri.2’ye göre burada.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0. Yüke paralel diyot.3’ ün.84 = = 2. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir.13-5.414) sin θ dθ = 45. úekil 5. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur.yük akımı FWD’ den geçer. I= VL 45. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. Yük gerilimi 0<ωt<3. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken. büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu.9407 rad olarak bulunur.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0.84 V Ortalama yük akımı.2.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir. ùekildeki grafikler. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir.

4’deki devre de÷erleri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1.3 ùekil 5. ùekil 5.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir.4 ÖRNEK 5. Bu durumda 5. 60 Hz ve R=20 Ω dir. VS = 120 V RMS.9 eúitli÷i uygulanır. Yük indüktansı büyüktür.414 ) = 54 V π .

. iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık .18) Burada.5 (5. ùekil 5.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır. ùekil 5. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır.2 KY 2. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir. Tam dalga devresi.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir.20) 0.21) 5. eúitlik 5.8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı.b) I L = VL 54 = = 2.21 eúitli÷inin incelenmesiyle. Bu durum.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2..5(b)’de.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir. Ortalama ve RMS de÷erleri. yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5.16) (5.7) 2 ( 20 ) = 145. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür.19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir. akım hemen hemen sabittir. 5 5. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır.

5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. Yük akımı için iki yol oldu÷undan. úekil 5. ortalama diyot akımı. Böylece: I RMS = Im 2 (5. (a) . ortalama yük akımının sadece yarısıdır.22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır.

ùekil 5.4 V . Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.4 ùekil 5. 20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS. tam dalga bir do÷rultucu.5(a)’da görülen omik yüklü.414 V RMS = (1.414 )( 240 ) = 339.5(b) ÖRNEK 5. Vm = 1. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir.

Pratikte bunun manası. yük daima kayna÷a ba÷lıdır. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir.97 = 10.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir. Yük gerilimi.97 Im = 12 A 0.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16. Yükün ortalama gerilimi. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde. devre davranıúı úekil 5.6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır. Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir. úekil 5. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir.b) Tepe yük akımı= Vm 339.6..2 2. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12. v L = vx + vR (5. ùekil 5.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir.97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. ùekil 5.5 = ( 2) ( 2 )0.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır.. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır.5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir. Bu varsayımla. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16.7’de gösterildi÷i gibidir. . Sabit yük akımı.4 = = 16. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir.

ùekil 5.6 ùekil 5.7 .

24) Vx’in ortalama de÷eri. 60 Hz.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216.27) VRort R (5.414 )( 240 ) = 339. (5.80 A .24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı.25) ÖRNEK 5.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10.414V RMS = (1.80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.6 daki gibi.5 ùekil 5.VLort = V X ort + VRort (5. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir. dir. Böylece 5. ùayet indüktörde direnç varsa. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.0 = = 10.26) (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1.

667MS . Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10.5MH R 3 5 2.TRAN 1US 32MS 16.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .22E-15 BV=1800V) .5 Ω 5 6.MODEL DMOD D (IS=2. köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur. Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2.PROBE .80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.7V 60HZ) L 5 6 6.4 A 2 (g) deki ½ çarpanı.END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.8 = 5. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

2 deki diyot. Bu grafiklerde.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A.. SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir. Bu iúlem. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır.. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5. ùayet bu kapı akımı. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa. ùayet devre tam dalga ise. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde. úekil 5. her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır. .8(b) deki grafikler elde edilir. 5 5.. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır..‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5. Gecikme.8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır.3 3.

28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5.ùekil 5.29) . bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur. Bunlar. Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır. bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır. SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir.8 Gerçek dünyada. T periyotluk zaman skalasında. I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz.

I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0.97 A R 20 § Vm · § 339. Devre α=40° ile çalıúmaktadır.33) ÖRNEK 5.32 eúitli÷inde verilir.4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.5 ( 5.30) Yük akımının RMS de÷eri. temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4.414 )( 240) = 339. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5. © 2π ¹ Aynı eúitlik.31) ( 5.32) Sadeleútirme sonucu.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.29 eúitli÷inde. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ).6 ùekil 5.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16. 60 Hz’e sahiptir. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir.4 = = 16.5.5 (5.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.414V RMS = (1.77A © 2π ¹ © 2π ¹ . sonuçta 5.

Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5.5 = 8.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur..5 § 16.9’da görülmektedir.96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir. Böylece 5.2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5.36) Yük akımının RMS de÷eri. t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir.20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8.35) (5.31 eúitliklerinden. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır. yarım dalga durumundaki 5.3 KY 3.34) (5.e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır.30 ve 5.20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5.33 eúitli÷inin yeniden . formülde.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5. SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5. ùekil 5..5(a)’daki diyotlar.

9 da gösterildi÷i gibi. I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0.37) ùekil 5. Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında. RMS de÷eri. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. omik yüklü. 60 Hz’dir.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır.10 ÖRNEK 5.7 ùekil 5.düzenlenmesi ile elde edilir. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS. 5.5 (5. dalga baúına iki pals vardır. Sonuç RMS de÷eri 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.37 eúitli÷inde verilmektedir.

8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16.3 3.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. ùekil 5.5 ª16.5 = 11.97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0..97 A R 20 V · § 339 .60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0. bu anda iS>0’dır.11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 .414 )( 240 ) = 339.4 = = 16.54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. ùekil 5..11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında.60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır. úekil 5.. .414 V RMS = (1.6.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.

Yük gerilimi. SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır.39) (5. Bundan dolayı.ùayet vs. aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir . SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. v S = v AK1 + v L + v AK4 .40) Burada da yine. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir. . SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden. iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler. Bu ifadelerin sonucu. v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır. v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan.41) ùimdi. T/2 .12’deki grafikte gösterilmiútir.38) (5. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. vs<0 oldu÷undan negatiftir. vs negatif de÷ere de÷iúirken. SCR1. úekil 5. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. v L = vS (5. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. (5. vs. v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu. vs<0 oldu÷undan.

38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur. Bu noktada.12 ùimdi t=t2 de. . vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır. Bu. Faz kontrolünün etkisi. Benzer bir durumda. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır. akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır. SCR4 de iletimde de÷ildir. transfer vs = 0 da oluúur. Bu diyot durumuna ters olup. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur. ødeal olarak úekil 5. ùayet 5. o halde v AK1 nin negatif olması gerekir.ùekil 5.12 ’de gösterildi÷i gibi.

28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8.28 I ort = = 4.Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5. § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir. böylece.43) (5.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. (5. Faz kontrol açısı 40° dir.4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8.414 )( 240) = 339.8 ùekil 5.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8.42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8. 60Hz’dir.414 V RMS = (1.5 = = 8.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga.4)cos 40° ) = 165.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .5 V Vort 165. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5.

14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir. ùekil 5.4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5. omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir.13 ùekil 5. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1. úekil 5. vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir. v AK1 + v AK4 < 0 (5. SCR1 . Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i.. yük geriliminin dalga biçimi. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα ). úekil 5.46 eúitli÷i do÷rulanır.3 3. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır.12 de vL<0 olan kısımlar. vL’nin negatif de÷erleri.vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5. ©π ¹ (5. SCR3 ile SCR2 ve son olarak..47) . SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır. 5. 5 5. D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır. D1 (FWD) ile olan yoldur.11’deki devre. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur.46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir.45) ùimdi FWD den dolayı. vs. Ortalama yük gerilimi 5. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller.36 eúitli÷i ile aynıdır.olmasından kaynaklanmaktadır. Bu. Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için.

t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır. FWD’nin ortalama akımı 5.ùekil 5. devre elemanının seçimi için gereklidir. FWD’nin tepe akımı. ek bir akım daha mevcuttur.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında. Kalan sürede akım sıfırdır.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5.9 . FWD’deki akım. yük akımı ile aynıdır. Ortalama ve tepe akım de÷erleri.48) ÖRNEK 5.

3 3.414 V RMS = (1. üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler.12 A © 180 ¹ 5 5.54 ) = 3. 60Hz ve α= 40° dir.54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9.54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. úekil 5. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır. Böylece. Bazı eú zamanlama vasıtaları.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir. Böyle bir eleman.71 A © 360 ¹ § (9.414 )( 240 ) = 339.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin. tam dalga.. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190. Çeúitli. Kaynak gerilimi 240 RMS.8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur.FWD’li.. faz kontrollu do÷rultucu. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında .4 V §V · § 339.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9.

15 de görülmektedir. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur. .16 daki devre.17 daki grafik. eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. RG ve VS ile gösterilir. bu her pozitif yarım dalganın sonunda.15 PUT’un kullanımı. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince. Yeterli bir anot akımı almak için. DøYAK elemanına benzer. Elemanın sembolü. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda. PUT’un iletiminde. Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu. VS nin ani düúüúü. ùayet bu oluúursa. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar. tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir.15 de. ve Thevenin eúde÷eri. kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır. ùekil 5. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. ùekil 5. ùekil 5. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. Zener diyot. úekil 5.

18 de devre. Bu devre.17 de. bilgi- . ùekil 5. ùekil 5. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır.18 de. PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir. SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer.16 devrenin bir kısmını gösterir.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar. ES ve RS de÷erleri. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden. Bu ek dalgalanmaların. ùekil 5.16 ùekil 5.ùekil 5. úekil 5. Kapasitör daha sonra PUT. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.

10 ùekil 5.0 V RS = 0. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir. Bu.18 ÖRNEK 5.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir.sayfasından belirlenebilir.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1. Bu. R1=R2=200 kΩ. Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. úekil 5. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. Mantıklı bir seçim. PUT iletim modeli ile beraber.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz. SCR ye 3 µs için 0. VS = 120 V RMS. bazı de÷erler verilmiútir. (b) C’yi belirlemek için devre modeli. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur.16 daki devrede. ùekil 5. ùayet bu seçimler yapılırsa.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır. Güvenilir bir iletim için. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi. . Di÷er de÷erler.

19 vC’nin baúlangıç de÷eri.923 + 11.02µs = 12.018 + 0. ùekil 5.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0. R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur. iG ’nin 0. Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.04C .9 − 0.837 e − t / τ iR = v GK = 0.10 A olması gerekir.5)C Kapasitör akımı.5 ¹ τ = (11.679 e © 11.54 + 0.522 e − t / τ t = 3 µs de.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5.923 + 7.54iC = 0.ùekil 5.018 + 0. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0.20 § 10 − 0.54 + 0.

4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5.. Ek olarak. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir.414 ¹ . yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir.37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak.49 eúitli÷i ile bulunur. Güç faktörü. Güç faktörünün tanımı kullanılarak.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür. burada gözönüne alınmayacaklardır. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler. Genel olarak. RMS akımın 5. 5 4. Genel olarak. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. Çok kullanılan tek fazlı.94 kΩ ile) α = 150$ için.C = 0.49) (5.50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1. güç faktörü.10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir.37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir.00 ms ( C = 0. güç 5. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir. kapasitörün 1.39 ms içinde. köprünün DC tarafında.. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır. α = 30 $ için.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için.. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır. köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5.65 Ω’dur. kapasitörün 6.168 µF (c) Bu hesaplama için. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S. Bu tanım.168 µF ve R = 11. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler.

5 (5. tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5. 5.54) . ùekil 5. Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir. ùekil 5. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir.21. Im ve R iliúkili oldu÷undan.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir. Transformotor nüvesindeki manyetik akı.51 eúitli÷inin sonucu. her üç sargıdaki sipir sayısı. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir. 5. ùekil 5. do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır.10 ile aynıdır.37 eúitli÷i kullanılarak 5.Güç faktörü = P 1.53) (5.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir. Aúa÷ıdaki iliúkiler. Ana farklılık. N’dir. gerilim ve primer akımı úekil 5.51) Vm. bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5. Bu analiz için. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan. Yük akımı.414 R I RMS = S Vm (5.

414 I RMS ) 2 R (5.22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir.56) . Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1.55) 5.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1.52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır.414 katı kadar büyüktür. Yük akımının RMS de÷eri. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir.414 ¹ (5.33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır. böylece yük gücü 5. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır. Sekonder tarafı için. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.ùekil 5. Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5.55 eúitli÷inde. bir sekonder sargısındakinin 1.

Bir düúürücü transformotor 480 V RMS.5 = 0.707 faktörü ile daha azdır.§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0.37 eúitli÷i kullanılarak. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir.9535 (b) Her sekonder akımı 5. ÖRNEK 5.767) = 674 VA © 1.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir. 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0. Yük direnci 10 Ω dur. Transformotorun.33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0.414) ¼ . Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz.52 eúitli÷inden.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0.767 A Sekonder sargıları için 5. Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir. 5 (5. ÇÖZÜM (a) 5.473 A ¬ (480)(1. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur.55 eúitli÷i kullanılarak.5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4.414 ¹ 5. (a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 . iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak. Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan. 5. I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak.82) Bu durumda.83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: .82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir. periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir. ùekil 5. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir.30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er.81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5. 5.

86) π (5.48° ÖRNEK 5.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır. Bu.83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır. t1 zamanında vL=E için oluúur. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Bunun olması için. Yapılan önceki analiz. Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5. 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir.87) (5.85) (5.88) α = 32. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri. . Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5.14 60 Hz.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 . minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi. Sınır.

iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür. ùekil . 5. Bu yüzden.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür.48° durumunda kontrol için.43° © 120π ¹ L = 0. § 120 · L=¨ ¸ tan 62.31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339. 5 6.58° (b) α aralı÷ı 5.ùekil 5.43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339..102 H L’nin de÷eri.4 48 8° ° α < 32.6 α α< <3 32 2..83 eúitli÷inden.88 úartını karúılamaktadır.. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir. böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder.4 4 5.

5.91) α = 32.5. Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur.93) .90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5.48° oldu÷una dikkat ediniz.48° (5.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.48° için θ = 32.32 de θ. §2· α < 32.92) (5.90) (5. ùekil 5.91’i verir (5.89 ve 5. Bu.

Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır. α 90° ye yaklaúırken. ùekil 5.33 deki grafik. ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek.33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir.97) (5.83 ve 5. . sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5. ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5.99) 5.95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5.96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir. 5. ùekil 5. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi.

ùekil 5.48° .42°» = 37. ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339.4 cos α ©π ¹ α = 18.33 ÖRNEK 5. faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5. Kaynak 240 V RMS. böylece 5.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans. 60 Hz’dir.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18.15 Tam dalga.42° (b) α < 32.

α=18.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde.43)(20.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır.43 tür. úekil 5. L= LN R = (0. Alternatif bir çözüm.0222 H de÷eri bulunur.R= E 205 = = 20. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir. Burada da yine filtre kapasitörü.5) = 0. 377 ω 5 5.99 eúitli÷inde α. .. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir.023 H.42° de LN’nin de÷eri 0. vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır.6 6. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır. Bu aksiyon. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0..5 Ω I ort 10 5.34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir. ùekil 5. θ. Bu de÷er kullanılarak. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır.

105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5.ùekil 5.102) (5.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider.107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.34 øndüktör akımını bulmak için. Önce. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür. Sonuçlar.107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için.35 de sunulmaktadır.108) 5.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5.100) (5. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5. ωt3 ’ün de÷eri 5.106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır. 5. gerilim eúitli÷i úekil 5. .101) (5.

mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler.111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5.Yükün gerektirdi÷i ortalama akım.35 .112) ùekil 5.109) (5.110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.

økinci durum. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. ÖRNEK 5. Yük direnci 20 Ω dur. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır.113) ùekil 5.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu.37 de. Olabilecek verilen bir α için.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır. tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır.ùekil 5.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır. Faz kontrol açısı 50° dir. . grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir. Sonuç 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz). aksi takdirde SCR ters polarlanır.16 ùekil 5. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5. Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için.35 ve 5.36 5. indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz. Hemen iki örnek açıkca verilebilir. verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir. (5. faz kontrollu do÷rultucu.

Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır.(b) do÷rultucu iletim açısı. iletim açısı 150° olarak okunur. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise. (c) L indüktansı. ILN.01 H .36 dan 0.233 olarak okunur.38 V ©π ¹ E > 61. úekil 5.35 den.90 eúitli÷inden. bu durumda 5. (c) Normalleútirilmiú yük akımı. ùekil 5.5 A R 20 I ort 4. §2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61.5 = = 0.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir. úekil 5. I ort = I LN = E 90 = = 4. mod süreksizdir.6 Vm 150 ùekil 5.38 V oldu÷undan. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0.0206 H ÖRNEK 5.17 Bir DC motor.37 (b) m = E 90 = = 0.233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0.

38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39..82 rad/s = 781 d/dak.. K 1..7 Devre analizinin bir parçası olarak. Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır.1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse.243)(39. 5 ND 5.1 Vs = 1.35 den.67) = 10.1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1.243 úekil 5.64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81.01) m= E 90 = = 0. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı.Motor sabiti K = 1. ùekil 5.79) = 9.6 Vm 150 I LN = 0. ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder .1)(9.1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor.67 A (b) (c) (d) ùekil 5.7 7.79 A ωL (377)(0.36 dan I Lort = (0.

. bu iki de÷er eúittir.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında.arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. SCR1. en az iki indüktans gerekir. sonucun alternatif oldu÷u açıktır. Bütün sonuçlar.39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5. Böylece. Simetrilikten dolayı.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan. yük indüktansı. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir. ùekil 5. Transformotorun devre eúitli÷i. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. α faz kontrol açısı ile. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5.114) (5. ùekil 5. Bu indüktans. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan. ùekil 5.39 da. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll.

Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i .42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir.ùekil 5.41 için.41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir.40 daki grafikler. ùimdi SCR1 iletimde iken. Eúitlikte. úekil 5. ùekil 5. 5. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır. SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi. ùekil 5.116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır.40 ùekil 5.

birisi artıyor di÷eri ise azalıyor. Bu yüzden. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: . ùekil 5.yazılabilir. Bu.121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5.42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.118) (5.120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir. De÷iúim aralı÷ı süresince.123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir. yük gerilimi sıfırdır.122) (5.117) (5.

Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor . Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5.129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır. akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5. Gölgeli alan kayıp alandır.43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.126) Net sonuç.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir. devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir.127) ùekil 5. Bu. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir. Bunun net azalması 5. ùekil 5.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak.

6 V Bu yüzden. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma.4 V 0.4 = 97.7 7. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur. bu direncin etkisi incelenmektedir.130) . Bu kısımda. gerçek yük gerilimi sadece 97. VL = 100 − 2. Bu. ÖRNEK 5. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır. 5 5. Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir..130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar. ÇÖZÜM (a) (20)(0. 5. (b) çıkıú gerilimi. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir.durumunda oluúur. ùekil 5.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde. Ani gerilim eúitli÷i 5.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir. yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine.129 eúitli÷i. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak.6 V’tur.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. bu duruma da uygulanır. Yüksek verim bakımından.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir..

K=1.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0. 5. indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi.7 − (10)(0.35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93. Motor ortalama torkunun.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında.ùekil 5. Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93.35) = 90. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır.44 Ortalama de÷erler kullanılarak. motor hızını bulunuz.131) Burada da yine. bu durumda. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır.2 V Motor hızı = E 90. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür.1 K .19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır. ÖRNEK 5. Motor hız sabiti. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır.10 Vs. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5. Direncin VR gerilimi.

çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır.8 Temel bir üç fazlı.. 5 8. Böylece daha büyük çıkıú gücü için. kontrollu ve kontrolsüz olarak. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır.. Aynı anda.5 5.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. ùekil 5.133) . ùekil 5. Üç kaynak. Bu tek akım. Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı. çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi. diyot gerilimlerinin sonucu (5.8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir. van>vbn ve van>vcn.. üç fazlı. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir.45’de gösterilmiútir. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır. ia>0 iken. Bu çok fazlı do÷rultucular. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir. yarım dalga do÷rultucu úekil 5. t3 zamanında. dengeli.46 ’da. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir.134) (5. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5..45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir.

Her bir diyot akımı. B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır.135) (5. Böylece. 120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda. kaynak geriliminin her periyodu süresince. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi.137) burada. t1 ve t2 .47 ’de görülmektedir. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir. Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır.v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5. Bu kısımlar. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir. Bu úekil 5. üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir. Böylece.136) ile verilir ve çünkü bu anda van. ùekil 5. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür. Akımlar úekil 5. yük geriliminin integrali ile bulunur.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir. Sonuç olarak yük gerilimi. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir.46’da da görülmektedir. yük akımına eúittir. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. .

827 Vm 2π (5.139) π 6ω (5.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.ùekil 5.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.5 (Vm ) = 2π R (5.138) 5.140) ortalama yük akımı 5. .141) I ort (3)(3) 0.137 eúitli÷inin çözümü 5.142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5. Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.5 (Vm ) = 0.

Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır. ùekil 5. 480 V RMS.20 ùekil 5. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur.48 ÖRNEK 5. Yük 25 Ω’luk dirençtir. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur. Akımlar úekil 5. Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır.143) ùayet yük. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı . çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. bir dört telli.48’de görüldü÷ü gibi olur. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir.Im = Vm R (5. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz.

827 )(391.9 ) = 324.21 Örnek 5.20 deki yüke.1 V c) Tepe yük akımı.9 V 1. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678.827 Vm = ( 0.9 = = 15.1 = = 12. g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0.414 )( 480) = 391. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.96 A .68 A f) Ters diyot tepe gerilimi.20 ile aynı: 391. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır.32 A 3 ÖRNEK 5.20 ile aynı: 324. Örnek 5. Örnek 5. yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir.68 A R 25 Vort 324.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15.9 V b) Ortalama yük gerilimi.

Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur. ÖRNEK 5.32 A Örnek 5.2 DC kısım veya ortalama akım 12.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder.2221 251. ortalamanın % 2. Örnek 5. ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır.20 ile aynı: 12.20 ile aynı: 4.9 ) .221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi. Örnek 5.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur. Örnek 5. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. 5 8.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0..20 ile aynı: 12. Örnek 5. En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir.21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki.20 ve 5. ùayet α <30 ise.207 )(391.20’deki verileri kullanınız. . reaktansı. = = 0.207 Vm de÷erini verir.. Ortalama akım. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0. ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte.d) Ortalama yük akımı. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa. bu durumda A fazındaki SCR.22 Bu örnek için. direncin 10 katı yapmaktır. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir.96 A e) Tepe diyot akımı. Kabul edilebilir bir seçim.20 ile aynı: 678.96 Amperdir.8 V g) Diyot ortalama akımı. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır. Böylece tepe dalgacık.8 ùekil 5.5’u olmaktadır.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0.. tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar. ùekil 5. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0.49’daki grafik. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir.

148) Vort = 0. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur .144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir.143 eúitlikten farklı olarak.145 ve 5.146 eúitlikleri.Buradada yine. cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir. . 5.145) t2 = ( 56π ) + α ω (5.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur. 5.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile.146) 5. t1 = [(π6 ) + α ] ω (5.147) (5. Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5. Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5.

9 )(cos 25° ) = 293.49 ÖRNEK 5.ùekil 5. Gecikme açısı 25° dir. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.9 = = 15.414)( 480 ) = 391.827 Vm cos α = ( 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz.20’de.827 )(391.23 Örnek 5.68 A R 25 . yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.9 V 1.732 Vort = 0. omik yük.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.

68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.t2 arası yük gerilimi sıfırdır. ùekil 5.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır.92 A 3 3 ùayet α. Bu son aralık süresince. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir. t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir.d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5. fakat t4 .50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir. ùekil 5.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15. Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5.75 = = 3. Ortalama yük gerilimi.414) = 678. t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.7 = = 11.50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir.150) burada.151) .

Ve ortalama gerilim. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden.314Vm = (0.64 A 3 3 Bundan sonraki durum. α>30° için durum . = = 4.414) = 678. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı. gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir.9 sin(30° + 80°) 368.23 örne÷inde. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4.314)(391.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14.866 cos 80° − 0. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun.73 A R R 25 Vort 1231 . α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir.9) = 123. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir.3 = = = 14.24 5. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391.92 = = 1.152) ÖRNEK 5.866 cos α − 0.9)(sin 110° ) = 368.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0.5 sin 80° = 0. (5. α<30° için. yük gerilimi daima pozitiftir.152 nolu eúitlik. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir. omik durumla aynıdır.5 sin α ) © 2π ¹ 5.3 V b) 5.

51 Sonuç. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır.25 480 V.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir.153) ª (3)(3) 0. .de÷iúir. ÖRNEK 5. Formüldeki sayısal de÷erden baúka. dört telli.51’de gösterilmiútir. Bu durum α=60° için úekil 5. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir. Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.5 º Vort = « »Vm cos α = 0. FWD diyotu yoktur. yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı.154) ùekil 5. 3 fazlı kaynak. Bundan önceki sınırlama.

152 ile verilir. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur. 30°<α<150° için 5. α<30° için.154 eúitli÷i uygulanır.3 = = 8. ortalama yük gerilimi. FWD’nin etkisi yoktur ve 5.414) = 678. α=75° durumu úekil 5. Vm tepe yük gerilimidir.9 )(cos 50° ) = 208.9 V b) Vort = 0.827 Vm cos α = ( 0.33 = = 2.78 A 3 3 Son durum. A fazı için bir SCR.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için. ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir. . omik yüklü durumla aynıdır. her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir. Vm =391. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8. α’nın daha büyük de÷erleri için. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8.52 de görülmektedir.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç.827 )(391.3 = = 8.33 A R 25 d) I ort = Vort 208. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir.33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.

ùekil 5.52(b) .52(a) ùekil 5.

Bundan dolayı úekil 5. ùekil 5. Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir.3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler.53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir. Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır.53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir. Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir. Yük gerilimi.. . Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır.8 YO öR RU 8. çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır..54 de gösterildi÷i gibidir.5 5. Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir. Buna ek olarak köprü devre. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi. Yük gerilimi úekil 5.

155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı. Diyot 1 ve 6 iletimdedir. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir. v ab − v1 + v 2 = 0 (5. 5.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir.ùekil 5.3. vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir. v ac − v1 + v 3 = 0 (5. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir.155 ve 5.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile).54 t3 zamanında. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir.156 eúitliklerinde. diyot 1. Bu anda. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir. Bu anda. v1.156) . Diyot 2. v2 ve v3.

diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. 5 kesime ve 6 iletime gider. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. úekil 5.55’de t = t2 de oluúur.55 deki grafik 0. øletim paterni. bu aralı÷ın sonunda. ùekil 5. Bu de÷iúim. ùekil 5. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir.55 ùayet yük indüktifse. Diyot 3 ters polarlanmıútır. böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme. Bir aralık süresince. Gerekli indüktans . yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur.Burada da yine. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır.

460 V. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur. ia faz akımı için.955Vm = ( 0.21 A R 100 = 2.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. bu eúitlik 5. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak. . böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür. Ortalama yük gerilimi. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1. diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır.26 3 fazlı. Bu gösterimde.157 dir: i a = i1 − i4 (5. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. ÖRNEK 5. 60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. Üç faz akımının grafi÷i.158) (5. Yük 100 Ω luk dirençtir. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0. © 2π ¹ (5.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0. diyot 1 gibi. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için. Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır.955Vm. Aúa÷ıdakileri bulunuz.büyük de÷ildir.157) ia grafi÷i.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur.

Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2.212 A Böylece.5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD .7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.5MH R 4 6 2.5 Ω 6 1. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0. ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır.956 I m = (0.956) 2 (6.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6.e) Ortalama yük gücü.5) = 6.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169.

667MS 10US‬‬ ‫‪.END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.MODEL DMOD D(IS=2.TRAN 10US 25MS 16.PROBE‬‬ ‫‪.22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.

yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir..158 eúitli÷ine benzer. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar.8 8. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir..‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. anlık yük gerilimi pozitiftir. diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. . faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir. 5. Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim. yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren.. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir. Bu. Her eleman. SCR nin iletimi.4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur.56 da gösterilmiútir. α<60° için. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur. α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5. Her eleman. sınırlar hariç tutuldu÷unda.

Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir. SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men.161) ortalama yük akımı.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur. dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez.56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.955Vm cosα © 2π ¹ (5.56(a) ùekil 5. ùayet yük indüktif ise. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler. ùekil 5.160) (5.ùekil 5. ÖRNEK 5.27 .

5. . Aúa÷ıdakileri bulunuz.161 eúitli÷i hala uygulanabilir.26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.Örnek 5.. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur. Gecikme açısı 45° dir.955 Vm cos α = ( 0. 60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında.161 eúitli÷inden.. Vort = 0.39 = = 1.46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4.8 α..955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4. 5.39 A = I RMS R 100 I ort 4.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. α α> >6 60 0° ° 5. ùekil 5. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V. FWD yoksa.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir.

164) .162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5. ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır.164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5. øntegralin üst sınırı π dir. SCR ortalama akımı 5.ùekil 5. FWD’siz durum için. anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5..8 8.6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5.57 Ortalama yük gerilimi.. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak). çünkü bu. bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur.163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir.

α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5.5 = 0. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır.165) (5. Bir FWD kullanılmıútır. faz akımının her dalgası. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0. ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir. RMS de÷eri 5.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için.166) 5. Benzer iki negatif parça vardır. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır. RMS de÷eri 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Bu. (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur. AC faz akımı.ùayet α>60° ve FWD varsa. Böylece SCR. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS. aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir.2α) aralı÷ında iletimdedir.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu.816 I L (5.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur.167) (5. çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.5 (5. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı . Ortalama SCR akımı 5.

955) cos α α = 15. α=75.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için.0° VL = 100 V için.161 eúitli÷inden 600 = (1. Vm = (1.04 A RL . 5.4 V © π¹ IL = VL = 18. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir.5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur.167 eúitli÷i ile belirlenir. Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5.414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87. § 3· VL = ¨ ¸ (1. α’nın bu de÷eri için.414 )( 460 )( 0.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1.414)(460) = 650. yük akımı 60 amperde sabittir. 5. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir.0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur. 5.2° de maksimum sonucu verir. Bir irdeleme iúlemi.2 + 60 )] = 180.414 )( 460 )[1 + cos( 75.164 eúitli÷inden. e) α=15° ve indüktif yükte.

7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. ùekil 5.58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise.59(a) daki grafikler. Grafikte.. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse. çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur. Gösterilen úartlar için. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir.58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır. ùekil 5. bu durumda. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır. iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1. Bu kısım 5. Bu durumda. . oluúmaz. E daha büyüktür.04) = 4. iL úekil 5. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir. indüktör akımı süreksizdir.§ 75. Fakat α’nın de÷eri artarken.. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için.8 8.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden. E daha az olmasıdır. 5 5.57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir.

(5.171) ùekil 5.170 de gösterilmiútir.171 eúitli÷inin çözümü α için 10.60 daki devre ve grafik. Bu iliúki 5.α’nın de÷erinin. ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır.08° lik bir de÷er verir. belirlenmesi gerekir. analizin temelidir.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5. Grafikte. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu. ùekil 5. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5.59(a) . iki durum arasındaki sınır. vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.

59(b) .ùekil 5.

08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.60 α > 10.172) .ùekil 5.

0931 tan α (5.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.178) 5. t1 den T/6 daha sonradır.179) 5.172 eúitli÷i 5.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir. bu durumda 5. çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir. 5.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5.178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0.08° durumu için. iL’nin sıfır oldu÷u zaman .83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir.174) ùayet 5. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.177 ve 5.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.iL’nin de÷eri úekil 5. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5. α < 10. t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu.

Sürekli yük akımı zorunludur. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5.182’nin birleútirilmesinin sonucu.182) burada θ = ωt3 .29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir. 60 Hz’dir.59(b) deki grafikte.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir. ÇÖZÜM (a) 5. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri. 5.185 eúitli÷inde.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5. Sonuç 5.úekil 5. VL=100 V için: . 5.178 ve 5. ÖRNEK 5.185) 5. 5. ùekil 5. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur. 5.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5. Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir.183) 5.180) iL’nin ortalama de÷eri.178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır.161 eúitli÷inden.181) (5. Kaynak 240V RMS.

IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir.24° = 0.257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72.00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü. . ço÷unlukla.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339. Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır. VL=100 V için: ½ § (3)(339. 5.8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür.. üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir. Bu kısımda. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir..61 deki grafikler.0° = 1.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.177 eúitli÷i uygulanır. 5 8. ùekil 5.8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22.

8165 I L VRMS = Vm 6 (5.189) (5.61 deki grafikte.ùekil 5. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5. Faz baúına ortalama güç. A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir.186) (5. Güç faktörü analizi.61 ùekil 5. Genel durum için. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0.190) S / faz = VRMS I RMS . faz baúına temelinde yapılabilir. her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir.188) (5. A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar.

193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5. úekil 5.189 eúitli÷i ile aynıdır. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz.62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur. Bu akım. A hat akımı. RMS de÷er 5. FWD varken. ùekil 5. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir. ani yük gerilimi negatif olamaz. bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur. FWD’li durum için.195) . 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5. FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 .192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5.57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir.191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından.194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5.61 ve 5.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5. α > 60° için. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur.62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır.

(c) VL=200 V için güç faktörü. 5. VS=480 V fazlararası. f=60 Hz ve RL=10 Ω.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte. (b) VL=600 V için güç faktörü.24° VL=200 V için.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir.62 ÖRNEK 5.8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ . ÇÖZÜM (a) VL=600 V için.ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.8) cos α ©π ¹ α = 22.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678. 5.414) = 678. Bir FWD kullanılmıútır.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1.

Katsayılar 5. FWD varken.336 5 5. Üçüncü harmonik akımının katları.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .197) 5.8 8.196) (5. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.α = 73.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133. AC hat akımları farklı biçim alır.9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa.62 deki grafik úekil 5.. burada n bir tek tam sayıdır. 5. ùekil 5.24° için.75° (b) α = 22.63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5. 5. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir.196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5.5 º § 2.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir .75° için. Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147.24° = 0.63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir. ùekil 5. 5 = 0. α > 60° de÷erleri için..884 ©π ¹ (c) α = 73. hat akımının grafi÷i úekil 5. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır.

ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1.198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5. Bu dalga biçimi için.fonksiyonu olmaktadır.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir.25 RL = . yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı.199) ùekil 5. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır.414) cos 30° = 280.7 280. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.64 ÖRNEK 5.25 A 280.940 Ω 71.31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan. An katsayıları 5.7 = 3. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır.

Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78. ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir.09 A 3.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1. çok fazlı do÷rultucularda.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71.93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5. sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir.71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar.. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir.199 eúitli÷inden.(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5. øki köprünün giriúleri. . 5. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır. úekil 5. Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır. VLort RL = 94.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15.197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir..93 = 24.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9. Bu kısmın sınırlı amacı için.8 Büyük.

derece harmonik 6. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır.65 de. Bu yüzden. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür.. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir. 24. transformotorlar.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır. dir. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. ùekil 5. . primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. Bu.66 da dalga biçimlerinin incelenmesi. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. Bu gerçek úekil 5. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür.577 katı kadarını. Sadece 12. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir. 12. Yüksek frekanslı olmanın yanında. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır.65 ùekil 5. Her transformotorun primer tarafında.65 de.ùekil 5. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler. ùekil 5.

Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır.66 da. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir.iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. Transformotor 1. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler. Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder. Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir. Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. ùekil 5. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir. yıldız-üçgen ba÷lanmıútır. dönüútürme oranı. . i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır. ùekil 5. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. Transformotorların sekonder tarafında. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir.

201) .197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.66 5.ùekil 5.

204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır. Kaynak 240 V RMS.Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda. (d) hat akımının RMS de÷eri.32 ùekil 5. güç faktöründe bir iyileúme demektir.203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5.dir ki genli÷i.202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. (e) AC sisteme göre güç faktörü. ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır. Bu azalma. 60 Hz’dir. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. ÖRNEK 5. Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir. (b) yük gücü.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V .65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i.

577) 2 + (0.197 eúitli÷inden: § (4)(129..1 Bir do÷rultucu nedir? 5.577)(129.732)(240)(204.98 A dir.577 I L = (1.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.4 A (e) S = (1.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5.12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5. 5 I RMS = 1.6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? . integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.(b) I L = VL 648 = = 129.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir.6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5. (d) RMS hat akımı úekil 5.988 S 84980 5 5.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.155) 2 + (1.6) = 204.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5.5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.

21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5.67 de.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5. (c) RMS yük akımı. b) Ortalama yük akımını bulunuz.28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir.3 a) ùekil 5. VS 240 V RMS.5(a) daki gibi bir devrede.1 5. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0.1 H dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı. (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz.2(a) daki devrede. 60 Hz ve R 40 Ω dur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5. (b) ortalama yük akımı.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz. 5.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur.1 ùekil 5.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5. ùekil 5.2(a) daki devrede.23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü.4 ùekil 5. VS 240 V RMS.5..22 Harmonik faktörü nedir? 5.20 Giriú güç faktörü nedir? 5.2 ùekil 5. VS sinüsoidal 240 V RMS. (d) ortalama yük gücü.67 5.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5.

(b) tepe SCR akımı.9 ùekil 5. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır. 60 Hz dir. øndüktans büyüktür.(e) ortalama diyot akımı. (d) SCR tepe akımı. (c) SCR ortalama akım oranı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı. (b) yük direnci.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de. (b) SCR ortalama akım oranı.8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. 5.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS.5 ùekil 5. 5.11 ùekil 5. (c) ters tepe SCR gerilimi. 60 Hz dir. 5. (b) tepe yük akımı.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir. (c) ortalama diyot akımı.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. (b) ilgili R de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı. 5. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır. yük 230 V RMS. 60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. (c) SCR akım ve gerilim oranları. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı .6 daki devre 240 V RMS. Gereken yük gücü 6 kW’tır. Kaynak 240 V RMS. kaynak sinüsoidal 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü.8 ùekil 5.6 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü. 5. Yük gücü 1. Yük indüktansı büyüktür. (e) SCR tepe ters gerilimi. 5.11 daki devrede. (d) tepe diyot ters gerilimi. (c) SCR gerilim oranı. α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir.7 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri. 5. 460 V RMS. (f) tepe diyot ters gerilimi.9 daki gibi bir devrede. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır.

VS =230 V RMS. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir.18 de. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir.14 de. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir. 60 Hz ve α = 75° .19 Problem 5.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız. α = 36° .13 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü.12 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı. 60 Hz. Kaynak 120 V RMS.15 Problem 5.21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir. 5.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı. Problemi tekrar çözünüz. 5. VS sinüsoidal 460 V RMS. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. VS =460 V RMS. 5.21 deki devrede. AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz.13 ùekil 5.18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur. 60 Hz. 5. 5. α = 40° . Bir FWD kullanılmıútır. 5.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. RL=10 Ω ve α = 50° . kaynak gerilimi 480 V RMS.16 ùekil 5. 300 . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi.17 Problem 5.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır. 5. 5.31 deki devrede. Problemi tekrar çözünüz. DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° . 5. 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. 5. AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω. kaynak 460 V RMS. RL=15 Ω ve VS =460 V RMS.22 ùekil 5. 5. α = 100° . yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir. 60 Hz.16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz.

R=10 Ω ve α = 40° .023 Ω dur. øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı . primer sargının direnci 0. 5. 5. 5.31 deki devrede. (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.24 ùekil 5. 5.26 ùekil 5. VS=240 V RMS. RL=10 Ω ve α = 75° . 60 Hz. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur.27’yi 460 V RMS. Kaçak indüktans 4 mH dir.29 problem 5. Kaçak indüktans 5 mH’dir. toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz.30 ùekil 5. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. kaynak gerilimi 240 V RMS. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir.23 Problem 5.5 ile tekrar ediniz. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0.41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür. 5. α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır. kaynak 240 V RMS.37 deki devrede.27 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i.V’luk bir çıkıú gerilimi için.27 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L.25 ùekil 5. 5. Her durum için. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.5 . L’nin de÷eri büyüktür. 60 Hz. 5. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri.22 de. Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS.28 Problem 5. indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir.31 deki gibi bir devrede. 60 Hz ve N1 / N 2 = 3. 5.

5. α = 70° . kaynak 460 V RMS.45 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. 60 Hz ve R=25 Ω.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi.53 de. 5.32 ùekil 5.33 ùekil 5. kaynak 460 V RMS.34 ùekil 5. R=20 Ω. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. Yük indüktansı yoktur. 60 Hz. α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır. .56(a) da.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı.30 daki ile aynıdır.45 deki devrede. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi.31 Problem 5. 60 Hz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. R=20 Ω. 5.53 deki devrede. α = 50° ve yük rezistiftir. Kaynak ve yük problem 5.35 ùekil 5. VS=460 V RMS. Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. VS=230 V RMS. VS=460 V RMS. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı. 5. R=20 Ω. 5. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.37 ùekil 5. 5. 60 Hz. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır.36 ùekil 5.

60 Hz. 5. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir. (Bu problemin amacı için.40 ùekil 5. 60 Hz dir. VS= α = 75° . AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir. 5. 5.41 ùekil 5. 5.44 Problem 5.) 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir.5.56(a) da. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz. Kaynak gerilimi. R=10 Ω. 5.45 Problem 5.47 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri.40 da. Güç faktörünü bulunuz. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. VS=230 V RMS. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz.43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir.39 ùekil 5. Bir FWD kullanılmıútır.38 Problem 5. AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz. Yük gücü 4. 460 V RMS.58 de. úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir.43 de.37 de.42 Problem 5.58 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri. Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir.47 ùekil 5. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır.43 de. AC kaynak 480V RMS fazlararası. 5. 230 V RMS. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir. 5. RL=20 Ω ve P=15 kW. 5. 20 A’lik yük akımı.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.5 kW ile 1. 5.48 Problem 5. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. . bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° .2 kW arasında ayarlanabilmektedir. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir.

Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5.70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt.68 deki devrede. 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir. DC kaynak gerilimi.707e » ile 28 . Yükten geçen ortalama akım 16.69 5.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α .b deki gibidir. Yükün omik kısmı R=10 Ω dur. 100 volt.1 ùekil 5.21.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü. do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2. 5 5. SCR’ler ideal varsayılacaktır. Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2.69 daki devreden geçen akım. R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz.b deki gibidir.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5.21.2 ùekil 5.. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0.68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5. f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5. f=50 Hz dir.3 ùekil 5.

21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.70 5.3. . soruyu úekil 2.ùekil 5.4 5.

. bir AC anahtar kullanılır. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir. Bu anahtar. ùekil 6.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. Genel olarak. Böylece. tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup. úekil 6.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır. Yük tepkisinin zaman sabiti.6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. Birkaç istisna dıúında.1 6 6.1 de görüldü÷ü gibi. ùekil 6. temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir. tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir. kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır. øki adet uygulama yeri olarak. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir. Birincisi. . (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir.

anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır.3. yükün ortalama gücü sadece sonlu . ùekil 6. øletim paterninin tekrarlandı÷ı. toplam dalga zamanına oranı. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır. Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir. yükün ortalama gücünü kontrol eder..2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6. Bu iúlem. ùekil 6. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur.2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir. Kalan (n-k) dalga süresince.ùekil 6.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6.2 de. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur. Omik yük durumunda ortalama güç 6.1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir. yükün ortalama gücü de÷iúebilir.3 6 6. Motor hız kontrol metodu. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir. ùekil 6. iletim zamanının.

Bu kontrol metodunun bir avantajı. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir. Kapalı bir döngü sistemi.5 A tepe de÷er 5. 230 V RMS. 2000 k = = 0. Böyle bir sistem. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı. . tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır.kademelerde de÷iúir. Kaynak. di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir. k = (0. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir.5 sn dir. 60 Hz dir.29 Ω.5 A 1. Port = ( 230 )( 43.5 = 43.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman. ÖRNEK 6. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. yükteki en küçük de÷iúim. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1. RL=5.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse.414) = 61. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için. (c) P=2000 W için.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir.5) = 10000 W.1 Omik bir yük. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır. kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır. Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı.29 I LRMS = 61. Anahtar.

Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda.3) Yük gücü 6. 6. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6. Tanıma göre güç faktörü 6. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur.6) Bu tanımın. Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi. 5 (6. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı.5) 6. ùekil 6.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. Bununla birlikte. úekil 5.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. 6.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6.4) Yük geriliminin RMS de÷eri. IL nin RMS de÷eri için 6.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler.5 (6..3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. bölümde verilen faz kontrol açısıdır. anahtar akımı sıfır olur. 6.3 deki grafikler. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6.7) Sonuç güç faktörü. 5.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.4 eúitliklerinin incelenmesi. omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6. Buradaki farklılık.3 ve 6.2) Bu. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5. Bu eúitliklerin birkaçı 6.5 2 (6.6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir.37 eúitli÷i ile aynıdır.6 6. Bu eúitlik. α = ωt1 (6. çünkü yük .4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır. α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır. α açısıdır ve 6.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 .3 ve 6.1 deki temel devre.2 eúitli÷i ile verilir. Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur.

iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur. anahtar 460 V RMS.48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın. ÖRNEK 6.2 ùekil 6.3 = 0. 60 Hz lik bir kaynaktan. anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa. akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir. 0. I L RM S ª 32.5 (b) 6. kaynak geriliminin tepe de÷eridir. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir. Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur. Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir. kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir. Bundan dolayı. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir. Yük omik oldu÷undan dolayı. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır.1 deki devrede. tabiki.53A R 20 0 . α’nın çok küçük bir de÷eri için. (d) 6.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22. Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .3 eúitli÷inden. Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir.9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır.414 ) = = 32. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır.omiktir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1. Aynı tıkama kapasitesi. α >90° de÷eri için.7 eúitli÷inden.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar.

94 A RL 10 5000 = 22. 5.14 = « 0.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33.6$ ª 33.0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.94 º ª § α · § sin 2α · º 22.(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6. ª 33. I L RMS = P=2000 W için.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur. 6.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.5 = 0.3 eúitli÷i kullanılarak. I L RMS = (c) P=5000 W için.6 $ ) = 8.590 .5 α = 51.4 = = 33.3 eúitli÷i kullanılarak.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için.14 A 10 (b) P=5000 W için.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir.414 ) = 339.5 α = 104.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.36 A 10 2000 = 14. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51.4 V Im = Vm 339. 6.36 = « 0.94 º ª § α · § sin 2α · º 14. 0 . Bazı durumlar için bu yeterli olabilir.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339.

Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6. Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır.6 6. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir.8) (6.8 ve 6. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.12) (6. ve 5. Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6.9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6. Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir.13) (6.11) (6..4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS.3 deki akımın dalga biçimi. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir.4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir. ÖRNEK 6.4 deki grafik. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir.10) (6.

α bulunabilir: α =1.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1.12 ve 6.1 ¹ 0.14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1.4124 rad = 80.26 A 6.4 eúitli÷i kullanılarak.77 A ¹ .4 RL = 460 2 = 14.ùekil 6.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6.10 ve 6.4124)) = 27.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile.4124)) + (sin 2(1.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.4124)]} = 11. A § 46.14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1. 5 = 25.9° (b) 6.4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 .4124)) − 1 = −14.1 Ω 15000 P=9000 W ile 6.

.4124)]} = 4.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.4124)]} = −4.23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6. úekil 6.§ 46.4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1.46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12. Bu.59 A § 46.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1.5(b) de gösterilmiútir. úekil 6.16 A ¹ § 46.5(a) da ve ilgili grafikler 6. Devre.4124)]} = −3.5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının. yükün indüktansından .14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1. ùekil 6.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1.5 øndüktif bir yük için.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5.

21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur.20) øntegral iúleminin sonucu. Yük akımı için. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir.22 eúitli÷inde verilmiútir.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6. burada α ω β t2 = ω t1 = (6. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir. akımın RMS de÷eri 6.16) (6.17) Z = R + jωL = tan θ (6. bölümde bahsedilmiútir.15) (6. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman. t = α / ω da baúlanarak.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir.14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6.14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6. 5 (6. 6.5 ( ) (6. Bu. β bir kere bulunduktan sonra.19) e 6. Sonuç 6.kaynaklanmaktadır. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre. ùekil 6. . sadece úekil 6.14) 6. akım 6.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir.14 eúitli÷i.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir. 3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir. α<60º için.1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6. Aúa÷ıdaki eúitlikler.11 ùekil 6.11(a) daki gibidir.. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır. dalga úekilleri úekil 6.. .12 6 7.ùekil 6. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır.7 Omik bir yükle.

36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur.36 eúitli÷inde yerine konulup. . øletim B fazından C fazına anahtarlanırken. Anahtarın kapı terminalinin.75 sin 2α ) 2π (6.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. dalga úekilleri úekil 6.36) I LRMS = I m 1 (π − 1.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri. sütundaki 6 eúitli÷in.33) (6.38) (6. yeni sınırlardaki integralleri ile 6.37) 60º<α<90º için. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir.5α + 0.30) (6. 6. ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6.11(b) deki gibidir.32) (6.41) 90º<α<150º için. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir. 5 (6. Akım iliúkileri.11(c) deki gibidir.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri. 6.40 eúitlikleri ile ifade edilir.39 ve 6. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir. A fazının iletiminde bir boúluk vardır. 6.34) (6. dalga úekilleri úekil 6. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6.ia = 0 0 <θ <α (6.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir.38. sonuç 6.39) (6.

24 A 6.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0.44) (6. 6. tepe akımı 18.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6. 3 kW lık yük gücü için. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır. bir irdeleme iúlemi ile 46.67° veya 0.5 = 7. 460 V RMS. α’nın de÷eri. 9 kW ile 3 kW arasında.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük.43) (6.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır.42) (6.5 = 12.5 = 18.78 A den biraz azdır.37 eúitli÷i kullanılarak.07 A . her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir.78 A α < 30° oldu÷u sürece. Yük gücünün. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. ùayet. 6.8145 rad olarak hesaplanır.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin. (b) 9 kW lık yük gücü için.46) ÖRNEK 6. α > 30° ise.

8145 rad için.585 rad sonucunu verir.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1. Pratikte.7 7.46 eúitliklerini.9 Örnek 6. Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz. 6.48) ÖRNEK 6.585) + 0.8145) + 0. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir..46 ve 6. kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1..37 ve 6.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir.. 6.2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.8 Yük indüktansı ile úekil 6. 6 6.5( 0.75 sin 2( 0.585 rad için 6. 6.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0.5 sin ¨ 2(1. Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir.47) 6. Akımlar artık kolaylıkla .11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir.8° veya 1.6.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı.37.8 deki.922 2π P=3 kW ve α=1. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6.48 eúitli÷i elde edilir. 6.41 veya 6. α = 90.8145)) = 0. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır. Eúitlikte parantez içindeki boúluk.414=650 V dan az olmaması gerekir. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0. (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm. (d) Anahtarın gerilim oranının.

13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. Bu úekilde. Büyük yükler için. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir. her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. ùekil 6.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa.hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır. . 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder. Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir. güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır. Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir. Bunun anlamı. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir . Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır. Yük indüktif oldu÷undan. Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6. ùekil 6.

ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4.0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0. Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.4444U 2. ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE .77778M 0 2U UIC * .13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.018 L3 6 20 0.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7.04594407 IC=1.04594407 IC=0 L2 5 20 0.PHASE CONTROL .PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * . øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir. ùekil 6.10 ùekil 6. ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .14 de görülmektedir. Devre úekil 6.000 DEG C .TRAN 69.MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * .04594407 IC=-1.ÖRNEK 6.END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27.6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2.

305E+00 -1.299E-10 -1.839E-01 4.346E-01 1.246E+00 1.467E-10 -1.167E-04 4.TIME 0.065E+00 -1.427E-10 -1.708E-03 2.157E+00 -1.066E+00 -1.944E-01 7.438E+00 -1.337E-10 -1.198E+00 1.806E-03 1.114E-01 9.361E+00 1.500E-03 2.847E-01 8.042E-03 1.112E+00 1.482E-10 -1.423E+00 -1.736E-03 1.348E+00 1.354E-10 -1.292E-03 2.5 I RMS Yukarıda.205E+00 -1.639E-03 2.284E+00 -1.028E-04 9.460E+00 -1.272E+00 -1.160E+00 1.436E-01 2.449E+00 1.528E-03 1.472E-04 4.066E+00 1.458E-03 1.455E+00 1.054E+00 1.462E+00 1.417E+00 1.305E+00 1.198E+00 -1.083E-04 2.498E-10 -1.222E-03 2.487E-10 -1.080E-02 -1.448E-01 5.236E+00 -1.375E+00 -1.446E+00 -1.492E-10 -1.335E+00 1.284E+00 1.384E-01 1.414E-10 -1.438E-10 -1.498E-10 -1.153E-03 2.348E+00 -1.246E+00 -1.926E-01 2.333E-04 9.406E+00 -1.181E-03 1.083E-03 2.455E+00 -1.597E-03 1.038E+00 -1.462E+00 -1.385E+00 1.018E+00 8.433E+00 -1.236E+00 1.250E-04 6.385E+00 -1.487E-10 -1.335E+00 -1.500E-10 -1.460E+00 1.475E-10 -1.423E+00 1.700E-01 6.495E-10 -1.449E-10 -1.000E+00 6.272E+00 1.318E+00 1.446E+00 1. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.431E-03 2.361E-03 2.875E-03 1.318E+00 -1.457E+00 -1.398E+00 -1.157E+00 1.778E-03 I(V1) 5.361E+00 -1.375E+00 1. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.400E-10 -1.482E-10 -1.500E-10 -1. tk her aralı÷ın .569E-03 2.545E-01 6.073E+00 -1.017E+00 I(V3) 1.639E-04 8.667E-03 1.459E-10 -1.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.944E-03 2.370E-10 -1.014E-03 2.018E+00 -1.944E-04 7.113E+00 -1.017E+00 I(V2) -1.433E+00 1.113E+00 1.464E-09 1.073E+00 -1.205E+00 1.209E-01 5.556E-04 6.160E+00 -1.250E-03 1.406E+00 1.861E-04 5.112E+00 -1.467E-10 -1.386E-10 -1.944E-05 1.318E-10 -1.475E-10 -1.461E+00 1.111E-03 1.190E-01 3.657E-01 1.279E-10 -1.438E+00 1.319E-03 1.066E+00 -1.389E-03 1.457E+00 1.389E-04 2.077E+00 -1.449E+00 -1.459E-10 -1.722E-04 1.461E+00 -1.500E-10 -1.495E-10 -1.778E-04 3.417E+00 -1.398E+00 1.077E+00 -1.054E+00 -1.492E-10 -1.

bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6. Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir. kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir.15 .9 µs.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. Bu örnekte.179 (3)(57. Grafik. ùekil 6.9 = 0.7)(1. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri.031) 6 6. n=60 ve ∆t=138.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir. ùekil 6.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31.9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir. fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi. Verilen bir hızda. Verilen herhangi bir gerilim için.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1.031) 2 (10) = 31..

Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir. triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir. Motorun tasarımı.Motorun gerilimi.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir.17 deki grafikler. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır. Bununla beraber. kısım 6. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir.16 daki devrede. kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir. Bu durumda.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir. ùekil 6. Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır. Buna ra÷men. Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur. ùekil 6. Kontrol sistemi. Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir.16 ùekil 6.5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir. motorun tasarımı. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir. ùekil 6. úekil 6. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. . üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir. Bu úekildeki faz gecikme açısı. Tek fazlı motorlar için.

2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS.. Güç. Anahtar olarak triyak kullanılmıútır. 60 Hz ve RL=5 Ω.2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir. VS=230 V RMS. 6.2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.5 kW ile 1.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6. Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir.6 Güç faktörü nedir? 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . úekil 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri.ùekil 6.5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6.2 kW arasında güç vermektedir.1 6.1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6.4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8..17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6.

RL=10 Ω ve L=0.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz.4 ùekil 6. 60 Hz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü. 60 Hz. 6.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. 60 Hz. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır. RL=6 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü.2’yi úekil 6. 6. VS=460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü. 6. VS=460 V RMS. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır. 6.5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir.1(b) deki devre.015 H. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6. VS=460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı .8 Problem 6. RL=15 Ω ve L=0. α = 80° . VS=230 V RMS.3 Problem 6. 6. Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. 60 Hz.04 H.6 ùekil 6. RL=12 Ω ve α = 45° . (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz. Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. RL=5 Ω.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı.9 ùekil 6.

10 Dengeli üç fazlı.10 daki gibi ba÷lanmıútır. faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6. 6. α = 80° . 6.11 Dengeli üç fazlı. Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü. yıldız ba÷lı. yıldız ba÷lı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri.

7 DC . DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri.1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.1 øndüktör ve kapasitör. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir.1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar. ùayet indüktans küçükse.. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir.. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7. sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır.2 ùekil 7. Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir.1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından..2 Temel azaltan kıyıcı. Toplam periyod T . Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir. Bazı manyetik kuplajlı devreler de. 7 2. Azaltan(Buck). indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır.DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu. Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır.. çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler. ùekil 7. ùekil 7.

7. úekil 7. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.5 ve 7. øndüktör akımı.6) . Analiz amacı için. sabit bir e÷imle artar. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi.3) ùekil 7. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7.3’te görüldü÷ü gibi. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır. 7.4) 0= L diL + VC dt (7. 7. devre úekil 7. (1−D) olur.2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7. úekil 7.1) (7.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda.5) diL V =− C dt L (7.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir.4 eúitli÷i. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı. De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin. Anahtar açık oldu÷u zaman.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir.2) (7.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7.2(b)’ de gösterilmiútir.

indüktör akımı. Bundan dolayı. Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7. indüktör akımının sürekli olması úartıyla.ùekil 7.7 ve 7. .7) (7. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır. Imin sıfıra eúit veya büyüktür.10) (7.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince. operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır.9) (7. Bu ifadeler 7.3 Böylece. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı. Sondaki bu akım de÷eri.11) (7.

Aúa÷ıdakileri bulunuz. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı. 7.7 7.14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7.13 eúitli÷i ile verilir. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir.. Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle.2 2. 7. 7.16) 7. 7. bir periyot üzerindeki akım denklemi..16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle. 7. 7.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir.15 eúitli÷i ile verilir.7 ve 7.1 ùekil 7.18 eúitli÷inde. indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir.2 2. Bu de÷er.13) (7.14) IR’nin de÷eri.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7.15) I max + I min = 2 (7.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7.13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7.18) 7.1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı.19) ÖRNEK 7. IR = VC R VC R (7..19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7. Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan.17) (7. 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7..3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle. . 7. Bu eúitliklerin kombinasyonu.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi.

4 E 30 (b) § (0. (d) Kaynaktan çekilen güç. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir.5 mH ise. (e) Yükün gücü. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L.48 + 1.4) = 0. E=40 volt ve f=8 kHz dir.625 .0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0.0002) º = 1.4)( 30) « − 2(0.375 VC=25 volt için. D = 25 / 40 = 0. § I + I min · § 2.4)(0. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için.0002) º = 2.000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0. D = 15 / 40 = 0.4)( 30) « + 2(0.(a) D’nin de÷eri. minimum ve maksimum iL de÷erleri.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0.4 = 0. (b) Gereken minimum L de÷eri.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir. (a) Gereken D aralı÷ı.2 Bir azaltan kıyıcı. ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0.48 A I max = (0. ayarlı bir dirence.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0.52 A I min = (0. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7. (c) L=1. Aúa÷ıdakileri bulunuz.4)(0. østenilen gerilim aralı÷ı.

.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı.4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7.4’te oldu÷u gibi olmalıdır.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken. Daha önceden bahsedildi÷i gibi. ùekil 7. 7. R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır.22 eúitli÷i ile verilir: . Bu durumda L hesaplanır. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır. ùekil 7.. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük. Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık. Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur. sürekli indüktör akımı için. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık. Kapasitör akımının grafi÷i.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7.21) ùekil 7.2 2. úekil 7. periyodik operasyon elde etmek için.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir.4’te görülen.4’de. ( I max − I min ) / 2 dir.

44Ω 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz.33 A. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0.. 20 volt’luk bir kaynaktan. gerilim artıran kıyıcı elde edilir.667 A 0.1 1G GE ER RøøL ùK 7.7 eúitli÷inden. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri.667)(0.6 20 ª ( 0.000208 = = 0.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7.0001)(1. 12 R= 12 = 1. 7 3.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans.23) . indüktör akımı 7. ª ( 20 − 12)(0. úekil 7. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz. ª (16.0001) º ∆Q = « » = 0.1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.22 eúitli÷inden.0000288 ¼ ¬ (c) 7.33 D= 12 = 0..0001) º I max − I min = « » = 16. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir.5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse.6)(0.6) = 0.∆VC = ÖRNEK 7.3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı.000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0. bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir.0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7..23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7.

ùekil 7. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. VC’nin E’den büyük olması gerekir.27) (7.26) . VC = E 1− D (7.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7. 7. Anahtarın açılması üzerine. øndüktör akımının azalması için. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının.ùekil 7. indüktör akımının türevi. diyot ters polarlanmıútır.6 da görülmektedir.5 Aynı zamanda bu aralıkta.24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir. indüktör akımının azalması gerekir. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir. Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için.

D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı.7 Giriú gücü = (0. Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir. Bu. 7 7. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. Bunların yanında. (anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir. D birim de÷ere yaklaútıkça. D arttıkça. VC artar. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır. istenildi÷i kadar büyük olabilir.3 3. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir. bütün akımlar görülmektedir. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için. Eúitli÷e göre. 5:1 oranındaki bir artıú.29) (7. Di÷er akımların bulunabilmesi için. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir.Eúitli÷e göre.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7... pratik bir üst sınır olarak önemlidir. ùekil 7. çıkıú gerilimi.28) .7’de iúlemin bir dalga boyundaki. Anahtar’ın. øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir. ortalama giriú gücünün. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur.

(b) Imin. 7.50 − 14. (d) Ortalama diyot akımı. Böylece.733×200=146.267) 2 + 40 (0.67 = 7.31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0.0002) (c) 7. 53.17 A 2(0.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u. (c) Imax.3 µs boyunca.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7. diyot akımı. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır. (a) D’nin de÷eri.267) 2 − 40 (0. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır.0001467) = 22. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. Kapasitör yeteri kadar büyük olup.67 = 37.27 eúitli÷indeki.31 ve 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir.7=53. L=200 µH ve T=200 µs dir.31) I max = (7.733 Anahtar. 37. .30) 7. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7.3 µs açıktır.32) ÖRNEK 7.7.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı.7 µs kapalı ve Anahtar.27 ve 7.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7.4 ùekil 7.26. (b) 7.17 A ile 7. DT = 0. DT = 200-146. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0.0001467) = 22.50 + 14. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak.83 A 2(0.

bu durumda örnekteki 10. daha önceden hesaplanmıú sayılarla.8 200 § § 1 · 146. 7.§ 53.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında. Bu. ortalama diyot akımı.31 eúitli÷i kullanılarak.17 − 0.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146.17 + 7.33) eúitli÷in çözümü ile 7.3· § 37. ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür.8 de oldu÷u gibi de÷iúir.87A Formülde ikinci integral kısmı. . Çözüm ise. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır. 7.3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler. Örnek 7. østenilen durumların bir tanesi. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir.33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir. Sürekli akım durumu için sınır. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir. 7 3.34 eúitli÷i bulunur. úekil 7.267)(22.87 amperlik dalgacık akımı.55(t − 146.. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse.. (e) Kapasitör akımı. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. 7 [31.50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır.

§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7. Anahtar kapalı iken.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7.34) ÖRNEK 7.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7.6 Örnek 7.35) (7. 7.0002) º § RT · 2 (0. Örnek 7.733)(1 − 0.3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür.7 deki kapasitörün akım grafi÷inden. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar..5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.733)2 = 0. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir..5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0. Örnek 7.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme. Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük.000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur. úekil 7.733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0.36) ÖRNEK 7. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak.35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0. anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür. .4’deki bilgiler kullanılarak.5 øndüktans de÷erinden baúka.4 durumunda.4’deki bütün bilgiler kullanılarak..

S açık durumda. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında.39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek.. indüktör akımı 7..41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur. ùekil 7.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7.4 4. kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar. Anahtar kapalı iken. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az.37 ve 7. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır. 7.41) (7.9 7 7.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7.38) Anahtarın açık durumunda.9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir. (7. benzer de÷iúimler 7. Aynı zamanda.5 de÷erleri için.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda. úekil 7.40) .39 ve 7.37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır.

Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri. çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7. (Imax-Imin) için 7..44) Önceki.38 eúitli÷i kullanılarak..43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.4 4.10 Ortalama giriú gücü 7. 7 7. de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir.43 eúitli÷indeki giriú gücü.41 eúitli÷i ile.43) ùayet 7.42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7.46 eúitlikleri bulunur: .10 da gösterildi÷i gibidir.5 de÷erleri için. (Imin+Imax) de÷eri 7. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7.D > 0. 7. Ortalama anahtar akımı 7.42) ùekil 7.45 ve 7.44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7.

(b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri.86 + 2. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.80 + 1.588)( 200) (0. T=200 µs ve L=700 µH. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir.588)35 = 4.45 ve 7. kapasitör akımı 2.46 eúitlikleri kullanılarak.94 = 1.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7.86 − 2. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: . Böylece.92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir.588)( 200) (0. Anahtar kapalı oldu÷u sürede.4 deki metottan daha basit bir metot. tepe de÷erin 1. (d) Ortalama diyot akımı.45) I max = (7. Her dalganın di÷er kısmında. § I + I max · § 7.94 üçgen kısım eklenmiú olarak. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0. ortalama yük akımı ile aynıdır.94 = 7.588) (35)(0.42 eúitli÷i kullanılarak. 35 V’luk bir kaynaktan.94 ve sonda -2.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir. Örnek 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri. baúlangıçta +2.588) = 2.7 ùekil 7. -2 A sabittir. kapasitör akımı.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0. I min = (35)(0.588)35 = 4.588 (b) 7.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir.46) ÖRNEK 7. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7.588) I max = (c) 7.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı.732 ye bölünmesidir.

. böylece minimum akımın.94) 2 º§ 82.63 A 7 4. Örnek 7.. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0. Bu aralık süresince.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7. Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7.49 eúitli÷i ile verilir: .4 4.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.4 · ½ ° ° 2 2 § 117.ùekil 7. 7.7’deki bütün bilgiler kullanılarak. dikdörtgen alandan..4 Sürekli indüktör akımı úartı.. Imin sıfırdan büyük olması beklenir. 7. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2. L bu de÷erden büyüktü.7 de.8 øndüktans de÷erinden baúka. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7.588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7.48) ÖRNEK 7.45 eúitli÷i kullanılarak. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.11 I C RMS ­ ª (2. kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri.

6) + (0.11 de. Bu zaman tx olsun: 5. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: .50) Örnek 7.6 200 − t x t x = 195.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7.2 Bu örnekte. Bu durum. kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0.08 = t x − 117.9 Örnek 7. Baúka durumlarda.7 deki gibi bazı devre durumları.37 = = 1177 µF ∆VC 0. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir.2 V = 235.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır. üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir.49) (7.7) 2 ∆VC = 0. farklı sayısal de÷erlerle.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur..80 0.7 ye devam ederek.08)(200 − 195.37 µC C= ∆Q 235. ÖRNEK 7. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır.

Baúlangıç analizinde. Bu durum daha sonra kaldırılır. tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir. i2 sıfırdır ve diyot. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar. Aynı zamanda. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir.1 1. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir. Genelde.. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla. 7 5.13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır.. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur. Bu bölümde.. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır. Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir.a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır. N1=N2 oldu÷undan.. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır.13 de gösterilen durumlar. ùekil 7. 7 7. VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için. Aynı úekilde. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır.1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır. ùekil 7. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer.12 Baúlangıç analizinde. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar. Bu zaman süresince. Sonra. ùekil 7.5 5.5 ùekil 7.. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile .12 de temel bir devre görülmektedir. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir.

51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7. di1 E = dt L1 (7. di2 VC = dt L2 (7.13 Anahtar açıkken.53) ve . Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir.52) ùekil 7. Anahtarın kapalılık süresince.aynıdır.

7.2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu.55) Bu gerilim iliúkisi. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır.. Imax-Imin eúitli÷i 7.41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır.1 1.51-7. Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür. i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7.. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir.56) (7. Daha önce. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir.58 eúitlikleri ile 7.59) bulunur.55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7. Çok kullanılan bir uygulama. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7.55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir.54) Önceki dört eúitlikte. Olabilecek metotlardan birinde. Imin de÷erinin çözümü ile bulunur. 7 AK 7.54 eúitliklerinin kullanılması 7. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır.58) 7.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7.54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır. Di÷er bir seçenek.60) . Tek farklılık.. 7. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır.57 ve 7. standart 220 V RMS.5 5. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir.57) (7.

Tepkili versiyon.10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör.61) (7. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır. bunların yanında.25 Ö D = 0.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir. Kaynak gerilimi 30 V’tur. tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7. ÖRNEK 7.25)2 = 140. § D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.55 eúitli÷i kullanılarak.62 eúitli÷i kullanılarak. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için.7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0. 7. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0. Böylece. c) D = 0.25 de .6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. 7. T=100 µs.571 b) 7.62) Bu sonuçlar. § D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0. L1’in de÷eri bulunabilir.

øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır.3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7.64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7.12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir. N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir. úekil 7.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir.71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.1 1. ùekil 7. 1. Bu. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7.6 ) ¹ D = 0. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir. dalgacık geriliminin analizi.6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır.. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır. 7. ùekil 7.571) ¹ © ( 2 )(140.25) ¹ © ( 2)(140. sarımın gerçek birimleri.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. d) D = 0. ùekil 7. Böylece. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir.65) . Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. Aynı úekilde. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir..571)(100) = 24.14. 7 5.13 deki e2 gerilimi -40 V tur.· 30 § 30 · § 0.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7. 1:1 lik sarım oranı ile.571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. úekil 7.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa.33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. 2. bu zaman süresince.25)(100 ) = 5.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda. e1 aynı de÷erdedir.571 ve anahtar açıkken.63) (7.571 de · 30 § 30 · § 0..

Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1.05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7.68) (7.69) Bir tepkili konvertör. § D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0.67) (7.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir. azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır. ∆VC = 0. Kıyıcının frekansı 40 kHz dir.5 .11 2 2 (7.55 eúitli÷inden. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa. Gerçek konvertörde.66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7.

5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı.5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7.5 5.94 × 10 −6 ) = 0.62 eúitli÷inden. Bunu yapmak için. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. anahtar kapalı iken enerji yüke.8 × 10 −6 = = 6. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0. e1 = e2 ′ == 300 V.. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır. Tipik olarak.15 de görülen ileri konvertördür. bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine. f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir. 7 7.2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7..68 eúitli÷inden. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir. harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0.2 2.11 örne÷i.49 ve 7.5)( 25 × 10 − 6 ) = 20. Bu .. Analizde de görülece÷i gibi. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0.94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6..156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır.c) 7.. nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır.8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20. 7 5.025 F 7.

75 eúitli÷inde.15 Anahtar kapalı iken. iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar.75) . FWD ve D4 ters polarlandı÷ından.73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın. üç sargının gerilimleri 7. Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir. normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir.71) (7.74) Böylece. i2 = iL dir. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7.74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7.büyük öz indüktans.72) (7.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır. 7. ùekil 7.70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

7 » (2)(0.99 eúitli÷inden. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0.6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için. 30 V ta çıkıú gerilimi ile.98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0. 7.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir.5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir.281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0.281 7.6 7.100 eúitli÷i ile bulunur: .3®1 + « ¾ = 0.48 eúitli÷inden. ÖRNEK 7. D>0.ùekil 7.30 7.21 deki grafikler 0. D<0. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz.281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7. K ’nın de÷eri 7. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0.5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür.85 eúitli÷inden. Süreksiz mod’da. D2’nin de÷eri bulunur: 0.

LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber.. bununla beraber i1 kaçak indüktans. Genel olarak. øki sargı. Tasarım amaçları için.1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır. ideal olmayan kuplaj ile. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir... tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı. Bunlardan birinde. anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir. ùekil 7. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir..7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda. úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa. bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir.22 de görülen devre ile modellenir.3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7.. bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5. úekil 7. ødeal durumda.00 A 0. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır. Bazen her iki yaklaúım kullanılır. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır..1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek. Bu modelde.§ 20 · ª (4)(0. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır.1 1. Örne÷in.7 7.22 Anahtarın kapanması üzerine. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir. dönüútürme oranı 1:1 dir. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir. 7 7. 7 7. . Basit olması için.

Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur. Kıyıcının verimi. Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak. Ek olarak. 7. ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir.23 de görülmektedir. vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir. ùayet bu kayıplar aúırı ise. CS kapasitörü. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir. ùekil 7. anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. . i1’in azaldı÷ı aralık süresince. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir. Sürekli akım durumu için. Anahtar kapandı÷ı zaman. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi. ùekil 7. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. de÷iúken bu akımlar úekil 7.22 deki devrede. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur.109 eúitli÷ine göre.LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur. koruyucunun esas bileúeni.

ùekil 7.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7. Sonuç 7. t1’in de÷eri için çözülebilir. ùekil 7. ùekil 7.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0.101 eúitli÷i úimdi.5 sin ω t (7.24 den.5 Bu iliúkiler. D2 ileri polarlandı÷ında. .105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7. vm 7. D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder. 7.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir.24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir.24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan.5 sin ω t (7.104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir.101) 0. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0.

109) (7.108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada.107) ùekil 7.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir. ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.5 sin ω (t − t1 ) (7. i1 sıfıra eúitlenerek 7. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.106 ve 7. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir.5 (7.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda. Sonuç 7. Bu devre úekil 7.t > t1 için devre.106) V 'C = (7.25(a) da görülmektedir.112 eúitli÷inde verilmiútir: .25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7.5 sin ω (t − t1 ) (7.110) ω= 1 ( LC S ) 0.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7. úekil 7. yeni eleman de÷erleri 7.

114) (7. koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü. R=75 Ω ve N1/N2=1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0.115) vS ’nin maksimum de÷eri 7.5 (7. ideal bir transformotor varsaymaktadır.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7. Maksimum anahtar gerilimi 7. Baúlangıç tasarımı.109 eúitli÷i 7. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur. . Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7. Anahtar iletime geçti÷i zamanda. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için.5 (7.113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0.117) ÖRNEK 7. Sargılar.112) 7.5 (7.116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0. koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır. T=80 µs.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir. Bu deúarj.

105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.ÇÖZÜM (a) 7.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.84 A (d) 7.5 sin ωt1 § 0.84)¨ ¸ © 0.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 .444 (b) 7.68 A .84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0. 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.05 ¹ t1 = 3.05 × 10 −6 ) ] 0. sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.92 + 1.9 V © 916 ¹ 7.101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180.102 eúitli÷inden: 0.65 × 10 −6 s (e) 7.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.5 sin ω 1= 3.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0.92 = 3.444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7. 5 = 147000 rad/s 7.444 · § ¸(0.05 · i1 (t1 ) = 3.62 eúitli÷inden.

117 eúitli÷i ile bulunabilir.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.40 2 ) 0. 5 = 1.14) + (1.9 − 100 − 79.40 V © 0.76 2 + 73.000802 J 12. Güç = (0.114 ve 7. 5 = −0.941 t 2 − t1 = 2.89 µH 7.05 · (100 + 79.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2.68) = 73. Enerji = (0.76 V § 19.14) 2 = 0.93 µs t 2 = 6.05 × 10 −6 )(179.14 + 180.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir.5)(0.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.5 = 252.5 kHz anahtarlama frekansında.14 = 1.116 eúitli÷inden: 0.05 ¹ 7.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3. Koruyucunun her deúarjından enerji 7. gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.89 ¹ 0.0 W .89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.9)¨ ¸ © 19.L' x = (916)(10) = 9.05 × 10 ) −6 ] 0.112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79.68 § 0.89 · V2 = ¨ ¸ (3.58 µs (g) 7.000802)(12500) = 10.89 ×10 −6 )(0.5 vS max = (100 + 79.115 eúitliklerinden: V1 = 180.

aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır. ùekil 7. Etkin olması bakımından. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. ùekil 7.7 7. Daha da ötesi. Bu úekilde. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler.27 olarak yeniden çizilmiútir. bu yüzden. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir.. i1. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7.1 1.2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. Birincisi.27 deki devre úekil 7.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: . D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir. sürekli olmalıdır. anahtar gerilimini.. Kaynak akımı. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir. gerilim sıkıútırma ile.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. økincisi. ùekil 7.7 LøøM MS ùT TIIR 7. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7. istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir. kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur..28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir.

27 ùekil 7.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7.119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7.27 de yeniden bir düzenleme.120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7.ùekil 7. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir. Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar. Bu gereksinimin sonucu 7.28 t1 = −I di1 dt (7.120) ùekil 7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için. 7.121 eúitli÷indedir: .

i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur.124 ve 7.125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0.5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7. ùekil 7.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır.5I t1VZ Güç = 0.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır.121) øyi kuplajlı bir transformotor için.17 (7. ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.122) (7. VC’nin de÷eri 7. Enerji ve güç 7. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.124) (7.29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7. ÖRNEK 7. .

Bu daha iyi kuplaj.7 7.481 A (d) 7. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148. di1 100 + 80.392 A/µs dt 10 + 9.0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5.5 V © 1000 ¹ Bu durumda. 7.508 A/µs dt 10 + 9. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9.125 eúitli÷i kullanılarak.9 i2’nin tepe de÷eri.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi.5)(3.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148.19 V © 1000 ¹ 7. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece.1 1.tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3.119 eúitli÷i kullanılarak.6 = 1. t1 = − 3.5 − 81 = = 3.123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3.392)(1.19 = = −3. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir.6)(1.. .0262) = 3. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar. Bu nedenlerden biri.. 7.9 7.0262 µs − 3.. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir.77 W 7 7.120 eúitli÷i kullanılarak. ortalama güç elde edilir: Güç = (0.118 eúitli÷i kullanılarak.508 (c) 7.

ve 2. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir. ùekil 7. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. 1. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir. 3. 1. sargı 1. Sonuçlar 7. Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir. ve 3. sonuç eúde÷er devre úekil 7. ve 3. úekil 7.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir. Bu durumda. sargılar arasında ideal fakat 2.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır.31 Çözüm.31 de görülmektedir. ùayet böyle yapılırsa. Anahtar kapalı iken. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır. ùekil 7. 1.126) .30 Bu analiz için. Bu zaman süresince. Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur.30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir. sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner. ùekil 7. sargı 1 deki akım. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür.126 ve 7. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır. ùekil 7. E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır.

5 gerektiren bir VC de÷eri için. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7.33 de görülmektedir.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir. D>0. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7. VC için bir üst sınır elde edilir.18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: . ùekil 7.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0.5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır.32 ùekil 7.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse.128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için. ÖRNEK 7. alternatif bir çözüm D<0.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler.127) ùekil 7.

4 T = 200 µs VC = 64.8 V R = 29.504 − 100 = = −0..0 = 8.0)(100)(8. di2 / dt nin de÷eri bulunur. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.68 × 10 ) = 0.127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64..00002 H D = 0.504 V © 1000 ¹ di3 63. § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8.67 Ω Lm = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.916 (c) 7.4)(20) = 80 µs için kapalıdır.9216 A/µs dt 20 + 19.8 = = 0. ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda.6 ∆t = 8.127 eúitli÷i kullanılarak.838)(8.E = 100 V Lx = 0.0 A 0 .00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır. di3 / dt 7.6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0.68 µs 0.68) = 7. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64.7 7.838 A/µs dt 20 + 19.00347 J 7 7.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8. indüktör direnci ihmal edilmiúti.8) = 63. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması .

131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür.. R=10 Ω.2 2.. Bu eúitliklerden yararlanarak. 7 7. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan. 7.1 deki devre diyagramı úekil 7. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.14 ve 7.. Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber.129 ve 7. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir.130) 7.131) RL / R ’nin 0. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir.7 7.15 . D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için. RL=0.12. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7. ùekil 7.34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler.15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır. 7. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir. VC’nin çözümü 7. zaman sabiti.34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir.akla uygundu. Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir.7 ve 7.19 Bir azaltan kıyıcı. ÖRNEK 7.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7.8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7.

yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri.133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7..132 ve 7.134 eúitli÷i gerçekte.132) (7. IL iliúkilendirmektedir.25 ve 7.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir. L=250µH ve f=25 kHz. 7 7.15 / 10) 20 = 0.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. Bu. RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır. 7..35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir. 20 = 50 D 1 + (0.2 2.35 de görülmektedir.131 eúitli÷inden. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .7 Artıran kıyıcı durumu için. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi.4 50 D = 0.Ω..133) ùekil 7. úekil 7. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir. Yeni devre úekil 7.26 eúitlikleri 7. 7.

RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir. RL=0.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7.3 Ω ve indüktör akımı süreklidir. ÖRNEK 7. Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır.36 daki grafik RL / R = 0. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. Gerçekte. ùekil 7. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır. ùekil 7.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7.015 durumunun etkisini göstermektedir. Bunun çaresi D de÷erini.135) Bu iliúkide. Normalde. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir. Bu artıú.135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir. ÇÖZÜM (a) .20 Bir artıran kıyıcının. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir.

ùekil 7.7 7..40 = 15 1− D D = 0.3 3.37 . Bu çözüm. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi..1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7. anahtarlara gerilim kayna÷ı.00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0. úekil 7.37 de görülmektedir..973 D’nin büyük de÷erini.1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir.. 7 7.135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi.625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0.7 7.652 veya D = 0.00938 R 7. 7 7..

2 V.5 (b) § 20 − 1.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır.136 ve 7.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7.139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.9 © 1− D ¹ D = 0. ES=1.9 V ve indüktör büyüktür. Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir.7 ve 7. ÖRNEK 7.Analiz kısım 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri. ED=0.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7.2’ye benzer olup 7. . ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0. § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7. VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir.137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7.

L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir.141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili. .143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir.7 RE NøøN NE 7. Bu yüzden. øndüktör akımı süreklidir. 7. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir.22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir.7 7. D’nin gereken de÷erini bulunuz..140) (7.3 3..38 Anahtar akımı..143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7.38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7.15 Ω ile modellenebilmektedir. ùekil 7. ÖRNEK 7. ùekil 7.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir.142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler.

Etki.144 ve 7.23 ùekil 7.144) (7.6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir.18 Ω.145 eúitliklerinde verilmiútir (7.145) ùekil 7.ÇÖZÜM 7.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7. D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0. R=10 Ω ve RS=0. Yeni devre úekil 7.39 da görülmektedir.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V.143 eúitli÷inden. ÖRNEK 7. Bu devrenin analiz iliúkileri 7.508 Artıran kıyıcı durumunda.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7. úekil 7.15 / 5) D] D = 0.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0. ÇÖZÜM . Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir. øndüktör akımı süreklidir.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7.

øndüktans büyüktür.06 Ω.9 V’tur. E=50 V. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi.9) − 0.08 Ω ve RL=0. D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58.6 V’a karúılık gelir. ødeal durumda. ED=0.6 º§ 0.(a) 7. RS=0.866 olarak bulunur. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir. ÖRNEK 7.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir.9 V. D’nin bu de÷eri için. Bu.18 · 1 − 0.015 + 0.5 V ª 0. (b) 20 = D(50 + 0.02 D .24 Bir azaltan kıyıcı.018 kullanılarak sonuç D=0.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7. VC=20 V. E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor). bu D de÷eri VC=186. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC. VC’nin de÷eri 99.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0.9 1 + 0. R=4 Ω. anahtar direnci.

beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte.4 4. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0.. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez. 7 Røøù HA KL 7. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7. ùimdiye kadar kaynak gerilimi.148) (7.4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7. ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır. gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır.420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım.1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7.2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir. 7 KA 7. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti..7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur.420)(5) = 2..D = 0...10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95.147) (7.149) .3 de görülmektedir.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı.

4 4. ùekil 7.152) 7.153) (7. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur.40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır.150) (7. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir.40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: .151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7. Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir.154) (7. Genel olarak.. ùekil 7.. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir. ùekil 7.( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder.151) ω0 = 2π T (7.153 ve 7..155) 7 7.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir.150 ve 7. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı.2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7.40 daki devrenin analizi. Ek olarak.154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7.

1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7.153.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız.25 In ω 0 C1 (7.155 eúitliklerinden. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7.5 A ve I min = 2.156) jω 0 L1 (7. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A.159) Vn = ÖRNEK 7. 7.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır. 7. I max = 7.5 A.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir. ÇÖZÜM D= 35 = 0. kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür.154 ve 7. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: . Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir.2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır. T=25 µs. Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan. Minimum indüktans ile.

konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır.159 ve 7. Bu amaç için. böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir. görev saykıl’ı.5 sin(3. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır.646 A ¨π ¸ ¸®2. deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür.004 A ¸®7. iki gerilim arasındaki hata.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3.5 − 7.4 µF L1 = 9.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2.665) − ¨π ¸ 3.Dω 0T = 3. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır. Konvertörün her durumu için devre. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır. østenilen çıkıúı elde etmek için.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3.5 cos(3. Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.2 = 3. D’yi ayarlamak için kullanılır.665) + 3. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır.160 eúitlikleri kullanılarak.5 = C1 = 26. Anahtarlama frekansına kıyasla..665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2.95 µH 7 7. Verilen bir anahtarlama frekansı ile.319 A 7.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar.319 (251300)C1 0. . küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır.

artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı.41 ùimdi d. Ek olarak. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir. S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır.161) (7. Bu. iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır. Burada bahsedilmeyen. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır.162) (7. ùekil 7. Bu iki úart.41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir.163) (7. d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir. .8 8. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun. ùekil 7. küçük sinyal görev saykıl’ı.1 de.164) ùekil 7.. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur. 7 7.. dinamik model görev saykıl’ı.

169) 7.171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i .170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7. bu eúitlik 7.165) (7. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7.167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7.166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa.168) (7. 7. Benzer davranıúla.162 ve 7. sonuç 7. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır.Bundan sonraki adım.170) (7.161 eúitli÷i 7.168 ve 7.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır.170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur.167) 7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7. 7.164 eúitlikleri aynı úekilde 7.

Sabit kısım 7.43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7. Bu.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.178 ve 7.176) (7. Sonuçlar 7. Normal. eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7.173 eúitlikleri 7.174 ve 7.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7.172 ve 7.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler.2 de geliútirilenler ile aynıdır.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir.170 eúitliklerinde yerine konulur. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir. sıfırdan farklı. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7.172 ve 7. 7. .176 ve 7.179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7.7. ùekil 7. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir. alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır.42 de gösterilmiútir.175) Bu eúitlikler.173) Sıfır.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7.42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7. Bu úekil.176 ve 7. iki eúitlik grubuna ayrılabilir.167 ve 7. Birincisi.177) 7.

bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber.43 deki eúde÷er devre. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir. bu de÷iúimlerle úekil 7.ùekil 7. giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir. bu durumda devre performansı verir. 7 7. Aúa÷ıdaki analizde sonuç. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur.. kontrollu çizilmiútir..8 8.43 deki akım kayna÷ı önemli olur.42 ùekil 7. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre.43 ùekil 7. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller.DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. E + e . ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7. Buna uygun olarak ùekil 7.43 deki devre modeline eklenir. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur. Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir. azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır.2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC . ùekil.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır.

180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7.46 da gösterilmiútir.45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur. ùekil 7.46 .44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7.180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7. s devreyi verir.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir. d domenindeki sistem tepkisi 7. ùekil 7.

Bir analiz.. Bu düzenleme için. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir. Bu örnekte.49 daki grafikte gösterilmektedir. 7. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7. 7. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir. Bu genel iliúki úekil 7.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir..184 ve 7.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7.7 7.185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7.8 Søø 8.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir.183) 7. Bundan böyle. 7. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa.183 ile 7.184 eúitli÷i 7. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır. ùekil 7.183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa. 7.47 Görev saykıllı kıyıcı. v e = vi − vC (7. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir. sistem hatası 7.185) Bu sonuçlar úekil 7. .182) Bu iliúki.47 böyle bir sistem için tipik bir devredir. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir.181 eúitli÷i ile verilir.181) ùekil 7. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0. Örnek 7.ùekil 7.50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır. ÖRNEK 7. (c) v .27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır.49 Örnek 7. R=10 Ω.1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz.) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi. E=40 V.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır.48 ùekil 7.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7.26 ùekil 7. VC=15 V ve f=100 kHz.

25 − 0.75 = 0.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.375) 10 × 10 −6 º I max = (0.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0.5 + 0.375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1.ùekil 7.75 = 2.75 ×10 −6 F (b) 7.177 eúitli÷inden: D= 7. L = 62.75 A 7. 7.1 = (2.22 eúitli÷i kullanılarak: 0. açık döngü kazancı bulunabilir: .25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece.180 ve 7.5 ×10 −6 H olur.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.50 ÇÖZÜM (a) 7.375) § TR · = 31.185 eúitliklerinden.5 − 0.25 A I min = 1.75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.17 ve 7.

7.62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.25 ×10 −6 s 2 ) + (1.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder.51 de çizilmiútir.079 × 1012 v 2 ( s + 1272.G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6. ùekil 7. K ’nın 31.5)( s + 4061s + 8.25 ×10 s + 1.25 × 10 −6 s + 1. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v .172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7.8 = ˆi ( s ) 1264. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.8 + s + (6.172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda. Grafikten.

LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir.0439e −2030 t sin(29052 t − 3. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir. Tasarım için uygun bir iliúki 7.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7.52 deki devre kullanılarak. C2’nin de÷eri. ùekil 7. R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür. F(s)’nin yeni ifadesi 7.0 − 1.ˆC (t ) = 1.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir.27 Örnek 7. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır.52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir. ùekil 7.52 Bu devrenin tasarımı. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir.24) v Tepki bir sabit. ùekil 7. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir.0042e −1273 t + 0. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir. Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir. rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir.187) ÖRNEK 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Yük direnci.26 daki tepki.186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır.

444e −7708 t sin(17426t − 3.32 × 10 −9 ) s 2 + (120.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir.186 eúitli÷i kullanılarak. Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur.97 × 10 ) s + 35.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7. yaklaúık olarak örnek 7.178e −24851 t + 0. Bu grafikten.66 × 10 −6 ) s 1 + (108.807e −3950 t − 0.109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar. örnek 7. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir. v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir.212 rad/s. Bu.5 = 1. . Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir. ˆC ( s ) Bu. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki.53 de çizilmiútir.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir.83 Ω 18. ÇÖZÜM (a) 7.64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. ùayet bu yapılırsa. Önceki rezonans frekansı 29.26 da kullanılan aynı kriterdir. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir. (b) ùekil 7.64 ×1015 )(1 + 102. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11.9 × 10 −6 ) s + (5. R2 seçilir: R2 = L / C = 62.

kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir..188) .53 7 7.ùekil 7. ùekil 7.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir. Bu. Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir. ùekil 7.54 ve 7.4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir. e sıfır de÷ildir.. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır.8 8.183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7. Böylece.54 deki düzenleme. Aúa÷ıdaki iliúki. úekil 7.42 ve 7. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir.

189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de .375 E=40 V F ( s) = 1 + (102.32 × 10 −9 ) s 3 + (120. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7.189 eúitli÷i elde edilir: 7.27 deki sonuçlar kullanılarak. Bunun iki nedeni vardır.9 ×10 −6 ) s + (5. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır.189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i.7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1.27 deki kıyıcı.9 ×10 −6 ) s 2 + (5. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir.7 × 10 −6 ) s 1 + (108. Birincisi. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir.2 D=0.9 7.ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık. bu fonksiyon hesaplanabilir. ÖRNEK 7. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir. ÇÖZÜM Örnek 7. Bu elbette tepkinin. döngüde basit bir integratör vardır.375s (1 + 102.32 ×10 −9 ) s 2 + (120. ˆC ( jω ) v = 0. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır.. LC filtre. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür.28 Örnek 7. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için.188 eúitli÷inde.1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır.461s + (108. økincisi.

1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V. 7.7.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır.2 ùekil 7.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz. D=0. kapalı döngü tepkisi. giriú tepkisi ne demektir? 7 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC.11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin. C=200 µF.14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7. T=50 µs. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1. L ve C de÷erlerini bulunuz. 7. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. 7.13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7.1 ùekil 7.15 Frekans tepkisi.1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.4 ve R=6 Ω.4 ùekil 7.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir.15 V’tur. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. L=20 µH.3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.5 ùekil 7. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC .7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7. 7. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7. En kötü durumda ∆VC 0. .0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7. C=60 µF ve R=10Ω.1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir.. Anahtarlama frekansı 25 kHz dir.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7. L ve C de÷erlerini. L=250 µH.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7.6 ùekil 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. T=15 µs.

T=15 µs.5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız. D=0. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω. 7. L1= L2= L3=12 mH. 1.7 ùekil 7. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç.5 V’u geçmemelidir. Çözümün bir parçası olarak. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω .35. L=378 µH.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız.10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V. T=25 µs. 7. C=20 µF.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız).15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir. Anahtarlama frekansı 40 kHz. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . T=25 µs. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0. L ve C de÷erlerini. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir.2 . Çalıúma frekansı 50 kHz dir.13 ùekil 7. 7. 7. C=40 µF. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız. D=0. L1= L2=600 µH. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0.05 V’u geçmemesi gerekir. uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir. 7.8 ùekil 7. D=0.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız. C=40 µF. 7.4. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. 7. ve .7.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V. L=50 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0.9 ùekil 7.45. ∆VC=0.

15 V ile sınırlayan C de÷eri 7. 7. Anahtarlama frekansı 50 kHz dir. 7.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir. T=40 µs. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz. f=50 kHz. E=20 V. L=19. 7. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir. E=150 V. L1= L2=1 mH. VZ=325 V. . ideal transformotor kuplajı varsayınız. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7. T=75 µs. Akım modu tam süreklidir.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir. T=20 µs.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi.4. L=8 µH.2 µH. Baúlangıçta. (a) i1’in tepe de÷eri.21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0. C=50 µF ve R=20 Ω. D=0.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür. L=50 µH. C=200 µF. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir.12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. Lm=496 µH.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0.sarımlara kıyasla 2.21 Problem 7.18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0. Lx=4 µH.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir.3 V. ∆VC ’nin 0. 7. VC=99. N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır.

øndüktör akımı tam süreklidir. Di÷er devre elemanları idealdir. D’nin 0.15 Ω ve f=40 kHz.2 Ω. D’nin 0. øndüktör akımı süreklidir.24 ùekil 7. N1 = N 3 . RL=0. RS=0. VC=60 V ve R=7. T=50 µs. N1 / N 2 = 5 . RL=0. 7.27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz. E=100 V.12 Ω. C büyüktür.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz.1 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri. D’nin gereken de÷erini bulunuz. VC=78 V.4 V. VC=110 V.25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman. VC=13.4. Lx=5 µH. D’nin gereken de÷erini bulunuz. Bütün anahtarlama elemanları ideal . D=0. Di÷er devre elemanları idealdir. RL=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz). E=35 V.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir. Lm=495 µH. 7.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir.(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü. ED=1. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 . 7. 7.5 V ve ED=1.2 V.05 Ω. C=100 µF.29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V. E=100 V.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7. E=240 V. Lm=495 µH. 7. øndüktör akımı tam süreklidir. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir. T=50 µs.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir. Lx=5 µH. D=0. øndüktör akımı tam süreklidir. VC=35 V ve R=10 Ω. R=27 Ω. VZ=600 V.3. 7. (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7.0 V olarak temsil edilebilmektedir. ED=1.06 Ω.

VC=35 V. gerilimin 40 kHz bileúeni 0. T=25 µs.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz.4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız. Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0. Kıyıcıda.0 Ω ve C2=60 µF.34 deki veri ve çözümü kullanarak.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0.2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0. T=15 µs.5 V tepe de÷erini geçmemelidir. 7. 7.35. R=10 Ω. 7. D=0. .32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir.35 Problem 7. T=25 µs. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız.düúünülmektedir. C=20 µF.33 Problem 7. L=80 µH.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere.05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7. L=30 µH. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz. R2=2. C=100 µF ve R=8 Ω.

yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre. v L = E olur. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir. bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir. SCR veya MOSFET olabilir.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. ùekil 8. Zamanın belirli bir periyodunda.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır. S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak. ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8. Belli bir zaman sonra. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men.8 øNVERTERLER Bu bölümde. S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine. S2 açılır. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez. úekil 8. úekil 8.5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). S1 açılır ve S2 kapanır. ùekil 8. BJT. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8. úekil 8. iL pozitiftir. Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur.1. Anahtarlar.1 ùekil 8. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için. Sonuç. .. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır.3 de yeniden çizilmiútir. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz.

Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı. Q1 den D2’ye anahtarlanır. ùekil 8.2 S1’in kapalılı÷ının sonunda. Q2 transistörü yük akımını iletemez.ùekil 8. Böylece.1 ùekil 8. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir. iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir.3 . iL pozitif oldu÷undan. Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir. Aynı anda. Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. Aynı anda iL. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır.

Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta. 8. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir. Bu pratik bir probleme neden olmaz.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir. S1 anahtarı kapalı ilen. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. Bu zaman noktasında. çünkü iletime geçecek transistör.1) S2 anahtarı kapalı ilen. transistörün iletimi.4 . gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez. ùekil 8.2) ùekil 8. 8.1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8.1 deki devrede. Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir. ùekil 8. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir. Bundan dolayı. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur.

4 eúitli÷inden: L 0.4 deki grafikten.47 A − 0 . 8. 01 ¸ ©1+ e ¹ .5 eúitli÷inden: τ = 8.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları.1 ùekil 8.4) ve τ= L R (8. 8.05 H.8) ÖRNEK 8. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8.05 = = 0.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada. Bu zaman. 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir.7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer.00260 sn − 0 .005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8.8. bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi.3) (8. f=60 Hz ve L=0.3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8.4 de. 01667 / 0.005) ln¨ = 0. − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8.5) ùekil 8. Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz.01 · ¸ ¸ = 20. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır. 01667 / 0 .3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V.6) ùekil 8.7 ve 8. Ortalama akımlar 8. 8.1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8.4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. R=10Ω. 01667 / 0 .

46 A ¸³ 0 0 T 0 . köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir. Bu metodun açık bir faydası. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için. Bu dizayn gereksinimleri.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır. SCR lerin kullanılması savunulabilir. . yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar. SCR iletime baúlar.18 A ¸³ 0 . bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır.00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50. Bu iúlem. yarım periyotluk aralık süresince. 00260 t ©T ¹ 1 © 0.01667 ¹ (d) 8.47e −t / 0. Bu problem. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır. Yarı-iletken elemanların geliúimi. 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir. Bunun yerine. 0 . kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer. GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men. Bazı durumlarda. Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa.8 eúitli÷inden: 1 · 0. Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda. Q1 in beyz akımını. 005 )dt = 4.7 eúitli÷inden: 1 · 0. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır.(c) 8. Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber. bu durumda 3. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir. SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir. Çok büyük donanımlar için.. bu durumda SCR iletime baúlamaz.47e −t / 0. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8. Kısa bir zaman sonra. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde.T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir. Alternatif bir iletim prosedürü. ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir. 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50.4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse. 005 )dt = 1. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir. sürekli kapı akımı uygulanabilir.

S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. Bir yarım dalganın sonunda. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir. Burada yine. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır. beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir. gerilimin genli÷i ve harmonik . bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir.5 deki devre. 8 8.5 ùekil 8. ønverter iúlemi süresince. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. Örne÷in. ùekil 8. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri..5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. indüktif yükün bir sonucu olarak.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. Köprü düzenleme. ùekil 8. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak. Problem. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir.

9-8.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir..6 daki grafik. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. inverterin her yarım dalgasında. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. ùekil 8. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir. Bunu sa÷lamanın en temel yolu. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir. ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir.11 eúitliklerinden bulunur: . yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır. Ayarlanabilir DC kayna÷ı. Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir. Bu úekil 8. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir. Sonraki durum. S1 yolunun.1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8. 8 3. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir. en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. ùekil 8.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. Bu gibi durumlarda. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8.. Bu devre iúlemi.

9) (8. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada. her yarım dalga süresince.11 eúitli÷i.12) Özel bir durum. ÖRNEK 8. Temel harmonik gerilimi cos 30°=0.11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8.96$ .6 daki düzenlemede. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80. t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8. Daha genel bir analiz 8.866 katsayısı ile azalır. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur.11 nolu eúitlikten. üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur. inverter çıkıúının temel bileúeninin.§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8. E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için.2 a) ùekil 8.

iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: . Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır.2 de verilmiúti.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır. 8 3.11 ve 8.96 = −48.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. § 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde. Çıkıú gerilimi 8. anahtarlama noktaları. birden fazla harmonik kontrol edilebilir.. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. Bazen bu.14 eúitli÷inde verilmiútir. úekil 8.3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir.13) (8. 3. iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım. úekil 8. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8. Her inverter. Örnek 8. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8. ùekil 8. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur. Bu durumda α. ve 5. øntegral iúleminde de÷iúken olarak. büyük bir aygıt içinde yapılır. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir.b) 8. Dalga úeklinin simetrili÷inden. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları. Çok temel bir örnek. B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir.7 deki grafikte.12 nolu eúitlikten. Bundan dolayı. Bu. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak.. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise.6 daki dalga biçimine sahiptir. Bu iúlemde. Toplam gerilim.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir.

1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda.E olması gerekmektedir. øki adet anahtarlama noktası sadece 3.7 deki benzer metotla.7 Bu iúlemde. α1 = 17. α1 ve α2 yi bulunuz. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir. .15) (8.16) ùekil 8. harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır. (8. α1 = 29.85.836( 4 E / π ) sonucunu verir. ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır. Ek bir kontrol.14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama.6 $ bulunur. 1 − cos α1 + cosα 2 = 0.85.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile. ÖRNEK 8.3 ùekil 8. 8. B1 = 0. temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz.E ve B3= 0 konulursa. ve 5. Özellikle temel bileúenin 0.8$ ve α 2 = 38$ bulunur.8$ ve α 2 = 57. temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3.

3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması.. Bir PWM in yapılıúındaki metot..3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir. ( k − 1) (8.. fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır. úekil 8. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir. ømpals. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz. Bu bir yaklaúımdır. 8 3. Bu düzenlemenin sonucunda. ùekil 8. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır. Pals geniúli÷inin 36° olması. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir. Pals geniúli÷i. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır.2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. Her pals. her yarım dalgadaki palslerin. Aúa÷ıdaki eúitliklerde.1. Her i = 0. çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. temel ve 3.17) .2. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır. istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir.8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir... úekil 8. yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir. ùekilden de açık oldu÷u gibi.. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir. her yarım dalgada herbiri pals. ùekil 8.8 de oldu÷u gibi düzenlenir.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır.8 de gösterilmiútir.8 PWM’in amacı. Metotlardan biri. Böylece. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0.

Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince.2589 E -0.0989 E 0. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir. Her palsin gerçek geniúli÷i. Fakat temel dalgaya göre.18 eúitli÷inde. harmoni÷in temel dalgaya oranı.tp = mT 2k (8. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır. Bu iúlemde. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde. Daha da ötesi.20 eúitlikleri elde edilir. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir. m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8. sonuçlar tablo 8.9 da görüldü÷ü gibi. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür.2589 E 0. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse.22) . 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0. Pals geniúli÷inin de÷iúimi. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir.1 de verilmiútir.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0.0989 E 0. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8. úekil 8.0800 E 0.18) 8. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8.2589 E (8.1 Önceki eúitlikliklerle. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır. sonlu geniúlikteki her pals. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir.21) Tablo 8. Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için.20) k = 5 durumunda.19 ve 8. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır.

§T · ti = ¨ ¸(i + 0.2 de görülmektedir.2..2 .24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8. 8..1. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8.23) ùekil 8. 8.9 Fourier serilerinin katsayıları...22 eúitli÷i yerine konularak.25) (8.26) Tablo 8.24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda. (k − 1) © 2k ¹ (8.5) i = 0.25 eúitli÷i elde edilir: (8. ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0.4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8.

2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır.0003 E 0.0053 E -0. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları.27 eúitli÷inde.1883 E -0. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir.0002 E 9.82° 7. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır. Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir.4 de sonuçlar. harmoniklerin de÷erlerinin. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa. Tablo 8. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8. r bir pozitif tam sayıdır. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda.4 Geniúli÷i 2. k = 5 ve m = 0. m = 0. 8. Bunlar filtre edilebilirse.4 de görülmektedir. .20° 5.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8.ødeal sonuç. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır.82° 2.1921 E -0. n = 2 kr ± 1 (8.2 de÷erini kullanan tablo 8. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.0016 E 0. tablo 8.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.0000 E 0. 8.22° 5.3 ve 8.27) Gerçek bir uygulamada. tablo 8. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir. Tablo 8.2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir.27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur. ve 11.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır.1999 E 0.2 deki sonuçlar ve tablo 8.

5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0.4 Önceki PWM metodu kullanılarak. L = 0. harmonik akımı hesaplanabilir. I1 = B1 100 = = 6. ÇÖZÜM m= 8.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V. dalgacık akımını.5 E = 100 V B19 = 0.02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik.40 A RMS 10 + j12.56 Z1 .27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0. R = 10 Ω. r = 1 ile 8.ÖRNEK 8.23 A tepe = 4. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse. ve 33.5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır. f = 100 Hz.25 eúitli÷inden: 100 = 0.

Bir analog iúlem. m = 0.23°) 2. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni. Tüm dalga boyunca.444 A Böylece. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler.10 da gösterildi÷i gibi.332 A RMS 10 + j(17)12.95° ve 19.47 2 + 0. Bu PWM metodunda. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir.444/4.09) %10’unu geçmektedir.18° dir. (19. inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır.18-16.40=10.42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0. 16. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte.10 görüldü÷ü gibi.47 A tepe = 0.I17 = B17 100 = = 0.2 durumunda. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir. úekilde görülmektedir.297 A RMS Z19 10 + j(19)12.42 A tepe = 0. çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır.23° dir ve esas olarak tablo 8.3 ve 8.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir. temel akımın (0. Mantık.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0. ùekil 8. ùekil 8. k = 5 için. birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir. Pals geniúli÷i. 18° yerine 18.10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8.95=2. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken.56 1/ 2 ª 0.10 örne÷inde. . analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir. úekil 8. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur.07° de pals merkezi ile. pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u.

5 deki gibi belirlenir. úekil 8.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir.11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle.12 de. úekil 8. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir.12.ùekil 8. Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar. her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir. transistörün kollektör akımları.12 de iki detay gösterilmemiútir.10 da görülen PWM paternini elde etmek için.2000 E 0. ikinci transistörün iletiminden önce. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir.11 ve 8. Q1 transistörünün beyz akımı. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.10 da gösterildi÷i gibi. úekil 8. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde. m = 0. Ek olarak. tablo 8.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında.0000 E 0. ùekil 8. ùekil 8. ùekil 8.0032 E 0. Bu.0032 E -0.2 ve k = 5 durumu için. Fourier serilerinin katsayıları. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için. Tablo 8.12 de aynı zamanda.1903 E -0. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden. ùekil 8.1903 E -0. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır.0000 E 0. Q1’in beyz akımından sonra. her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için. . Örne÷in.

4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle. .. Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır.ùekil 8.12 8 8. ùekil 8.13’te. çok fazlı bir inverter oluúturulabilir. tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir. Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir.

8 4.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır.6’da görülmektedir. Tablo 8. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar. Anahtarların kapalı durumları..4 En basit kontrol. sırayla her altı aralık . S4.13 deki gerilim kayna÷ı. Tablo 8. iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar. S1’den 180º sonra kapatılır. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. ùekil 8. bir güç kayna÷ı için kullanılır. yük durumuna ba÷lı olarak. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir. Çıkıú. Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü.. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır.ùekil 8. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım. yükün dengeli. S3.1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2. de÷iúkendir. Anahtarlamanın paterni. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. Devre analizi. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar. Bu ekseriyetle.13 deki düzenleme. ùekil 8. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır. inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için. S1’den 120º sonra kapatılır. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir. Bu indüktör. S2’den 120º sonra kapatılır.

7 ’de ve grafikler ise úekil 8. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır. 60º-120º aralı÷ı süresince devre.14(b)’ de görülmektedir. BJT akımın pozitif kısmını. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. tablo 8. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8.üzerinde yapılabilir. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır. úekil 8. Yük omik oldu÷u sürece. yük akımının úekli.) . bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır. BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır. 0º-60º aralı÷ı.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir.16 ’da görülmektedir. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler. Ço÷u inverter uygulamalarında. bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir.14(a)’ da görülmektedir. Ço÷u altı adımlı inverterler. (180º-360º aralı÷ında ise. Tabiki bu. yük akımı. úekil 8. úekil 8. Genel olarak. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir.15 görülmektedir. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. 0º-60º aralı÷ında. yük azda olsa indüktif oldu÷undan.

E gerilimine eúit olur.16’da.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır. a noktasından D1 diyotudur. Bu bölge. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar. ùekil 8.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler. ùekil 8. Yük indüktif oldu÷undan. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. ønverter dizaynında. Bu davranıú. Bu durumlarda. motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. Transistörün yük hattını biçimlendirip. üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır.17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi. RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. . (ia negatiftir). normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir. úekil 8. Tablo 8. Genel olarak. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. transistörü. hiç problem olmayabilir. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur. Q4 transistörünün.7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce. S4 üzerindeki gerilimdir.17’ deki gerilim. ia akımının devam etmesi gerekir. Bu. 6 adımlı bir inverter.19 da görüldü÷ü gibidir. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. Daha önce de bahsedildi÷i gibi. vag. Akımın iletilmesi için tek yol. Motorun da. Anahtarlama noktasında. ùekil 8.

29 eúitliklerindeki iliúkiler.15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde.ùekil 8.28 ve 8. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder. Bu eúitlikler. normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler. 8. yarım dalganın altındaki alan. maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: .

ùekil 8. V1 motorun fazlararası gerilimi.260V1T1 Bu eúitliklerde.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1. T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır.16 ùekil 8. .28) (8.18 (8.17 ùekil 8.414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.

genel olarak operasyonun anma frekansında . f.31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8. bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle. 8. 6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse. 8.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan.29 ve 8.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0. 8. Böyle inverterler.ùekil 8.30 eúitlikleri birleútirilerek 8.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u.260 V1 T1 E = (117 .222 E T = 0. çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse. V1 T1 ) f Burada. Genel olarak. DC bara geriliminin maksimum de÷eri. (8.30) ùayet 8.31 eúitli÷i oluúur: 0.

Do÷rultucunun düzenlemesi. )( 230)¨ ¸ (100) = 448. Normal akı yo÷unlu÷u oranı. anma durumundaki maksimum tork yerine. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66. PWM iúlemi.9 de÷erine düúmüútür. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8.4 4. ùayet inverter PWM tipi ise.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· ..9 Hz (c) 100 Hz için. E’nin de÷erinin § 1· E = (117 . )( 230) ¨ ¸ (10) = 44. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66. ÖRNEK 8. E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. . Anma frekansının üzerinde. 300 V ile sınırlamaktadır.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde. 60 Hz’li bir indüksiyon motorunu. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir. % 66.veya yakın bir de÷erinde gerekir. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır. DC bara gerilimini. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı.9 V © 60 ¹ (b) 8.5 Bundan dolayı maksimum tork.31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 .. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder. 230 V.5 V © 60 ¹ olması gerekir. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur. Bu mod.9 448. 230 V. 8 8. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez.

bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. ùekilde gösterilmemekle birlikte. pals sayısının tek olmasıdır. Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır. S1 açılırken S4 kapanır. g noktası. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. S4 açılırken S1 kapanır.21 de görülmektedir. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. Baúka bir sınırlama ise. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır. øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. Bu gerilim. üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir.20 de. úekil 8. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır. Bu iúlem. Sınırlamanın birisi. Negatif DC bara gerilimine göre.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. . ùekil 8. ùekil 8. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin.21 de gösterilmiútir. a sinüsoidal dalgası.

. yarım periyotta k pals vardır. sonuç dalga.. k © 2k ¹ [ ] (8. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun..2. DC kısmı (E/2) ayrılırsa.33) 8. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır....8(b) deki sayılar bunun sonucudur. üçgen dalganın.32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır. tpi 8.8(a) da verilmiútir.. tablo 8.33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0.32 eúitli÷inde. k’nın tanımına benzememektedir. Bu palsler alternatif iúaretlidir. kalan kısımda.32) 8.21 deki üçgen zamanlama dalgasında.21 8 4.5) © 2k ¹ i = 1.21 de görülen palsler. (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır.21 de gösterilen modülasyon metodu.4 ùekil 8. ùayet úekil 8. sinüs dalgasının maksimumunun. Sonuç olarak.3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8. k (8. DC kısım ayrıldıktan sonra.21 deki kutup geriliminden. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur. k=9 ve m=0...2 için sonuçlar tablo 8.32 ve 8. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri. Tek fazlı durum için bu.33 eúitlikleri. ùekil 8..ùekil 8.29 ve 8.. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa. Pals geniúli÷i. ùekil 8. yarım periyot için palslerin yerleri 8.2.

Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında.67° 170.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir. vab = vag − vbg (8.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.68° 16.32 ve 8. ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir.34° 21. Burada da her pals. Motorun faz gerilimi.76° 16.14° 90.00° 19.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19.98° 16.33° 49. kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir. 8.94° 23.19° 149.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır.35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan.98° 19.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. yukarıdaki sonuç 8.81° 70.67° 30.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir.00° 109. Tablo 8.8 deki iki sütun.31° 22. böylece sonuç 8.33° (8. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz.00° 23.04° 23. .86° 130.94° 22.98° 23. Tablo 8.00° 16.98° 21.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi.68° 16. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez.76° 16.37) Faz gerilimi. 8. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur.

bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak.6 ùekil 8. olabilir). Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan. Harmoniklerin bazıları. oldukça yüksek harmonik terimleri (17.732)(0. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0. gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11. Aynı DC bara geriliminde.433E Yukarıdaki örnekte.25 E B19 = 0.433E B19 = (1. mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir. bu de÷er 1. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8. Bu problemi çözmek için. En düúük frekansta. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir. Bu. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır. dalga baúına palslerin adedi. Bir örnek olarak. ønverterin çıkıú frekansı.36 eúitlikleri kullanılarak.33 ve 8.25) E = 0. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir. Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir. ÇÖZÜM 8. .20 ve 8. m = 1 olsaydı. úekil 8..22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken.866 E olurdu.433E B17 = (1.5 olsun. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır.732)(0. üçgen dalgayı geçecek úekilde.21 deki grafiklerde.. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir.25) E = 0. 8 4. ve 13.732)(0. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman.10E olmaktadır. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse.37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. k=9 ve m=0. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu. 0.4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda. sonuç kabul edilebilir.ÖRNEK 8. maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i. 6 adımlı metodun kullanılması halinde.25) E = 0. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda.

11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.1 ùekil 8.3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V. R=20 Ω ve .12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8.22 Bu problemi gidermek için.8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8.5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8.4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8.6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.3 deki gibi bir inverter 0.6 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur. 8 8.3 ønverter tipleri nedir? 8. ùekil 8.05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.2 ùekil 8.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8. E=250 V ve T=8 ms..9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.1 Bir inverter nedir? 8..

Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8.16 H ve T=12.7 deki anahtarlama metodu kullanılarak. R=30 Ω. 8.9 R=25 Ω ve seri L=0. 8. f=100 Hz. B1’in 110 V olması gerekmektedir.3 ùekil 8.06 H. 8. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur. k=7.6 ùekil 8. Modülasyon metodu úekil 8.6 ve T=10 ms. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri.4 için B13 de÷erini hesaplayınız. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır.5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz.7 Bir inverter úekil 8. 8. E=100 V.8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz. m=0.4 de. 8. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz.5 Problem 8.1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz. 8. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29. k=7.10 ùekil 8.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz.5 ms. 8. (b) ortalama diyot akımını bulunuz. 8. m=0. R=20 Ω. bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir.4 ùekil 8.T=10 ms. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz. m=0. .5 ms.5 ve T=12.6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde. (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz. L=0.8 Bir inverter úekil 8. L=0. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz. Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir. E=100 V. E=80 V.9 daki gibi PWM dir. α1 = 25° . DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur.

Z = 10 + j15. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V . inverterlerin frekansının %100 artırılması. üç fazlı inverter 460 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8.23.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2.12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. DC bara gerilimi 650 V’tur.6. (b) yıldız ba÷lı.1 ùekil 8.(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8.7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir.. volt V . 8.2 ùekil 8.23 (b) 8.13 Bir PWM.24 (b) . üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir. (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak. k=15. Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V . (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8.23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda.7 8. 200 V . k=15 ve m=0.

26 deki grafiklerde. inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir. Gerekli hesaplamaları yapınız. 50 B.8.4 ùekil 8. düz ve kesik çizgili olarak.26 . Gerekli hesaplamaları yapınız.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri. palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8.3 ùekil 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz.25 8.

çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri.1. vb. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler.. kullanılabilir. Giriú gerilimi. yakınlık. Devrelerin nasıl tetiklendi÷i. elektriksel.b ve 9. kilitleme. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir. tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler.9 STATøK ANAHTARLAR 9 9.c de görülmektedir.1. büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. pozisyon.1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9.. zaman gecikmesi. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir. . güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar. Mekanik. düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler.1 de görülmektedir.2 de görüldü÷ü gibi. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9. elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6). hızlı çalıúan kullanılabilir. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir. yüksek anahtarlama hızları.2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9. tristör veya transistör devreleri.. Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır.

1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9. ùekil 9.ùekil 9. T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir. T1 tristörü yerine bir .4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir. Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir.1 deki devre úekil 9.2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir.

ùekil 9.5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür. . fakat bir tristör ve úekil 9.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar.b de görülmektedir.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms). Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9.transistör de kullanılabilir.5. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir. ùekil 9.5.1.a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir. ùekil 9..3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir. ùekil 9. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9.6 daki devre düzenlemesi yapılabilir. Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır.4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9.a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9.

(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9.5 Üç fazlı tristör AC anahtar. .

C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur. Faz sırası de÷iúti÷inde.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir. Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir.ùekil 9. A fazı a terminalini. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi. ùekil 9. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler.6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar. B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. B fazı c terminalini. Normal çalıúmada. úekil 9. T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. Pratik uygulamada. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur.7 Üç fazlı. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir . faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar.

9 9.8 Tek fazlı bara transferi. . ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir. ùekil 9. T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır.12 de görülmektedir.. øndüktif yük durumunda. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir. giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir. ùekil 9.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir.10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir. ùekil 9.8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9. ùekil 9.9 Üç fazlı bara transferi. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir.4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda.

Katı hal röleleri. motor yükleri.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. vb. ısıtıcılar.ùekil 9. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride. transformotorlar. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir.13 ve úekil 9.5 Statik anahtarlar. uygulamalarda kullanılır.14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir. Transistörler yerine úekil 9.10 Tek kutuplu transistör DC anahtar. .12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. ùekil 9.12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir. ùekil 9.. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır. ùekil 9. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları.

3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? .4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.14 AC katı hal röleleri 9 9.2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9.13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.(a) ùekil 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9..

13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.9.7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.

¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü. Güç akıúının kontrollu yönü.1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. AC-AC. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI . DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir.. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir.1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür. Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u. Yüksek dönüúüm verimi.

ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür. ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından.. .1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili). Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10. (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10.2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0... DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir.1 10 0. push-pull. Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir.2 2.1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları.1 de görülmektedir. yarım köprü ve tam köprü.

2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse..2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları.2 2. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.3 de görülmektedir 0.. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10.. Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir. 1 10 0.2 2.2 de görülmektedir.1 10 0.3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda. güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir. Rezonans osilasyonundan dolayı.. transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur. . rezonans pals inverterleri kullanılabilir. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür.

1 10 0. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır. ùayet úebeke enerjisi kesilirse. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak. Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar. . Giriú tarafındaki inverter..1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları. ønverterin çalıúmaması durumunda. ùekil 10. inverter ters mod’da çalıúır. Kaynaktan yüke güç akıúında.3 3. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir. kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar.Güç akıúının yönü V0.. yük ana úebekeye anahtarlanır.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak. inverter do÷rultucu olarak çalıúır.. bu durumda V0 > aVs . ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur. Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. Vs ve sargı dönüúüm oranına. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar. 1 10 0. bu durumda V0 < aVs . transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır.3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları. Çıkıútan giriúe güç akıúında. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir. Di÷er bir uygulama.

2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10.4 de giriúteki inverter.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. ùekil 10.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. ùekil 10.3 3. úekil 10.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10.. 1 10 0.3 3.5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir.1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10..5 Rezonans AC güç kaynakları.8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri. úekil 10...6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir..6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.1 10 0. Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür.7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0.

10.9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .

burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: . herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. 1 1.1 eúitli÷i ile verilmektedir. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir. Zamanla de÷iúen durumlar için. Bu sadeleútirme ile. ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç. RSA. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir.1 1.1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. 1 1. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir.. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır. RJC olarak gösterilir. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır... aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç.1 de görülmektedir.1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda.1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı. aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir.

Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir. görülmesi bakımından çok abartılmıútır. Bu. ùekil 11. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir.2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. mika levhalar. Üretici. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır.TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. ùekil 11. hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. Gresin termal iletkenlik özelli÷i. elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. Daha iyi bir temas. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir. Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu.1) ùekil 11. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir.2 . Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. Kapton™ gibi plastik filmler. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. Bu. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak.

TJ = 70 + 10(0. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0. RJC’nin de÷eri 0. (RCS=0. Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir.83 + 1.1 eúitli÷inden.83 °C/W’tır.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır.2°C/W’a düúürülmüútür. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir. RSA=2.5) = 104.15°C/W azaltır.5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir.5°C/W de÷erine sahiptir.15 + 2.8 °C (b) 11.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir.3 °C ÖRNEK 11. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız.2°C/W vermektedir. Ek olarak. bu aygıtın veri sayfası RJC=1. øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman.2 + 2.83 + 0.3°C/W olacaktır.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır. ÇÖZÜM (a) Ek B’den. ÖRNEK 11. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır. 11.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir.Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir. ÇÖZÜM . bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0.5) = 115. Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı.2°C/W ve 0. yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır. Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır.

Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir. .3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur. t1 zamanında.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11.1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez.2 + RSA ) RSA = 6. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir.3 11..2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez. t1’in büyük de÷erleri için.11.1 1.2) ùekil 11. øyi tasarım.2 eúitli÷inde. r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir.. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar. jonksiyon sıcaklı÷ının 11. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir. r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir. ùekil 11. Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır.83 + 0. 1 1.

tek pals modunda kullanılmaktadır.4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek.83)(12) r (t ) = 0.83) = 126.83°C/W. 11. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde.31 ve RJC=0. Örnek 11. ÖRNEK 11. t=10 ms için r(t)=0.4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir. ÇÖZÜM 11.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır.4 ÖRNEK 11. Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine. ùekil 11. RJC=0. jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar.ùekil 11.83°C/W.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0.31)(0.3 den.602 .

t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11. sıcaklık da periyodik olur.2 eúitli÷inde kullanılabilir.2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür. Böyle bir çalıúma modunda.5 deki grafik. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler. Örnek 11.2°C/W ve TJ=130°C.6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber. 11. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır.Veri sayfasından.6 daki veriyi kullanınız. ùekil 11. TA=65°C.5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11.5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır.3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında. Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . ÖRNEK 11. ùekil 11. Bu durumda. ùekil 11. r(t) 11. RCS=0.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir. 1 1. Bu durumda. RJC=1.3) ùekil 11... úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar. ùekil 11.2 eúitli÷i ile ifade edilir.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir.4°C/W.1 1. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir. r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir.

Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir. t>0 için.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir. gerçek periyodik pals gücü kullanılır. fakat úekil 11. 11.59 °C/W ùekil 11.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. . ÇÖZÜM (a) ùekil 11.2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür.4 deki gibi veriler sa÷larlar. hesaplamalar úekil 11.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11. ùekil 11.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir. úekil 11.8 °C (b) 11.4 + RSA ) RSA = 1.8 deki grafik úekil 11. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri.2)(100) TC = 104. D=0.8 = 65 + 2(0.21)(1.6 daki grafikten.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar. Zaman sıfıra eúit olmadan önce. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa. Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir.

Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir.8 de. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır. ùekil 11. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11. ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır.7 ùekil 11. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu . Bunun oluúmasının nedeni. Ek bileúenler. Birleútirildiklerinde. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir. Hesaplama iúlemi úekil 11.8 deki ilk pals için. Güç palslerinin periyodu. t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder.ùekil 11. periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder.8 ùekil 11. økinci palsin zamanında.

hassasiyet genelde gerekli de÷ildir. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır. RJC=1.3°C/W. ÇÖZÜM .0°C/W ve RSA=1. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz.5°C/W.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11. ùekil 11.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir. P0 11. TA=60°C. RCS=0.5) ÖRNEK 11.4) (11.6 ùekil 11.4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11.4 deki. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir.4 eúitli÷inde.

úekil 11.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0. ùekil 11. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur.11. bu yüzden. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.11 için.24) + (60)(0.4 den.11 deki grafik.2 °C ùekil 11.11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir.10 daki t1 den daha küçüktür.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11.6 eúitli÷i ile hesaplanır: . iletim süresince sabit güç ve úekil 11.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir. ùekil 11.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir.3 + 1.5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir. ùekil 11. 5 ms ve 7 ms de belirlenir.15)] = 141. Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir. tepe güç palsi ve úekil 11.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir. 11. ùekil 11. ùekil 11. Tasarım iúlemi.2 + 1.27) − (60)(0.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir. ùekil 11.0[24 + (36)(0.5) = 113.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11. ùekil 11.10 ùekil 11.11 deki sabit güç úekil 11.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir. ùekil 11. pals süresi 11.

12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır. r(t)’nin de÷erleri úekil 11.9°C/W. ùekil 11. TA=70°C.001) + (30)(0.6 eúitli÷i kullanılarak.090 J PM=40 W de÷eri ile 11.4°C/W ve RJC=0.001) = 0.6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır. RCS=0.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11.t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11. eúde÷er zaman. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri.7 Bir BJT úekil 11.001) + (20)(0. t '1 hesaplanabilir: .4 den belirlenebilir.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0.11 ÖRNEK 11. ùekil 11.

2 °C (b) TC = 140 − 12. r(t)’nin de÷erleri 2.. bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir. . D’nin azaltılmasıyla yapılır.5 eúitli÷inden. giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir.9[9 + (31)(0. Bu de÷erler sırasıyla (0. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i.31) ve (0.8 = 70 + 9(0.1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127. Koruma. 1 1. ùayet mümkünse.2 = 127.00225 s 40 ùekil 11.. (0.t '1 = 0. 10 ms ve 12. koruyucu özelli÷in.34) dür. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir.16). 11.25 ms zamanlarında belirlenir. Örne÷in. ùekil 11.2 2.. P0 hesaplanabilir: § 2. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı.34) − (40)(0.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara.25 ms.8 °C 11.090 = 0.4 + RSA ) RSA = 6.0 °C/W 1 1.31) + (40)(0. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir.16)] = 12. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0.4 den. Son olarak.4 eúitli÷i kullanılarak.

ùayet bir úey yapılmazsa. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur. Bu úekilde. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. ùayet bu gerilim sınırı aúarsa. ùekil 11. Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider. Kollektör akımı.14 . görev saykılı.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır.15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri.ùekil 11. tabiki. Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir. normal çalıúma devam eder. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. ùekil 11. Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir. Akım sınırlama iúlemi süresince. Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında. Çıkıú akımının sınırlanması. ùekil 11. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur. Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez.

. Bu durumda. vCE’nin de÷eri artar. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir. Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine. Q1’in iletiminde. vX’in çalıúmasının.. Transistörün doyumu ile normal çalıúmada. 1 11 1. úekil 11. transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur. vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu.2 2. ùekil 11. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır. ùekil 11.4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir.16 daki devre.15 ùekil 11. dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi .Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir.

Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır.17 ùekil 11. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber. ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için. Bu. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır. anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir. yükü korumayı baúaramazsa. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir.17 de. Bir koruma devresi. 1 1. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur. úekil 11. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir. dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir.. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır. koruma devresinin iki farklı amacı vardır. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim. Hızlı çalıúan bir SCR. ùayet bu.2 2. lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. bununla beraber. ùekil 11.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa. belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez. Ek olarak. Örne÷in.. . Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır.

aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. ùekilde.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir. süre sınırlanmalıdır.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır. di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir. V0 daki de÷iúim. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak. ÖRNEK 11. Burada yapılan hareket. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir. ùekil 11. Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra.8 ùekil 11. R4 ile beraber A2 yükselticisi. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır. Daha özel olarak. motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır.4 V’u . Son olarak. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. bu. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir. C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden. ùekil 11. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. ùayet bu de÷er aúılırsa. Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir.

4 = 0.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir. Bu hesaplamada.geçmemektedir. RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0. böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar. Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır. Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır. 30 A tepe transistör . (b) A2’nin eviren terminali topraktır.02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir. (c) V2 ve R4 den giriú. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. R4 deki akım R4 için 2. ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile.

vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir.akımı úartı için. Genelde.21 deki devreyi elde etmek için yapılır. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır.. ùekil 11. Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır. Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1. böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler. Bu devre úekil . belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir. Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır.. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. Koruyucu eleman.6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir. Bu bileúenler kullanılarak. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar.19 da görülmektedir. ùekil 11. Aynı zamanda. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir.2 2.19 ùekil 11.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

Bu düzenleme .316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir.316) sin ω 0t = 23. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3. ùekil A.5 0.8 dedir.1 A ve vC = 92. ùekil A. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur.8 sin ω 0 t t = 40 µs de.7(a) daki devre.5 = 31.623 rad/s = 0.16 Ω iL = (100)(0.5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle. iL = 24. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır. akım úekil A.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir. t > T / 2 için.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15. Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir. ùekil A. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur. Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır. Negatif akım mümkün de÷ildir.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A.7(b) negatif olmayabilir.316 mho = 3. Akım. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A.5 0.7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A.4 de negatiftir.

12) ω 0 = ( LC ) −0.3 eúitli÷i A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır.13) α= R 2L (A.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0. A. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür. A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0.16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız .11-A.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A.ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde.14) (A. ùekil A.10 eúitli÷i olur ve çözüm A.11-A.15) (A.3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse.16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için.8 ùayet úekil A.5 (A. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.

5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0.duruma göre çok az farklılık gösterir. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH. de÷eri A. ÖRNEK A.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.11-A.5 = 99998.16 eúitlikleri kullanılarak. Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir.416 ×10 −6 s 2 ωd .7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.5 = 10 A (c) A.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0.8 eúitli÷i ile bulunur. Bu t = T / 2 anında oluúur. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir.0050 rad ¸ © 99998.8 deki devrede. VC(0)=100 V ve IL(0)=0. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra.7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir. C=1.5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0.1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0.4 ùekil A.0 µF. Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A. ω d kullanılarak: T π = = 31.

44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz. SCR ve diyot ideal düúünülmektedir. E=200 V.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır.4 V Sonuçlardan.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98. ùekil A. C=2 µF.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .8 eúitli÷i kullanılarak. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır. Akım kayna÷ı idealdir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A.0050) = 98.9 ÖRNEK A. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0.5 ùekil A. 0157 cos(3. L=100 µH.1416 − 0.Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0. I=20 A. iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V. ùekil A.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A.

§ 20 · vC = −174.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5. A. vC’nin de÷eri. diyot iletimdedir ve devre úekil A.11 A. Bu devre úekil A.11 µs aralık süresince. Bu aralık için yeni model úekil A. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra. zamanla do÷rusal olarak de÷iúir. A.11(b) de görülmektedir.2 V (b) ølk 5.8 ve A.5 0.11×10 −6 s Bu zamanda. iL < 20 A ve böylece iD > 0 .3 deki gibi çalıúır ve ùekil A.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174. t > 5.2 + (10 × 10 6 )t . iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir.11(a) daki gibi olur. Diyot iletimdedir ve v D = 0 .7. yeni bir zaman orijini kullanılarak.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 .(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi.9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0.

E ve VC(0) birbirine eúit olarak A.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0. diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir. Bu. Bu. . Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A.42 ×10 −6 de v D = 0 . yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir. baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir.12 de görülmektedir.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur. vC(t) 341.12 (f) Üçüncü aralık süresince.5 sin ω 0t = 200 + 141. A. Yeni bir zaman orijini ile. Bu modelde. t = 37.21 µs de oluúur.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de. ùekil A. Bu aynı zamanda úekil A. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64.4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır. Üç aralık için bütün iúlem úekil A.(c) b úıkkından. Yeni bir modelin. v D pozitif olurdu. Sonuç akım yalnızca. iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur. t=22.11(a) da da gösterilmiútir. (d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda.74 µs dir.

3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde. A.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0.19 eúitliklerinde verilmiútir.19) ùekil A.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir. Bunlar. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A.3 devresinin bir çiftidir. ùekil A.5 (A.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir.5 0.17. A..18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A. ùekil A.8 ve A.7. A.18 ve A.5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0. LC elemanları seri olarak bulunuyordu.14 .4 dekiler ile aynıdır. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır.13 deki devre úekil A. A.13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A.A A.5 sin ω 0 t (A. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.

1 µF. úekil A. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A. ÇÖZÜM . VC(0)=0.16 ÖRNEK A. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir. L=10 µH ve C=0. ùekil A. IL(0)=-5 A. S anahtarı t=0 da açılır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. ùekil A.14 de görülenle aynıdır.15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür.6 ùekil A. S anahtarı. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır.13 deki devre úekil A.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir.15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A.ùekil A.15 deki devrede. Bu yarım periyottan sonra.13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A. ùekil A. S’nin açılması üzerine.

giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa.18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0. vC(t)’nin de÷eri A. gerilim yükselten bir devrenin. vC sıfır oldu÷unda. t=T/2 de iletime baúlar.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0.4 4..1 ¹ 0.4 A A.5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A. øndüktör akımı A. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z ..1 ¹ 0. Z V Av AvV ùekilden. Z´ daha küçük olur. 5 = 150 V (c) Diyot.. Av.1× 10 ) ¼ 0. giriúten ölçülen etkin empedans.841 rad t = 0. 5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan.1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0.

A. L=500 µH ve C=1 µF. A. L=250 µH ve C=5 µF. Ai.. indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir.1 A. anahtar t=0 da açılmıútır. giriúten ölçülen etkin empedans.2 deki devrede. L=500 µs ve i(0)=0. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz.6 Küçük bir seri direnç úekil A. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal . A. E=300 V. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A. akım yükselten bir devrenin.3 deki devreye eklenmiútir. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz.1 ùekil A. Anahtar t=0 da kapanmıútır. VC(0)=-50 V. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur.1 deki devrede..2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A. C=2 µF ve v(0)=8 V.3 ùekil A. E=100 V. IL(0)=-20 A. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor.2 Problem A. A 4. A.1 de. I=0. çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa.3 de. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A. E=200 V.3 de.5 ùekil A. kapasitör. IL(0)=0. VC(0)=-100 V.. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir.4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi.5 A. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir.4 Problem A. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır.

Devrenin önceki çalıúmasından.11 Önceki çalıúmasından. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A. L=500 µH ve C=10 µF. D idealdir.17 ùekil A. anahtar t=0 da açılmıútır.10 Problem A. E=100 V. I=20 A. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir. I=10 A. A. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur.18 A. devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir. SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır. L ve C de÷erlerini tasarlayınız. bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz. VC(0)=50 V. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa. ùekil A. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz.17 de. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı.9 ùekil A. IL(0)=-4 A.8 ùekil A. L=100 µH ve C=1 µF. VC(0)=0.7 deki kapasitörün.7 ùekil A.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir. IL(0)=15 A.9 da. úekil A. A. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir.8 deki devrede. A. Anahtar t=0 da açılmıútır.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

Undeland. Shepherd. Bose. 1997 . New York. Power Electronics Circuits. William P. I. John Wiley & Sons. Sefa I. Robbins. Tihanyi. Advanced Engineering Mathematics.. Cyril. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi. sayı 1-2. Principles of Electric Machines and Power Electronics. 1998 4. University of Bradford. 1996 13. Özel Elektrik Makinaları. Duncan A. K. MacMillan. Louis Nashelsky. 1989 19. John Wiley & Sons. Chartwell-Bratt Ltd. ANKARA. ANKARA. Drivers. S. Özer ù. JMD Murphy & FD TurnBull. Oxford. Heriot-Watt University. Electric Machines and Drives. Rashid. 1989 5. Vector Control of AC Drives. Canada. 1992 8. 1986 17. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. B. Grant.. School of Electrical and Electronic Engineering. Güç Elektroni÷i. Addison Wesley Publishing Company. UK. 1992 10. CRC Press. Edinburgh. John Wiley Sons. 1996 15. Cambridge University Press. Marvin J. 1997 (Birinci Baskı) 2. Queen’s University. Power Electronic & Motor Control. UK. Boston. W.. Power Electronics and Motor Control. Power Electronics Devices. Tore M. 1991 3. Erwin Kreyszig. Robert Boylestad. W. B. McGraw-Hill. Applications and Passive Components. Power Electronics. Power Electronics Converters. Inc. Sweden. PWS-Kent Publishing Company. Nasar. BAL Güngör. 1988 20. Cambridge University Press. John Wiley&Sons. ButterworthHeinemann. 1996 14. New Jersey. Slemon. 36-48.A. Cilt 11. Fisher. Osman Gürdal. Ned Mohan. Cambridge. Power Electronics and AC Drives. Boldea. Florida. Power Electronic. P. Hulley&Liang. John Gower. 1987 9. Prentice Hall. Jorge de Sousa Pires. Williams. Power Mosfets Theory and Applications. John Wiley & Sons. Gordon R. Lander. Pergamon Press. Gottfried Möltgen. MEB Yayınları. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. Muhammed H. Applications and Design. Power Electronic Control of AC Motors.KAYNAKLAR 1. Canada. University of Toronto. Cambridge. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. 1992 18. Prentice Hall. 1989 7. Kasım 1995 21. Electronics Handbook. Sen. 1994 16. Kayseri.. Devices and Applications. 1989 6. Bristol. Inc. 1989 11. 1984 12. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. C. L. UK.

1996 35. N. No. M. R. IE33.2-16 26.J. pp. W. L. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models.. ELMAS Çetin.973-976. 1981 34. Vol. pp. “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”.M. 451-455 32.: Prentice Hall.. 1992 31. No. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference.597601. “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”. BAL. Spain 23. 24. European Power Electronics and Applications Conference. 1993 30. New York. UK 33.: Prentice Hall. 21-23 September. pp.5. Vol. BAL Güngör. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). 386-389. M. Giacoletto. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice. Optimum Snubbers for Power Semiconductors. SPICE for Power Electronics and Electric. IEEE Transactions on Power Electronics. Güngör ve GRANT D. Vol. IA8. Elektrik Mühendisli÷i 6. Ulusal Kongresi. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". Rashid. pp. IE36. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic".UK. IRELAND. Güngör Bal. 340-342 36. Zuliski. No. pp. SEFA ø. E.. A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. Türkiye 29. 1986. 3.22. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. s. 1992. . Manchester. ÇOLAK ø. pp. BAL. H. 1990 28. ELMAS Ç. J. Güngör. N. Çetin Elmas. Staffordshire University. K. Ömer Faruk Bay. 14-16 September.M. 1972.. “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96. 19-21 September 1995. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". Çetin Elmas.. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC).503-510. ÇOLAK ølhami. Wood. Ömer Faruk Bay. IEEE Transactions on Industrial Electronics. 16-19 September 1997. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. Alçı. IEEE Transactions on Industrial Electronics. B.1. pp. P. Switching Power Converters. Englewood Cliffs. McMurray. Bursa.1003-1006. UMIST. Sevilla. Çetin Elmas. PE7. Inc. BAL Güngör. Van Nostrand Reinhold Company. 3/592-3/597. 11-17 Eylül 1995. IEEE Transactions on Industry Applications. Vol. Englewood Cliffs. France 27.(1993). Italy 25. Bose. Recent Advances in Power Electronics. 15th-17th September. GRANT D. Ömer Faruk Bay ve M. Rashid. H. Nimes.. Baveno. Ömer Faruk Bay.J. pp. Ömer Faruk Bay.

pp. No. P. Dawson. IEEE Transactions on Industry Applications. 1980. (EPE) European Power Electronics and Drives. HUNGARY. 40. 1996 45. 1226-1233. Bose. DEMøRBAù ùevki. 1990.3. P. pp. 14-16 September. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". BAL Güngör. BAL Güngör. G. P.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. A. Adjustable AC Drives. D.3/448-452. R.9-15. 2-4 September. pp. Electric Motor Drives and Control: Past. A Fast DC Circuit Breaker. C. 1995 39. No. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). pp. B. 1994 37. 5-7 September. "Sabit kondansatör . Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. B.5. 44.1. Haziran. IE37. s. Vol. Lansing and S. IEEE Transactions on Industry Applications. Sen. 1995 41. ÇOLAK ølhami. IA21. May. Ziogas and V. L. . Weichman. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami.37-43. E. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. IEEE Transactions on Industry Applications. 501-504. 562-575.6. E. K. Howe. ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”.6. Present and Future. No. Vol. 1176-1181 38. P. UK. No. vol. F. pp. IA21. D. No. Ömer Faruk Bay. pp. IEEE Transactions on Industry Electronics. 2. Newbery and N.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. F. New York: IEEE Press. 1985.5. Vol. Dewan. Cilt 8. The University of Greenwich. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. Nurse. No. Ireland. IA22. 42. 1986. Stefanovic. Vol. 1996 43. 1985. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies. Budapest. 483-489. 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). DC Fusing in Semiconductor Circuits. P. pp.

Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır. Örne÷in. önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim. AC ve DC güç kaynakları. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama.. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. veri-sayfası.gazi. kitabın ilgili kısımlarındaki formül. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. SCR. çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. 2000 . ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. ders notu hazırlama. Bu seçim. Bunlara ek olarak. Bu de÷iúime bir örnek. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. BJT ve MOSFET karakteristikleri. Triyak. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. vb. Statik anahtarlar. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. Böyle enerji dönüúüm metotları. ølk bölümlerdeki konular. vb. 1 ve 3 fazlı. ve 4. úekil. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. GTO. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. yarım ve tam dalga. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. Böylece. 3. faz kontrollu do÷rultucu durumunda. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. Osman Gürdal Ankara. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.edu. Dr. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. ogurdal @ tef. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. DC-DC konvertörler.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. devre analizleri. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde). bölümlerdeki konular atlanılarak. Doç. Bu ders kitabı. Bu ders kitabı. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->