1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

005 V.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur. ÖRNEK 2. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2.5 de gösterilmiútir.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V. ùekil 2.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0. I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır.4 de görüldü÷ü gibi olur.4 (b) Ters akım.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir. ùekil 2. Örnek 2.3 ùekil 2. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0.2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz. 10 + 0. Devre. úekil 2.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür. ùekil 2.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa. R=0. ters akım.5 .

0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17. akımla zaman de÷iúiminin e÷imi. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına . bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir.2 (c) ùekil 2. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir. 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir. akım sıfır olurken de÷iúmez.2 + 0. RD=0. Bu grafikte. tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri.6 da görülmektedir. baúlangıç akımı.1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir. 2 1. 1 volt’luk iç gerilim düúümü. Akımın sıfır de÷erinden sonra. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür. RD=0.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi.0263 Ω olarak belirlenir..ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0. ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur.2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir. birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir. akımın azalma oranı çok küçüktür. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2. Böyle düúük kaynak geriliminde. eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir. Bu zaman süresince.67 A 0. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir.0263 Örnekteki üç kısım. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak. Bu ters dönüúüm akımı. Böyle bir yüklemeden sonra. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan). Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur. Devre akımını bulmak için. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından.. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır.

ùekil 2. Qrr .5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2. t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir. bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2.5 I RM t rr (2. ikinci durumda.4) Eúitliklerde. Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir.2) (2. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 .6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri. trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir. fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür.6 da gölgeli alanla gösterilen yük. IRM ters akımın tepe de÷eri. ùekil 2.6) økinci durumda. Birinci durumda. 5 (2. t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler. t2=0 ve t1 = trr .6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0. Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir. úekil 2. t1 = t 2 = t rr . Sınırlayıcı iki durumun birincisinde.ba÷lı olarak bunu hemen karúılar.5) 0.

bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından. Diyot. 5 = 148 × 10 −9 s 0 . t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0.10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. bariz bir devre etkisine sahiptir.4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır. Bu devrede.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2.8) Bu iki çözüm.5 I RM = [( 2 )( 0. Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. ÖRNEK 2.22 mikrokulondur (µC).7) 0.7 de gösterilmektedir. Anahtar kapandıktan sonra vx . özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda. 5 (2. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır.97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2.22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir. S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır. i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür. . bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir.5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2.§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0.

di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada. E=200 volt. Örnek 2. i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir. ÖRNEK 2. .5 ùekil 2. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir.5 deki hesaplamalar. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır. IRM=3 A ve t2=50 ns. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir.ùekil 2. ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan.7 deki devrede. L=30 µH. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir. Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz.

5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni. t2=0. devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız. Kapasitörün bir baúlangıç . i2 20 amperdir. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir. ùayet ters akım büyükse. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz. Hızlı dönüúümlü bir diyot. Bu akım. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre.Aúa÷ıdakiler. anahtar üzerine ek bir yük konulur. ùekil 2. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır. ùekil 2. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir.8. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir.8 ÖRNEK 2.7 deki devrede. øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz. Örnek 2. örnek 2. yük akımı. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper.6 ùekil 2.5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur.

ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s .de÷erinin seçimi. mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle. kosinüs terimi.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir.203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36.6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. 246 volt de÷eri. §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0.624) = π de÷erinde oluúur. Sönüm ile birlikte. tepe de÷er 28. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm . (ω t + 0.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir.03 µF Bu de÷erler kullanılarak. DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu. sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0. t = 2.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir. Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. i1=28. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir.6 Ω Böylece C = 0. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir. LC Tepe de÷er.

3 µs de i1=25.9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir.9 da gösterilen etki. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir. ùekil 2.9 da açıkça gösterilmemiúse de.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır.i1 = 20 + 7.1826 µs de oluúur ve 25.7 volt’tur. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1. bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi. etki ihmal edilebilir. PN jonksiyonun bütün alanı. øletim tüm alana yayılırken.2 µs de oluúur ve 275. ùekil 2. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır. 0.. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1. akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır. Bu etki. 1. bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2.05 µF lık bir kapasitör de÷eri. 0.9 .12 amper ve 1. ùekil 2.6 volt maksimum de÷erlerini verir. ùekil 2.33eαt cos(ω d t + 1.7814 ) v X = 200 − 203. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir. Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar.5 µs de vX = 271. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir..398) dür. Maksimum vX . Formülde. 0.12 amperdir. Daha büyük bir kapasitör.043e αt cos(ω d t − 0.

7 Bir 1N3879 do÷rultucu. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir. TJ = 25 °C dir.2 Schottky engel diyotları.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır. 2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2. ùekil 2. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler.ÖRNEK 2. (a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz.. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır. 2 2. ÖRNEK 2. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir..85 µs olarak okunabilir. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar. Kromdan yapılan engeller. Daha düúük ileri gerilim düúümü. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. bu soruya miktar olarak cevap verilemez. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır.2 Statik devre modelleri. . Ters yönde. bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1.10 da karakteristik gösterilmiútir.1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir.8 Bir 1N5828 do÷rultucu. Schottky diyotları. øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür.. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. Kullanılan özel bir engel metalinin.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri. øleri dönüúüm zamanı 1. böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir.

030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir.10 daki grafikte.008 Ω’a karúılık gelir. do÷rultucu .76 A 1 (c) 0.008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında. ÇÖZÜM (a) ùekil 2. parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0. Model. 0. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır. iL = 20 − 0. Bu durumda.11 deki devrede gösterilmektedir.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları. bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez. ters gerilim sabit ve etki 20V/0.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model.10 ùekil 2. ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir. úekil 2.24 = 19. ùekil 2.

Örne÷in bu kısmı için. 0.2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde. statik modele paralel bir kondansatör eklenir. ters gerilim çok büyükse. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir. .97 V P = ( v D )( il ) = ( −19.60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur. Bu kondansatörün de÷eri. bir tek kapasitör de÷erinin..008 v D = 0.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19. øleri iletimde.60 ) = 7. Bununla beraber.030 ) = 0.60)( 0. Buna uygun olarak. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar. Bundan dolayı.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.97 )( −0.24 = 19.12 deki devrede kullanılmıútır.19 W 2 2.376 V P = ( v D )( il ) = ( 0. L1=10 µH.78 + 0..008 ) = 0.2 2.60 A 1 + 0.78 W Ters iúlem süresince. çok küçük ters gerilimlerde oluúur. iL = − 20 = −0.60 ) = 4.376)(19. L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2. C=800 pikofarad (pF). ÖRNEK 2. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir. iL = 20 − 0.24 + (19. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir. bir tek de÷er elemanın uygun olarak. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. De÷iúimlerin ço÷u. böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7. Bilgi-sayfasından.

i3 = 0. (b) L2 çok büyük oldu÷undan. ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0.13 deki gibi modellenebilir. devre úekil 2. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez. Daha sonra. .12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur. fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. diyot kısmı ile ilgili olarak. 800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir. i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez.ùekil 2.

Azalma oranı.179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar. ùekil 2. . gerçek devrede biraz olmasına ra÷men.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir.9 daki devreye.14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır. ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden. Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır.i1 = 20 + 0. mevcut olan bir sönüm yoktur. Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz.01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. úekil 2. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur. (a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar. ùekil 2. ÖRNEK 2.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir.10 Örnek 2.13 Modelleme sonucu. Bununla birlikte.

diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur.3 3. t = 7. Bu de÷er. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir.27 volt’tur.5 ×10 6 Np/s ω d = 2. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar. Bu. açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men..784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri. .1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir. 2 2. Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir. seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir..15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir.72e −αt cos(ω d t + 0.494) burada α = 1.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2. ùekil 2.75 nanosaniyede 26.14 çözülecek devreyi temsil etmektedir. ùekil 2.718e −αt sin(ω d t + 0.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir.494) i1 = 20 + 0. Elemanlar seri oldu÷undan. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler.. Böyle bir durumda.ùekil 2. v x = 20 − 22.

V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken. Aúa÷ıdaki örnek. rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir.0012 A ve I2=0. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde. ùekil 2. ÖRNEK 2. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir. R nin de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin.ùekil 2. iki ters akım de÷eri. (b) Toplam ters akım ve güç. Bu çözümün bir sakıncası.16 daki devre diyagramı. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. ùekil 2.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2.16 da gösterildi÷i gibi. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir.11 ùekil 2.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. Diyotlar úekil 2.15 deki grafikten. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için.0015 A.15 Bu problem. her diyottaki ters gerilim. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda. .

ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır. P = 1600 I = 4. ÇÖZÜM . ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir. Ters gerilim aniden de÷iúirken.17 ÖRNEK 2. (c) ùekil 2. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite. iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir. ùekil 2. büyük ters gerilime uygun olanıdır. de÷iúim baúlangıç olarak. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir. ùayet bunlar eúit de÷ilse. (b) Toplam güç.56 W. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz.25 mA için. ùekil 2. iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür. Diyotlara paralel yerleútirmek için.12 Önceki örnekte. Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur. I=1. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi. Bu toplam. Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi.15 deki grafikten. Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır.

diyot gerilimlerini bulunuz. (b) ùayet örnek 2. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur. Bu problemde i’nin de÷eri. (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar. seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır. örnek 2. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için.17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. ùekil 2.11 de oldu÷u gibi. Her kısım. Bu.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. dv1 dv 2 = 11 . C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. . dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. R1 = R2 = R = 100 kΩ.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir. Baúka bir yaklaúım.

01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 . her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır.50E-02 -2.75E+03 V1=-2750 V REQ 1.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) . Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.00E+00 2 2. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için. Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur.00E+12 CAP 0.00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0.2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3. Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir. ..END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3. bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır.OP .3 3.00E+12 0.MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .25E+03 1.18 de görülen devre ve grafik.00E-02 IS1=-30 mA VD -2. ùekil 2.R 1 0.11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur.01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2. problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir..

65 + 1.8 = 315 . Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir.18 gösterilen iki diyot.18 deki grafikten.5 = RI 2 + VD 2 = 1. .03) = 90.03) = 60. ùekil 2. (b) direnç kayıpları.03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1. (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim.75 W PR 2 = ( 452 )( 0.5 V ve VD2= 1. I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir.13 ùekil 2.5 = R( 45) + 1.5 W’lık kayıptır.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2.ÖRNEK 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri. toplam 100 A iletmektedir.35 + 1.8 R = 0.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1.

yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır. ùekil 2. ùekil 2. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır. Transformatör. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2.19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa.20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. Transformatör eúde÷er devresi. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır.20 deki devre.19 ùekil 2.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir. .20 deki devrede gösterilmiútir. Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir. ùekil 2. Manyetik nüve. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir.19 daki düzenlemenin bir modeli. i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir.Dinamik bir akım bölücü. úekil 2. úekil 2. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir.

5)( 0.13 eúitli÷inden.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2.14) formülde.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2.11) (2. øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir.000050 H 8 v1 = ( 0.1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2. (a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda. øki diyotun iletim geriliminde 0.1 V 2 2.14 eúitli÷inden.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? .13) (2. Lm = (b) 2.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0.10) (2.5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim.2 )( 0.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2.2 ) = 0.2 voltluk farklılık vardır.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0.4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2. ( 0.5)( 0.. ÇÖZÜM (a) 2.9) (2. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır. ÖRNEK 2. 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir.004 ) = 0.14 ùekil 2.

2.9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir. Problem 2.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2.0 V ve R=0. Bunu úekil 2.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır.14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız. 2.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız.15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2.4 Problem 2.2.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır.5 ùekil 2.. 2. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.3 E=1.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.7 deki devrede kullanılmıútır.6 Problem 2.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz. 2.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2. 2.05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2. 2. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı . ùekil 2. 2.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2. 2.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz. Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir.3 deki devrede.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2. Anahtar t=0 da kapanmıútır.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2.2 Problem 2.2 deki her üç durum için yapınız. V=400 V ve RL=75 Ω. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2.

(c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı. E=300 V. Ters tepe gerilimini bulunuz. L1=200 µH.12 deki devrede kullanılmıútır. t2’ nin 0.(b) tepe anahtar akımı 2. 2. 2 2. (c) R=50 Ω ve C=0. Toplam ters gerilim 2000 V’tur. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. .04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız. 2.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz. E=200 V ve I=15 A.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3. L1=30 µH.18 ùekil 2. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız. E=150 V.13 Problem 2.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır. diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz. (a) Her diyotun ters gerilimi. 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz.9 daki devrede. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan. C=0. (b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak.12 ùekil 2. R=7.17 Problem 2.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız.7 deki devrede kullanılmıútır.11’i. ùayet diyot bir 1N3883. TJ=100 °C. 2.14 ùekil 2. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri. Bu zaman. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz. (a) IRM’yi bulunuz.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz. 2. E=25 V ve i2=15 A.10 Problem 2. (c) úıkkı için. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz. Diyot kapasitansını ihmal ediniz.16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2. 2.05 µF ve R=75 Ω kullanınız. 2. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak.8 deki gibi bir devrede. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür. L2=100 mH.

0 1. volt 5 0 0. volt 0.2. amper I. volt V. úekil 2. úekil 2. amper I.0 0. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz.5 1. volt (g) (h) (ı) .5 1. amper (e) 10 5 0 I. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.21 (a) Problem 2.5 1. iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için.0 0. amper (b) 10 5 0 I.0 1. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V. 10 I. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V. 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.5 V.1 V=220 V DC.0 0. her diyotta 100 A ile 0. volt (d) 10 I. amper (c) 10 5 0 5 0 0.0 0.21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz.5 1. volt (a) 10 I.0 1. amper 10 I. amper 10 5 0 0.0 1.22 ùekil 2.5 V.5 V.5 V.6 2.20 ùekil 2.. 200 A’lik bir toplam akım için.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. 2.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız. (b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim.5 V.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2.5 V. úekil 2. amper I.20 de.0 0. volt 5 0 0.5 1.21. (b) Problem 2.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir.0 0.0 1.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir. volt 0.5 1.0 1.19 da görülen iki diyot.

5 V.23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.4 ùekil 2.0 1. volt (i) (j) ùekil 2.22 2. volt 0.0 0. diyotun ileri çalıúma yönünde 0. (k) 2. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir. .5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.0 1. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.0 0.0 0. amper 10 5 0 0. amper I.3 2.10 I. volt 5 0 V. Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.5 V.21 Çeúitli diyot karakteristikleri.5 1.2 ùekil 2.5 1. sorudaki devrede. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.5 1. ùekil 2.0 1.5 I.22 deki devre. amper 10 5 0 0.2. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.

6 volt oldu÷una göre.23 2. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir. R’nin de÷eri. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2.6.4.24 deki karakteristiklere sahip iki diyot. diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.ùekil 2. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır.25 deki karakteristiklere sahip iki diyot. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2. sorudaki devrede.8 mA oldu÷una göre. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? .5 2.6 ùekil 2. diyot 1 üzerinde. R’nin de÷eri. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1.24 2.7 2. paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır.8 ùekil 2. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2. diyot 1’ den.

I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile.25 2. diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? .8. devrenin toplam akımının.9 2.ùekil 2. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında. úayet diyot 1 den.

3 1. kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur. Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir. elemanın kontrolunu sa÷lar. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model. her biri..3 TRøSTÖRLER Tristör. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler. eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz.2 de gösterilmiútir.1 ùekil 3.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu). A ve K terminalleri. . Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla. SCR. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır. 3 3.. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur. Üçüncü bir terminal olan kapı. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu. Bu modelin. J1. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir. tutma akımı olarak adlandırılır.1(b). periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir. Daha sonra. özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında. úekil 3. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir. úekil 3.1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir.1(a) da. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman.. Bu ileri akım. øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. ùekil 3. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi.

2) Formülde. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.1) (3.1 (b) Çok basit bir model. SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir.2 . SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür.(a) ùekil 3. Bu modelden. I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3. ùekil 3. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır.

iletime neden olabilecek bir seviyede. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda.3 ve 3.3. bunların toplamı birim (1) olursa. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır.genelde. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG.3) (3. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK. Uygun SCR’lerin seçimi. birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir. beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir.6) (3. 3.4) 3. Bundan dolayı. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt. dv AK / dt sınırlaması.1 . genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır. anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi. .3. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile. Bu iúlem sürerken. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar. Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı. 3. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir. kapı akımını artırmak (b) TJ. ùekil 3. Aúa÷ıdaki beú metot. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir.5) (3. IA eúitli÷indeki payda. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa. ùayet SCR akımı.4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3. Bunun yanında. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur.

Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir.ùekil 3.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir. Ço÷u durumlarda. bir jonksiyon geriliminden büyüktür. elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse.3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir. 3 3.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. úekil 3. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0. . Yukarıdaki etkilerden dolayı. VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri. Anot-katot arasında bir gerilim vardır. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir. bu durumda iletim úartları. ùekil 3.. 3 1. Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez.2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir. iki nedenden dolayı. Gerçek de÷er.8-3 V arasında de÷iúmektedir. økinci neden. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak..4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı.. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken.. Bu.1 1.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir.

elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. ùekil 3. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir.5 Yapılan analiz. Bu düúük sıcaklık.ùekil 3. ùekil 3. EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. 2:1 oranında baúka bir . Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir. dizaynın. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır. Bilinen bir úey ise. Böylece. ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa. gerekli kapı akımında. sadece kısmi olarak yeterlidir. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir. iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur. Kapı akımının daha fazla artırılması. sonuç belirsizdir. 3 e÷risi. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir.

4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır. − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı.5 W ile sınırlandırılmıútır. Dikdörtgenin köúesinde.5 W sınırından daha küçüktür. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar. Ortalama kapı gücü 0.20)(0.120 A ve v GK = 1. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1.artıúa neden olur.2 V’tur.144 W Bu 0. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak. böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir. sadece bir çözüm yoktur. PG = v G K iG = (1. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3. Önceki tartıúma. øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2. Bu .120) = 0. úekil 3. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir. -40°C de.5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0. ÖRNEK 3.2 V koordinatlarına sahiptir. SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz. Sık kullanılan bir düzenleme.

SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır. ùekilde. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. úekil 3. .6 ùekil 3. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır.6 da görülen devre. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır.7 deki model ile de÷iútirilmiútir. ødeal anahtar. S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir. Kısa bir süre sonra. ideal olmayan bir anahtar. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır. Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. ùekil 3. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur.7 Analiz için. ùekil 3. Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. anahtar açılır ve bu tekrar edilir. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra. S anahtarı kapanır.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur.

tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir. Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız). iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır. ùekil 3.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3. A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda. eleman akımındaki daha ileri bir azalma. Bu noktada. . Birincisinde. B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer.ùekil 3.9 daki grafiklerde gösterilmektedir.8 deki grafik.8 deki grafik. øletim. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir. RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir. Tipik dinamik operasyon úekil 3.8 ùekil 3. gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir. ES gerilim kayna÷ı. ùekil 3. eleman bir açık devredir.

8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur.Anahtar kapandıktan sonra.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı. S anahtarı açıkken úekil 3. Anahtarın iletimi zamanında.11) τ C = RC (3. kapı akımı úekil 3.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3. 3. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir. anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur. Bu karúılaútırma. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir. úekil 3. kapasitör tamamen boúalmamıútır.12) 3.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur. Bu yükleme aralı÷ı. anahtarın açılmadan tam önceki anı için.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa.9 eúitliklerinde verilmiútir. zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir. kapasitör gerilimi vC(0) dır: . vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3. 3.8 eúitli÷inde. Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir. Kalan gerilim. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir. 3. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir.13 eúitli÷i için zaman orijini. 3.8 ve 3. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki. øletim aralı÷ının sonunda.8) (3. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir. 3.7 de modellenen yarı-iletken anahtar.

ÖRNEK 3.2 ùekil 3.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0.0 V ile gösterilebilir.10 daki devrede.2 de verilmiútir. R=100 kΩ ve C=0.2 .13) (3. ùekil 3.3 örne÷inde verilmiútir. aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V.20 mho SCR kapı karakteristi÷i. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3. Bir dizayn örne÷i 3. RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3.1 µF.

002295 + 0. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13.722e − t / 2.0 = 13.5 µs (d) iG ( t ) = 0.2 V (f) 13.95 − 1.002295 s (g) Toplam periyod.13 ve 3.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.5 τ d = 10.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.0 = 31 V (c) 3. ÇÖZÜM .01)(5) = 11.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.8 ve 3. SCR de÷erleri.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.0 − 11. Diyak örnek 3.2V ve RGK=35 Ω. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur.722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0. E=80 V. 3.1) = 2.01 = 0.7 Hz T ÖRNEK 3.0 + 1.002306 s Frekans = 1 = 433.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.2 V t C = 0.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31. EGK=1. kapasitör gerilimi 3.0)(e −t / τ d ) = 0.0000107 = 0.95 + 1.2 )e − tC / τ C v C = 13.

14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13. Kapasitör geriliminin en az de÷eri. τd=1.2 + 0.035 µF 40 RGK + RS Diyak.95 + 1. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar. fakat analiz.55 · 994.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0.383 µs olarak bulunabilir.55 V t c = T − t d = 1000 − 5. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir. Böylece.01 = 0. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1.7 µs 3.2 ¹ τ c = 4356 µs 0. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31.01(5 + 35) = 13.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31.2 − 11. boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3. Ço÷u dizayn durumlarında.2 V’un toplamıdır. SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir.035 µF lık kapasitörle. Zaman sabiti. boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir.95 − 1. R = 124.3 = 994. Kapı akımı 3.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır.025 A olması gerekir. akım 0.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11.7 deki sa÷ kısım için 3. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot .383 = = 0.451e − td / τ d t d = 5. Toplam boúalma zamanı 3.5 kΩ’dur. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber. basitleútirilmiú metotlar kullanılır. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı.

Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir.4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3.modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. ùekil 3. Böylece. Bu ters akım. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs. 3 1.11 deki devre için. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır.. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir. Bazı rezonans konvertörlerde. birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider.. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. ùekil 3. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i. Bu metotla kesim. Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir.1 SCR tıkama özelli÷ini. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir. bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. ùekil 3.11 . sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir. Burada dönüúüm zamanı. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur. anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider. Bu etki. kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde.

Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır. kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır.12 Bu. Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. ùekil 3. De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3. øletim aralı÷ının sonunda. ùekil 3. mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir. vC nin de÷eri V0 dır. SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü.13 .13 deki devre ile gösterilmiútir. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz. ùekil 3.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir. t=0 da. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir.11 deki devre.12 de gösterilmiútir. ùekil 3. úekil 3.14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda.

vC(0)=200 V.ùekil 3. L=100 µH ve C=5µF. ω = ( LC ) −0. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir. Bu periyod. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır. . genel olarak tq olarak tanımlanır.4 ùekil 3. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde. tq nin belirlenmiú de÷eri. SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde.7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44.7 A dir.5 = 44721 rad/s. Ardıúık ileri gerilimde. ÖRNEK 3. tıkama durumunda kalmak için.13 de.

ùekil 3. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir. ùekil 3. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir. SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir. SCR akımı.18 deki grafikteki gibidir. 3 1.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 . ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir. 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır..b) T = 2π ( LC ) 0. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır.25 de temel bir devre görülmektedir. çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol.15) ùayet v C = − E ise. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır.5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3.1 DC kaynaklı durumlarda. Anahtarın kapanması üzerine. sonuç úekil 3.. ùekil 3.15 ùekil 3. ùekil 3. Bu zaman aralı÷ı önemlidir. S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir. S anahtarının kapanması üzerine. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3.16 ùekil 3.16 için bir devre analizi yapılırsa.16 da. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3.5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir.17 deki .16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur. úekil 3.

anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine.16) (3.693τ = 0. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa.16 da. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi.5 ùekil 3.693RC ùekil 3. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir. 3. R=5 Ω.17) t q = 0. E=100 V. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.18 ÖRNEK 3. anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs .15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir. ølgili zaman aralı÷ı.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir. ùekil 3.

21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.693τ = 0.19.17’ye benzemektedir. ùekil 3.16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3. IL = E R (3.20 deki kapasitör akımı. Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3.19) .20 dvC iC I L = = dt C C (3. yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir. SCR’nin kesimi oluúur. Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür.18) burada.20 de úekil 3.t q = 0. ùekil 3.693(25) = 17.19 ùekil 3.

Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol . diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır. Bu. SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir. yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı. Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur. Omik bir yük. Omik yüklü durumda. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır. ùekil 3. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi.19 daki FWD. ùekil 3.20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır.21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için.21) (3. Önceki sayısal örnek için.20) ùekil 3.22 de gösterilmiútir. úekil 3. Bu gerilimi sınırlamak için. 3. ùimdi baúka bir problem oluúur.22) Sonuç.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde.

Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan.22 ùekil 3. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır. Ana anahtar. halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir. ùekil 3.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir.23 deki grafiklerde görülmektedir. ùekil 3. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3.23 . indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir. úekil 3. SCR1 deki ters akım.21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir. Kesim iúlemi anında. t = 0 da.

SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa. L.22 deki devre ve úekil 3.21 deki tq ile aynıdır. SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından.25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28.6 ùekil 3. Bu gerilim tersleme. ÖRNEK 3. FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2. Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar. Bu úekil 3. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir.t1 zamanında. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3. C ve SCR3 den oluúan devre. SCR1 in sonraki iletiminde. C nin de÷eri 3.3 A L 450 × 10 − 6 .25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L. C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur.22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir.

3 3. ùekil 3. komütasyon kapasitörü. Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir. FWD iletime baúlar ve iC 3. øliúkiler úekil 3. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır. t3 zamanında.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra.25 deki grafikte görülmektedir. Böylece. ùekil 3.6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi.25 Bu úekilde. komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: ..1 ND TÖ LE M 1. Bu gecikme süresince. úekil 3..

26) (3. kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir.28) (3.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir.5LI L + 0.5CE 2 t = t4 de. C=3 µF ve L=75 µH.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0.23 eúitli÷inde ω.23) 3. Aúa÷ıdakileri bulunuz.24 de devrede. komütasyon kapasitörü. SCR3.24) (3. Bu aralıkta. bu enerji 3. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda.27 eúitli÷inin 3.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur.5V0 = 0. depolanan enerji 3.5CE 2 + 0. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır.5CV0 2 2 (3.7 ùekil 3. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır. . a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3. IL=25 A. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım. V0=375 V. E=250 V. t = t3 de.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3.5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3. Bu de÷er.25) Kaynaktan beslenen enerji.24-3. depolanan enerji 3.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3. ÖRNEK 3. iC T/4 süresince sinüsoidaldir.iC = I L cos ωt (3.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3.27) 3.

6 V 3.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ .6)(3 × 10 −6 ) = = 42. Verilen de÷erler: E=400 V.22 eúitli÷inden. tq = b) 3. vC de÷iútirildi÷inde.8 ùekil 3.Ip = E t = t1 de. vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3. b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse.4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1. C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0. Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır. IL=10 A ve tq=35 µs dir.30 eúitli÷inden.5)( 250) = 375 V Bu. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1. Böylece.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. SCR3 ile yön ÖRNEK 3.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur. a) L ve C de÷erlerini bulunuz.

iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir. Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0. úekil 3.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0. úekil 3.1113)] = −447. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız.4 .24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0. LC rezonans devresi.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0.6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0. Sonuç devre iúlemi.2014)] = −489.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir. Bu ters polarlanma zamanı.4 71. .27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir.714 × 10 −6 ) tq = = = 63.2 )( 0.6 V 3. Komütasyon aralı÷ı süresince.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489. kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince. úekil 3. = 1125 0. 3.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür. iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır.714 × 10 −6 F L = 100C = 71.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise.2 V ( 0 − V X )C ( 447.714 = 450 = 45 A L 71.

31 de oldu÷u gibidir. iC yi tanımlayan eúitlik 3.t = t3 aralı÷ı için. .27 t = 0 .ùekil 3.26 ùekil 3.

32) (3. ÖRNEK 3.33) Θ1 = ωt1 (3. E=300 V ve V0=450 V.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0. yük akımının 1. (3. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada. t = 0 veya t = t1 ile aynıdır. vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür. t3 .26 da gösterilmemiútir.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir. artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. Bu iúlem. t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı. Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3.27 de t = t3 de.31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir.26 ve 3. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları.9 ùekil 3.34) iC ’nin tepe de÷eri. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz.18 × 10 −12 . L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır.5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250. SCR1 için 30 µs gerekmektedir.26 daki bir devrede. ùekil 3.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir.t4 arasındaki zaman süresince.

diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir. Gerçek pratikte. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz.19 daki devrelerde görülmektedir.2 × 10 −6 H C = 1.. Örnekler úekil 3. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir. Diyot. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar. Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37. dvAK/dt probleminin çözümü. diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir.8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir. bununla beraber.L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir. 3 1.16 ve 3. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa.27 deki grafiklerde. vAK deki artıúlar için.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3. økincisi. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır. Koruyucu dizaynının temeli. Bu durumlar için. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0..1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar. Birincisi. Bu. L = 161. Koruyucu kapasitör ile seri direnç.

34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6.29 da.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır. ùekil 3. SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir.28 ÖRNEK 3. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir.4 = 16. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir. Bu. . ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır. böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir. Diyot.10 ùekil 3. vS tepe de÷erinde ise.bulundurularak yapılır. normal iúlem durumuna benzer úekilde.8 µs dir. SCR bilgi sayfaları.97 C C = 0. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine. devre úekil 3.30 daki gibi olur.97 A 20 dvC iC 16.

30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde. . Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339. Devre iúleminin grafikleri úekil 3.27 deki grafiklerde.4 V tur. süreklidir. SCR1’e eklenen bir koruyucu. Ω 3 Bazı komütasyon devreleri. yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. iC IL ye eúittir. ødeal olmayan durumda bu gerilim.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır.29 ùekil 3. 0. FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim. t = t3 de.26 daki devrede ve úekil 3. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır.32 de görülmektedir.11 ùekil 3. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir.31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir. kapasitör gerilimi 339. ani artacak úekilde düzenlenir.27 de. ùekil 3.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir. D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür.4 = 1131 . ÖRNEK 3.ùekil 3. ùekil 3.

CS.27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak.75 + 1.94 sin ωt .25 − 1.25 cos ωt − 12. b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır.ùekil 3. CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18.94 sin ωt iS = I L − I C = 1.31 ùekil 3.32 a) úekil 3.25 cos ωt − 12.

iS = 13. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre.475) Maksimum cos(ωt + 1. yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde .74 6 = S = 6 = 68.68 × 10 V/s dt CS 0. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. (a) dan. øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı.33 deki devrede. Bu sınırlama.25 − 13 cos(ωt + 1.25 − 1. sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer. anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir...74 A dv AK i 13. iS = 1.94 sin ωt iS = 1.1 1.015 µs de oluúur.475) = −1 de veya t = 6.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur. SCR’nin hasar görmesini engellemek için.64 sin ωt + 234.4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan.§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0.2 × 10 3 3. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR. ùekil 3.25 cos ωt − 12.04 µs oluúur. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir.25 × 10 t − 22.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6. Bu zamanda.

SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir. koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır.12 ùekil 3. iA= 0. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3.34 de görüldü÷ü gibi. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar.33 de. ÖRNEK 3. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı. Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur.33 ÇÖZÜM øletimde. ùekil 3. Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir. ùekil 3. böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar.34 .

35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3. SCR’nin kesimi üzerine. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür. bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. Kilitlenme akımı.35 de görülmektedir.. SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. øki dizaynın etkili olması. Pals. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır. Tutma akımı. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. ùekil 3. anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir. . SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur. 3 1.. Problem. Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür. Devre úekil 3. SCR tamamen iletimde de÷ildir. Kilitlenme noktasında. bir koruyucu.1 øndüktif yüklü bir durumda. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır. Normal ba÷lantıda.Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır.

Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1.38) (3.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3. Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir. bu úekil 3. Toplam anot akımı. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3.5 I Kilitleme (3.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3. Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan. ùekil 3.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir.36 da tL dir.40) . Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır.36 Aúa÷ıdaki eúitlikler. SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir. grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir.ùekil 3.36 da.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir.

t 0 25 50 75 100 125 iA 0.5 tL = I Kilitleme 0. iL ’nin de÷eri 3.0600 0.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1.0434 0.5)( 0.04 A.0464 0. Formülde τ = 50 µs dir.06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0.0481 0.36 eúitli÷inde yerine konulursa. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0.35 deki devrede.015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0. anot akımı i A = 400t + 0. iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.06e −t / τ ile verilir.Bu sonuç 3. LL = 0.5 H ve IKilitlenme = 0.13 ùekil 3.41) ÖRNEK 3.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz. E = 200 V. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir.0493 I Kilitleme (3.04 ) = 0.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir .0421 0.

veya II. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir... dört durum için farklıdır. olabilecek dört kombinasyonunun herbiri. øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır. triyak ve GTO’dur. II.38 de gösterildi÷i gibi. çeyrek dilimlerinde olur. úekil 3.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar. ùekil 3. Bazı kontrol devreleri. 3 2.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli.38 . MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir. üç terminalli bir tristör olup. çeyrek dilimler. I. ùekilde. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin. muhtemel bir iletim durumudur. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür. I. ùekil 3. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. IV.37 Triyak’ın iletimi. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I. Triyak. ùekil 3. çeyrek dilimdeki iúlem. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır.. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. ve III. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3.37 de gösterilen semboller. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir.3 3.

Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için. 3. 3 2.. Buradaki farklılık. En kötü durum de÷erleri. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3.39 .14 ùekil 3.39(a) daki devrede. De÷erler. Faz kontrolu.Triyak’ın temel iletim modeli. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir. Bu. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir.1 1. Triyak. sıcaklı÷a. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir.2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı. Bu de÷er. Kaynak gerilimi. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. SCR’ye benzemektedir. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir. øletim kayıplarını minimuma indirmek için.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir. ÖRNEK 3.. ana terminaller arasındaki gerilime. Bu. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır. EA diyak tepe gerilimidir. 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. Triyak. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi. özel çalıúma úartları için verilir. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir. tipik olarak 1 V civarında. ùekil 3. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla.. Triyak. elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. SCR’den.

7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri. Böylece.ES = 11. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir.029 µF R’nin de÷eri. Bu. iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur. v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11.5 + 11. ùekil 3.39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir.0 + 0.29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. Bu de÷er. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir. vC ’nin bu son de÷eri. kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır. ùekil 3. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4.885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: .0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir. bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1.

.. 3 2. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir.5 − 1.40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir.87 = 0.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör.1 1. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir. øndüktif bir yük için.2 2K KE ES SøøM M 3. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse. øndüktif yük durumunda.062 A vC = 11. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir.R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11.40 daki devre ve úekil 3. R’nin de÷erine kıyasla. Bu. C ’nin biraz daha büyük de÷eri.0) º −t / τ iG = « e = 0.6167e −2 / 0. küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir..5 + 1. Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda. úekil 3.41 deki grafikte gösterilmiútir. Bu. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır .6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0. triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir.870 µs t=2 µs de iG = 0. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır.029 × 10 −6 ) = 0.2 Triyak’ın kesimi. ana terminaller arasındaki gerilim. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur.062)(15 + 15) = 14. Akımın sıfır oldu÷u zamanda. RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir. ùekil 3. yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim.0 + (0. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir.

triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar.41’e benzemektedir. Triyak. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir.40 daki gibi bir devrede. Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir. koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. Devrenin dalga biçimleri úekil 3. paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir.02 H RS=800 Ω CS=0.41 ÖRNEK 3. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır. Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan.15 ùekil 3.Triyak’ın.025 µF . ùekil 3.42(a) daki RLC devredir. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman.

42 .252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102.sonucu verir: i = 0.5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile.04 × 10 6 cos ω t + 6. dv X = e −α t (8.00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir. istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır.1 × 10 6 V/s dir. Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak. maksimum triyak gerilimi. t = 55 µs de bulunabilir.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99. Bu zamanda. ùekil 3.

.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor). -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir. bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. GTO’nun en büyük dezavantajı. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır.1 1 øøL LE ET TøøM M 3. bu durumda sıfır anotkatot gerilimi. 3 2. ùekil 3. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir.. ùayet devre gerilimleri çok büyükse..2 2. 100 A anot akımlı bir GTO için. 5 civarında olabilir..2 2. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır. Bir GTO. 3 2. IA/IG. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır.3 3. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. Daha iyi bir do÷ruluk için.. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. ùekil 3.2 2K KE ES SøøM M 3.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler.44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. akımı belirlemek için iyi bir model olabilir.43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3. Genelde GTO tristör. . Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz. Böylece.. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır. ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur.2 2. Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri. GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır.. Kesim kazancı. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir.. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır. ùayet bu oluúursa.43(b) de tipik grafikler görülmektedir. bir koruyucu devresi olmaksızın.

ùekil 3. (a) Kesim kazancı 6 için. L’nin de÷eri.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır. gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz. yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir.16 ùekil 3. (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz.44 ÖRNEK 3. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz. (b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz. .43 ùekil 3.

CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0. Böylece. CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman.08 × 10 )( 600 ) = 0. (b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri. GTO ’nun iletiminde.0144) = 14. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6.ùekil 3.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu. ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © . negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir. i A = 40 A.0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir.

E=20 V ve TC=-40°C dir.2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz. Diyak modeli örnek 3. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3. 3.1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3. GK (kapı katot) modeli 1.18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3.4 deki devrede. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.2 ile aynıdır. . EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır.2 Problem 3.3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3..5 ùekil 3.25 µF dır.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3.4 ùekil 3.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3.5 W’tır.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3. R=50 kΩ ve C=0. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3.19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3. 3. 3.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır.. SCR VGK=1. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz.5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3.17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3.4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3.0 V ile seri 25 Ω dur.13 Bir SCR nedir? 3.1 ùekil 3.10 daki gibi bir düzenlemede. E=70 V.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3.1’i VGK=1.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3.3 3.4 V ile seri 8 Ω dur. 3.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.3 Problem 3.

L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3.12 ùekil 3. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz. 3. R=20 Ω. E=400 V ve IL=20 A.10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır.0 µF ve vC(0)=-300 V. 3.11 deki gibi bir devrede.9 ùekil 3. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V.11 ùekil 3. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman. (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz. tq’nün gereken de÷eri 25 . SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2. 3.22 deki gibi bir devrede. C=3. ùekil 3. 3. 3. 3. (c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz.7 ùekil 3. C=2. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz.(a) Tepe kapı akımını bulunuz.46 3.13 ùekil 3. E=80 V. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız.25 deki t1’in de÷erini bulunuz. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur.19 daki gibi bir devrede. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için. (d) V0’ın de÷eri.10 E=200 V ile úekil 3.24 deki gibi bir devrede.24 deki devrede. E=400 V ve IL=30 A. 3. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz.6 ùekil 3. (c) ùekil 3.8 Problem 3.2 deki ile aynıdır. R=20 Ω.16 daki gibi bir devrede. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. Diyak modeli örnek 3. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1.0 V ile seri 20 Ω’dur.0 µF ve vC(0)=-300 V.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir.25 de.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz. E=200 V ve IL=30 A.

RL=25 Ω.045 H. ùekil 5. CS=0.14 Örnek 3.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz. 3.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır. RL=20 Ω. 3.2 deki ile aynıdır. (a) Bir kesim kazancı 5 için. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. L=2. Örnek 3.35 deki devrede. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz. ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız.39(a) daki devrede. ùekil 3.40 da. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz. 3. VS=400 V RMS sinüsoidaldir. E=800 V. SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır.10 da. . (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. E=400 V ve LL=0.15 ùekil 3.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız.µs dir. R=10 Ω.24 ùekil 3.20 Problem 3.14 de. (b) Kapı akım de÷iúimini –1. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS.21 Örnek 3.16 Problem 3. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz.17 ùekil 3. 3.23 Problem 3. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız. 3.1 H. 3.15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız.22 ùekil 3. 3. 3. 3.19 ùekil 3. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz. CS’nin baúlangıç boúalması.45 deki gibi bir devrede. RL=20 Ω ve LL=0.33 deki devrede. 3. Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır. 3. VS=400 V RMS ve R=20 Ω. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız. RL=10 Ω. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir.29 daki devrede.5 µF. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz. Diyak karakteristikleri örnek 3. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz.5 mH ve EG=-10 V.

Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir.. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır. transistörün özellikleri incelenecek.1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir. bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir.1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır.. ùekil 4. ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır. Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı. transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde. Bu kısımda.4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde. 4 1. transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT). BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli .. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir. Elemanların sıcaklık. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur.1 øletim bölgesinde.

ùekil 4. (1) doyum bölgesi. Kısmi doyum bölgesinde. zorlanmıú bir kazanç 4. oldukça büyük . VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır. Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır. Do÷rusal bölgede.1) Böyle bir doyumda. ùekil 4. Buna ra÷men. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur.de÷ildir. VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır.2 de bu bölgeler.1 ùekil 4.1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez.

3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir. 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır. Bundan dolayı. Belkide bilgi-sayfası.de÷erde bir beyz akımı gerekir. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır. Transistörün kazancı. ùekil 4. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir. ùekil 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4. βF nin de÷eri hesaplanabilir.1 ùekil 4. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. Transistörün toplam gücü 4.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda.3 deki devrede. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir.3) . transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir.2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir. Transistörün karakteristiklerinden. Böylece. Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5.

. . VCE’nin de÷eri yaklaúık 0.88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için.1 1. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda. VBE nin tipik de÷eri 1. 4 4. gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir.. Bir örnek olarak. 400 V ve 15 A de÷erlerinde. 2N6547.5(a) daki grafikten.4 ) = 8.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir. tablo 4. ùekil 4.5(a) daki grafikten. (e) 4.2 eúitli÷i ile IC bulunur.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.4A 5 ùekil 4.(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir. P = VCE I C + VBE I B = ( 0. (c) I C = 300 − 0. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0. úekil 4.5 V bulunur. 4. Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir.2 V olur.2)( 2.5 = 11.5)(12 ) + (1.2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır.98 A 25 (d) IC=12 A de.3 eúitli÷inden.

. (a) (b) ùekil 4. ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır.1 deki bilgide.5V VBE = -1. SOA) olarak tanımlanır. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim.. Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. Bu gereksinim.1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında. ikinci . RBE beyz ve emiter arasındaki direnç. Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA).Tablo 4. 4 1.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4.1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1.5 Tablo 4. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir.

B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır.6 da görülmektedir. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir. transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir. E ile etiketlenen hatlar da. ùekil 4. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. Bu. Tipik bir pals durumuna bir örnek. ùekil 4. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte.6 Bu karakteristikler. böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). Tipik bir e÷ri úekil 4. Pratikte. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. kollektör akımı sıfır olmadan önce. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır. øndüktans. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler.6 da her iki A hattı. B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır. Tek sınırlama. D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır. verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır. VCE nin büyük de÷erlerinde. ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. Bu sınır. Burada iki durum üzerinde durulabilir.

9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz. Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır. ùekil 4. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir. Bir örnek olarak.7 deki devre. úekil 4. kollektör akımı úekil 4. Bu. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır.9 da görülmektedir.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi.9 da.7 de. Koruyucu olmadan.11(b) deki grafikler. úekil 4. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır. De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4.9 da. Bundan sonra.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir. RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i. Transistörün ardıúık iletimi için. ùekil 4. ùekil 4. RBSOA grafi÷indeki yolun. Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur. ùekil 4. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir. úekil 4. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir. ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir.7 ùekil 4. transistörün kesimi için úekil 4. ùekil 4. Genelde. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır.bir de÷erde olmasına neden olur.10 da 2 e÷risini verir. úekilde gösterilmemiútir. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1). Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4. Bu grafikte.8 de görülmektedir. . ùekil 4.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir.

ùekil 4.8 ùekil 4.10 .9 ùekil 4.

ICM maksimum kollektör akımı. Kollektör akımının azalması.ÖRNEK 4.11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında. (a) (b) ùekil 4.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır.2 ùekil 4. Formülde. E2=350 V ve iL=20 A dir. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki .11 de. iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu. úekil 4. E1=200 V. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir. Bu zaman süresince. 20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır. transistörün kesim anında.

beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır. Böylece. Özel olarak. t = 1. IB2 genli÷inin ters akımı.5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1.5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür.5 × 10 ) = 11. depolama zamanı artar.0 arasında seçilir..25 × 10 −6 = 0. Daha sonra transistörü kesime götürmek için. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir. ùekil 4.eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir. østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır. Bundan dolayı.1 NA KB NøøM ML 1. Depolama zamanı.. IB2 /IB1 oranı genel olarak 0. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir. Kollektör akımı. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. IB2 ’nin büyük bir de÷eri.1125 × 10 −6 F 100 4 4. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece.5-2. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır. IB1 ’in büyük bir de÷eri. Daha önce de÷inildi÷i gibi.25 × 10 C burada qS . ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir. kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır. . q S = v C CS CS = 11.12(a)da görülmektedir. basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur.

.13 Kesim süresince.(a) ødeal beyz akımı ùekil 4. Bu aralık için. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır. VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır. Ters beyz akımı beyz . ùekil 4. Transistörün iletimi süresince...4 4. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar. iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir. Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır.1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4. Genelde. Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır.12 4 1. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir. Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar. Pratikte.

ùekil 4. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Bu yaygın olarak kullanılan. ùekil 4. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir.15 ve 4. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra. negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar. düúme zamanı olarak bilinir. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir. 4. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır.16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz.14. Ek olarak. Üst ıúın (iB): IB1=0. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir. Aynı zamanda. ùekil 4.14 .05 A ùekil 4. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır. βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur. Açıkca. transistörün kesim iúlemini tamamlar. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir. I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur. Bu aralık.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0. I B2 ’ye engel olarak.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir. kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar.bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir.

14 ve 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir. Bu grafikler.05 A Üst ıúın (iB): IB1=0.2 A ùekil 4.13 deki devre için úekil 4.14 (devamı) IB2=0.Üst ıúın (iB): IB1=0. úekil 4.15 .17 ve 4. ùekil 4.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.2 A ùekil 4.

Üst ıúın (iB): IB1=0.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4.16 ùekil 4...19 .4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.05 A ùekil 4..4 4.2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4.1 1.

CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir. Hızlandırma kapasitörlü durum için.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0. CB’nin de÷eri.ùekil 4.19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir. Devredeki elemanlar.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. Bununla beraber.13 deki devre.2 A olacak úekilde seçilmiútir. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır. S anahtarının kapanması üzerine. ùekil 4. øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır. úekil 4.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü .20 ve 4. tasarımla. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir. Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir.4 A dir. Böylece.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. Üst ıúın (iB): 0. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0.21 de görülmektedir. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir. iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0.

625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda. vBE=0. Her iki 4. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur.8 = 0 RB2 = 43.2 Ω ùekil 4.25 A 20 βF ùekil 4.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır.22 deki devre kullanılarak. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu. transistörün kesiminden hemen önce.22 .4 A de tutulsaydı.20 ve 4. I B1 = IC = 5 = 0. 0. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız.21 úekillerinde. ÖRNEK 4.3 ùekil 4.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir.25 A RB2 i X − 10 − 0. Bu zaman aralı÷ı. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0. Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır.21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur.19 daki devrede. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında.4 A’lik I B1 için úekil 4.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır.ùekil 4. 0. I B1 0. ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.

8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0. Bu. kollektör akımının 0.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4.25 = 0.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz. ùekil 4.23 ùekil 4.25 + 0. RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.25 + 0.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10.ùekil 4. ùekil 4.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.50 A RB3 = 18. Beyz akımı.22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0. .8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0.625 = 0.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda.40 Ω RB4 = 24.

Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4.13 deki devre úekil 4. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir.28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir. ùekil 4.4 4.27 de görülmektedir.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse. ùekil 4. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir.. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4. ùayet úekil 4.4 4. bu yeni devre úekil 4. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi.25 deki devre.8 ve 4. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters .26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle.. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir.25 de görülmektedir.25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır. Rezistif yükler için olan önceki kısım. Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir. Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur.1 ND FK 1. øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir. ùekil 4..11(a) dakine benzetilerek. Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir.

27 ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0..2 A ùekil 4. ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır. .28 4 1.polarlama stresinin bir ölçüsüdür.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince.26 Üst ıúın (iB): IB1=0.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0..5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır.2 A ùekil 4.

Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar.29 daki grafik úekil 4.. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır.29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır.5 5. Kesimde..øletimde.4) I CM = VCC R (4. Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4.3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir.. bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.6) vCE = VCC − RiC . Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur. 4 4. ùekil 4.5) (4.1 1.

3 deki devrede.11) (4. buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan.12) ùekil 4.7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür.10) øki enerji ifadesindeki ilk terim. Bu yüzden.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.0 µs dir. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur.10) eúitli÷i ile verilir. transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır. Kollektör akımının yükselme zamanı 0. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir. Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr . eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı.9) Benzer úekilde.8) ile verilir. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.4 (4. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.8 µs ve düúme zamanı 1. .29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. VCC=400 V ve R=20Ω. ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise.

Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir. ùekil 4.00107 + 0.1 1.ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4..00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0.9 eúitli÷inden. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0.00240 J 4. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır.00240)(10000) = 24 W 4 4.10 eúitli÷inden..8 × 10 )» = 0. Bu enerji (4. Transistörün güç kaybı grafi÷inde.30 daki grafikte.7 deki devrede.5 5. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0. Bu grafiklerde. ùekil 4. Yük indüktif oldu÷undan. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır.00133 = 0. durum tamamen farklıdır. Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: .30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır.13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4.11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise. ùekil 4. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür. t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir.1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır..13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir.

Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir.31 .15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4.30 ùekil 4. Ölçümleri almak için. ùekil 4. Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz. ortalama güç 4.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından. bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir.

0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4. Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir.13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0.32 de görülmektedir.00240+0.1 + 0.0024 J (b) 4.0040 J 4.0016 J (c) Toplam enerji=0.0024 J (b) Kesim süresince.3)(10 )] = 0.5 ùekil 4.0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz.3 µs. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0. Kesim süresince. 2)(10 )] = 0.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0. Bu akım 400/1000=0.15 eúitli÷inden: Güç=(0. ÇÖZÜM (a) Örnek 4. øletim süresince. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.4 µs ve t2=0. .5’de. t1=0. 4 + 0.1 µs ve t2=0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır.00160=0. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız. ÇÖZÜM (a) 4.ÖRNEK 4.4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı. Bununla ilgili grafikler úekil 4.6 Örnek 4.5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken. t1=0. VCC=200 V ve E2=400 V.2 µs.7 dekine benzer bir devrede.

0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır. 3×10 88.333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda.33 × 10 6 t ) iS = 66. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.89 × 1015t 2 (1 − 3.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4.3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3.89 × 1015 t 2 (1 − 3.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.32 0. Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .67 × 10 6 t 0 < t < 0.333 × 106 t )dt = 0.ùekil 4. Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: . vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir.

. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur.2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0. ùekil 4. VT den büyük vGS de÷erleri için.0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir. Ek olarak.2 2.33. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez.0002 + 0. BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir. Böylece. Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir. ùekil 4. MOSFET’ler. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0. Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4. ùekil 4. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir. iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men.34 deki e÷riler. akaç akımı sıfırdır..2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur. güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde.34(b) deki grafik.17) . ùekil 4..33 4 4.0075 × 10 )( 400 ) = 0.1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için. Gerilimler Gate(Kapı). VT den az vGS de÷erleri için.0024 + 0. BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir.16) (4. MOSFET. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer.0006 J (d) (a).

MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır. 2N6762 nin bilgi-sayfası.34(a) daki grafikte (2N6762). BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4. Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir.17 eúitli÷inde. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir. Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır. 4. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir.34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4. Bu iletim bölgesi.35 Ω dur.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi. ùekil 4. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır.4. vDS nin de÷erinin. omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1. zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir.17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir. úekil 4. RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir. MOSFET’in iki durumu.5 Ω de÷erini . 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir.34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. Akaç akımının büyük de÷erlerinde. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır. G. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. ùekil 4.

vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında. ùekil 4. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir.18 A / V 6 − 3. bu 4. aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek.7 Bir MTM15N40 için. 16A/3. vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır. Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi. Böylece. Her kapasitans. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı.2 Ω dur. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir. Gerçek. Böylece. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir. ÖRNEK 4..19) (4. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. 4 4.5 V dan az veya eúittir.8 Bu bilgi-sayfasından.5 V’luk iletim durumu de÷eri.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir. ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından.35 de. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır. Akaç akımının bu de÷eri için. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz. Bu çizgi 3.2 2. úekil 4. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır. vDS nin de÷eri 4.2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir.. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0. . Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır.göstermektedir. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım.2V=5 mho dur. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0. MTP8N60 bilgileri.3 Ω dur. VT = 3.8 V G= 18 = 8. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır. Bu de÷iúimlerin ihmali.35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4.

ùekil 4. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4.37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4. ùekil 4. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar. kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir..3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde. ùekil 4.21) t > t2 için. øletimde devre davranıúını hesaplamak için.36 daki devrenin analizi yapılacaktır. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur..37 de gösterilmektedir. t2 ve t3 arası aralık süresince.35 4 4.36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır. Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır. ùekil 4. Bunu yapmak için. akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur.36 da. FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır. 4. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür. Bu aralıklar süresince.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir. ùekil 4.21 eúitli÷i 4. 4. Bundan dolayı.2 2. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir.22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir.22) . böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4.

bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak.23 eúitli÷i hala uygulanır. . eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir.37 vDS deki bu azalma. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz.8 ùekil 4.36 da gösterilen devrede. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır. Bu aralık süresince. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir. MOSFET.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4. ÖRNEK 4.36 ùekil 4. vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur. Bu.23) ùekil 4. kaynak akımı 15 A dir. Kaynak gerilimi 250 V dur. 0.21 eúitli÷i hala uygulanır. buna ra÷men 4. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır.

23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0.t5 aralı÷ı için. CGS 200 pF dır. aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8. 4. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur.2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5. Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3.33 t2 = v GS 5. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 .4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir. vDG nin de÷eri 244.6 V olur. Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir.6 V G 8. 4.t4 aralı÷ı için. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir.4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 .ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından.37 Ω ve TJ=100°C verir. Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0.8 + = 5. dv GS 0.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 .t3 aralı÷ı için. toplam kapasite 2000 pF dir.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0. t4 . Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır. Bu. 4. Böyle bir durum.2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244.21 eúitli÷inden.6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 .17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4.t2 aralı÷ı için.

øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır. ùekil 4. Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için. Zaman orijininden t1 zamanına. t2 . akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir.t2 aralı÷ı için. Bu.21 eúitli÷i uygulanır. ùekil 4. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir. 0. akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz. kapı akımı 4.4 4K KE ES SøøM M 4.38 deki devre ile temsil edilmektedir. kapı-kaynak geriliminin.. bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. MTM15N40 karakteristi÷inde.. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.2 A lik kapı akımı ile. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir.39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir. t1 . Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma. Bu de÷iúimi yapmak için. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa. . 4 2.8 de bulunan anahtarlama zamanı.38 t1 de. Zaman orijininden t1 zamanı süresince. Bu aralık.23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır.2 MOSFET’in kesimi için. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır. t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez. 4. örnek 4.t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir. Bu aralık süresince 4. Örnek 4. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir.

ùekil 4.1 − (5.8 örne÷indeki MOSFET in -0. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur.8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0.t5 aralı÷ı için.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir.6 − 3. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır. akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca .8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0.1 t5 − t 4 = − (3.1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5. MOSFET eúik gerilimindedir.t5 aralı÷ında.6 − 5. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4.6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0.39 t3 den büyük zamanlar için.9 4.1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0. t4 de. ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5.21 eúitli÷i tekrar uygulanır. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0.39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz.1 − (5. ÖRNEK 4. 4. t4 . t3 .

gözükmektedir. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur. her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür.40 da A kısmı.8 örne÷inde yapılmıútır. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma. Daha kısa iletim zamanı. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır.2 2. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir.40 da. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir. Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir.5 nH dir. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi.t4 aralı÷ı süresince gözükür. maksimum palsli akaç akımı 2. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 . ùekil 4. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı.. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12. izin . C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur. 4 4..40 ùekil 4. BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur. ùekil 4. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır.

. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür. VDD=400 V. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi. de÷erlendirmede önemli rol oynar. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur.2 2. MOSFET’in özellikleri úekil 4.. ùekil 4. ÖRNEK 4. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez.40 da görüldü÷ü gibidir. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer. Sınırlamalar. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. 4 4. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir. R=20 Ω ve iD=5 A. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır. RDS(øLETøM) de÷eri.verilen daha çok güç kaybı demektir. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder.36 ve 4. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür. øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir. Hatta yeterli bir kısa pals süresince.10 ùekil 4.6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez.41 deki MOSFET. øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları.38 de .

39 daki e÷riler úekil 4.43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4. Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4. bu aynı enerji kaybı oluúur. Çok benzer bir davranıúla. Devrenin iletimi için. MOSFET’in her iletiminde.25 de kullanılmaktadır.24) eúitli÷inde. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir.37 de görülmektedir. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir.24) (4. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir.42 ùekil 4. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur.42 de görülmektedir. ùekil 4. t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır.görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir. ùekil 4. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir.43 . bu úekil 4.

5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir. iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir. Bu.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır. Ço÷u durumlarda.11 ùekil 4.27 de. Yük indüktansı. ÖRNEK 4. Belli bir frekansta. MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir.25) ùimdi toplam kayıp 4. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir. (4. ùekil 4. Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz.44 de.26) (4. ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir.44 . BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar.enerji (kesim) = (0.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4. Eúitlik 4. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0. Bu.24 ve 4. Anahtarlama frekansı artarken. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır. Bu.

5 × 10 −9 s 0.1 t 4 − t3 = (6.0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.0)(2000 × 10 −12 ) = 43.1 t3 − t 2 = (200 − 6.0)(2000 × 10 −12 ) = 26.3 × 10 −9 s 0.3)(2500 × 10 −12 ) = 154. VT=3.9 × 10 −9 s 0.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.06 (6.5 × 10 −9 s 0. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3.0 × 10 −9 s 0.8 V. Tam akaç akımında.1 (10 − 6.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6.3 − 5.3 − 5.06 t 2 − t1 = (200 − 6.3 − 3.8 = 6.3)(2500 × 10 −12 ) = 92.1 (6.8) 1250 × 10 −12 = 47.4 × 10 −9 s 0.06 t 4 − t3 = (6.2 × 10 −9 s 0. IL=10 A.3 − 3.RDS(iletim)=0.5 Ω. G=4.2 × 10 −9 s 0.3)(50 × 10 −12 ) = 96.1 × 10 −9 s 0.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79.3 × 10 −9 s 0.06 t5 − t 4 = .8)(1250 × 10 −12 ) = 52.3 V ©4¹ t1 = (3.06 (3.8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31. VDD=200 V.

Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir. øletimde t3 süresince.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0.0002135 J ùekil 4.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0. güç kaybı P = (50000)(0.0001282 + 0.45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında.0001282 J Aynı úekilde.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021.5 − 175. 4.0005928 J/saykıl ùekil 4. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır.9 ns øletim (conduction) süresince .0002135 + 0. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar.5 × 10 −9 ) = 0.45 de görüldü÷ü gibi.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0.5)(200)(10)(128. .64 J Örnek 4.11 de oldu÷u gibi. vDS=6. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0. Bu zaman t = 5000 + 197. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur. 4. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır.Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır.0005928) = 29.5)(200)(10)(213.6 = 5021.2 × 10 −9 ) = 0.0002511 = 0.

32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince.4 4. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4.28) (4. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır. analiz için kullanılmıútır. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir.. iS yerine iD konularak. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir. bir yaklaúım yapılır.46 daki devre için eúitlikler 4. problem daha az önemli olur. Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir.31) (4.30) (4. ùekil 4. ùekil 4.46 daki devre. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir. ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince.28 – 4. úekil 4.2 ND 2.7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince. bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile ..29) (4.

5 nH vDG > 0 vDG < 0 .47 deki devrede.35) C = C gs + C gd (4.9 Ω RG=200 Ω I=6. LS hesaplamalara dahil edilmiútir.33) elde edilir.36) ve R' = LS G C (4. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır.12 ùekil 4.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4.34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4. ÖRNEK 4.5 A LS=12.35) eúitli÷i (4. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir. Bu yaklaúım ile.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3. kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4.5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0. Etki. iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4.37) 4. Önceki eúitlikler.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir. Aynı iúlem. kaynak indüktansı. Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz. (4.

0 = 5. R' = LG (12.5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4. 4.5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6.3 ns 6.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.ùekil 4.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır.5 ¹ Yeni. iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37.37 eúitli÷inden.47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.86 V ©G¹ © 3. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: .

Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: . vGS 5.3)(600 × 10 −12 ) = 170.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22.2 × 10 −9 saniye olurdu. bu yüzden.38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu. Bu de÷iúim süresince.9)(6.5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir. 4.86 = 0. Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9.7 × 10 6 s2 = −5.85 V 15 − 5. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193. 4.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560.5) = 5. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır.1 × 10 −9 s »= iG 0.0 V’tan 5.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür.86 V’a de÷iúir.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir. (4. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır. øletim iúlemini tamamlamak için. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83.3 nanosaniye daha artırmaktır.0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5.

Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4.2 + 31. (a) ùekil 4. SIT’in anma de÷erleri 300 A.5 + 193. Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır.. kaynak indüktansından kaynaklanan 9. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır. 4 4 IIG GB BT T 4. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar. øletim ve kesim zamanları çok küçüktür. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. 1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir.3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir. Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır..t 4 = 37. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur.8 ns Toplam iletim iúlemi ile.25 µs. Yüksek güçlü. düúük kapı seri direncine.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir. 4 4. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır.1 + 0 = 261. yüksek frekanslı bir aygıttır.4 Bir IGBT. Düúük gürültü. Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur.48 de görülmektedir. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir. 0.

tepe akım. úekil 4. Bu. Bununla beraber.50 de görülmektedir.49 (a) IGBT’nin kesit alanı .49. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4. nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. ùekil 4. ùekil 4. IGBT. Üç terminal kapı. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir. Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir. DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir.b de görülen eúde÷er devre.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. BJT davranıúında kontrol edilir.49.49. RDS . Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır. kapı sürmesinin kolaylı÷ı. kollektör ve emiterdir. Bununla beraber. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4.eúde÷eri direnci. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller. Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir. güç kaynaklarında. bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır. IGBT’lerin. Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır.

49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.5 4.4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.1 Bir BJT nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.16 BJT’nin doyum modu nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? .6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4..9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4.3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.

52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4.6 4.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4. Transistör úekil 4.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4.54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.40 Bir IGBT nedir? 4.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4.28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.4.5 de görülen karakteristiklere sahiptir.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4.50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4. (d) IB.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4.38 Bir SIT nedir? 4. .22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.1 ùekil 4. (c) IC’nin yeni de÷eri.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4. (b) VCE.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4.3 de. (e) toplam transistör güç kaybı.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4.26 Bir MOSFET nedir? 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4. βF=4 de÷erini kullanarak.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4.. R=15 Ω ve VCC=225 V.

3 deki devre düzenlemesinde.11 deki devrede. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. 4.7 øletimde βF=10.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4. 4.075 µF.10 ùekil 4. kesimde I B2 / I B1 = 1. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir. transistör 1. (b) kesimde enerji kaybı. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir.0 V.3 A ve IB2=0.13 deki gibi bir devre tasarlayınız. úekil 4. VBB=20 V. (b) kesim kaybı.4 ùekil 4. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz.13 de.19 daki gibi bir devre tasarlayınız. E2=300 V. 4. transistör 1.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir. IB1=0. Kollektör akımı 10 A dir. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V. VCE=1.10 da. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı.5 kHz dir. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. 4. CS=0. 4.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı. østenilen de÷erler.8 ùekil 4. IB1=1 A ve IB2=0. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını . (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman.75 Ω. istenilen de÷erler. VCC=200 V.1 V.11 Problem 4. 4. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur.75 A. CS=0.9 Problem 4. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7.8 de.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1. 4. VBB=15 V ve VX=10 V.7 de. (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz.2 ùekil 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı.6 ùekil 4. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. E2=350 V ve iC(0)=10 A.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir.4. RB1=4.13 de. 4. RC=10 Ω.11 deki devrede çalıúan bir transistör 1. iletimin sonunda βF=25.45 A.3 ùekil 4. RB2=8 Ω. (c) anahtarlama güç kaybı. VBB=20 V ve VX=12 V. VX=15 V. R=10 Ω. E2=350 V ve iC(0)=10 A. Transistörün iletim durumunda.

aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı. (b) kesim enerji kaybı. 4.11 deki MOSFET verisini kullanınız.16 ùekil 4.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir. Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir. 4. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir.47 deki devre düzenlemesinde.13 Örnek 4. .13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz.15 Örnek 4. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı. 4.varsayınız. øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur. 4. øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz.14 Problem 4.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz. VDD=300 V ve IL=5 A. (c) iletim güç kaybı.

SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır.1 Bu bölümde güç-devre analizinde.5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır. (a) SCR. . 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5. Aúa÷ıdaki varsayımlar. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur. SCR ve diyotlar. (f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. ùekil 5. anot-katot gerilimi sıfırdır. AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir. SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir. (c) øletimde.. Bu gibi uygulamalarda. (b) øletim sıfır zamanda oluúur. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. temel devre davranıúları vurgulanacaktır.1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede.

2(b).ùekil 5.1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5.2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce. aynı ideal karakteristiklere sahiptir.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5.. 5 2. bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.2 ùekil 5. akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir. ... Kullanılan diyotlar úekil 5. Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir. ùekil 5.1(a) da görülen.

akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5. .ùekil 5.3 eúitli÷i ile verilir. Böylece. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5.1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan.2 Devre eúitli÷i. maksimum akım.2) 5. vS = v D + v R (5. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir.2 eúitli÷inde.

I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 . Ortalama akım.10) Burada da.3) øletim süresince.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5. dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur. akımın RMS de÷eri istenilir.Im = Vm R (5.8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.9) π Bazı durumlarda. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5.5) Bu devre için ilgili büyüklükler. Bu. bu integral 0 . integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: .5 ( 5.8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5.T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir. ortalama yük gerilimi için 5. Akım sıfır ve vR sıfırdır. vD=0. ortalama yük akımı ve gerilimidir.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan. diyot ters polarlanmıútır. I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5. Vort = Vm (5. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince. RMS de÷erinin tanımından bulunur.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5. I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır.

414 V RMS = (1.2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS.2 2.414 )( 240 ) = 339.5 (5..4 = = 16. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16.12 eúitli÷inin sonucu.2.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8.11) I RMS = Im 2 (5.. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir.2(b) deki grafik.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0.97 = = 5. diyot uçlarındaki .48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.97 = = 8.4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16. úekil 5. 60 Hz dir.12) 5. Yük akımı.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir. ùekil 5.deki yarım dalga devresi. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı.1 ùekil 5. ÖRNEK 5.97 A R 20 Vm 339. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir.

14) (5.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS .5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ . akım t=0 anında sıfırdır. Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan. Akım iliúkisi 5. § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5. olması mümkün de÷ildir. Geçici yük akımının bir çözümü. vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti.13) (5. aúa÷ıdaki gibidir. ùekil 5.3’deki devrede.15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0.13 eúitli÷inde verilmektedir.

Bu zaman. .ùekil 5. L = 0.13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur.2 ùekil 5. Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez. R = 20 Ω . 60 Hz .0531 H. Vs=120 V RMS. Daha ötesi. AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir.3 5.3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz. Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir. ÖRNEK 5.

9407 rad olarak bulunur.15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında.84 V Ortalama yük akımı. FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir. zamanın .yük akımı FWD’ den geçer.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması. Yük gerilimi 0<ωt<3.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu. úekil 5. ùekildeki grafikler.5 = 28.9407 0 (120)(1. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde.84 = = 2.13-5.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır.707e » 4¹ ¼ ¬ 28.3’ ün. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0. vL nin ortalama de÷eri.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur. büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir.707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0. Örnek 5. ωt=3. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0.0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır.414) sin θ dθ = 45. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0.1.707e − x ùekil 5. I= VL 45. Yüke paralel diyot. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir.ÇÖZÜM 5.2’ye göre burada. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0.2.

Bu durumda 5.4 ÖRNEK 5. ùekil 5.4’deki devre de÷erleri.3 ùekil 5. Yük indüktansı büyüktür.414 ) = 54 V π . 60 Hz ve R=20 Ω dir.9 eúitli÷i uygulanır. VS = 120 V RMS.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1.

b) I L = VL 54 = = 2. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir.5(b)’de.2 KY 2. yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık ..16) (5.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir. Ortalama ve RMS de÷erleri. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır.21) 5. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır. ùekil 5..5 (5. Bu durum. 5 5.18) Burada.20) 0.7) 2 ( 20 ) = 145. eúitlik 5. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5. akım hemen hemen sabittir.21 eúitli÷inin incelenmesiyle.8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı. iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir. ùekil 5.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5. Tam dalga devresi.19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0.

Böylece: I RMS = Im 2 (5.5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. ortalama diyot akımı. (a) .meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır. úekil 5.22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi. Yük akımı için iki yol oldu÷undan. ortalama yük akımının sadece yarısıdır.

5(b) ÖRNEK 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.5(a)’da görülen omik yüklü.4 ùekil 5. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir.ùekil 5.414 )( 240 ) = 339.4 V . tam dalga bir do÷rultucu. 20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS.414 V RMS = (1. Vm = 1.

. Yükün ortalama gerilimi. Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi.97 = 10.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir. ùekil 5. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir. yük daima kayna÷a ba÷lıdır. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. . ùekil 5. Pratikte bunun manası. Bu varsayımla.4 = = 16.2 2.97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir.7’de gösterildi÷i gibidir.b) Tepe yük akımı= Vm 339. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde.6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir.6. v L = vx + vR (5. devre davranıúı úekil 5. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir. úekil 5.97 Im = 12 A 0. Sabit yük akımı.5 = ( 2) ( 2 )0..5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir. Yük gerilimi.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir. Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır.

ùekil 5.6 ùekil 5.7 .

5 ùekil 5.26) (5.80 A .24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı.27) VRort R (5.25) ÖRNEK 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1. Böylece 5. (5. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216. 60 Hz.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır. dir.414 )( 240 ) = 339. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. ùayet indüktörde direnç varsa.VLort = V X ort + VRort (5.24) Vx’in ortalama de÷eri.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.0 = = 10.6 daki gibi.414V RMS = (1.

5 Ω 5 6. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.8 = 5. köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur.22E-15 BV=1800V) .5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.4 A 2 (g) deki ½ çarpanı. Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.PROBE .MODEL DMOD D (IS=2.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .TRAN 1US 32MS 16.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10.END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.667MS .5MH R 3 5 2.7V 60HZ) L 5 6 6.

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

.3 3. SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir. Gecikme. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır.8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5. Bu iúlem. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır. Bu grafiklerde.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez.8(b) deki grafikler elde edilir.. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa..2 deki diyot. ùayet devre tam dalga ise.. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde. ùayet bu kapı akımı.. her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır. úekil 5. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5. 5 5.‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5.

8 Gerçek dünyada. Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır. bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur. Bunlar. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz.29) .28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5.ùekil 5. I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5. T periyotluk zaman skalasında. SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir. bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır.

31) ( 5.30) Yük akımının RMS de÷eri.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16.29 eúitli÷inde.4 = = 16.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4.33) ÖRNEK 5. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.32) Sadeleútirme sonucu. temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5.6 ùekil 5. © 2π ¹ Aynı eúitlik.97 A R 20 § Vm · § 339. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.77A © 2π ¹ © 2π ¹ .414V RMS = (1. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ).5 (5. 60 Hz’e sahiptir.32 eúitli÷inde verilir. sonuçta 5.5 ( 5.4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.5.414 )( 240) = 339.

5 = 8.36) Yük akımının RMS de÷eri. Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5.31 eúitliklerinden. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir.9’da görülmektedir.35) (5. formülde.2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır. SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5.20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5..5(a)’daki diyotlar.20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8. Böylece 5.30 ve 5..e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.34) (5. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler.5 § 16.33 eúitli÷inin yeniden . t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır. ùekil 5.3 KY 3. yarım dalga durumundaki 5.96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.

I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır. 60 Hz’dir. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS.37 eúitli÷inde verilmektedir. Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında. omik yüklü. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. RMS de÷eri.5 (5.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. Sonuç RMS de÷eri 5.7 ùekil 5.10 ÖRNEK 5. dalga baúına iki pals vardır.9 da gösterildi÷i gibi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .37) ùekil 5. 5.düzenlenmesi ile elde edilir.

5 ª16.414 )( 240 ) = 339. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A.4 = = 16. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır.3 3.6.97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0.4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 .11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5.8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0..97 A R 20 V · § 339 .5 = 11.54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. ùekil 5.414 V RMS = (1. bu anda iS>0’dır.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1..60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11. úekil 5.11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında. . ùekil 5..97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9.

aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir .40) Burada da yine. v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır. (5. Bu ifadelerin sonucu. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. .ùayet vs.12’deki grafikte gösterilmiútir. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. SCR1. v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu. SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. vs. úekil 5. yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir. Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. T/2 .38) (5.39) (5. SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. Yük gerilimi. v L = vS (5. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. Bundan dolayı. vs<0 oldu÷undan negatiftir.41) ùimdi. vs negatif de÷ere de÷iúirken. vs<0 oldu÷undan. iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler. v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan. v S = v AK1 + v L + v AK4 .t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır. SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden.

Bu diyot durumuna ters olup. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. ødeal olarak úekil 5. Faz kontrolünün etkisi. akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır. transfer vs = 0 da oluúur. ùayet 5. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır. Bu noktada.38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur. SCR4 de iletimde de÷ildir.12 ùimdi t=t2 de. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır.ùekil 5. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir. Benzer bir durumda. o halde v AK1 nin negatif olması gerekir. . øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır.12 ’de gösterildi÷i gibi. vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. Bu.

28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8.5 = = 8.42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir.28 I ort = = 4.5 V Vort 165.Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın).4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga.414 V RMS = (1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. Faz kontrol açısı 40° dir.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8.414 )( 240) = 339.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .4)cos 40° ) = 165.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8.8 ùekil 5.43) (5. 60Hz’dir. (5.28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8. böylece. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5. § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir.

SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα ). SCR3 ile SCR2 ve son olarak.12 de vL<0 olan kısımlar. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır.36 eúitli÷i ile aynıdır. vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında. SCR1 . 5.13 ùekil 5. Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için. D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır.45) ùimdi FWD den dolayı. Bu. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1.3 3.47) .11’deki devre. Ortalama yük gerilimi 5.4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5.46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir. 5 5.46 eúitli÷i do÷rulanır. vs.. D1 (FWD) ile olan yoldur. úekil 5. Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i.olmasından kaynaklanmaktadır. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller. ùekil 5. úekil 5.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir.. omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir.vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5. vL’nin negatif de÷erleri. yük geriliminin dalga biçimi.14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur. v AK1 + v AK4 < 0 (5. ©π ¹ (5.

FWD’nin tepe akımı. FWD’nin ortalama akımı 5. ek bir akım daha mevcuttur. Ortalama ve tepe akım de÷erleri. FWD’deki akım.48) ÖRNEK 5.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5. devre elemanının seçimi için gereklidir.9 . t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır. yük akımı ile aynıdır.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında. Kalan sürede akım sıfırdır.ùekil 5.

FWD’li. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında ..8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9. tam dalga. Bazı eú zamanlama vasıtaları.4 V §V · § 339. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur..414 )( 240 ) = 339.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9.54 ) = 3. Kaynak gerilimi 240 RMS.12 A © 180 ¹ 5 5. Böyle bir eleman.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir. Böylece. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir. Çeúitli. úekil 5.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir.3 3. 60Hz ve α= 40° dir.414 V RMS = (1.54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa.54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9. faz kontrollu do÷rultucu. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır. üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin.71 A © 360 ¹ § (9.

úekil 5. PUT’un iletiminde. tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir.16 daki devre. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir. DøYAK elemanına benzer. VS nin ani düúüúü. Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu. RG ve VS ile gösterilir. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5. kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır. bu her pozitif yarım dalganın sonunda. Elemanın sembolü. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır.15 PUT’un kullanımı. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur.17 daki grafik. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir.15 de görülmektedir. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda. ve Thevenin eúde÷eri. ùayet bu oluúursa. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. ùekil 5. . ùekil 5. Zener diyot. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. ùekil 5. eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. Yeterli bir anot akımı almak için.15 de. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince.

ùekil 5. ùekil 5. Kapasitör daha sonra PUT. úekil 5. Bu ek dalgalanmaların.16 ùekil 5. ES ve RS de÷erleri. SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar. Bu devre. bilgi- .17 de. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden.16 devrenin bir kısmını gösterir. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır. ùekil 5.ùekil 5.18 de devre. PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir.18 de.

performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. Mantıklı bir seçim. Di÷er de÷erler. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır. Bu.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. bazı de÷erler verilmiútir. VS = 120 V RMS. PUT iletim modeli ile beraber. Güvenilir bir iletim için. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1. .16 daki devrede.0 V RS = 0. (b) C’yi belirlemek için devre modeli. Bu. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1. SCR ye 3 µs için 0. R1=R2=200 kΩ. ùekil 5. ùayet bu seçimler yapılırsa.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur.18 ÖRNEK 5. úekil 5.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir.10 ùekil 5.sayfasından belirlenebilir. Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi.

522 e − t / τ t = 3 µs de.679 e © 11.19 vC’nin baúlangıç de÷eri.10 A olması gerekir.9 − 0.02µs = 12.54 + 0.04C . R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur.54 + 0.923 + 11.837 e − t / τ iR = v GK = 0.923 + 7.5)C Kapasitör akımı.20 § 10 − 0.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0. iG ’nin 0. ùekil 5. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0.5 ¹ τ = (11.ùekil 5.54iC = 0.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0.018 + 0. Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.018 + 0.

37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir. RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır. Genel olarak. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır. Güç faktörü.10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5.39 ms içinde. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler.. kapasitörün 6. yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5. güç faktörü. 5 4. kapasitörün 1. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir.37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak. RMS akımın 5.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır.49) (5. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır..50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1..49 eúitli÷i ile bulunur.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir. Güç faktörünün tanımı kullanılarak. burada gözönüne alınmayacaklardır. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir.00 ms ( C = 0. Bu tanım.168 µF (c) Bu hesaplama için. Çok kullanılan tek fazlı. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır.94 kΩ ile) α = 150$ için.C = 0. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler. güç 5.168 µF ve R = 11. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir. Ek olarak. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5.65 Ω’dur.4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. α = 30 $ için. köprünün DC tarafında. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir.414 ¹ . Genel olarak.

414 R I RMS = S Vm (5. 5. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır. Ana farklılık.54) . Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir. ùekil 5. Transformotor nüvesindeki manyetik akı.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir. gerilim ve primer akımı úekil 5. do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır. Aúa÷ıdaki iliúkiler.5 (5. Bu analiz için.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0. her üç sargıdaki sipir sayısı. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir. N’dir. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır.Güç faktörü = P 1.37 eúitli÷i kullanılarak 5.10 ile aynıdır. Im ve R iliúkili oldu÷undan. bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz. tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir.21.51 eúitli÷inin sonucu.53) (5.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5. ùekil 5. Yük akımı.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir.51) Vm. 5. ùekil 5.

33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır.414 katı kadar büyüktür. bir sekonder sargısındakinin 1. böylece yük gücü 5. Yük akımının RMS de÷eri.414 I RMS ) 2 R (5. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir.55 eúitli÷inde.414 ¹ (5.ùekil 5.22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir.52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır.56) . Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5. Sekonder tarafı için. Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1.55) 5.

52 eúitli÷inden.37 eúitli÷i kullanılarak. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur. Yük direnci 10 Ω dur.767 A Sekonder sargıları için 5.767) = 674 VA © 1.707 faktörü ile daha azdır.33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0.§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1.473 A ¬ (480)(1.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir. ÇÖZÜM (a) 5.414 ¹ 5.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0. Bir düúürücü transformotor 480 V RMS. ÖRNEK 5.5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4. Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir.414) ¼ .9535 (b) Her sekonder akımı 5.5 = 0. (a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için. Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir. Transformotorun. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz.55 eúitli÷i kullanılarak. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz. 5 (5. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz. 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

5. ùekil 5. iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak. I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak.§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5.82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir.30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir.83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: .81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5. 5. Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 .82) Bu durumda.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir.

14 60 Hz. Yapılan önceki analiz. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5. Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir.86) π (5.48° ÖRNEK 5.83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır.87) (5.88) α = 32. 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5. Bu.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 . t1 zamanında vL=E için oluúur. Sınır.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5. minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi. Bunun olması için. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır. .85) (5.

48° durumunda kontrol için.31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.. § 120 · L=¨ ¸ tan 62.102 H L’nin de÷eri. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür.83 eúitli÷inden.58° (b) α aralı÷ı 5. böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder.4 48 8° ° α < 32.ùekil 5..88 úartını karúılamaktadır.43° © 120π ¹ L = 0. 5 6.. 5. Bu yüzden.6 α α< <3 32 2. iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür.43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.4 4 5. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32. ùekil .

93) . Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan.90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5.48° (5.89 ve 5.48° için θ = 32. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.32 de θ. Bu.91) α = 32. 5. minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur.91’i verir (5.5.92) (5.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. ùekil 5. §2· α < 32. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur.90) (5.48° oldu÷una dikkat ediniz.

ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz.33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5. ùekil 5.95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5. .96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5. sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır. ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa. 5. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5. α 90° ye yaklaúırken.33 deki grafik.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir.97) (5.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi.99) 5. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek. ùekil 5.Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5.83 ve 5.

42°» = 37. 60 Hz’dir. Kaynak 240 V RMS.ùekil 5.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º .48° . faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans.15 Tam dalga. böylece 5.42° (b) α < 32.33 ÖRNEK 5.4 cos α ©π ¹ α = 18.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18. ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.

5 Ω I ort 10 5. Burada da yine filtre kapasitörü.42° de LN’nin de÷eri 0. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir. Bu aksiyon.43)(20.34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir. Alternatif bir çözüm. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır.5) = 0.99 eúitli÷inde α.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde.0222 H de÷eri bulunur. 377 ω 5 5. θ. . úekil 5. Bu de÷er kullanılarak.R= E 205 = = 20.. vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır.43 tür.6 6.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır. ùekil 5. α=18..023 H. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır. L= LN R = (0.

106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir. gerilim eúitli÷i úekil 5.108) 5. .107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için. Önce.102) (5. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5.35 de sunulmaktadır.ùekil 5.105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider.34 øndüktör akımını bulmak için. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. Sonuçlar. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5. ωt3 ’ün de÷eri 5.101) (5.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5. 5.107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.100) (5. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür.

111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5.112) ùekil 5.110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5.109) (5.Yükün gerektirdi÷i ortalama akım.35 . mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.

Olabilecek verilen bir α için. Sonuç 5.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5.37 de.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir. økinci durum. Faz kontrol açısı 50° dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz). tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır. (5.ùekil 5. Hemen iki örnek açıkca verilebilir. Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için. Yük direnci 20 Ω dur. .113) ùekil 5.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5. indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir. ÖRNEK 5. verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için.35 ve 5.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu. aksi takdirde SCR ters polarlanır. faz kontrollu do÷rultucu. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır.16 ùekil 5.36 5.

90 eúitli÷inden.5 = = 0. bu durumda 5.5 A R 20 I ort 4. úekil 5. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0. (c) Normalleútirilmiú yük akımı. ILN.0206 H ÖRNEK 5. mod süreksizdir.01 H .38 V oldu÷undan.38 V ©π ¹ E > 61. úekil 5. Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır. iletim açısı 150° olarak okunur. (c) L indüktansı.233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0. §2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61.17 Bir DC motor.(b) do÷rultucu iletim açısı. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise.233 olarak okunur.36 dan 0. ùekil 5.37 (b) m = E 90 = = 0. I ort = I LN = E 90 = = 4.6 Vm 150 ùekil 5.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir.35 den.

1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı.6 Vm 150 I LN = 0.36 dan I Lort = (0.243)(39.79 A ωL (377)(0.243 úekil 5.64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81.67) = 10. ùekil 5..79) = 9.Motor sabiti K = 1.7 Devre analizinin bir parçası olarak.1 Vs = 1. K 1.1)(9. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder ..1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse.82 rad/s = 781 d/dak. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır.38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1. Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır.35 den. 5 ND 5.7 7.01) m= E 90 = = 0.67 A (b) (c) (d) ùekil 5. ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir.1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor..

en az iki indüktans gerekir. . Simetrilikten dolayı. ùekil 5.39 da. bu iki de÷er eúittir. ùekil 5. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak. Böylece. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında.114) (5. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır. sonucun alternatif oldu÷u açıktır.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir. ùekil 5. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. yük indüktansı. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5. α faz kontrol açısı ile. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll. SCR1. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir. Bu indüktans.arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir. Bütün sonuçlar.39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5. Transformotorun devre eúitli÷i.

úekil 5. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir. 5.41 için. ùekil 5. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i .116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir.42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir. SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir.40 daki grafikler. Eúitlikte. Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5. ùekil 5. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır. ùimdi SCR1 iletimde iken.40 ùekil 5.41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi.ùekil 5.

118) (5.123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5.120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir.121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: . ùekil 5.122) (5. Bu yüzden. Bu.yazılabilir.117) (5. birisi artıyor di÷eri ise azalıyor. yük gerilimi sıfırdır.42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. De÷iúim aralı÷ı süresince. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir.

Gölgeli alan kayıp alandır.127) ùekil 5. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak. ùekil 5. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır.43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5.126) Net sonuç. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5. Bunun net azalması 5. Bu.129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir. akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur. Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5. Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor . devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır.

4 V 0. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. ÖRNEK 5. Bu kısımda. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır. ÇÖZÜM (a) (20)(0.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir. gerçek yük gerilimi sadece 97.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir.130) . Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir.durumunda oluúur. Yüksek verim bakımından. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar. Bu. bu direncin etkisi incelenmektedir.6 V Bu yüzden. Ani gerilim eúitli÷i 5.. 5 5.130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5.. (b) çıkıú gerilimi. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak. yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine. bu duruma da uygulanır.129 eúitli÷i.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde.6 V’tur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma. ùekil 5.4 = 97.7 7. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince. 5. VL = 100 − 2.

44 Ortalama de÷erler kullanılarak.ùekil 5. 5.131) Burada da yine. indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi. bu durumda.7 − (10)(0.10 Vs.35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5.2 V Motor hızı = E 90.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür.1 K . Motor hız sabiti. K=1.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5. motor hızını bulunuz. ÖRNEK 5.35) = 90. Motor ortalama torkunun.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır. Direncin VR gerilimi. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır.19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır. Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93.

45’de gösterilmiútir.. ia>0 iken.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Üç kaynak. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir. yarım dalga do÷rultucu úekil 5.5 5. t3 zamanında. üç fazlı. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir. Aynı anda. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır. ùekil 5. Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı.. kontrollu ve kontrolsüz olarak.134) (5. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir.133) . çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir.. dengeli. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir. Bu tek akım. 5 8. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi.. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır. ùekil 5.8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır. van>vbn ve van>vcn. Böylece daha büyük çıkıú gücü için. çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler. diyot gerilimlerinin sonucu (5. Bu çok fazlı do÷rultucular.46 ’da.8 Temel bir üç fazlı.45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir.

üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir. Sonuç olarak yük gerilimi.135) (5. Bu úekil 5.47 ’de görülmektedir. Her bir diyot akımı.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür. yük geriliminin integrali ile bulunur. 120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda. Böylece. ùekil 5. yük akımına eúittir. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. . kaynak geriliminin her periyodu süresince. t1 ve t2 .46’da da görülmektedir.136) ile verilir ve çünkü bu anda van.137) burada. B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır. Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır. Bu kısımlar. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir. Akımlar úekil 5.v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir. Böylece. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi.

Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.5 (Vm ) = 2π R (5.140) ortalama yük akımı 5.ùekil 5. .142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.138) 5.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5.141) I ort (3)(3) 0.5 (Vm ) = 0.139) π 6ω (5.137 eúitli÷inin çözümü 5.827 Vm 2π (5.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.

20 ùekil 5. çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır. Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır.48’de görüldü÷ü gibi olur. Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır.143) ùayet yük. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı . bir dört telli. Yük 25 Ω’luk dirençtir. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz.48 ÖRNEK 5. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur. 480 V RMS. ùekil 5. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir. Akımlar úekil 5.Im = Vm R (5.

1 V c) Tepe yük akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi. Örnek 5. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.414 )( 480) = 391.68 A f) Ters diyot tepe gerilimi.20 ile aynı: 391.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır.32 A 3 ÖRNEK 5.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15.21 Örnek 5.20 ile aynı: 324.9 ) = 324.96 A .20 deki yüke.827 )(391. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1.68 A R 25 Vort 324. Örnek 5.9 V b) Ortalama yük gerilimi.9 V 1.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391. g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0.827 Vm = ( 0. yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir.9 = = 15.1 = = 12. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678.

2221 251.22 Bu örnek için.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A.8 V g) Diyot ortalama akımı.96 Amperdir.20 ile aynı: 678.20’deki verileri kullanınız. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0. .21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki. Örnek 5. Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. ùekil 5. En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi. 5 8. = = 0.221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi.49’daki grafik. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0. bu durumda A fazındaki SCR. ortalamanın % 2.20 ile aynı: 4. Örnek 5.20 ve 5. Örnek 5. Böylece tepe dalgacık. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir. reaktansı. ÖRNEK 5.2 DC kısım veya ortalama akım 12.20 ile aynı: 12. ùayet α <30 ise. ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır.5’u olmaktadır. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz.96 A e) Tepe diyot akımı. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder. ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte. tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar.9 ) . direncin 10 katı yapmaktır. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. Ortalama akım.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur.207 )(391.32 A Örnek 5.8 ùekil 5. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır. Örnek 5. Kabul edilebilir bir seçim.207 Vm de÷erini verir.20 ile aynı: 12.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0.. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır.. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5.d) Ortalama yük akımı.. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0.

t1 = [(π6 ) + α ] ω (5.Buradada yine. Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5. 5.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur.143 eúitlikten farklı olarak.148) Vort = 0.145 ve 5.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile.146 eúitlikleri. . Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5.146) 5. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur .145) t2 = ( 56π ) + α ω (5.147) (5. 5. cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir.144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir.

68 A R 25 . omik yük. yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.9 = = 15.49 ÖRNEK 5.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.20’de.9 )(cos 25° ) = 293.23 Örnek 5.732 Vort = 0.9 V 1.827 Vm cos α = ( 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Gecikme açısı 25° dir.ùekil 5.414)( 480 ) = 391.827 )(391.

8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293.t2 arası yük gerilimi sıfırdır. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir.75 = = 3. ùekil 5.92 A 3 3 ùayet α. t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir.68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.414) = 678. ùekil 5. fakat t4 .150) burada. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15. Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5. t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5. Ortalama yük gerilimi.50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir.7 = = 11.151) . Bu son aralık süresince.

5 sin α ) © 2π ¹ 5. (5. α<30° için.24 5. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden.314)(391.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun. yük gerilimi daima pozitiftir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0.866 cos 80° − 0.314Vm = (0. = = 4.23 örne÷inde.414) = 678. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir.3 V b) 5. gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir.5 sin 80° = 0. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391. α>30° için durum .866 cos α − 0.3 = = = 14.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4. omik durumla aynıdır. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur.152 nolu eúitlik. α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.9)(sin 110° ) = 368.152) ÖRNEK 5. Ve ortalama gerilim. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir.92 = = 1.9) = 123.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14.73 A R R 25 Vort 1231 .64 A 3 3 Bundan sonraki durum.9 sin(30° + 80°) 368.

ÖRNEK 5. Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.51 Sonuç. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır.de÷iúir.154) ùekil 5. Bundan önceki sınırlama.51’de gösterilmiútir. FWD diyotu yoktur. Formüldeki sayısal de÷erden baúka. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir.5 º Vort = « »Vm cos α = 0.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. . omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı. 3 fazlı kaynak. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir.153) ª (3)(3) 0. Bu durum α=60° için úekil 5.25 480 V. yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur. dört telli.

ortalama yük gerilimi. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç. ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir. α’nın daha büyük de÷erleri için. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD. 30°<α<150° için 5. α<30° için. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur.827 Vm cos α = ( 0.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208.154 eúitli÷i uygulanır.78 A 3 3 Son durum.827 )(391.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8.9 )(cos 50° ) = 208.414) = 678.3 = = 8.33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. omik yüklü durumla aynıdır. Vm tepe yük gerilimidir.152 ile verilir. her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir.9 V b) Vort = 0. Vm =391. α=75° durumu úekil 5. FWD’nin etkisi yoktur ve 5.33 A R 25 d) I ort = Vort 208.33 = = 2.3 = = 8.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için. A fazı için bir SCR.52 de görülmektedir.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir. .

52(b) .52(a) ùekil 5.ùekil 5.

çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi..3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir.53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir. ùekil 5..54 de gösterildi÷i gibidir. Buna ek olarak köprü devre. Yük gerilimi úekil 5. Yük gerilimi. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir. Bundan dolayı úekil 5.8 YO öR RU 8. Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır. Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır.53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır. Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir. Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir. .5 5.

Diyot 2. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir. v1.ùekil 5.54 t3 zamanında. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir. 5. Diyot 1 ve 6 iletimdedir. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir. Bu anda. vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir. v ab − v1 + v 2 = 0 (5.156 eúitliklerinde. diyot 1. v2 ve v3. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile).155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir.155 ve 5.156) . v ac − v1 + v 3 = 0 (5.3. Bu anda.

Burada da yine. 5 kesime ve 6 iletime gider. yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur.55’de t = t2 de oluúur.55 deki grafik 0. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. øletim paterni. ùekil 5. úekil 5. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır. Bu de÷iúim.55 ùayet yük indüktifse. diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. Diyot 3 ters polarlanmıútır. Bir aralık süresince. ùekil 5. bu aralı÷ın sonunda. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme. böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir. Gerekli indüktans .

955Vm = ( 0.157 dir: i a = i1 − i4 (5. . Bu gösterimde. © 2π ¹ (5.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur. ÖRNEK 5. diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için. Ortalama yük gerilimi.21 A R 100 = 2.26 3 fazlı.büyük de÷ildir. diyot 1 gibi. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. 60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6. ia faz akımı için. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak. 460 V. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0. Üç faz akımının grafi÷i.158) (5. bu eúitlik 5.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0. Yük 100 Ω luk dirençtir. Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır.157) ia grafi÷i.955Vm. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur.

e) Ortalama yük gücü.212 A Böylece.956 I m = (0.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169. ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır.7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1.5) = 6. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0.5 Ω 6 1.5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD .5MH R 4 6 2. Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169.956) 2 (6.

PROBE‬‬ ‫‪.‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.MODEL DMOD D(IS=2.TRAN 10US 25MS 16.667MS 10US‬‬ ‫‪.END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.

Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim.. α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5. 5.. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. Bu. yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur.‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5. anlık yük gerilimi pozitiftir.158 eúitli÷ine benzer. . faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir. α<60° için.8 8. SCR nin iletimi.4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar. yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir.56 da gösterilmiútir. diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. sınırlar hariç tutuldu÷unda. Her eleman. Her eleman. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir.

56(a) ùekil 5.ùekil 5.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler. SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men. dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez. ùayet yük indüktif ise.955Vm cosα © 2π ¹ (5.160) (5. ÖRNEK 5. ùekil 5.161) ortalama yük akımı.27 . Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler.56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.

FWD yoksa.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.955 Vm cos α = ( 0..8 α. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ùekil 5. . 60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında.161 eúitli÷inden. α α> >6 60 0° ° 5. 5.955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4.46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4. Gecikme açısı 45° dir.26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.161 eúitli÷i hala uygulanabilir.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8.39 = = 1. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. 5.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V..39 A = I RMS R 100 I ort 4..Örnek 5. Vort = 0.

bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur. çünkü bu. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak). FWD’siz durum için.164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5. anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5.ùekil 5.8 8..163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir. ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır.57 Ortalama yük gerilimi.6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5. SCR ortalama akımı 5. øntegralin üst sınırı π dir..162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5.164) .

faz akımının her dalgası.167) (5.166) 5.2α) aralı÷ında iletimdedir. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir.5 = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz.ùayet α>60° ve FWD varsa. a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı . ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı. aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir. RMS de÷eri 5.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5.5 (5.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0. Böylece SCR. Bu. çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur. Ortalama SCR akımı 5.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5. RMS de÷eri 5. α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur. AC faz akımı. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır. Bir FWD kullanılmıútır. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir. Benzer iki negatif parça vardır.816 I L (5. (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur.165) (5.

5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur. Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5.4 V © π¹ IL = VL = 18. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir.414 )( 460 )[1 + cos( 75. § 3· VL = ¨ ¸ (1.2° de maksimum sonucu verir.167 eúitli÷i ile belirlenir. yük akımı 60 amperde sabittir. 5.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için.164 eúitli÷inden. Vm = (1. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur.414 )( 460 )( 0.955) cos α α = 15. Bir irdeleme iúlemi. e) α=15° ve indüktif yükte.161 eúitli÷inden 600 = (1. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir.2 + 60 )] = 180.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1. 5. 5.0° VL = 100 V için.414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87.0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur.414)(460) = 650.04 A RL . α=75. α’nın bu de÷eri için.

iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1. oluúmaz. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden. bu durumda. ùekil 5.58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise. 5 5. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir.7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. Bu kısım 5.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir. ùekil 5. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir. .58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır. iL úekil 5.57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir.8 8. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. Bu durumda. Fakat α’nın de÷eri artarken.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir. Grafikte. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için. Gösterilen úartlar için. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir.§ 75..59(a) daki grafikler.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18.. E daha büyüktür. E daha az olmasıdır. indüktör akımı süreksizdir. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir.04) = 4. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse.

belirlenmesi gerekir. vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.171 eúitli÷inin çözümü α için 10.171) ùekil 5.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5. (5.59(a) .08° lik bir de÷er verir. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5. Grafikte. ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu.170 de gösterilmiútir. ùekil 5. analizin temelidir. iki durum arasındaki sınır. Bu iliúki 5.α’nın de÷erinin.60 daki devre ve grafik.

ùekil 5.59(b) .

172) .60 α > 10.08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.ùekil 5.

çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir.174) ùayet 5.179) 5. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu. iL’nin sıfır oldu÷u zaman . t1 den T/6 daha sonradır.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.0931 tan α (5. α < 10. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5. 5.177 ve 5.178) 5. bu durumda 5. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.iL’nin de÷eri úekil 5.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır. t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır.172 eúitli÷i 5.08° durumu için.83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir.

Sürekli yük akımı zorunludur. 5.59(b) deki grafikte. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5.178 ve 5. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5. Sonuç 5.185 eúitli÷inde. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir. Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir.161 eúitli÷inden. ÖRNEK 5. 5.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir. ÇÖZÜM (a) 5. 60 Hz’dir.178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5. Kaynak 240V RMS.úekil 5.29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir. 5. ùekil 5.183) 5.181) (5.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir.182) burada θ = ωt3 . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı. VL=100 V için: .182’nin birleútirilmesinin sonucu. 5.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri.180) iL’nin ortalama de÷eri. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.185) 5.

61 deki grafikler. 5 8.8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde.177 eúitli÷i uygulanır..00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339.8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. 5.24° = 0.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır. Bu kısımda.0° = 1. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72. Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. ùekil 5. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir. . VL=100 V için: ½ § (3)(339.257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22. ço÷unlukla.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.. IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir. üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür.

A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir. Genel durum için.190) S / faz = VRMS I RMS . her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir.61 ùekil 5. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise.ùekil 5.188) (5. Faz baúına ortalama güç.186) (5.8165 I L VRMS = Vm 6 (5.61 deki grafikte. A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır.189) (5. faz baúına temelinde yapılabilir. Güç faktörü analizi. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0.

úekil 5. α > 60° için. ùekil 5. RMS de÷er 5.193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir.62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır.192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5.189 eúitli÷i ile aynıdır. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5. FWD’li durum için. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz. ani yük gerilimi negatif olamaz.57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir. bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5.194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5. Bu akım.61 ve 5. A hat akımı.195) .62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 . FWD varken.191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından. 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur. FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5.

8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ .ùekil 5.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1. (c) VL=200 V için güç faktörü.62 ÖRNEK 5.24° VL=200 V için. (b) VL=600 V için güç faktörü. 5. VS=480 V fazlararası. ÇÖZÜM (a) VL=600 V için. Bir FWD kullanılmıútır.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678.414) = 678. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte.8) cos α ©π ¹ α = 22.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678. 5. f=60 Hz ve RL=10 Ω.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.

Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur.196) (5. Üçüncü harmonik akımının katları.. ùekil 5. burada n bir tek tam sayıdır.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133.336 5 5.884 ©π ¹ (c) α = 73.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir..62 deki grafik úekil 5. Katsayılar 5. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa.75° (b) α = 22. α > 60° de÷erleri için.196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi.24° için. 5.63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir.75° için.5 º § 2. hat akımının grafi÷i úekil 5. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.α = 73.9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler.24° = 0. AC hat akımları farklı biçim alır.8 8. ùekil 5.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir . FWD varken. 5 = 0. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır. 5.197) 5.

940 Ω 71.199) ùekil 5. An katsayıları 5.25 A 280.64 ÖRNEK 5.31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. Bu dalga biçimi için.414) cos 30° = 280. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.7 280.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir.7 = 3.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır. ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1.fonksiyonu olmaktadır.198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5.25 RL = . 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı.

Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir.09 A 3.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8. VLort RL = 94. çok fazlı do÷rultucularda.199 eúitli÷inden.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24.8 Büyük. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20. . sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24.93 = 24. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir.(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5.197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71. úekil 5. 5. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71. ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir..93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5. øki köprünün giriúleri.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78.. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır. Bu kısmın sınırlı amacı için.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15.71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir. Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır.

66 da dalga biçimlerinin incelenmesi.65 ùekil 5. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır. Bu yüzden. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür. transformotorlar. 12. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir. Bu.65 de. ùekil 5. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır. Bu gerçek úekil 5.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir. Sadece 12.. ùekil 5.65 de.ùekil 5. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. Yüksek frekanslı olmanın yanında. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. . 24. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir. dir. primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır.577 katı kadarını. derece harmonik 6. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler. Her transformotorun primer tarafında.

iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. Transformotor 1. ùekil 5. yıldız-üçgen ba÷lanmıútır. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir. Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder. i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. ùekil 5. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. . Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler. dönüútürme oranı. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır. Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir. Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında.66 da. Transformotorların sekonder tarafında. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir.

200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.201) .66 5.ùekil 5.

dir ki genli÷i. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır. güç faktöründe bir iyileúme demektir.203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i.204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. (e) AC sisteme göre güç faktörü.202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. (b) yük gücü.65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V . Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5. Bu azalma. ÖRNEK 5. Kaynak 240 V RMS. 60 Hz’dir. ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1. (d) hat akımının RMS de÷eri. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu.Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda.32 ùekil 5.

integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.(b) I L = VL 648 = = 129.6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12..577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0.12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? . 5 I RMS = 1.577) 2 + (0.155) 2 + (1. Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.577 I L = (1.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir.1 Bir do÷rultucu nedir? 5.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.4 A (e) S = (1.577)(129.732)(240)(204.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5.988 S 84980 5 5.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.6) = 204. (d) RMS hat akımı úekil 5.5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5.98 A dir.197 eúitli÷inden: § (4)(129. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan.

(c) RMS yük akımı.22 Harmonik faktörü nedir? 5.2 ùekil 5. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı.5.3 a) ùekil 5. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz.1 ùekil 5.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5.67 de. (b) ortalama yük akımı. (d) ortalama yük gücü.67 5.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. ùekil 5.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5.2(a) daki devrede. VS 240 V RMS. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü. 5.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.4 ùekil 5. (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz.28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5. b) Ortalama yük akımını bulunuz.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5.21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5.1 H dir.20 Giriú güç faktörü nedir? 5. VS sinüsoidal 240 V RMS. VS 240 V RMS.2(a) daki devrede.23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5.1 5.5(a) daki gibi bir devrede. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5.. . 60 Hz ve R 40 Ω dur.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5.

60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü. (b) SCR ortalama akım oranı. Yük indüktansı büyüktür.5 ùekil 5. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir.8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı . α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir.9 daki gibi bir devrede. (b) tepe SCR akımı.6 daki devre 240 V RMS. (f) tepe diyot ters gerilimi. (d) tepe diyot ters gerilimi. (b) yük direnci. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de. 5. Gereken yük gücü 6 kW’tır. 5. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. Kaynak 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. (b) tepe yük akımı. (c) SCR akım ve gerilim oranları. kaynak sinüsoidal 240 V RMS. 5.(e) ortalama diyot akımı. Yük gücü 1. 5. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır. (c) SCR gerilim oranı. (c) ortalama diyot akımı. (c) SCR ortalama akım oranı. 5. (e) SCR tepe ters gerilimi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı.6 ùekil 5. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü.8 ùekil 5. (d) SCR tepe akımı. 60 Hz dir. 60 Hz dir. (c) ters tepe SCR gerilimi. yük 230 V RMS.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. 460 V RMS. øndüktans büyüktür.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS. (b) ilgili R de÷eri.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir. 5.11 ùekil 5.9 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır.11 daki devrede. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır.7 ùekil 5.

RL=10 Ω ve α = 50° . Kaynak 120 V RMS. DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° . 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir. 5. kaynak gerilimi 480 V RMS. Bir FWD kullanılmıútır.17 Problem 5. VS =460 V RMS.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı.18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. 60 Hz. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir.19 Problem 5. 5.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız.16 ùekil 5. Problemi tekrar çözünüz. VS sinüsoidal 460 V RMS.14 de.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir. VS =230 V RMS. 60 Hz. α = 40° .21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir. 60 Hz ve α = 75° . AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz. kaynak 460 V RMS.21 deki devrede. 5.13 deki devrede. 300 .31 deki devrede. α = 100° .16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. 5. 5.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır. 5. Problemi tekrar çözünüz. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı.13 ùekil 5. 5. α = 36° . 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω. 5. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur. 60 Hz. yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir.18 de.22 ùekil 5. AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. 5.15 Problem 5.12 ùekil 5. RL=15 Ω ve VS =460 V RMS.

26 ùekil 5. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.25 ùekil 5.37 deki devrede.24 ùekil 5.31 deki gibi bir devrede. kaynak gerilimi 240 V RMS. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri. Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi.27’yi 460 V RMS. øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. 5. Kaçak indüktans 4 mH dir. VS=240 V RMS.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.28 Problem 5.5 ile tekrar ediniz.31 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi. Kaçak indüktans 5 mH’dir. 5. 60 Hz. α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır. 5. Her durum için. toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. 5.23 Problem 5.27 ùekil 5. 60 Hz. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı. 5. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı . 5. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1.V’luk bir çıkıú gerilimi için. 60 Hz ve N1 / N 2 = 3. RL=10 Ω ve α = 75° .27 de. (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS. 5.22 de. primer sargının direnci 0. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür.023 Ω dur. L’nin de÷eri büyüktür.41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L.5 . Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz. kaynak 240 V RMS. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir. 5. indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i.30 ùekil 5. R=10 Ω ve α = 40° .29 problem 5.

60 Hz.31 Problem 5.45 deki devrede. VS=460 V RMS.53 de. VS=460 V RMS.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir.34 ùekil 5. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. R=20 Ω.37 ùekil 5. 5.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz.36 ùekil 5.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi. R=20 Ω. 5. 5. Kaynak ve yük problem 5. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır.53 deki devrede. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir.30 daki ile aynıdır. Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. α = 50° ve yük rezistiftir. Yük indüktansı yoktur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi. 60 Hz. kaynak 460 V RMS. VS=230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı. 60 Hz ve R=25 Ω. 5. 5.56(a) da. R=20 Ω.45 deki devrede. α = 70° .32 ùekil 5.33 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. kaynak 460 V RMS. 5. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. 5.35 ùekil 5. . α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır. 60 Hz. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.

yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz. VS=230 V RMS.43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır.47 ùekil 5. 60 Hz dir.58 de.37 de. 5.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler. Bir FWD kullanılmıútır. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir. AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz. 60 Hz. 5. 5.58 de. VS= α = 75° . Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir.48 Problem 5.5. Kaynak gerilimi. Yük gücü 4.5 kW ile 1.45 Problem 5. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz.2 kW arasında ayarlanabilmektedir.56(a) da.42 Problem 5. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. (Bu problemin amacı için. 230 V RMS. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. . 20 A’lik yük akımı.40 ùekil 5. úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir. Güç faktörünü bulunuz.47 de. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir. bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° .39 ùekil 5. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. 5. 5.44 Problem 5.38 Problem 5. 460 V RMS. AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri.41 ùekil 5.) 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri. α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz. AC kaynak 480V RMS fazlararası.40 da. 5. 5.43 de.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. RL=20 Ω ve P=15 kW. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir. 5. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı. 5. R=10 Ω. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir.43 de.

707e » ile 28 .1 ùekil 5. 100 volt. SCR’ler ideal varsayılacaktır.b deki gibidir.68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü. Yükün omik kısmı R=10 Ω dur. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0. Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5. Yükten geçen ortalama akım 16.70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt.2 ùekil 5.21.. f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5.69 daki devreden geçen akım.b deki gibidir. f=50 Hz dir. 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir.69 5. DC kaynak gerilimi. 5 5. do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2. R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α . Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2.21.3 ùekil 5.68 deki devrede.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5.

soruyu úekil 2.4 5.70 5. .ùekil 5.3.21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.

kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır.1 de görüldü÷ü gibi.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir.. ùekil 6. Birkaç istisna dıúında. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır.6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün. (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır.1 6 6. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. Birincisi. Bu anahtar. ùekil 6. tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir. tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir. Genel olarak. . úekil 6. bir AC anahtar kullanılır. Yük tepkisinin zaman sabiti. øki adet uygulama yeri olarak. temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. Böylece.

Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur. Omik yük durumunda ortalama güç 6.3.ùekil 6. yükün ortalama gücü sadece sonlu . Bu iúlem. yükün ortalama gücünü kontrol eder. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6. ùekil 6. yükün ortalama gücü de÷iúebilir. anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır. bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir..2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir.3 6 6. ùekil 6.1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. Motor hız kontrol metodu.2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır. øletim paterninin tekrarlandı÷ı.2 de. Kalan (n-k) dalga süresince. ùekil 6.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir. iletim zamanının. toplam dalga zamanına oranı.

5 A 1. yükteki en küçük de÷iúim.kademelerde de÷iúir. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir. Kaynak. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir. k = (0. RL=5.29 Ω. (c) P=2000 W için. Böyle bir sistem. Port = ( 230 )( 43. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir. .5 A tepe de÷er 5. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır.1 Omik bir yük. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı. tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır. Anahtar. 230 V RMS.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman.5 = 43. ÖRNEK 6.5) = 10000 W.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1.29 I LRMS = 61. 60 Hz dir.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için.5 sn dir. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için.414) = 61. Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir. Bu kontrol metodunun bir avantajı. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır. Kapalı bir döngü sistemi. 2000 k = = 0. di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir.

bölümde verilen faz kontrol açısıdır.5) 6.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir. úekil 5.. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır.3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.1 deki temel devre. Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda.6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler.3 deki grafikler. omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6. 5 (6.3) Yük gücü 6.2) Bu. Bununla birlikte.37 eúitli÷i ile aynıdır. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5.6) Bu tanımın.7) Sonuç güç faktörü.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6.6 6. 6. 6. 6. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır.4) Yük geriliminin RMS de÷eri.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 .5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. Bu eúitliklerin birkaçı 6. Bu eúitlik.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6. α açısıdır ve 6. anahtar akımı sıfır olur.4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır. α = ωt1 (6. Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. çünkü yük . IL nin RMS de÷eri için 6. Tanıma göre güç faktörü 6.3 ve 6. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur. Buradaki farklılık.5 2 (6. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.4 eúitliklerinin incelenmesi.5 (6.2 eúitli÷i ile verilir. 5. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı. ùekil 6. Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur.3 ve 6. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır.

Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur. I L RM S ª 32.7 eúitli÷inden. 0.9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır. Yük omik oldu÷undan dolayı. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir.2 ùekil 6. α’nın çok küçük bir de÷eri için. Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22. Aynı tıkama kapasitesi.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6. Bundan dolayı. kaynak geriliminin tepe de÷eridir. anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir.omiktir. Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir.3 eúitli÷inden. kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir. tabiki. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1.53A R 20 0 .48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır. anahtar 460 V RMS.414 ) = = 32.3 = 0. iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur. α >90° de÷eri için. Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir.1 deki devrede. (d) 6.5 (b) 6. 60 Hz lik bir kaynaktan. ÖRNEK 6. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa.

6$ ª 33.94 º ª § α · § sin 2α · º 14. I L RMS = (c) P=5000 W için.6 $ ) = 8. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.36 A 10 2000 = 14.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339.4 = = 33. I L RMS = P=2000 W için.4 V Im = Vm 339.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.414 ) = 339. 6.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51. ª 33.(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6.5 α = 51.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir.3 eúitli÷i kullanılarak.590 . 6.94 A RL 10 5000 = 22.36 = « 0.5 = 0.3 eúitli÷i kullanılarak.14 = « 0.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1. 0 .94 º ª § α · § sin 2α · º 22.14 A 10 (b) P=5000 W için.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım. Bazı durumlar için bu yeterli olabilir. 5.0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.5 α = 104.

Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır.8 ve 6. Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.10) (6. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir. Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur.4 deki grafik.12) (6. Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir.6 6.. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6.13) (6.9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6.11) (6.3 deki akımın dalga biçimi. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir. ÖRNEK 6.8) (6. ve 5. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir.4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6.4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: .

4124)) + (sin 2(1.ùekil 6.14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1.10 ve 6.77 A ¹ .4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1. 5 = 25.4 eúitli÷i kullanılarak. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1.4124 rad = 80. α bulunabilir: α =1.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1. A § 46.4 RL = 460 2 = 14.1 ¹ 0.4124)]} = 11.12 ve 6.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile.4124)) − 1 = −14.26 A 6.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.9° (b) 6.4124)) = 27.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 .1 Ω 15000 P=9000 W ile 6.

5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının.17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5.5 øndüktif bir yük için..23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1.4124)]} = 4. úekil 6.5(a) da ve ilgili grafikler 6.14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1.§ 46. Bu.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1. yükün indüktansından . ùekil 6.16 A ¹ § 46.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1.59 A § 46.4124)]} = −4. úekil 6.46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12.5(b) de gösterilmiútir.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1. Devre.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.4124)]} = −3.

14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6. akım 6. akımın RMS de÷eri 6.17) Z = R + jωL = tan θ (6.20) øntegral iúleminin sonucu.14) 6. β bir kere bulunduktan sonra. bölümde bahsedilmiútir. . burada α ω β t2 = ω t1 = (6.kaynaklanmaktadır. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir.16) (6. t = α / ω da baúlanarak. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir. Bu. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir. ùekil 6.14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6. 6.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir. Sonuç 6.21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0. sadece úekil 6. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir.15) (6.14 eúitli÷i.5 ( ) (6. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman. 5 (6. Yük akımı için. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir.22 eúitli÷inde verilmiútir.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir.19) e 6.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

α<60º için. α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır.ùekil 6. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir..1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6.12 6 7.11 ùekil 6..7 Omik bir yükle. 3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır. .11(a) daki gibidir. Aúa÷ıdaki eúitlikler. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir. dalga úekilleri úekil 6.

40 eúitlikleri ile ifade edilir.30) (6. 6.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0. A fazının iletiminde bir boúluk vardır. øletim B fazından C fazına anahtarlanırken.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6.36) I LRMS = I m 1 (π − 1.38.75 sin 2α ) 2π (6.36 eúitli÷inde yerine konulup.34) (6. 6. yeni sınırlardaki integralleri ile 6.11(b) deki gibidir.ia = 0 0 <θ <α (6. 5 (6.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0. sütundaki 6 eúitli÷in. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir. Anahtarın kapı terminalinin. Akım iliúkileri.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir. dalga úekilleri úekil 6.37) 60º<α<90º için.5α + 0.11(c) deki gibidir. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri.32) (6. 6.41) 90º<α<150º için.36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur.39 ve 6. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir. dalga úekilleri úekil 6. sonuç 6.39) (6. ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6. .33) (6.38) (6.

ùayet.42) (6.07 A . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0. 3 kW lık yük gücü için.5 = 18.5 = 7.24 A 6.5 = 12.78 A den biraz azdır.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır. 6. 460 V RMS.67° veya 0.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6.8145 rad olarak hesaplanır.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. tepe akımı 18.78 A α < 30° oldu÷u sürece. her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir. 9 kW ile 3 kW arasında.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır. (b) 9 kW lık yük gücü için.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla.37 eúitli÷i kullanılarak. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi. α’nın de÷eri.46) ÖRNEK 6.43) (6. α > 30° ise. bir irdeleme iúlemi ile 46.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin.44) (6. 6. Yük gücünün.

Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir. kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir.5( 0.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6.8145)) = 0.46 eúitliklerini. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir. Eúitlikte parantez içindeki boúluk. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır.8145) + 0.8145 rad için.8 deki..2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü. 6.48) ÖRNEK 6. 6 6..8° veya 1.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı.9 Örnek 6. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6.6.585) + 0.5 sin ¨ 2(1. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz.47) 6.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm. 6.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6.11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir. Pratikte. 6.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1.41 veya 6.46 ve 6.37.37 ve 6.414=650 V dan az olmaması gerekir. α = 90.922 2π P=3 kW ve α=1. 6.585 rad için 6.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1. Akımlar artık kolaylıkla . (d) Anahtarın gerilim oranının. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır. (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.75 sin 2( 0.8 Yük indüktansı ile úekil 6. Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6.585 rad sonucunu verir.7 7..48 eúitli÷i elde edilir.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0.

Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir. Bu úekilde. Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır. Yük indüktif oldu÷undan. Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6.13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir. 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. ùekil 6. her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir.hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır. Büyük yükler için. güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir . Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir. Bunun anlamı. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir. . ùekil 6.

13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.04594407 IC=0 L2 5 20 0.14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.04594407 IC=1.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7. øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir. ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE .018 L3 6 20 0.77778M 0 2U UIC * .14 de görülmektedir. ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.10 ùekil 6.END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27.4444U 2. Devre úekil 6.ÖRNEK 6.0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0.PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * . Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4.6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2.TRAN 69.MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * .000 DEG C .PHASE CONTROL .018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .04594407 IC=-1. ùekil 6.

292E-03 2.406E+00 1.400E-10 -1.847E-01 8.385E+00 -1.467E-10 -1.370E-10 -1.077E+00 -1.205E+00 -1.944E-03 2.348E+00 1.806E-03 1.375E+00 -1.042E-03 1.305E+00 1.446E+00 1.500E-03 2.073E+00 -1.398E+00 -1.018E+00 8.083E-04 2.318E+00 1.457E+00 -1.944E-04 7.722E-04 1.492E-10 -1.569E-03 2.475E-10 -1.348E+00 -1.500E-10 -1.861E-04 5.495E-10 -1.423E+00 1.778E-04 3.461E+00 1.839E-01 4.398E+00 1.279E-10 -1.073E+00 -1.438E+00 1.433E+00 1.500E-10 -1.236E+00 -1.113E+00 -1.198E+00 1.160E+00 1.361E+00 1.414E-10 -1.335E+00 1.181E-03 1.112E+00 1.500E-10 -1.448E-01 5.438E-10 -1.014E-03 2.TIME 0.318E-10 -1.495E-10 -1.482E-10 -1.667E-03 1.417E+00 1.472E-04 4.000E+00 6.417E+00 -1.433E+00 -1.406E+00 -1.114E-01 9.284E+00 1.5 I RMS Yukarıda.708E-03 2.597E-03 1.375E+00 1.246E+00 -1.436E-01 2.028E-04 9.065E+00 -1.639E-03 2.875E-03 1.157E+00 -1.498E-10 -1. tk her aralı÷ın .346E-01 1.487E-10 -1.385E+00 1.272E+00 1.017E+00 I(V2) -1.113E+00 1.446E+00 -1.487E-10 -1.318E+00 -1.556E-04 6.657E-01 1.475E-10 -1.157E+00 1.427E-10 -1.112E+00 -1.066E+00 -1.054E+00 1.467E-10 -1.335E+00 -1.944E-01 7.190E-01 3.361E-03 2.167E-04 4.545E-01 6.066E+00 1.431E-03 2.700E-01 6.462E+00 -1.305E+00 -1.389E-03 1.455E+00 -1.498E-10 -1.209E-01 5.083E-03 2.492E-10 -1.457E+00 1.458E-03 1.333E-04 9.386E-10 -1.153E-03 2.778E-03 I(V1) 5. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.361E+00 -1.222E-03 2.299E-10 -1.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.438E+00 -1.080E-02 -1.482E-10 -1.736E-03 1.459E-10 -1.236E+00 1.111E-03 1.250E-04 6.205E+00 1.354E-10 -1.384E-01 1.639E-04 8.054E+00 -1.462E+00 1.389E-04 2.461E+00 -1.455E+00 1.066E+00 -1.460E+00 1.449E-10 -1. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.926E-01 2.528E-03 1.459E-10 -1.944E-05 1.464E-09 1.449E+00 1.272E+00 -1.337E-10 -1.449E+00 -1.077E+00 -1.460E+00 -1.423E+00 -1.160E+00 -1.246E+00 1.038E+00 -1.018E+00 -1.284E+00 -1.319E-03 1.017E+00 I(V3) 1.250E-03 1.198E+00 -1.

ùekil 6. Verilen herhangi bir gerilim için.179 (3)(57.9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. ùekil 6. Verilen bir hızda.9 = 0. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir. Bu örnekte. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir. Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1..7)(1. Grafik. fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31.15 . kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir. bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi. n=60 ve ∆t=138.9 µs.031) 6 6.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir.031) 2 (10) = 31.

Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir. üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır. Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır.16 daki devrede. triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir. ùekil 6. úekil 6. Kontrol sistemi. . Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6. kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir.Motorun gerilimi. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. Bu úekildeki faz gecikme açısı. ùekil 6. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar. kısım 6. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. Buna ra÷men. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir. Motorun tasarımı.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. ùekil 6. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir. motorun tasarımı. Bu durumda. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır.16 ùekil 6. Bununla beraber.5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir. Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur.17 deki grafikler. Tek fazlı motorlar için. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır.

1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6.2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .2 kW arasında güç vermektedir.2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir. úekil 6...17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6. Anahtar olarak triyak kullanılmıútır.5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6.ùekil 6. VS=230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri. Güç.1 6.2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS.4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8. Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.6 Güç faktörü nedir? 6.5 kW ile 1. 6.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. 60 Hz ve RL=5 Ω.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü. 60 Hz. RL=6 Ω. Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. 6. 6.1(b) deki devre.015 H. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6. α = 80° . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı . 60 Hz. VS=460 V RMS. Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.9 ùekil 6. VS=460 V RMS.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı. RL=12 Ω ve α = 45° . RL=10 Ω ve L=0.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz. RL=15 Ω ve L=0.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü. 6. VS=460 V RMS. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü. 60 Hz.2’yi úekil 6. 60 Hz. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır.4 ùekil 6.04 H.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6. RL=5 Ω.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı.5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir.3 Problem 6. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda.8 Problem 6.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır. VS=230 V RMS. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz. 6.6 ùekil 6.

yıldız ba÷lı.11 Dengeli üç fazlı. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri. Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. 6. faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü.10 daki gibi ba÷lanmıútır. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6.10 Dengeli üç fazlı. 6. yıldız ba÷lı.(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü. α = 80° .

1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır. DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7.1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar. Toplam periyod T . Azaltan(Buck).2 Temel azaltan kıyıcı.7 DC . Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir.2 ùekil 7. Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır.. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir.DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu.. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir. ùekil 7. indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır.. ùekil 7. ùayet indüktans küçükse. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından. Bazı manyetik kuplajlı devreler de.. çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7. 7 2. sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır.1 øndüktör ve kapasitör. Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir.

7. Anahtar açık oldu÷u zaman. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi.5 ve 7.2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7.1) (7. úekil 7.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir.3) ùekil 7. 7.2(b)’ de gösterilmiútir. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7.3’te görüldü÷ü gibi.2) (7. devre úekil 7.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı.6) . Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.5) diL V =− C dt L (7. (1−D) olur. úekil 7. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın.4) 0= L diL + VC dt (7. 7. øndüktör akımı. sabit bir e÷imle artar. Analiz amacı için. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.4 eúitli÷i. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı. De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7.

ùekil 7.3 Böylece.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7. Imin sıfıra eúit veya büyüktür. Sondaki bu akım de÷eri. Bu ifadeler 7. .10) (7. indüktör akımının sürekli olması úartıyla. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır. Bundan dolayı.9) (7.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7. indüktör akımı. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince.7) (7.11) (7. operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır.7 ve 7. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır.

Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle.15 eúitli÷i ile verilir. Bu de÷er. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7.13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak.7 7. 7.14) IR’nin de÷eri.. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı.15) I max + I min = 2 (7.13 eúitli÷i ile verilir. 7.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi. bir periyot üzerindeki akım denklemi. 7.18 eúitli÷inde. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7.1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı.14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir.1 ùekil 7.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7. IR = VC R VC R (7.. 7. Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan. 7.19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7.16) 7.2 2.18) 7..13) (7.17) (7.2 2..16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7.19) ÖRNEK 7. 7. . indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir. Bu eúitliklerin kombinasyonu. 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz.3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle. 7.7 ve 7.

4)(0.5 mH ise. E=40 volt ve f=8 kHz dir. D = 25 / 40 = 0.48 A I max = (0. D = 15 / 40 = 0. § I + I min · § 2.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir.625 .000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0.4)(0. ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0. (d) Kaynaktan çekilen güç.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0.0002) º = 2. (a) Gereken D aralı÷ı. (b) Gereken minimum L de÷eri. minimum ve maksimum iL de÷erleri.4 E 30 (b) § (0.4)( 30) « − 2(0.4)( 30) « + 2(0. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L.375 VC=25 volt için.2 Bir azaltan kıyıcı. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır.48 + 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz.(a) D’nin de÷eri.0002) º = 1.4) = 0. østenilen gerilim aralı÷ı.0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0.52 A I min = (0.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0. ayarlı bir dirence. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır. (e) Yükün gücü.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç. (c) L=1. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede.4 = 0. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için.

22 eúitli÷i ile verilir: .4’de.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı. küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir.2 2. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri. Kapasitör akımının grafi÷i. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken. Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık.4’te görülen. úekil 7. ùekil 7.4’te oldu÷u gibi olmalıdır.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir.21) ùekil 7. R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir. ùekil 7. Daha önceden bahsedildi÷i gibi. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu. 7.4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7. sürekli indüktör akımı için. ( I max − I min ) / 2 dir.. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık.. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0. Bu durumda L hesaplanır. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır. periyodik operasyon elde etmek için.

20 volt’luk bir kaynaktan. ª (16. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz. 12 R= 12 = 1.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri.7 eúitli÷inden.6 20 ª ( 0.3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı.0001) º I max − I min = « » = 16. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7. ª ( 20 − 12)(0. Aúa÷ıdakileri bulunuz.33 A. gerilim artıran kıyıcı elde edilir.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.0001)(1. 7 3.0001) º ∆Q = « » = 0.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7.667)(0.33 D= 12 = 0. bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir.∆VC = ÖRNEK 7.0000288 ¼ ¬ (c) 7.000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0..22 eúitli÷inden.23) .44Ω 8.0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7.1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. úekil 7. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans.6)(0. indüktör akımı 7.1 1G GE ER RøøL ùK 7. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.6) = 0.667 A 0...5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse.000208 = = 0.

6 da görülmektedir.5 Aynı zamanda bu aralıkta. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. VC = E 1− D (7. Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7. Anahtarın açılması üzerine.26) . VC’nin E’den büyük olması gerekir. diyot ters polarlanmıútır. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir. øndüktör akımının azalması için. 7. indüktör akımının azalması gerekir.ùekil 7.27) (7. indüktör akımının türevi. ùekil 7.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7. dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için.

(anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir. D arttıkça. Eúitli÷e göre. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı..3 3. Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için.28) . bütün akımlar görülmektedir. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir. çıkıú gerilimi. D birim de÷ere yaklaútıkça.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir. 7 7. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür. VC artar. pratik bir üst sınır olarak önemlidir.29) (7. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde.. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri.7’de iúlemin bir dalga boyundaki. istenildi÷i kadar büyük olabilir. Anahtar’ın.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. Di÷er akımların bulunabilmesi için. 5:1 oranındaki bir artıú. ortalama giriú gücünün. øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir. ùekil 7.Eúitli÷e göre. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur. Bunların yanında. Bu.7 Giriú gücü = (0.

67 = 37.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0.50 − 14.7. L=200 µH ve T=200 µs dir. (d) Ortalama diyot akımı.27 ve 7. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.0002) (c) 7.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir.30) 7. DT = 0. Böylece.3 µs boyunca.267) 2 − 40 (0. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u. 53.267) 2 + 40 (0. diyot akımı. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır. (a) D’nin de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz.0001467) = 22.50 + 14. .733 Anahtar. DT = 200-146. Kapasitör yeteri kadar büyük olup.83 A 2(0.3 µs açıktır.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır.31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.32) ÖRNEK 7. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7.17 A 2(0.4 ùekil 7.31) I max = (7.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7.27 eúitli÷indeki. (c) Imax. (b) 7.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı.0001467) = 22.7 µs kapalı ve Anahtar. 37.31 ve 7.26.17 A ile 7.7=53.67 = 7. 7.733×200=146. (b) Imin.

3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. Sürekli akım durumu için sınır. Çözüm ise.3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler.17 + 7.17 − 0. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır. 7 [31. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden.3· § 37. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir. (e) Kapasitör akımı. Bu. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir.§ 53. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti. ortalama diyot akımı. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir.87 amperlik dalgacık akımı. østenilen durumların bir tanesi.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0.50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10.33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7.34 eúitli÷i bulunur.8 de oldu÷u gibi de÷iúir..33) eúitli÷in çözümü ile 7. bu durumda örnekteki 10. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7. ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür.55(t − 146.31 eúitli÷i kullanılarak.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146. Örnek 7.8 200 § § 1 · 146. 7 3.. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir. daha önceden hesaplanmıú sayılarla. .87A Formülde ikinci integral kısmı. úekil 7. 7. 7. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse.267)(22.

5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0.7 deki kapasitörün akım grafi÷inden.35) (7.4’deki bütün bilgiler kullanılarak.34) ÖRNEK 7.6 Örnek 7.4’deki bilgiler kullanılarak.733)(1 − 0. Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük.4 durumunda. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0.36) ÖRNEK 7. Anahtar kapalı iken.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme..5 øndüktans de÷erinden baúka.§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür. úekil 7.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak.733)2 = 0. 7.5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. . anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür. Örnek 7.0002) º § RT · 2 (0.3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3.35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7. Örnek 7..733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0.. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir.000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7.

Aynı zamanda. kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az.40) .4 4.38) Anahtarın açık durumunda. Anahtar kapalı iken. 7.37 ve 7. indüktör akımı 7..37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7.5 de÷erleri için. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır.41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7.41) (7.39 ve 7.9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir. S açık durumda.39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek. benzer de÷iúimler 7. (7. úekil 7. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur.9 7 7.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır. ùekil 7. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında..

de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir. (Imin+Imax) de÷eri 7.45 ve 7.10 Ortalama giriú gücü 7.5 de÷erleri için.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7.D > 0.38 eúitli÷i kullanılarak.43) ùayet 7.43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.42) ùekil 7.. (Imax-Imin) için 7. Ortalama anahtar akımı 7.46 eúitlikleri bulunur: .44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7. çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7.41 eúitli÷i ile. 7. Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür.42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7.10 da gösterildi÷i gibidir.43 eúitli÷indeki giriú gücü.44) Önceki.4 4. 7 7..

I min = (35)(0. ortalama yük akımı ile aynıdır. T=200 µs ve L=700 µH.42 eúitli÷i kullanılarak. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0.86 + 2.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı. Her dalganın di÷er kısmında.588) = 2.732 ye bölünmesidir. Örnek 7.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.46 eúitlikleri kullanılarak.588) (35)(0.7 ùekil 7. 35 V’luk bir kaynaktan.588)( 200) (0.46) ÖRNEK 7.588 (b) 7. (b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir.86 − 2.588)35 = 4. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7. (d) Ortalama diyot akımı. kapasitör akımı. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir.92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir.94 = 1.45 ve 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri.45) I max = (7.4 deki metottan daha basit bir metot. § I + I max · § 7. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri.588) I max = (c) 7. -2 A sabittir.588)35 = 4.94 üçgen kısım eklenmiú olarak.588)( 200) (0.94 = 7.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı. baúlangıçta +2.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7.94 ve sonda -2.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: . tepe de÷erin 1.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir. Böylece. kapasitör akımı 2.80 + 1. Anahtar kapalı oldu÷u sürede.

ùekil 7. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2. 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse. Imin sıfırdan büyük olması beklenir.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7.4 Sürekli indüktör akımı úartı. dikdörtgen alandan. L bu de÷erden büyüktü. kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur.. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri.4 4. Örnek 7.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2.. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7..7’deki bütün bilgiler kullanılarak. Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7.48) ÖRNEK 7.588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7. 7.7 de.94) 2 º§ 82.63 A 7 4.8 øndüktans de÷erinden baúka. Bu aralık süresince.45 eúitli÷i kullanılarak.4 · ½ ° ° 2 2 § 117.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7.11 I C RMS ­ ª (2. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir.49 eúitli÷i ile verilir: .. böylece minimum akımın.

6) + (0.37 µC C= ∆Q 235.9 Örnek 7.7 deki gibi bazı devre durumları. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda.11 de.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır.49) (7. üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir.37 = = 1177 µF ∆VC 0.7) 2 ∆VC = 0.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında.6 200 − t x t x = 195.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0..08)(200 − 195.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7.80 0.7 ye devam ederek.2 V = 235. Bu durum.08 = t x − 117. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: . kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman. Baúka durumlarda. Bu zaman tx olsun: 5.50) Örnek 7. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir. ÖRNEK 7.2 Bu örnekte. farklı sayısal de÷erlerle.

Bu durum daha sonra kaldırılır. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır.. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için. 7 5.1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile . Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer.13 de gösterilen durumlar..13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla.. Bu zaman süresince. N1=N2 oldu÷undan. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir.. tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda. Genelde. i2 sıfırdır ve diyot.1 1.a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır. Sonra. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar.5 ùekil 7. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur.. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.5 5. ùekil 7.12 Baúlangıç analizinde. Baúlangıç analizinde. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır. Bu bölümde.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7.12 de temel bir devre görülmektedir. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan. Aynı zamanda. Aynı úekilde. VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. ùekil 7. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür. 7 7. ùekil 7. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur.

53) ve .51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7. di2 VC = dt L2 (7.aynıdır.13 Anahtar açıkken. Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir. di1 E = dt L1 (7.52) ùekil 7. Anahtarın kapalılık süresince.

56) (7. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir. Olabilecek metotlardan birinde.59) bulunur.57) (7.1 1.55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7.55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7. Daha önce. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir. Imax-Imin eúitli÷i 7. Di÷er bir seçenek..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu.51-7.54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti.41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır. Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür..60) . standart 220 V RMS. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır.54 eúitliklerinin kullanılması 7. 7 AK 7. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir.58) 7. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir.58 eúitlikleri ile 7. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır. 7. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır.55) Bu gerilim iliúkisi. Çok kullanılan bir uygulama.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7.5 5. Tek farklılık.54) Önceki dört eúitlikte.. i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır. Imin de÷erinin çözümü ile bulunur.57 ve 7. 7.

§ D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0. c) D = 0. Böylece. Kaynak gerilimi 30 V’tur.62) Bu sonuçlar. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır. bunların yanında.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0.55 eúitli÷i kullanılarak. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir. 7. 7.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir. Tepkili versiyon. L1’in de÷eri bulunabilir. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır.25 Ö D = 0. § D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.571 b) 7.7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0. T=100 µs. ÖRNEK 7.25 de .10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör.62 eúitli÷i kullanılarak.6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir.25)2 = 140. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7.61) (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için.

Aynı úekilde.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda.571)(100) = 24.6 ) ¹ D = 0.33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.25)(100 ) = 5. d) D = 0.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir. sarımın gerçek birimleri. ùekil 7. Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa.13 deki e2 gerilimi -40 V tur. dalgacık geriliminin analizi. úekil 7.12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir. úekil 7. 2.25) ¹ © ( 2)(140. N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir..64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7. bu zaman süresince.65) .3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7. 1:1 lik sarım oranı ile. Bu.71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır. 7 5. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır.63) (7. øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır. ùekil 7.. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir. Böylece.· 30 § 30 · § 0.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir..571 ve anahtar açıkken.571 de · 30 § 30 · § 0.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7. e1 aynı de÷erdedir.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. ùekil 7. 7. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7.14.571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir. 1.1 1.571) ¹ © ( 2 )(140. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir.

Kıyıcının frekansı 40 kHz dir.67) (7. azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır.11 2 2 (7.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7.69) Bir tepkili konvertör.55 eúitli÷inden. ∆VC = 0. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa.68) (7.05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7.66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1. § D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0.5 . Gerçek konvertörde. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir.

156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. 7 5.15 de görülen ileri konvertördür. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. Tipik olarak. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0.8 × 10 −6 = = 6. anahtar kapalı iken enerji yüke. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir.. Bu .2 2.5)( 25 × 10 − 6 ) = 20. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından. Bunu yapmak için. f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7. e1 = e2 ′ == 300 V.. 7 7..2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine. Analizde de görülece÷i gibi.c) 7...5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7.025 F 7.5 5. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6.62 eúitli÷inden.8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20.49 ve 7.11 örne÷i.94 × 10 −6 ) = 0. bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır. nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir. bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir.5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7. harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir.68 eúitli÷inden.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır.

iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır.73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7. normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir. üç sargının gerilimleri 7. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın.71) (7. Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7. ùekil 7.72) (7.70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7.75) .74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7. i2 = iL dir. 7.büyük öz indüktans. FWD ve D4 ters polarlandı÷ından.75 eúitli÷inde.74) Böylece.15 Anahtar kapalı iken.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

D<0. K ’nın de÷eri 7.ùekil 7.21 deki grafikler 0.3®1 + « ¾ = 0. 30 V ta çıkıú gerilimi ile.6 7.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0.98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır.48 eúitli÷inden. 7. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0. D>0.5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz.85 eúitli÷inden.281 7.5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir.100 eúitli÷i ile bulunur: .30 7.6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır.281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7. D2’nin de÷eri bulunur: 0.281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0. Süreksiz mod’da. ÖRNEK 7. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0.7 » (2)(0.99 eúitli÷inden. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir.

LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz. Bazen her iki yaklaúım kullanılır. bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır.7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda.. ideal olmayan kuplaj ile. Tasarım amaçları için. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber.1 1. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir. 7 7. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir.00 A 0. Bu modelde. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir.. ùekil 7. dönüútürme oranı 1:1 dir.§ 20 · ª (4)(0. bununla beraber i1 kaçak indüktans. úekil 7.3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7. anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir. Basit olması için. . Genel olarak. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır.. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir.. Bunlardan birinde.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5. 7 7. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir. úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa.1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek..22 Anahtarın kapanması üzerine.1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır. øki sargı. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir. bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir.7 7. Örne÷in. tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı.22 de görülen devre ile modellenir.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır. ødeal durumda..

.LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur. ùekil 7. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir. Sürekli akım durumu için. Anahtar kapandı÷ı zaman. Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir. vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. koruyucunun esas bileúeni. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir.109 eúitli÷ine göre. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir. i1’in azaldı÷ı aralık süresince.22 deki devrede. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir. anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi. de÷iúken bu akımlar úekil 7. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. ùekil 7. CS kapasitörü. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır. 7.23 de görülmektedir. ùayet bu kayıplar aúırı ise. Kıyıcının verimi. Ek olarak. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur.

105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir. . ùekil 7.5 sin ω t (7.101) 0.5 sin ω t (7. vm 7.5 Bu iliúkiler. Sonuç 7.24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0. 7. D2 ileri polarlandı÷ında. ùekil 7.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7. D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0.104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir.24 den. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir. t1’in de÷eri için çözülebilir.101 eúitli÷i úimdi.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak. ùekil 7.

25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur.108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada.106 ve 7. Bu devre úekil 7.t > t1 için devre.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir.112 eúitli÷inde verilmiútir: .106) V 'C = (7.110) ω= 1 ( LC S ) 0. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.5 sin ω (t − t1 ) (7. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir. úekil 7. i1 sıfıra eúitlenerek 7.109) (7.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7.107) ùekil 7.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda.5 (7.5 sin ω (t − t1 ) (7. yeni eleman de÷erleri 7.25(a) da görülmektedir.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7. Sonuç 7.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir. ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.

109 eúitli÷i 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince.5 (7.117) ÖRNEK 7. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir. Anahtar iletime geçti÷i zamanda. .112) 7.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7. Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir. ideal bir transformotor varsaymaktadır.5 (7. T=80 µs. Sargılar.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner. Baúlangıç tasarımı.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur. Maksimum anahtar gerilimi 7. koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7.116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır. koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur. Bu deúarj.5 (7. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur.115) vS ’nin maksimum de÷eri 7. R=75 Ω ve N1/N2=1.113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.114) (7.

05 × 10 −6 ) ] 0.444 (b) 7.444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7.5 sin ω 1= 3. 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.84)¨ ¸ © 0.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.84 A (d) 7.92 = 3. sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.444 · § ¸(0.ÇÖZÜM (a) 7.68 A .101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180.05 ¹ t1 = 3.05 · i1 (t1 ) = 3.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 .102 eúitli÷inden: 0.84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0.92 + 1.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0.103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.9 V © 916 ¹ 7.105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.5 sin ωt1 § 0.62 eúitli÷inden. 5 = 147000 rad/s 7.65 × 10 −6 s (e) 7.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.

14 + 180.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3.58 µs (g) 7.114 ve 7.0 W .05 × 10 ) −6 ] 0.40 V © 0.89 ¹ 0.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2. gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.5 kHz anahtarlama frekansında.89 · V2 = ¨ ¸ (3.40 2 ) 0.9)¨ ¸ © 19.112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79.89 ×10 −6 )(0.93 µs t 2 = 6. Koruyucunun her deúarjından enerji 7.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.05 ¹ 7. Enerji = (0.L' x = (916)(10) = 9. Güç = (0.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.941 t 2 − t1 = 2. 5 = 1.117 eúitli÷i ile bulunabilir.5 = 252.000802 J 12.68 § 0.116 eúitli÷inden: 0.89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.5)(0.76 V § 19.05 · (100 + 79.9 − 100 − 79.000802)(12500) = 10.115 eúitliklerinden: V1 = 180.89 µH 7.68) = 73.14) + (1. 5 = −0.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.05 × 10 −6 )(179.14) 2 = 0.5 vS max = (100 + 79.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir.14 = 1.76 2 + 73.

kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur. aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır. ùekil 7.7 LøøM MS ùT TIIR 7..1 1..2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir. istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7. Etkin olması bakımından.28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir. anahtar gerilimini. Birincisi.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7. Bu úekilde. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler.7 7. bu yüzden. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir. Daha da ötesi. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir. i1. Kaynak akımı. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7.27 deki devre úekil 7.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: . D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir. ùekil 7. økincisi.. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. gerilim sıkıútırma ile. sürekli olmalıdır.27 olarak yeniden çizilmiútir. ùekil 7.

Bu gereksinimin sonucu 7.27 ùekil 7. Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir.ùekil 7.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7.120) ùekil 7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için.28 t1 = −I di1 dt (7. 7.120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7.121 eúitli÷indedir: .119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7.27 de yeniden bir düzenleme.

125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır.122) (7.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır. Enerji ve güç 7.§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.17 (7. i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0. ùekil 7. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır. ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.124) (7. ÖRNEK 7. .5I t1VZ Güç = 0.121) øyi kuplajlı bir transformotor için.29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7.124 ve 7. VC’nin de÷eri 7.

118 eúitli÷i kullanılarak.tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir.5 − 81 = = 3.0262 µs − 3. 7. 7.0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5.9 7.0262) = 3.123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3. Bu daha iyi kuplaj.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80.392)(1.19 V © 1000 ¹ 7. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece. ortalama güç elde edilir: Güç = (0..392 A/µs dt 10 + 9.1 1.508 A/µs dt 10 + 9.9 i2’nin tepe de÷eri. t1 = − 3.. .7 7.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi.6)(1.481 A (d) 7.5)(3.77 W 7 7. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir.19 = = −3. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148. di1 100 + 80. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir.5 V © 1000 ¹ Bu durumda.508 (c) 7.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9.6 = 1.120 eúitli÷i kullanılarak.125 eúitli÷i kullanılarak. Bu nedenlerden biri..119 eúitli÷i kullanılarak.

Bu durumda.30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir. Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir. ùekil 7. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır. ve 3. 1. 1. sonuç eúde÷er devre úekil 7. sargı 1 deki akım. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. ve 3. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür. úekil 7. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir. Bu zaman süresince.31 Çözüm.126) . Anahtar kapalı iken. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır. 3.30 Bu analiz için.126 ve 7. sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner. ùayet böyle yapılırsa. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir. ùekil 7.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır. ùekil 7. sargı 1. sargılar arasında ideal fakat 2.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır. Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir. Sonuçlar 7.31 de görülmektedir. 1. ùekil 7. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır. ve 2.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7.

18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: . ùekil 7.5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır. alternatif bir çözüm D<0.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7.5 gerektiren bir VC de÷eri için. VC için bir üst sınır elde edilir.128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7.127) ùekil 7. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler.32 ùekil 7.33 de görülmektedir. ÖRNEK 7. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7. D>0.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar.

68) = 7.7 7.127 eúitli÷i kullanılarak. ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.0 A 0 .6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0. indüktör direnci ihmal edilmiúti. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması .8) = 63. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.68 µs 0.67 Ω Lm = 0.9216 A/µs dt 20 + 19. di2 / dt nin de÷eri bulunur.6 ∆t = 8. di3 / dt 7.4 T = 200 µs VC = 64..504 V © 1000 ¹ di3 63.E = 100 V Lx = 0.504 − 100 = = −0..838)(8. § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8.127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64.916 (c) 7.0 = 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır.00002 H D = 0.00347 J 7 7.0)(100)(8.4)(20) = 80 µs için kapalıdır.8 V R = 29.8 = = 0.68 × 10 ) = 0.838 A/µs dt 20 + 19.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda.

34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler.7 ve 7.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır.8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7. 7 7. Bu eúitliklerden yararlanarak.. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde. D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir.19 Bir azaltan kıyıcı. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür.akla uygundu. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir.7 7.15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan.129 ve 7. ùekil 7. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir. Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir.1 deki devre diyagramı úekil 7. RL=0.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.2 2.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için.14 ve 7. VC’nin çözümü 7..12. ÖRNEK 7.131) RL / R ’nin 0. R=10 Ω. 7.15 . Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir.130) 7. zaman sabiti.. 7.131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7.34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri. IL iliúkilendirmektedir. úekil 7.26 eúitlikleri 7.4 50 D = 0..35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir.15 / 10) 20 = 0. yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı.133) ùekil 7. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi.131 eúitli÷inden..25 ve 7. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .132) (7. RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7. 7 7. Bu.35 de görülmektedir.134 eúitli÷i gerçekte.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir.7 Artıran kıyıcı durumu için.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.132 ve 7. 7. L=250µH ve f=25 kHz.133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir.Ω. Yeni devre úekil 7. 7..2 2. 20 = 50 D 1 + (0.

Normalde. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir.20 Bir artıran kıyıcının. RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri. Bu artıú. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7. Bunun çaresi D de÷erini. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7.3 Ω ve indüktör akımı süreklidir. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir.135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7.135) Bu iliúkide. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar.36 daki grafik RL / R = 0. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir.015 durumunun etkisini göstermektedir. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. ÖRNEK 7. ÇÖZÜM (a) . ùekil 7. ùekil 7. Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır. Gerçekte. RL=0.

.3 3.00938 R 7.135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0.. úekil 7. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez.7 7. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir..00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0.7 7.. anahtarlara gerilim kayna÷ı. Bu çözüm.1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7.37 .1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir.652 veya D = 0.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi..625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0.40 = 15 1− D D = 0. 7 7.37 de görülmektedir.973 D’nin büyük de÷erini. 7 7. ùekil 7. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir.

ED=0.5 (b) § 20 − 1. . ÖRNEK 7.2 V.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı.Analiz kısım 7.7 ve 7. Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır.139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir.9 V ve indüktör büyüktür.136 ve 7.9 © 1− D ¹ D = 0.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir.137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri. § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7.2’ye benzer olup 7.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir. VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir. ES=1. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir. ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0.

38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler.15 Ω ile modellenebilmektedir..38 Anahtar akımı.3 3. ùekil 7.142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7. ..22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır. øndüktör akımı süreklidir.140) (7. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir.143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7. Bu yüzden.7 RE NøøN NE 7. D’nin gereken de÷erini bulunuz.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7.7 7. ùekil 7.143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir.. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0.141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7. 7. ÖRNEK 7. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili. L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir.

18 Ω. 7.ÇÖZÜM 7.39 da görülmektedir.23 ùekil 7.144 ve 7.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V. øndüktör akımı süreklidir. Etki. D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0.508 Artıran kıyıcı durumunda. Bu devrenin analiz iliúkileri 7.15 / 5) D] D = 0.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir. Yeni devre úekil 7.145) ùekil 7.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır.143 eúitli÷inden.6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir.144) (7. R=10 Ω ve RS=0. Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir. ÖRNEK 7. úekil 7. ÇÖZÜM .145 eúitliklerinde verilmiútir (7.

6 V’a karúılık gelir. E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor). øndüktans büyüktür.866 olarak bulunur.6 º§ 0.9 V. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir.9 1 + 0. (b) 20 = D(50 + 0.08 Ω ve RL=0. VC’nin de÷eri 99.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir.9) − 0. R=4 Ω. bu D de÷eri VC=186.02 D . E=50 V. Bu.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58. D’nin bu de÷eri için. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi.018 kullanılarak sonuç D=0. ødeal durumda.24 Bir azaltan kıyıcı. anahtar direnci.5 V ª 0.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7. RS=0.18 · 1 − 0.06 Ω.9 V’tur.(a) 7. VC=20 V. ÖRNEK 7. ED=0.015 + 0. D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0.

... gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır.4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7.420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım.2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir..4 4.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti. beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7.10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2.420)(5) = 2. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir.147) (7. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7.148) (7. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir.D = 0.149) . ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır.3 de görülmektedir. 7 KA 7.7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur.1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7. 7 Røøù HA KL 7.. ùimdiye kadar kaynak gerilimi.

ùekil 7. ùekil 7.151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir.40 daki devrenin analizi.2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder.154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7.151) ω0 = 2π T (7.. Ek olarak. Genel olarak. Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir.154) (7.40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler.153 ve 7.( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7.4 4.153) (7.. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur.40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: .152) 7.150 ve 7. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı.150) (7. ùekil 7..155) 7 7.

5 A. I max = 7. T=25 µs. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7. Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A.155 eúitliklerinden. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır. Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0.2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0.25 In ω 0 C1 (7.159) Vn = ÖRNEK 7.156) jω 0 L1 (7.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir.1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7. ÇÖZÜM D= 35 = 0.5 A ve I min = 2.154 ve 7. 7. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: . kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür.153.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır. Minimum indüktans ile.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7. 7.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan.

böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır.646 A ¨π ¸ ¸®2.95 µH 7 7. . görev saykıl’ı. Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir.5 − 7. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır.2 = 3.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3.159 ve 7.5 = C1 = 26.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3. iki gerilim arasındaki hata.665) + 3. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır.319 A 7.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3.5 cos(3. Anahtarlama frekansına kıyasla. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır. deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür..5 sin(3. østenilen çıkıúı elde etmek için. Konvertörün her durumu için devre. küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır.665) − ¨π ¸ 3. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur. Verilen bir anahtarlama frekansı ile. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0. konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır. D’yi ayarlamak için kullanılır.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2.004 A ¸®7. Bu amaç için.319 (251300)C1 0.4 µF L1 = 9.665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır.160 eúitlikleri kullanılarak. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için.Dω 0T = 3.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.

ùekil 7. küçük sinyal görev saykıl’ı.164) ùekil 7. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır. Burada bahsedilmeyen. d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir.. 7 7.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı.161) (7. S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur. ùekil 7.162) (7. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir. dinamik model görev saykıl’ı. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır.41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir. Ek olarak.163) (7. artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir. .8 8. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun. iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır.1 de.41 ùimdi d. Bu iki úart.. Bu.

168) (7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır.170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7.169) 7.168 ve 7.162 ve 7.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir.171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i .166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım. 7.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır. sonuç 7.165) (7. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir.170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7. bu eúitlik 7.170) (7. 7. Benzer davranıúla.161 eúitli÷i 7.167) 7.Bundan sonraki adım. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir.164 eúitlikleri aynı úekilde 7.167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7.

alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır. Birincisi. ùekil 7.177) 7.175) Bu eúitlikler.176 ve 7.173) Sıfır. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7. .179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir.42 de gösterilmiútir. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir.176) (7.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7. Bu. iki eúitlik grubuna ayrılabilir.42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7. Bu úekil. 7. Normal.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7. eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7.7.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7.170 eúitliklerinde yerine konulur.172 ve 7.2 de geliútirilenler ile aynıdır.173 eúitlikleri 7. Sonuçlar 7.178 ve 7.167 ve 7.172 ve 7.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir. Sabit kısım 7.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7.174 ve 7.176 ve 7. sıfırdan farklı.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7.43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir.

giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir. ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller. Aúa÷ıdaki analizde sonuç.43 ùekil 7. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir. ùekil.8 8. E + e . 7 7. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur.. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. bu durumda devre performansı verir.ùekil 7. bu de÷iúimlerle úekil 7.43 deki devre modeline eklenir. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır.DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. kontrollu çizilmiútir.43 deki akım kayna÷ı önemli olur.. bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır.42 ùekil 7. azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır.43 deki eúde÷er devre.2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC . Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir. Buna uygun olarak ùekil 7. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre.

s devreyi verir.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur.45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7. d domenindeki sistem tepkisi 7.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir.180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7. ùekil 7.46 . ùekil 7.46 da gösterilmiútir.44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir.180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7.

183) 7. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir.47 böyle bir sistem için tipik bir devredir. 7. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir.184 ve 7.182) Bu iliúki. .. sistem hatası 7.7 7. Bu örnekte.49 daki grafikte gösterilmektedir. 7. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7.8 Søø 8. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır. Bundan böyle.185) Bu sonuçlar úekil 7.47 Görev saykıllı kıyıcı. 7. 7.181) ùekil 7.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7..183 ile 7. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir. Bu genel iliúki úekil 7.185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir. Bu düzenleme için. ùekil 7.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler.181 eúitli÷i ile verilir.183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder. v e = vi − vC (7. Bir analiz.184 eúitli÷i 7.

VC=15 V ve f=100 kHz. (c) v .48 ùekil 7.) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7.26 ùekil 7.27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır.49 Örnek 7. ÖRNEK 7. Örnek 7.1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır. R=10 Ω.ùekil 7.50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır. E=40 V.

375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1.25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece.75 = 0.375) § TR · = 31.75 ×10 −6 F (b) 7.17 ve 7.25 A I min = 1.75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.25 − 0.5 + 0.180 ve 7.185 eúitliklerinden.50 ÇÖZÜM (a) 7.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.5 ×10 −6 H olur.177 eúitli÷inden: D= 7.5 − 0. açık döngü kazancı bulunabilir: .375) 10 × 10 −6 º I max = (0.ùekil 7. 7.75 = 2.1 = (2. L = 62.75 A 7.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.22 eúitli÷i kullanılarak: 0.

51 de çizilmiútir.5)( s + 4061s + 8. 7.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder. K ’nın 31.25 × 10 −6 s + 1.8 = ˆi ( s ) 1264.079 × 1012 v 2 ( s + 1272.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6.172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda. Grafikten.25 ×10 s + 1.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.25 ×10 −6 s 2 ) + (1.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264. ùekil 7. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v .1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7.8 + s + (6.

52 Bu devrenin tasarımı.0439e −2030 t sin(29052 t − 3.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7.ˆC (t ) = 1.187) ÖRNEK 7. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. F(s)’nin yeni ifadesi 7. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir.24) v Tepki bir sabit.52 deki devre kullanılarak. ùekil 7. Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar. Tasarım için uygun bir iliúki 7. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir. rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir.52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir.0042e −1273 t + 0. ùekil 7. C2’nin de÷eri. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir. Yük direnci.0 − 1. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır.27 Örnek 7. LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür.186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır. ùekil 7.26 daki tepki. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür.

64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. Bu.178e −24851 t + 0. . v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir. Bu grafikten. Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102.109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar.97 × 10 ) s + 35.64 ×1015 )(1 + 102.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir.212 rad/s. Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur.9 × 10 −6 ) s + (5.186 eúitli÷i kullanılarak.444e −7708 t sin(17426t − 3.32 × 10 −9 ) s 2 + (120.53 de çizilmiútir. Önceki rezonans frekansı 29.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7. ùayet bu yapılırsa. ˆC ( s ) Bu.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki.83 Ω 18. yaklaúık olarak örnek 7. örnek 7.5 = 1.26 da kullanılan aynı kriterdir. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir. ÇÖZÜM (a) 7.66 × 10 −6 ) s 1 + (108. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0.807e −3950 t − 0. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir. (b) ùekil 7. R2 seçilir: R2 = L / C = 62.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11.

42 ve 7. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir. ùekil 7.183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir.8 8.. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir. Böylece. Aúa÷ıdaki iliúki. Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir. e sıfır de÷ildir. kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir.53 7 7.ùekil 7.. ùekil 7. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır.4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler.54 ve 7. Bu.54 deki düzenleme.188) . úekil 7.

189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i.7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için.1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür.32 × 10 −9 ) s 3 + (120.28 Örnek 7. ÖRNEK 7. döngüde basit bir integratör vardır.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de .ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7.27 deki sonuçlar kullanılarak.375 E=40 V F ( s) = 1 + (102. økincisi. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır. bu fonksiyon hesaplanabilir.2 D=0. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7. ˆC ( jω ) v = 0. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır. ÇÖZÜM Örnek 7. Birincisi. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.. LC filtre. Bu elbette tepkinin.189 eúitli÷i elde edilir: 7. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7.9 ×10 −6 ) s + (5. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır.9 ×10 −6 ) s 2 + (5.27 deki kıyıcı. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir.32 ×10 −9 ) s 2 + (120.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7.7 × 10 −6 ) s 1 + (108.188 eúitli÷inde. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz.189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır. Bunun iki nedeni vardır. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir.461s + (108.9 7.375s (1 + 102.

giriú tepkisi ne demektir? 7 7. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC. T=50 µs.11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. Anahtarlama frekansı 25 kHz dir.2 ùekil 7.1 ùekil 7. D=0. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır.14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7. 7.1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7. T=15 µs. C=60 µF ve R=10Ω. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak.4 ùekil 7. 7.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7.1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0.15 V’tur. 7.3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.5 ùekil 7.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7. . C=200 µF. L ve C de÷erlerini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC .13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7.1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir. 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. L=250 µH. 7. L ve C de÷erlerini.7.6 ùekil 7.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.4 ve R=6 Ω. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0. kapalı döngü tepkisi.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7..15 Frekans tepkisi. L=20 µH.0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız. En kötü durumda ∆VC 0.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.

7.05 V’u geçmemesi gerekir.5 V’u geçmemelidir. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz.12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız. D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. D=0. 7.35. L=378 µH.9 ùekil 7. D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . T=15 µs. uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız). 1.13 ùekil 7. L ve C de÷erlerini.8 ùekil 7. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω. T=25 µs. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. 7. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0. 7. 7.45. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V.4.5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω .9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir. Çözümün bir parçası olarak. ve . 7. C=40 µF. L=50 µH. øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. 7. C=40 µF. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız. ∆VC=0.7 ùekil 7. L1= L2= L3=12 mH. Çalıúma frekansı 50 kHz dir. T=25 µs.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. C=20 µF.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir.2 . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . L1= L2=600 µH. 7.10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.

Akım modu tam süreklidir. L=19. (a) i1’in tepe de÷eri.4. E=20 V.sarımlara kıyasla 2. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır.18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. VC=99.12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. Anahtarlama frekansı 50 kHz dir. T=40 µs. 7.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir. E=150 V.21 Problem 7. L=50 µH. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0. . N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω. 7. ideal transformotor kuplajı varsayınız. L=8 µH.15 V ile sınırlayan C de÷eri 7. 7. f=50 kHz.3 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0. D=0. Lm=496 µH. ∆VC ’nin 0.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7.2 µH. C=200 µF. T=75 µs. 7.21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir. VZ=325 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir. Lx=4 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir. C=50 µF ve R=20 Ω.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri. L1= L2=1 mH. T=20 µs.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır. Baúlangıçta.

R=27 Ω. RL=0.2 V.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir. RS=0. 7.05 Ω. Di÷er devre elemanları idealdir. N1 = N 3 .27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1. øndüktör akımı süreklidir. RL=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri. VC=60 V ve R=7. E=100 V. øndüktör akımı tam süreklidir. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman. Lm=495 µH. VC=13. D’nin 0. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7. T=50 µs. C=100 µF. Lx=5 µH.2 Ω. 7. D’nin gereken de÷erini bulunuz. VZ=600 V.12 Ω. Di÷er devre elemanları idealdir.25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir.15 Ω ve f=40 kHz. D=0.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7.1 V. VC=78 V.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir.24 ùekil 7.5 V ve ED=1. E=240 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz).(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 . øndüktör akımı tam süreklidir. C büyüktür.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz. Lm=495 µH. ED=1.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir.0 V olarak temsil edilebilmektedir. Lx=5 µH.4. VC=35 V ve R=10 Ω. T=50 µs. RL=0. Bütün anahtarlama elemanları ideal . ED=1. 7. D=0. 7.3. D’nin 0.4 V. (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz. N1 / N 2 = 5 .29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır. VC=110 V. E=100 V. 7.06 Ω. øndüktör akımı tam süreklidir.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir. D’nin gereken de÷erini bulunuz. E=35 V.

05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7.2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0. L=80 µH.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz. R=10 Ω. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz.4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere. Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. R2=2. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0. T=25 µs. 7. T=15 µs.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. 7. T=25 µs. VC=35 V. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. gerilimin 40 kHz bileúeni 0.33 Problem 7.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır. C=20 µF.32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir.5 V tepe de÷erini geçmemelidir.35.0 Ω ve C2=60 µF.35 Problem 7. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz. 7. Kıyıcıda. DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız. L=30 µH. D=0.34 deki veri ve çözümü kullanarak.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. 7. C=100 µF ve R=8 Ω.düúünülmektedir.

ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. úekil 8. . SCR veya MOSFET olabilir. úekil 8. S1 açılır ve S2 kapanır. bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir. úekil 8. S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için. Anahtarlar. Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır. iL pozitiftir. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men. S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8.. Zamanın belirli bir periyodunda. S2 açılır. v L = E olur.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında.1.1 ùekil 8.5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). BJT.8 øNVERTERLER Bu bölümde. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. Belli bir zaman sonra. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir. yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre. ùekil 8. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez. Sonuç. AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. ùekil 8.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir.3 de yeniden çizilmiútir.

iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir. Q1 den D2’ye anahtarlanır. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı. iL pozitif oldu÷undan. Aynı anda iL. Q2 transistörü yük akımını iletemez. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. ùekil 8.1 ùekil 8. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır.3 . Aynı anda. Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın. Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir. Böylece. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir. Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez.ùekil 8.2 S1’in kapalılı÷ının sonunda.

1) S2 anahtarı kapalı ilen. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir. S1 anahtarı kapalı ilen.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra.2) ùekil 8. transistörün iletimi.1 deki devrede. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta. ùekil 8.4 . Bu pratik bir probleme neden olmaz. çünkü iletime geçecek transistör.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8. 8. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. Bu zaman noktasında. ùekil 8.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir.1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8. Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir. 8. Bundan dolayı. gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez.

f=60 Hz ve L=0.01 · ¸ ¸ = 20. 01 ¸ ©1+ e ¹ .4 de.005) ln¨ = 0.7 ve 8. Ortalama akımlar 8.7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi.1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları. 01667 / 0 .1 ùekil 8. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir. Bu zaman. 8.47 A − 0 .6) ùekil 8.00260 sn − 0 . t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer.005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8. Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada. R=10Ω.05 = = 0. 8. bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur.4) ve τ= L R (8.5 eúitli÷inden: τ = 8.8. − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8. Aúa÷ıdakileri bulunuz.8) ÖRNEK 8.05 H.3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8. 01667 / 0 .4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. 8.3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V.5) ùekil 8.4 eúitli÷inden: L 0.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0.3) (8. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8.4 deki grafikten. 01667 / 0.

00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır. 00260 t ©T ¹ 1 © 0. SCR lerin kullanılması savunulabilir. ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa. Bu problem. SCR iletime baúlar.47e −t / 0. 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8.47e −t / 0. Q1 in beyz akımını. köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. Çok büyük donanımlar için. Bu metodun açık bir faydası.. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir.46 A ¸³ 0 0 T 0 . SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir.T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir. Kısa bir zaman sonra. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8. bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır. Yarı-iletken elemanların geliúimi. Bazı durumlarda. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk. yarım periyotluk aralık süresince. Bu dizayn gereksinimleri. 005 )dt = 4. 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. Alternatif bir iletim prosedürü. Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse. yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar. sürekli kapı akımı uygulanabilir. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir. ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır.01667 ¹ (d) 8. bu durumda 3.8 eúitli÷inden: 1 · 0. 0 .7 eúitli÷inden: 1 · 0. . GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir.4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir. Bu iúlem. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men.(c) 8. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. 005 )dt = 1. bu durumda SCR iletime baúlamaz. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için.18 A ¸³ 0 . Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda. Bunun yerine.

gerilimin genli÷i ve harmonik . ønverter iúlemi süresince. ùekil 8. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak. S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. indüktif yükün bir sonucu olarak.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için.5 deki devre. Problem. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir.. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır. Örne÷in. beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir. bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir. Burada yine. ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar. Köprü düzenleme.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir.5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. ùekil 8. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir. 8 8.5 ùekil 8. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri. Bir yarım dalganın sonunda.

1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni.. Bu úekil 8.9-8. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir. Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra. ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir. ùekil 8. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir. Bunu sa÷lamanın en temel yolu.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8. inverterin her yarım dalgasında.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur. Bu gibi durumlarda. Sonraki durum.6 daki grafik.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir. yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır. 8 3. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır. Ayarlanabilir DC kayna÷ı. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir.11 eúitliklerinden bulunur: . en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir. S1 yolunun. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. ùekil 8.. Bu devre iúlemi.

§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8.11 nolu eúitlikten. her yarım dalga süresince.12) Özel bir durum.11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8. inverter çıkıúının temel bileúeninin.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada.866 katsayısı ile azalır. E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir. üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur.2 a) ùekil 8.9) (8. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80.96$ . Temel harmonik gerilimi cos 30°=0. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur. ÖRNEK 8.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8. t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8.6 daki düzenlemede. Daha genel bir analiz 8.11 eúitli÷i. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir.

Çıkıú gerilimi 8. øntegral iúleminde de÷iúken olarak. Bazen bu. 3. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur.3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir. 8 3. Dalga úeklinin simetrili÷inden. Çok temel bir örnek.14 eúitli÷inde verilmiútir. úekil 8.13) (8. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir.b) 8. anahtarlama noktaları. ùekil 8.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir.. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: .12 nolu eúitlikten. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak. büyük bir aygıt içinde yapılır. Her inverter.7 deki grafikte. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir. iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir. Bu iúlemde.11 ve 8. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. úekil 8.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır.. Toplam gerilim. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8.96 = −48. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur. Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır. B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir. § 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur. iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. ve 5. Bu.6 daki dalga biçimine sahiptir. Bundan dolayı. birden fazla harmonik kontrol edilebilir. Bu durumda α. Örnek 8.2 de verilmiúti.

ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0.16) ùekil 8. Özellikle temel bileúenin 0.14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama.8$ ve α 2 = 38$ bulunur.8$ ve α 2 = 57. B1 = 0. harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa.85.E olması gerekmektedir. ve 5.7 Bu iúlemde.7 deki benzer metotla.85.3 ùekil 8.15) (8. Ek bir kontrol.6 $ bulunur.E ve B3= 0 konulursa. ÖRNEK 8. temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3. α1 ve α2 yi bulunuz.836( 4 E / π ) sonucunu verir. . temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz. øki adet anahtarlama noktası sadece 3. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir. α1 = 17. 8. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır. α1 = 29. (8.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile. 1 − cos α1 + cosα 2 = 0.1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda.

her yarım dalgada herbiri pals. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir. ùekil 8. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir. dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır.17) .8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir.3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8. ùekil 8. Pals geniúli÷i. Metotlardan biri. Pals geniúli÷inin 36° olması.8 de gösterilmiútir.. Her pals. úekil 8... fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır.1. ømpals. yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir.8 PWM’in amacı. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır.2. temel ve 3..2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. Böylece. ùekilden de açık oldu÷u gibi.. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz.. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir. her yarım dalgadaki palslerin. Aúa÷ıdaki eúitliklerde. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak.8 de oldu÷u gibi düzenlenir. Bu bir yaklaúımdır. Bu düzenlemenin sonucunda.3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması. Bir PWM in yapılıúındaki metot. Her i = 0. 8 3. úekil 8. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır. ( k − 1) (8.

m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır.1 de verilmiútir. Fakat temel dalgaya göre.0800 E 0.2589 E 0.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için.2589 E (8.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır.19 ve 8. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır.1 Önceki eúitlikliklerle. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde.0989 E 0. Bu iúlemde. sonuçlar tablo 8. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir. úekil 8. Her palsin gerçek geniúli÷i.22) . Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8.18) 8. harmoni÷in temel dalgaya oranı. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0.9 da görüldü÷ü gibi.18 eúitli÷inde. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8.21) Tablo 8.tp = mT 2k (8. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir.0989 E 0. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8.2589 E -0. Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8. Pals geniúli÷inin de÷iúimi. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse. sonlu geniúlikteki her pals. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır.20) k = 5 durumunda. Daha da ötesi.20 eúitlikleri elde edilir. 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0.

24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8.4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8..26) Tablo 8..2 .23) ùekil 8. 8.§T · ti = ¨ ¸(i + 0.25) (8..5) i = 0.2 de görülmektedir. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8. (k − 1) © 2k ¹ (8.22 eúitli÷i yerine konularak..25 eúitli÷i elde edilir: (8.24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda.2.9 Fourier serilerinin katsayıları. 8.1. ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0.

harmoniklerin de÷erlerinin.20° 5. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.0016 E 0. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda.ødeal sonuç.4 de görülmektedir.0000 E 0. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır. 8. tablo 8.4 Geniúli÷i 2.22° 5.82° 2. n = 2 kr ± 1 (8. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır.4 de sonuçlar.3 ve 8. k = 5 ve m = 0. ve 11. 8. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa. Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir.27) Gerçek bir uygulamada.1999 E 0. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır. tablo 8.82° 7.2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir. Bunlar filtre edilebilirse.0053 E -0. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır.0002 E 9. . m = 0. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8.27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir. r bir pozitif tam sayıdır.2 deki sonuçlar ve tablo 8.1921 E -0.27 eúitli÷inde. Tablo 8. Tablo 8.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir.2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir.0003 E 0.1883 E -0.2 de÷erini kullanan tablo 8.

ÇÖZÜM m= 8. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır.25 eúitli÷inden: 100 = 0.02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır. R = 10 Ω.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik. r = 1 ile 8. dalgacık akımını. ve 33. f = 100 Hz.5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse.23 A tepe = 4.5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V.5 E = 100 V B19 = 0.27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0.56 Z1 . I1 = B1 100 = = 6. harmonik akımı hesaplanabilir. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri.ÖRNEK 8.40 A RMS 10 + j12.4 Önceki PWM metodu kullanılarak. L = 0.

10 görüldü÷ü gibi.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur.444/4.444 A Böylece.332 A RMS 10 + j(17)12. Tüm dalga boyunca. (19.09) %10’unu geçmektedir. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir.07° de pals merkezi ile. çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır. m = 0. inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır.I17 = B17 100 = = 0.3 ve 8.10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır.23° dir ve esas olarak tablo 8. úekilde görülmektedir. temel akımın (0.95=2.10 da gösterildi÷i gibi. 16.42 A tepe = 0.40=10. k = 5 için. 18° yerine 18.10 örne÷inde. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir. úekil 8. Mantık. birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir.2 durumunda. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8. . pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u.42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0.23°) 2. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir. Bu PWM metodunda.297 A RMS Z19 10 + j(19)12.47 A tepe = 0. Pals geniúli÷i. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken. ùekil 8. ùekil 8. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler.47 2 + 0.56 1/ 2 ª 0.18° dir. Bir analog iúlem. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni. analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir.95° ve 19.18-16.

ikinci transistörün iletiminden önce. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir. úekil 8. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men.1903 E -0. Ek olarak.10 da görülen PWM paternini elde etmek için.12 de.11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir. úekil 8. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için. ùekil 8. úekil 8. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir. Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. ùekil 8. Bu.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında.5 deki gibi belirlenir.12. . Tablo 8. tablo 8. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir.2000 E 0.11 ve 8. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için. Q1 transistörünün beyz akımı. Q1’in beyz akımından sonra.2 ve k = 5 durumu için. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır. her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir.0032 E -0. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden. Fourier serilerinin katsayıları. Örne÷in.ùekil 8.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.0000 E 0.10 da gösterildi÷i gibi. ùekil 8. transistörün kollektör akımları.12 de iki detay gösterilmemiútir. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir.12 de aynı zamanda.0032 E 0.0000 E 0.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. ùekil 8. her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir.1903 E -0. m = 0.

Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır. tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir.4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle. çok fazlı bir inverter oluúturulabilir.13’te.. Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir.12 8 8. ùekil 8.ùekil 8. .

Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır. Çıkıú. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. S1’den 180º sonra kapatılır. Anahtarların kapalı durumları. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır.ùekil 8. bir güç kayna÷ı için kullanılır. ùekil 8.6’da görülmektedir. 8 4. S4.4 En basit kontrol. ùekil 8. iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar. Tablo 8. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. sırayla her altı aralık . S1’den 120º sonra kapatılır. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir.13 deki gerilim kayna÷ı.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için. S2’den 120º sonra kapatılır. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır. Bu indüktör. inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar. yükün dengeli. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar. Devre analizi. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2..1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır.. de÷iúkendir. yük durumuna ba÷lı olarak. Bu ekseriyetle.13 deki düzenleme. Tablo 8. Anahtarlamanın paterni. S3.

bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır.15 görülmektedir. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8. yük akımı. BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır.14(b)’ de görülmektedir.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik.) . Tabiki bu. BJT akımın pozitif kısmını. bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır. úekil 8. (180º-360º aralı÷ında ise. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. tablo 8.üzerinde yapılabilir. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir.7 ’de ve grafikler ise úekil 8. úekil 8. Ço÷u inverter uygulamalarında. 60º-120º aralı÷ı süresince devre. úekil 8. Genel olarak.16 ’da görülmektedir.14(a)’ da görülmektedir. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler. yük azda olsa indüktif oldu÷undan. 0º-60º aralı÷ı. 0º-60º aralı÷ında. Ço÷u altı adımlı inverterler. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır. yük akımının úekli. Yük omik oldu÷u sürece.

ùekil 8. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. Bu davranıú.17’ deki gerilim.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler. Genel olarak. 6 adımlı bir inverter. Bu bölge. Bu. vag.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. Daha önce de bahsedildi÷i gibi. Tablo 8. ùekil 8. Q4 transistörünün. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir.16’da. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi. RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur.19 da görüldü÷ü gibidir. ia akımının devam etmesi gerekir. Transistörün yük hattını biçimlendirip. transistörü. .17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. úekil 8. E gerilimine eúit olur. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra. Anahtarlama noktasında. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi.7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce. üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır. S4 üzerindeki gerilimdir. Motorun da. ùekil 8. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. Akımın iletilmesi için tek yol. (ia negatiftir). Bu durumlarda. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. hiç problem olmayabilir. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. ønverter dizaynında. a noktasından D1 diyotudur. Yük indüktif oldu÷undan.

29 eúitliklerindeki iliúkiler.ùekil 8. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder. Bu eúitlikler. 8.28 ve 8.15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde. maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: . normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler. yarım dalganın altındaki alan.

V1 motorun fazlararası gerilimi.414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.28) (8.ùekil 8. T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır.17 ùekil 8. .260V1T1 Bu eúitliklerde.18 (8.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.16 ùekil 8.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1.

bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır. 8. 8. 8.30) ùayet 8. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0. V1 T1 ) f Burada.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan.260 V1 T1 E = (117 .30 eúitlikleri birleútirilerek 8. DC bara geriliminin maksimum de÷eri.29 ve 8.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle.222 E T = 0. Böyle inverterler. 6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi.31 eúitli÷i oluúur: 0. f. Genel olarak. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse. genel olarak operasyonun anma frekansında .31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar.ùekil 8. (8. çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u.

veya yakın bir de÷erinde gerekir. 230 V. . Normal akı yo÷unlu÷u oranı.9 V © 60 ¹ (b) 8. 230 V. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır. 8 8. E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde. )( 230)¨ ¸ (100) = 448.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66. Bu mod. DC bara gerilimini.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· . Anma frekansının üzerinde.. E’nin de÷erinin § 1· E = (117 .. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. )( 230) ¨ ¸ (10) = 44.31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 .5 V © 60 ¹ olması gerekir. ÖRNEK 8.4 4. anma durumundaki maksimum tork yerine. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur. PWM iúlemi.9 Hz (c) 100 Hz için. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66.5 Bundan dolayı maksimum tork. 60 Hz’li bir indüksiyon motorunu. Do÷rultucunun düzenlemesi. çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder.9 448. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir. ùayet inverter PWM tipi ise.9 de÷erine düúmüútür. 300 V ile sınırlamaktadır. % 66.

S4 açılırken S1 kapanır. bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir. ùekilde gösterilmemekle birlikte. øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. Negatif DC bara gerilimine göre. Bu iúlem. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. S1 açılırken S4 kapanır. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. a sinüsoidal dalgası. ùekil 8. Baúka bir sınırlama ise. .21 de gösterilmiútir. g noktası. úekil 8. ùekil 8. Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır. üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga. pals sayısının tek olmasıdır. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. Sınırlamanın birisi.20 de. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir. Bu gerilim.21 de görülmektedir.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman.

ùayet úekil 8.33) 8. ùekil 8.8(a) da verilmiútir. tpi 8. üçgen dalganın.33 eúitlikleri.3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8..8(b) deki sayılar bunun sonucudur. k © 2k ¹ [ ] (8. sinüs dalgasının maksimumunun.29 ve 8. Tek fazlı durum için bu.32 eúitli÷inde. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur. tablo 8. kalan kısımda.2.2. k=9 ve m=0. .. DC kısmı (E/2) ayrılırsa. k (8.32) 8.21 deki üçgen zamanlama dalgasında. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler.21 de gösterilen modülasyon metodu.21 de görülen palsler..4 ùekil 8. k’nın tanımına benzememektedir.. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri.21 8 4.5) © 2k ¹ i = 1. DC kısım ayrıldıktan sonra..2 için sonuçlar tablo 8.32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1. Sonuç olarak.21 deki kutup geriliminden.. ùekil 8. Bu palsler alternatif iúaretlidir.. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa. Pals geniúli÷i.. yarım periyotta k pals vardır. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun. sonuç dalga.ùekil 8. (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır..32 ve 8. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır. yarım periyot için palslerin yerleri 8..33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır.

00° 16.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19.19° 149. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan. Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri.34° 21.98° 16.32 ve 8.68° 16.37) Faz gerilimi.76° 16. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir. Motorun faz gerilimi. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez.94° 22.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir.8 deki iki sütun.33° (8.76° 16. böylece sonuç 8. 8. Tablo 8.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9.68° 16. 8. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz.33° 49. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır.86° 130.67° 170. . ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur.00° 109.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. vab = vag − vbg (8.31° 22.98° 19.14° 90. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz.94° 23. Tablo 8. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir. yukarıdaki sonuç 8.04° 23.00° 19.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8.00° 23. Burada da her pals.98° 21.35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.98° 23. kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir.67° 30.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir.81° 70.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları.

úekil 8. Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir. bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir.5 olsun. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır. ønverterin çıkıú frekansı.20 ve 8. dalga baúına palslerin adedi. Harmoniklerin bazıları. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman.433E B19 = (1.433E Yukarıdaki örnekte. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir. .25) E = 0.732)(0. üçgen dalgayı geçecek úekilde.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. 0. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır.732)(0.732)(0. 6 adımlı metodun kullanılması halinde. k=9 ve m=0. Bu problemi çözmek için. oldukça yüksek harmonik terimleri (17. mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir.25) E = 0. gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir. 8 4. sonuç kabul edilebilir. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11.433E B17 = (1.25 E B19 = 0.21 deki grafiklerde. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu.10E olmaktadır. Aynı DC bara geriliminde. maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i. bu de÷er 1.36 eúitlikleri kullanılarak.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak.22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8. Bir örnek olarak. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır..37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1. Bu. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder. Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0. olabilir).866 E olurdu. En düúük frekansta..4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda. m = 1 olsaydı. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir. ÇÖZÜM 8. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men.33 ve 8.25) E = 0.6 ùekil 8.ÖRNEK 8. ve 13.

05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur. ùekil 8. R=20 Ω ve . E=250 V ve T=8 ms. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8.3 ønverter tipleri nedir? 8.11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8.1 ùekil 8..küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8. 8 8.8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8.12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8.22 Bu problemi gidermek için.2 ùekil 8.3 deki gibi bir inverter 0.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8..9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8.6 8.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8.3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V.1 Bir inverter nedir? 8.6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8.

m=0.6 ve T=10 ms.5 ms. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir.4 de. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz. k=7.16 H ve T=12. 8.6 ùekil 8. 8. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz. 8.5 ms. . (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz.5 ve T=12. L=0. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz. 8. m=0.T=10 ms.1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır.5 Problem 8. m=0. Modülasyon metodu úekil 8. Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8. DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur.8 Bir inverter úekil 8. E=100 V. Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir. 8.4 için B13 de÷erini hesaplayınız. k=7.3 ùekil 8. B1’in 110 V olması gerekmektedir. 8.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak. (b) ortalama diyot akımını bulunuz. 8.9 daki gibi PWM dir. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz.10 ùekil 8.9 R=25 Ω ve seri L=0.7 Bir inverter úekil 8. R=30 Ω. 8. E=80 V.06 H. α1 = 25° .6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde.7 deki anahtarlama metodu kullanılarak.5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır.4 ùekil 8. R=20 Ω. L=0. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz. bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29. f=100 Hz. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz. E=100 V.

dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V . volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. üç fazlı inverter 460 V. Z = 10 + j15. inverterlerin frekansının %100 artırılması.(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz. DC bara gerilimi 650 V’tur. temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. 8.23 (b) 8. k=15 ve m=0.23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2.7 8.12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir.7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir.6. (b) yıldız ba÷lı. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V . (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8. (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8..24 (b) . volt V . Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2. Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz. 200 V . üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir.13 Bir PWM.1 ùekil 8.2 ùekil 8. k=15.23.

26 deki grafiklerde.25 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz.26 . Gerekli hesaplamaları yapınız.8.4 ùekil 8.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. 50 B.3 ùekil 8. Gerekli hesaplamaları yapınız. palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir. düz ve kesik çizgili olarak. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz. inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir.

kilitleme.. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9.. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak. hızlı çalıúan kullanılabilir.b ve 9. kullanılabilir.. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için.1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler.2 de görüldü÷ü gibi. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9. güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar. zaman gecikmesi. çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9. tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir.1. Devrelerin nasıl tetiklendi÷i. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır. Giriú gerilimi. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir. Mekanik. .9 STATøK ANAHTARLAR 9 9.c de görülmektedir. düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler. yüksek anahtarlama hızları. tristör veya transistör devreleri. yakınlık. elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6). elektriksel.1.1 de görülmektedir. vb. pozisyon. büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır.2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9.

2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9. ùekil 9.4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir. Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir.ùekil 9. T1 tristörü yerine bir . T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir.1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9.1 deki devre úekil 9.

Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir.5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür.5.b de görülmektedir.. fakat bir tristör ve úekil 9. ùekil 9. Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9. ùekil 9.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms).transistör de kullanılabilir.a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir. . ùekil 9.6 daki devre düzenlemesi yapılabilir.1.5.a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9.3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar. ùekil 9.4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9.

.(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9.5 Üç fazlı tristör AC anahtar.

Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir. Faz sırası de÷iúti÷inde. Pratik uygulamada.7 Üç fazlı. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir .ùekil 9. C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur. faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur. Normal çalıúmada. úekil 9. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi. B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. B fazı c terminalini. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler. T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. ùekil 9. A fazı a terminalini.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir.6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar.

9 Üç fazlı bara transferi. øndüktif yük durumunda. .8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9. ùekil 9. 9 9.. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir. ùekil 9.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir. ùekil 9.8 Tek fazlı bara transferi.12 de görülmektedir. T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır. ùekil 9. giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir.4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir.10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir. ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3.

Transistörler yerine úekil 9. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir.12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. . ùekil 9. motor yükleri.5 Statik anahtarlar. ùekil 9. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir. Katı hal röleleri..12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır.13 ve úekil 9. vb. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride.ùekil 9. ùekil 9.10 Tek kutuplu transistör DC anahtar. ısıtıcılar.14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. uygulamalarda kullanılır. transformotorlar. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları.

4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.(a) ùekil 9.14 AC katı hal röleleri 9 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9.3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? ..2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9.

6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.9.10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.

DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir. øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür. AC-AC. ¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. Yüksek dönüúüm verimi.1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir. Güç akıúının kontrollu yönü. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması..1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI . Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u.

Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir. push-pull..1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları. DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir. (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10. ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından.. yarım köprü ve tam köprü.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili).2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0.2 2. . ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür. Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10.1 10 0..1 de görülmektedir.

transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür.3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı.. rezonans pals inverterleri kullanılabilir. Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse.2 de görülmektedir. 1 10 0. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10.2 2.1 10 0.2 2..3 de görülmektedir 0. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10. .. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10.2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. Rezonans osilasyonundan dolayı. güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir..

bu durumda V0 > aVs .1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar.. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır. Di÷er bir uygulama. yük ana úebekeye anahtarlanır. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır. ønverterin çalıúmaması durumunda. Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar. inverter ters mod’da çalıúır.. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları.3 3. 1 10 0. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. Giriú tarafındaki inverter. inverter do÷rultucu olarak çalıúır.. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak.3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları. 1 10 0. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir. Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir.Güç akıúının yönü V0. transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. Kaynaktan yüke güç akıúında. Vs ve sargı dönüúüm oranına. ùekil 10. ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur. ùayet úebeke enerjisi kesilirse. . Çıkıútan giriúe güç akıúında. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır. bu durumda V0 < aVs . kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır. Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar.

1 10 0.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10.5 Rezonans AC güç kaynakları..1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10. ùekil 10.. 1 10 0.4 de giriúteki inverter.. úekil 10.2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10.3 3.5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir. Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür.6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10. ùekil 10.7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.3 3.6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri.6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0.. úekil 10..8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.

11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.10.12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.

1 1.1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda. aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. 1 1.1 de görülmektedir. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir. aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir. burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir. Bu sadeleútirme ile. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir. RJC olarak gösterilir. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11.1 eúitli÷i ile verilmektedir. termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan.. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: .1 1. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır.1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır... herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır. ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse.1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı. Zamanla de÷iúen durumlar için. RSA.

ùekil 11. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir. Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir. Kapton™ gibi plastik filmler. Bu.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu. Bu. Üretici. elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır.TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. mika levhalar. Gresin termal iletkenlik özelli÷i. hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. ùekil 11. görülmesi bakımından çok abartılmıútır. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır. Daha iyi bir temas.2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge.2 .1) ùekil 11. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir.

yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir. Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir.83 + 1.2°C/W’a düúürülmüútür. ÖRNEK 11.5) = 104. RJC’nin de÷eri 0. øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0.83 + 0. 11.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır. TJ = 70 + 10(0.15 + 2.2°C/W vermektedir. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1. ÇÖZÜM . Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman.83 °C/W’tır.5°C/W de÷erine sahiptir. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır. Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir. RSA=2.2°C/W ve 0.3°C/W olacaktır.Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir.1 eúitli÷inden. bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0. (RCS=0.2 + 2.15°C/W azaltır. ÇÖZÜM (a) Ek B’den. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir.3 °C ÖRNEK 11. bu aygıtın veri sayfası RJC=1.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı.5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır.5) = 115.8 °C (b) 11. Ek olarak.

jonksiyon sıcaklı÷ının 11. t1 zamanında. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez.2 eúitli÷inde. . Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur. 1 1..2) ùekil 11.2 + RSA ) RSA = 6.1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0. ùekil 11.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir.3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir. øyi tasarım.1 1.3 11.2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar.83 + 0. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir. t1’in büyük de÷erleri için. Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez.. r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar.11. r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir. Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir.

4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır.83°C/W. tek pals modunda kullanılmaktadır. t=10 ms için r(t)=0.83)(12) r (t ) = 0.3 den.83) = 126.31)(0. 11.602 . Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile. jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0.ùekil 11.83°C/W.31 ve RJC=0. RJC=0. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine.4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde. ùekil 11. ÖRNEK 11. Örnek 11. ÇÖZÜM 11. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir.4 ÖRNEK 11.

ÖRNEK 11. 1 1.6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11.3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında.6 daki veriyi kullanınız.2°C/W ve TJ=130°C. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür. RCS=0. úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar. Örnek 11. TA=65°C. ùekil 11.. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır. r(t) 11. RJC=1.5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11. ùekil 11.1 1. Bu durumda.2 eúitli÷inde kullanılabilir.. sıcaklık da periyodik olur.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler. Böyle bir çalıúma modunda. Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini.5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır.2 eúitli÷i ile ifade edilir. Bu durumda.Veri sayfasından.5 deki grafik. r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir. ùekil 11. t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11.4°C/W.3) ùekil 11. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir. 11.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber. ùekil 11.

21)(1. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa. úekil 11.4 deki gibi veriler sa÷larlar. Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur. Zaman sıfıra eúit olmadan önce. ÇÖZÜM (a) ùekil 11.59 °C/W ùekil 11. Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir.4 + RSA ) RSA = 1.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104.8 deki grafik úekil 11. fakat úekil 11.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri.2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir. gerçek periyodik pals gücü kullanılır.8 = 65 + 2(0. . hesaplamalar úekil 11.6 daki grafikten. t>0 için.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar. 11.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir. ùekil 11.2)(100) TC = 104.8 °C (b) 11.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür. D=0.

ùekil 11.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır. ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir.7 ùekil 11. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11.8 ùekil 11.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder. Güç palslerinin periyodu. Birleútirildiklerinde. Ek bileúenler. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır.8 de. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir. t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu. økinci palsin zamanında. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu . Hesaplama iúlemi úekil 11. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır. Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde. ùekil 11. periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder.8 deki ilk pals için. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir. Bunun oluúmasının nedeni. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki.

hassasiyet genelde gerekli de÷ildir.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir. ùekil 11. RCS=0.4) (11.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.6 ùekil 11. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT.4 deki. P0 11.4 eúitli÷inde.5°C/W.3°C/W. ÇÖZÜM . RJC=1. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır.5) ÖRNEK 11. TA=60°C.0°C/W ve RSA=1.4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11.

27) − (60)(0. ùekil 11. bu yüzden.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir. ùekil 11.11 deki sabit güç úekil 11.0[24 + (36)(0.2 °C ùekil 11. Tasarım iúlemi.4 den.6 eúitli÷i ile hesaplanır: .11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir. 11. pals süresi 11.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir. ùekil 11.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir.10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir.10 daki t1 den daha küçüktür.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0. Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir.11 deki grafik.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir. iletim süresince sabit güç ve úekil 11.10 ùekil 11. 5 ms ve 7 ms de belirlenir. ùekil 11. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur. ùekil 11. úekil 11.15)] = 141.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113.2 + 1. ùekil 11.24) + (60)(0.5) = 113.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11.11.5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11. ùekil 11.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir. tepe güç palsi ve úekil 11. ùekil 11.3 + 1. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.11 için.

12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır.6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır. RCS=0.7 Bir BJT úekil 11. r(t)’nin de÷erleri úekil 11. TA=70°C.11 ÖRNEK 11. ùekil 11.t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0.090 J PM=40 W de÷eri ile 11. ùekil 11. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri. eúde÷er zaman.9°C/W.001) + (30)(0.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11.001) + (20)(0.6 eúitli÷i kullanılarak. t '1 hesaplanabilir: .4 den belirlenebilir.4°C/W ve RJC=0.001) = 0.

34) dür.25 ms zamanlarında belirlenir.4 + RSA ) RSA = 6. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı.. D’nin azaltılmasıyla yapılır. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar. 10 ms ve 12.4 den.31) ve (0.8 = 70 + 9(0.8 °C 11. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir.5 eúitli÷inden.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11. giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir.. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir.2 2.4 eúitli÷i kullanılarak.9[9 + (31)(0.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara. bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir. koruyucu özelli÷in. ùekil 11.25 ms.31) + (40)(0.16)] = 12.. 1 1. Bu de÷erler sırasıyla (0. 11. Koruma. Örne÷in. . Son olarak.16).t '1 = 0.2 °C (b) TC = 140 − 12. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir. ùayet mümkünse. r(t)’nin de÷erleri 2. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir.00225 s 40 ùekil 11.1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i.0 °C/W 1 1.090 = 0. (0.34) − (40)(0.2 = 127. P0 hesaplanabilir: § 2.

Çıkıú akımının sınırlanması.14 . Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. ùekil 11. Akım sınırlama iúlemi süresince. görev saykılı. Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır. Bu úekilde. ùekil 11. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir. ùayet bu gerilim sınırı aúarsa. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. tabiki.ùekil 11. Kollektör akımı. Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır. Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur. ùayet bir úey yapılmazsa.15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir. ùekil 11. normal çalıúma devam eder. Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur.

Transistörün doyumu ile normal çalıúmada. vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir.. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken. vX’in çalıúmasının. ùekil 11. transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur.2 2. Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine. úekil 11. 1 11 1. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır.15 ùekil 11.16 daki devre. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir. Bu durumda.Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca. Q1’in iletiminde.. dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi . ùekil 11.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu. vCE’nin de÷eri artar.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir.4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek.

anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir.17 de. Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa.. belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez. Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır.2 2.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir. ùayet bu. ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse. Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. Ek olarak. ùekil 11. yükü korumayı baúaramazsa. Bu. Örne÷in. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır. Bir koruma devresi. koruma devresinin iki farklı amacı vardır.. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir. úekil 11. bununla beraber. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim.17 ùekil 11. 1 1. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır. . Hızlı çalıúan bir SCR. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir.

di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır. Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür. ùekilde. ùekil 11. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır. Son olarak.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden.4 V’u . C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. ùekil 11. Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir. aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra. A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. V0 daki de÷iúim. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır. ùayet bu de÷er aúılırsa. bu.8 ùekil 11. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak. Daha özel olarak. süre sınırlanmalıdır. R4 ile beraber A2 yükselticisi. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir. ÖRNEK 11. Burada yapılan hareket. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. (c) V2 ve R4 den giriú. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile. R4 deki akım R4 için 2.02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir. Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım. Bu hesaplamada. 30 A tepe transistör . ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için.4 = 0. (b) A2’nin eviren terminali topraktır. 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur. böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır.geçmemektedir. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir. Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler.

Bu bileúenler kullanılarak.19 da görülmektedir. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır.19 ùekil 11. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır.. Bu devre úekil . Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. Aynı zamanda. Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1. Genelde. Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir.6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir. vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir. Koruyucu eleman.akımı úartı için. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar.2 2. böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir.21 deki devreyi elde etmek için yapılır. ùekil 11.. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır. ùekil 11. belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

7(a) daki devre.1 A ve vC = 92. Bu düzenleme . Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0. Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır. t > T / 2 için.5 0.8 dedir.5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle.316 mho = 3. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir.7(b) negatif olmayabilir. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar.623 rad/s = 0. iL = 24. ùekil A. ùekil A.7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A.16 Ω iL = (100)(0.8 sin ω 0 t t = 40 µs de. ùekil A. akım úekil A. Negatif akım mümkün de÷ildir.5 = 31.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A.4 de negatiftir.316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır. Akım. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur.316) sin ω 0t = 23.5 0.

14) (A.3 eúitli÷i A.12) ω 0 = ( LC ) −0.8 ùayet úekil A.15) (A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0. ùekil A.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0.13) α= R 2L (A.5 (A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır. A.ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.11-A.3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür.16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız .5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için.10 eúitli÷i olur ve çözüm A. A.11-A.16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A.

7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir.16 eúitlikleri kullanılarak. Bu t = T / 2 anında oluúur. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH.0 µF.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0. C=1.11-A.0050 rad ¸ © 99998. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0. ω d kullanılarak: T π = = 31. de÷eri A.8 eúitli÷i ile bulunur. ÖRNEK A. VC(0)=100 V ve IL(0)=0.5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra. Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A.4 ùekil A.5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0.duruma göre çok az farklılık gösterir.1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur.7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.8 deki devrede. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir.5 = 10 A (c) A.416 ×10 −6 s 2 ωd . Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir.5 = 99998. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0.

C=2 µF. E=200 V.9 ÖRNEK A.8 eúitli÷i kullanılarak. Akım kayna÷ı idealdir. I=20 A.Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0.5 ùekil A.4 V Sonuçlardan. ùekil A.44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98. iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V. L=100 µH. 0157 cos(3.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A. ùekil A.0050) = 98. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .1416 − 0. SCR ve diyot ideal düúünülmektedir.

11×10 −6 s Bu zamanda. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için.2 V (b) ølk 5.9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0.8 ve A.11(b) de görülmektedir. iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir. diyot iletimdedir ve devre úekil A.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra. Bu aralık için yeni model úekil A. yeni bir zaman orijini kullanılarak. Bu devre úekil A. A. § 20 · vC = −174. A. Diyot iletimdedir ve v D = 0 .3 deki gibi çalıúır ve ùekil A.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174. t > 5.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 . vC’nin de÷eri. iL < 20 A ve böylece iD > 0 .11 µs aralık süresince.11(a) daki gibi olur.7.2 + (10 × 10 6 )t .5 0.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374.11 A.(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi. zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.

baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de.42 ×10 −6 de v D = 0 .12 de görülmektedir. Bu aynı zamanda úekil A. Bu.5 sin ω 0t = 200 + 141.21 µs de oluúur. A.(c) b úıkkından. Üç aralık için bütün iúlem úekil A. E ve VC(0) birbirine eúit olarak A.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur. t = 37. v D pozitif olurdu. ùekil A.12 (f) Üçüncü aralık süresince. Yeni bir zaman orijini ile.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0.74 µs dir. Bu. yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A. iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur. vC(t) 341.11(a) da da gösterilmiútir. Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse. Yeni bir modelin.4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64. t=22. . (d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda. Bu modelde. Sonuç akım yalnızca. diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir.

LC elemanları seri olarak bulunuyordu. A. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır.19 eúitliklerinde verilmiútir.7.17.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir.18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A. Bunlar. A.3 devresinin bir çiftidir. A.A A. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.8 ve A.4 dekiler ile aynıdır. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0.5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0.18 ve A. ùekil A.5 sin ω 0 t (A.19) ùekil A. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir. ùekil A.5 (A.14 .13 deki devre úekil A.13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0.5 0..3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde. A.

15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir.6 ùekil A. L=10 µH ve C=0. IL(0)=-5 A. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür.16 ÖRNEK A.15 deki devrede. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır. S anahtarı.1 µF. ÇÖZÜM .13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A. ùekil A.13 deki devre úekil A. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur. ùekil A. S anahtarı t=0 da açılır.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. VC(0)=0.ùekil A.14 de görülenle aynıdır. S’nin açılması üzerine. ùekil A.15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A. Bu yarım periyottan sonra.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir. úekil A.

1 ¹ 0. vC(t)’nin de÷eri A. giriúten ölçülen etkin empedans.1× 10 ) ¼ 0. t=T/2 de iletime baúlar. giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa. Z V Av AvV ùekilden.5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z . Z´ daha küçük olur. 5 = 150 V (c) Diyot.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A. vC sıfır oldu÷unda.1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi.4 4. Av.1 ¹ 0.. 5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0. øndüktör akımı A.841 rad t = 0... gerilim yükselten bir devrenin.18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0.4 A A.

IL(0)=-20 A. E=300 V..4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. L=500 µH ve C=1 µF.1 A. Ai. C=2 µF ve v(0)=8 V. I=0. IL(0)=0.2 Problem A.2 deki devrede. kapasitör.6 Küçük bir seri direnç úekil A. çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa.3 ùekil A. anahtar t=0 da açılmıútır.5 A.4 Problem A. VC(0)=-50 V.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A.3 de..5 ùekil A.1 de. A. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir.1 ùekil A.. Anahtar t=0 da kapanmıútır. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz. VC(0)=-100 V. E=100 V. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal . L=500 µs ve i(0)=0. A.3 de. A.3 deki devreye eklenmiútir. A 4. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A. indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir. E=200 V. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz. giriúten ölçülen etkin empedans. A. L=250 µH ve C=5 µF. akım yükselten bir devrenin. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur.1 deki devrede.2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz.

IL(0)=-4 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman. L ve C de÷erlerini tasarlayınız.8 ùekil A. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı.10 Problem A. VC(0)=50 V. Devrenin önceki çalıúmasından. A. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır.11 Önceki çalıúmasından. I=10 A. ùekil A. bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz.8 deki devrede. SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A.17 ùekil A. I=20 A.9 ùekil A.18 A. L=500 µH ve C=10 µF. L=100 µH ve C=1 µF. úekil A. E=100 V. devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir.7 ùekil A. A. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir. anahtar t=0 da açılmıútır. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur.9 da.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa. VC(0)=0. D idealdir. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir.7 deki kapasitörün. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir. A. IL(0)=15 A. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz. Anahtar t=0 da açılmıútır.17 de.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

Florida. John Wiley&Sons. L. Power Mosfets Theory and Applications. 1987 9. 1991 3. 1986 17. Tihanyi. Prentice Hall. Ned Mohan. Erwin Kreyszig. New York. Muhammed H. Power Electronic & Motor Control. McGraw-Hill. UK. New Jersey. 1996 14. 1997 . Sen. Edinburgh. Bristol. Williams. Cambridge University Press. Bose. Cambridge University Press. Queen’s University. 1992 10. Undeland.. Nasar. Grant. sayı 1-2. K.KAYNAKLAR 1. Pergamon Press. Sweden. Robert Boylestad. Duncan A. 1997 (Birinci Baskı) 2. Power Electronics Devices. Sefa I. PWS-Kent Publishing Company. Drivers. ButterworthHeinemann. ANKARA. Electronics Handbook. Inc. UK. Heriot-Watt University. John Gower. Power Electronic Control of AC Motors. 1989 19. Chartwell-Bratt Ltd. 1992 8. Osman Gürdal. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. W. 1989 6. Principles of Electric Machines and Power Electronics. Applications and Design. Power Electronics and Motor Control. P. Cilt 11. Slemon. 1984 12. Tore M. Power Electronics. Oxford. 1992 18. Fisher. 1989 5. Louis Nashelsky. C. Marvin J. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi.. Power Electronic. Kayseri. UK. W. Cyril. Boston. Power Electronics Circuits. Gordon R. B. Advanced Engineering Mathematics. 36-48. JMD Murphy & FD TurnBull. BAL Güngör. S. 1996 15. 1994 16.A. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi. Electric Machines and Drives. MacMillan. Shepherd. Lander. 1989 11. Addison Wesley Publishing Company. Hulley&Liang. 1989 7. Power Electronics Converters. I. Vector Control of AC Drives. Cambridge. Özer ù. 1996 13. John Wiley & Sons. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. Boldea. Prentice Hall. Kasım 1995 21. Güç Elektroni÷i. CRC Press. University of Bradford. 1988 20.. John Wiley & Sons. John Wiley & Sons. B. Devices and Applications. Canada. Canada. Gottfried Möltgen. Jorge de Sousa Pires. Robbins. ANKARA. William P. John Wiley Sons.. MEB Yayınları. Cambridge. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. Inc. School of Electrical and Electronic Engineering. University of Toronto. 1998 4. Rashid. Özel Elektrik Makinaları. Power Electronics and AC Drives. Applications and Passive Components.

pp. Güngör Bal.J. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". Ömer Faruk Bay. Türkiye 29. 451-455 32. Güngör ve GRANT D. No. Rashid. 1992. Spain 23. pp.1003-1006. Alçı.(1993). M.22. 15th-17th September. N. s. ÇOLAK ø. European Power Electronics and Applications Conference. PE7. Giacoletto. Vol. 1990 28. P. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. 3/592-3/597. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice.. Manchester.973-976.503-510.. 3. pp. SEFA ø.: Prentice Hall. Çetin Elmas. Ömer Faruk Bay.M. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. Bursa.597601. Staffordshire University. Van Nostrand Reinhold Company. Çetin Elmas. Wood. Inc.UK. 1986. Vol. 340-342 36. France 27. ÇOLAK ølhami. BAL Güngör. pp. pp. IEEE Transactions on Industrial Electronics. ELMAS Ç. Güngör. 24.M. 1996 35. “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”.. Optimum Snubbers for Power Semiconductors. Ömer Faruk Bay. BAL Güngör. Englewood Cliffs. IEEE Transactions on Industrial Electronics. Bose. Ulusal Kongresi. UK 33.. IRELAND. pp. 11-17 Eylül 1995. 386-389. New York. Vol. M. IEEE Transactions on Power Electronics. Sevilla. pp. IE36. Ömer Faruk Bay ve M. 1972. GRANT D. K. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). E. Italy 25.5. Switching Power Converters. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic". . Baveno. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models. 21-23 September. Elektrik Mühendisli÷i 6.. 14-16 September. R. BAL. Ömer Faruk Bay. H. BAL. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC). H. No. 1992 31.J. SPICE for Power Electronics and Electric. Zuliski. Çetin Elmas. ELMAS Çetin. UMIST. “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”.. Recent Advances in Power Electronics. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". 1981 34. N. A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. 16-19 September 1997. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference.: Prentice Hall.1. IE33. IA8. J. Vol. McMurray. pp. L. Nimes.2-16 26. Rashid. B. 19-21 September 1995. Englewood Cliffs. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96. "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”. No. IEEE Transactions on Industry Applications. 1993 30. W.

1985. 1985.6.3. K. 1996 43. Sen. Present and Future. "Sabit kondansatör . A. 483-489. Electric Motor Drives and Control: Past. IEEE Transactions on Industry Electronics. pp. Howe. pp. UK. 1176-1181 38. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". B. 2-4 September. pp. Dewan. F. IA22. No. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). D. No. ÇOLAK ølhami. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies. (EPE) European Power Electronics and Drives. pp. 5-7 September. BAL Güngör. 44. F. ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”. 2.5. 1994 37. P. Dawson. G. P. No. No. Newbery and N. Vol. No. s. P. D. 1980. Haziran. E. Cilt 8. P. BAL Güngör. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. 14-16 September. Ziogas and V. 1996 45. Nurse. Bose.9-15.37-43. pp. vol.6. L. The University of Greenwich.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. Stefanovic. pp. Budapest. P. 1995 41. New York: IEEE Press. IEEE Transactions on Industry Applications. 562-575. Lansing and S. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami. IEEE Transactions on Industry Applications. May. IA21. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. Ireland. C. Vol. pp. R. IE37. Ömer Faruk Bay. A Fast DC Circuit Breaker. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 42.1. 501-504.5. B. 1226-1233. Adjustable AC Drives. HUNGARY. DC Fusing in Semiconductor Circuits. IEEE Transactions on Industry Applications. 1990. 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). 1986.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference.3/448-452. IA21. No. 40. 1995 39. DEMøRBAù ùevki. Weichman. E. . Vol. Vol.

Örne÷in.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. Triyak. Bu ders kitabı. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim.edu. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. úekil. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Böyle enerji dönüúüm metotları. faz kontrollu do÷rultucu durumunda.gazi. ølk bölümlerdeki konular. Statik anahtarlar. ders notu hazırlama. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. ve 4. Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. Dr. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. bölümlerdeki konular atlanılarak. Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı.. çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. kitabın ilgili kısımlarındaki formül. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. vb. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir. Bu de÷iúime bir örnek. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir. Böylece. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. Bu seçim. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. ogurdal @ tef. GTO. veri-sayfası. önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. AC ve DC güç kaynakları. DC-DC konvertörler. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. 2000 . Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde). malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. BJT ve MOSFET karakteristikleri. 3. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular. Bunlara ek olarak. yarım ve tam dalga. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. SCR. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. 1 ve 3 fazlı. vb. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. Bu ders kitabı. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. devre analizleri. Osman Gürdal Ankara. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. Doç.