1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

10 + 0.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa. R=0. Devre.5 . ùekil 2. ters akım. ùekil 2. úekil 2.005 V. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir.4 de görüldü÷ü gibi olur.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0. ùekil 2. ÖRNEK 2.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir.2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz.4 (b) Ters akım. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür. I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır. Örnek 2.5 de gösterilmiútir.3 ùekil 2.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur.

2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0. 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir. Akımın sıfır de÷erinden sonra. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir. bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir. Böyle düúük kaynak geriliminde.6 da görülmektedir. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına . RD=0. akımla zaman de÷iúiminin e÷imi. Bu grafikte. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır. RD=0. tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir. 1 volt’luk iç gerilim düúümü.2 + 0. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir.. baúlangıç akımı. Devre akımını bulmak için. Böyle bir yüklemeden sonra. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri. akımın azalma oranı çok küçüktür.67 A 0. Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur. Bu zaman süresince. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan). birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir.2 (c) ùekil 2. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir. 2 1. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2. ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur. eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir.0263 Ω olarak belirlenir.1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır. akım sıfır olurken de÷iúmez. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. Bu ters dönüúüm akımı.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi.0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2..0263 Örnekteki üç kısım. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak.ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0.

úekil 2.6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2. ùekil 2. bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler. Sınırlayıcı iki durumun birincisinde. Qrr . Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir. fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür. t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir.5) 0. IRM ters akımın tepe de÷eri. ikinci durumda. t2=0 ve t1 = trr . t1 = t 2 = t rr . eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 . t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0. Birinci durumda.2) (2. trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir. ùekil 2.6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri.5 I RM t rr (2.6) økinci durumda.4) Eúitliklerde.5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2.ba÷lı olarak bunu hemen karúılar.6 da gölgeli alanla gösterilen yük. Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar. 5 (2.

10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1.22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0. Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir.4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır. özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda. ÖRNEK 2. bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır. bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir. Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. bariz bir devre etkisine sahiptir. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından. t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2. .22 mikrokulondur (µC).8) Bu iki çözüm.§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0.97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2.5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2.5 I RM = [( 2 )( 0. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz.7) 0. 5 = 148 × 10 −9 s 0 . i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar. 5 (2. Bu devrede.7 de gösterilmektedir. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır. Anahtar kapandıktan sonra vx . Diyot. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür.

E=200 volt.ùekil 2. L=30 µH. ÖRNEK 2. . Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir.5 ùekil 2. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir. IRM=3 A ve t2=50 ns.5 deki hesaplamalar. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece. Örnek 2. di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada. ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan.7 deki devrede. i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur.

5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni. i2 20 amperdir. anahtar üzerine ek bir yük konulur.Aúa÷ıdakiler.8 ÖRNEK 2. devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir. yük akımı. Örnek 2. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir. örnek 2. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan.7 deki devrede. ùayet ters akım büyükse. ùekil 2. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir. t2=0. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz.5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır.8. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. ùekil 2. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız. øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır. Bu akım. diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz.6 ùekil 2. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. Kapasitörün bir baúlangıç . Hızlı dönüúümlü bir diyot.

DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu.03 µF Bu de÷erler kullanılarak. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi. i1=28. tepe de÷er 28.de÷erinin seçimi.6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm . Sönüm ile birlikte. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir. kosinüs terimi.6 Ω Böylece C = 0.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir. 246 volt de÷eri.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0. §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0. Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0. (ω t + 0.624) = π de÷erinde oluúur. t = 2. sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir. LC Tepe de÷er.203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir. ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s .

øletim tüm alana yayılırken.12 amperdir. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda.. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir. ùekil 2. akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır. Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında. 0.33eαt cos(ω d t + 1.1826 µs de oluúur ve 25. PN jonksiyonun bütün alanı. 0.7 volt’tur. 0.043e αt cos(ω d t − 0. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1. ùekil 2. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir. Formülde. ùekil 2. 1.9 da açıkça gösterilmemiúse de..9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir. Bu etki. ùekil 2.9 . bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir.6 volt maksimum de÷erlerini verir. Maksimum vX .9 da gösterilen etki. bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır.3 µs de i1=25.398) dür. Daha büyük bir kapasitör. etki ihmal edilebilir.05 µF lık bir kapasitör de÷eri.5 µs de vX = 271. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir.2 µs de oluúur ve 275.7814 ) v X = 200 − 203. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2.12 amper ve 1.i1 = 20 + 7.

. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır.2 Statik devre modelleri. Kromdan yapılan engeller.7 Bir 1N3879 do÷rultucu. 2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir. (a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz. böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir.2 Schottky engel diyotları.85 µs olarak okunabilir.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri.10 da karakteristik gösterilmiútir. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür.. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir. bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler. TJ = 25 °C dir. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından.8 Bir 1N5828 do÷rultucu. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır. bu soruya miktar olarak cevap verilemez.1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. øleri dönüúüm zamanı 1. Ters yönde. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır. ùekil 2. . 2 2..ÖRNEK 2. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1. Daha düúük ileri gerilim düúümü. Kullanılan özel bir engel metalinin. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur. øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ÖRNEK 2. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. Schottky diyotları. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır.

008 Ω’a karúılık gelir. ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir.030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model.10 daki grafikte. Model.10 ùekil 2.76 A 1 (c) 0. Bu durumda. do÷rultucu . 0. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları.008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi. úekil 2. parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0. ÇÖZÜM (a) ùekil 2.24 = 19. bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez.11 deki devrede gösterilmektedir. iL = 20 − 0. ters gerilim sabit ve etki 20V/0. ùekil 2. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından.

Bununla beraber.008 ) = 0. C=800 pikofarad (pF). De÷iúimlerin ço÷u. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur..376 V P = ( v D )( il ) = ( 0. bir tek de÷er elemanın uygun olarak. bir tek kapasitör de÷erinin.376)(19.60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur.2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde.030 ) = 0. L1=10 µH.. statik modele paralel bir kondansatör eklenir. böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7.008 v D = 0.78 + 0. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.12 deki devrede kullanılmıútır.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19.78 W Ters iúlem süresince.97 V P = ( v D )( il ) = ( −19. L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin. Buna uygun olarak.60 A 1 + 0. ters gerilim çok büyükse.97 )( −0. çok küçük ters gerilimlerde oluúur. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar.24 + (19. ÖRNEK 2. . Bu kondansatörün de÷eri. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir.2 2. iL = 20 − 0. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir. Bilgi-sayfasından.60 ) = 7.60 ) = 4.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2. øleri iletimde. Örne÷in bu kısmı için.60)( 0. Bundan dolayı.24 = 19.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir. iL = − 20 = −0.19 W 2 2. 0.

ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. diyot kısmı ile ilgili olarak. i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez. 800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir. devre úekil 2. . i3 = 0.13 deki gibi modellenebilir. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur.ùekil 2. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. Daha sonra. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir.12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. (b) L2 çok büyük oldu÷undan.

Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir.13 Modelleme sonucu.01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır. (a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar. ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden.i1 = 20 + 0. . mevcut olan bir sönüm yoktur. Azalma oranı. úekil 2.9 daki devreye.179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur. ùekil 2. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir. Bununla birlikte. Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz.10 Örnek 2.14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0. gerçek devrede biraz olmasına ra÷men. ùekil 2. ÖRNEK 2.

.72e −αt cos(ω d t + 0.784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri. Bu.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2. ùekil 2. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler.75 nanosaniyede 26. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar. 2 2. Elemanlar seri oldu÷undan. ùekil 2.. diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur. t = 7.. Bu de÷er.3 3. seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir. Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir.5 ×10 6 Np/s ω d = 2.494) burada α = 1.15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir.. diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir. açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men.494) i1 = 20 + 0.27 volt’tur.14 çözülecek devreyi temsil etmektedir.718e −αt sin(ω d t + 0.1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir. Böyle bir durumda.ùekil 2. v x = 20 − 22.

ùekil 2. (b) Toplam ters akım ve güç. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. . rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir.15 deki grafikten.0012 A ve I2=0.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. ùekil 2.15 Bu problem. Bu çözümün bir sakıncası. Aúa÷ıdaki örnek. ÖRNEK 2. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür. Diyotlar úekil 2. V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. R nin de÷eri. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir.11 ùekil 2.16 daki devre diyagramı. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır.0015 A. iki ters akım de÷eri. ùekil 2. her diyottaki ters gerilim.16 da gösterildi÷i gibi.

(b) Toplam güç.17 ÖRNEK 2. ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir. iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir. ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler. Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz. ÇÖZÜM . Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır.15 deki grafikten. de÷iúim baúlangıç olarak. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır. Bu toplam.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur. ùayet bunlar eúit de÷ilse. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi.56 W. Ters gerilim aniden de÷iúirken.25 mA için. ùekil 2. (c) ùekil 2.12 Önceki örnekte. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür. P = 1600 I = 4. iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. büyük ters gerilime uygun olanıdır. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir. Diyotlara paralel yerleútirmek için. Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. ùekil 2. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite. I=1.

11 de oldu÷u gibi. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir. Bu. C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı. Her kısım. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur. ùekil 2. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. R1 = R2 = R = 100 kΩ. örnek 2. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. . seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır. dv1 dv 2 = 11 . diyot gerilimlerini bulunuz.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için. Bu problemde i’nin de÷eri. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. Baúka bir yaklaúım. (b) ùayet örnek 2.17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız.

00E+12 0.R 1 0. Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.3 3.00E+00 2 2.MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .OP .00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için.00E+12 CAP 0. bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) . Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur. Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir. ùekil 2.50E-02 -2..00E-02 IS1=-30 mA VD -2. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için. .01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 . her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır.18 de görülen devre ve grafik. problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0.25E+03 1.2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3..END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3.75E+03 V1=-2750 V REQ 1.01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2.11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur.

35 + 1.5 = R( 45) + 1. I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1.8 R = 0.65 + 1.03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0.5 W’lık kayıptır.18 deki grafikten. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir. (b) direnç kayıpları.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa.ÖRNEK 2.03) = 90.5 V ve VD2= 1.75 W PR 2 = ( 452 )( 0. ùekil 2.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri.8 = 315 . (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim. Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1. toplam 100 A iletmektedir.13 ùekil 2.5 = RI 2 + VD 2 = 1.03) = 60.18 gösterilen iki diyot. .

.20 deki devrede gösterilmiútir. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. ùekil 2. i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2. úekil 2. Transformatör. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir. øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır. ùekil 2. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi.19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir. úekil 2. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir. Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir.Dinamik bir akım bölücü.19 ùekil 2. Manyetik nüve. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. ùekil 2. yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir. Transformatör eúde÷er devresi.19 daki düzenlemenin bir modeli.20 deki devre.20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır.

øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda.5)( 0.1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2. (a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı. ( 0.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2.13 eúitli÷inden.2 )( 0. ÖRNEK 2. 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2..5)( 0.000050 H 8 v1 = ( 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır.11) (2. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim.13) (2.14) formülde. ÇÖZÜM (a) 2.14 ùekil 2.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? .1 V 2 2.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0.5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2.004 ) = 0.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2.2 ) = 0.4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır. øki diyotun iletim geriliminde 0.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0.2 voltluk farklılık vardır. Lm = (b) 2.10) (2.14 eúitli÷inden.9) (2.

14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2.2 Problem 2. 2.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2.9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2.7 deki devrede kullanılmıútır.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız. 2.0 V ve R=0.. 2.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır. 2. ùekil 2.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2.05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.2 deki her üç durum için yapınız. 2.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2. 2.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2. V=400 V ve RL=75 Ω. Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir. Problem 2. Anahtar t=0 da kapanmıútır.2. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz.5 ùekil 2. 2.3 E=1.6 Problem 2.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2. 2. Bunu úekil 2.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2.3 deki devrede. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız.4 Problem 2.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız.5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı .

17 Problem 2. R=7.7 deki devrede kullanılmıútır. (a) Her diyotun ters gerilimi.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız.(b) tepe anahtar akımı 2. . (c) R=50 Ω ve C=0. Toplam ters gerilim 2000 V’tur.12 deki devrede kullanılmıútır. 2. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. (c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız. Diyot kapasitansını ihmal ediniz. 2. 2. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır. t2’ nin 0. E=300 V. 2. 2 2. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz.13 Problem 2. (c) úıkkı için. C=0. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2. diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz.12 ùekil 2.10 Problem 2. Ters tepe gerilimini bulunuz. L1=30 µH. diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2.9 daki devrede.18 ùekil 2.16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2.05 µF ve R=75 Ω kullanınız. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak.14 ùekil 2.8 deki gibi bir devrede. E=150 V.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. E=25 V ve i2=15 A. L1=200 µH. ùayet diyot bir 1N3883. Bu zaman. (a) IRM’yi bulunuz.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor. TJ=100 °C.04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir. (b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak. L2=100 mH. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan. 2.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. 2. E=200 V ve I=15 A. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir. 2.11’i. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3.

(b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim.5 V. volt (d) 10 I.22 ùekil 2.0 1. iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için.0 0. amper (c) 10 5 0 5 0 0. 10 I.0 0. volt 0. 2. volt (g) (h) (ı) .0 0. amper I.0 0.0 1. úekil 2. volt 5 0 0. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız..6 2. 200 A’lik bir toplam akım için.1 V=220 V DC.5 1. úekil 2.5 1. 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.20 de.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2. volt V.5 1.20 ùekil 2.5 1.5 1. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V.21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.5 V.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir.0 1.0 1. amper I.0 1. her diyotta 100 A ile 0.5 V.2.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. volt 5 0 0.5 V.0 1. úekil 2. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz.0 0. amper 10 5 0 0. amper (e) 10 5 0 I.21 (a) Problem 2.5 V. amper I.5 1.21. volt 0.19 da görülen iki diyot.0 0.5 V.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir. (b) Problem 2. volt (a) 10 I. amper (b) 10 5 0 I. amper 10 I.

22 deki devre.0 0.5 1.10 I. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.5 V. sorudaki devrede.23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.0 1. amper 10 5 0 0.3 2. . volt (i) (j) ùekil 2. volt 0.5 I.2 ùekil 2.5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.0 0.5 1. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır. (k) 2. diyotun ileri çalıúma yönünde 0. volt 5 0 V. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.0 1.4 ùekil 2. ùekil 2. amper 10 5 0 0.5 V.21 Çeúitli diyot karakteristikleri.2. amper I. Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.0 0. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.0 1.22 2.5 1.

25 deki karakteristiklere sahip iki diyot. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2.7 2.8 mA oldu÷una göre. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2.24 2. R’nin de÷eri. R’nin de÷eri. diyot 1’ den. diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. diyot 1 üzerinde.ùekil 2. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1.23 2.4. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2.6 ùekil 2.6 volt oldu÷una göre. paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır. sorudaki devrede.5 2.6. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? . kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.8 ùekil 2.24 deki karakteristiklere sahip iki diyot. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır.

devrenin toplam akımının. úayet diyot 1 den. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında.ùekil 2.8.25 2. I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile. diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? .9 2.

kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi.1(a) da. A ve K terminalleri. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model. Bu modelin. ùekil 3. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler. Üçüncü bir terminal olan kapı. J1. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir. elemanın kontrolunu sa÷lar. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. úekil 3. özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman.1 ùekil 3. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır. Daha sonra.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu). SCR. periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir. Bu ileri akım. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu. tutma akımı olarak adlandırılır. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir.1(b).. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir.1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir. . úekil 3. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır.2 de gösterilmiútir. üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur.. 3 3. Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir.. 3 1. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur. her biri. Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3.3 TRøSTÖRLER Tristör. eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz.

1 (b) Çok basit bir model. ùekil 3.(a) ùekil 3. Bu modelden. I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3. SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür.2) Formülde. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır.2 . SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir.1) (3. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.

anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt.5) (3. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır. Bu iúlem sürerken. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir. 3.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür. ùayet SCR akımı.1 . beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir.3.3. kapı akımını artırmak (b) TJ. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar.genelde. 3. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. . Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı. Aúa÷ıdaki beú metot. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır. düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur.3) (3. ùekil 3. birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir.3 ve 3. iletime neden olabilecek bir seviyede.6) (3. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak. bunların toplamı birim (1) olursa. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK. Bunun yanında. IA eúitli÷indeki payda. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır.4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3. Bundan dolayı. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır.4) 3. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir. dv AK / dt sınırlaması. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar. Uygun SCR’lerin seçimi. anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller.

Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez. Gerçek de÷er.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı. iki nedenden dolayı. Ço÷u durumlarda..4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. Bu. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak. Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer... elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0.1 1. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken.8-3 V arasında de÷iúmektedir.3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir. Anot-katot arasında bir gerilim vardır. bu durumda iletim úartları. ùekil 3. VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri.2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir. økinci neden. . 3 1. Yukarıdaki etkilerden dolayı. 3 3. bir jonksiyon geriliminden büyüktür. úekil 3. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar.ùekil 3.. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır.

Kapı akımının daha fazla artırılması. iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur. ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. sonuç belirsizdir. EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). dizaynın. Bilinen bir úey ise. ùekil 3. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir.5 Yapılan analiz. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri. Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır. Böylece. gerekli kapı akımında. 2:1 oranında baúka bir . Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir. 3 e÷risi. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır. ùekil 3.ùekil 3.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. Bu düúük sıcaklık. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir. elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse. sadece kısmi olarak yeterlidir.

5 W ile sınırlandırılmıútır. Bu . − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz.120) = 0. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir.2 V’tur.5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için. böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3. Dikdörtgenin köúesinde. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir.5 W sınırından daha küçüktür.144 W Bu 0. øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur.4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır.2 V koordinatlarına sahiptir.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır. ÖRNEK 3. úekil 3. Sık kullanılan bir düzenleme. Önceki tartıúma.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1. sadece bir çözüm yoktur. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür.artıúa neden olur. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0. PG = v G K iG = (1. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1.20)(0.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı. SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir. Ortalama kapı gücü 0.120 A ve v GK = 1. -40°C de. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak.

6 da görülen devre. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra. ùekil 3. anahtar açılır ve bu tekrar edilir. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir. Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur.7 Analiz için. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır. Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. ùekil 3.7 deki model ile de÷iútirilmiútir. kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. úekil 3. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır. S anahtarı kapanır. . ideal olmayan bir anahtar. S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. Kısa bir süre sonra. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. ødeal anahtar. ùekilde.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır.6 ùekil 3.

Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız). ES gerilim kayna÷ı. RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır. Bu noktada. eleman akımındaki daha ileri bir azalma.ùekil 3. Tipik dinamik operasyon úekil 3. øletim. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir. iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. eleman bir açık devredir. gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir.8 deki grafik. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir. A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda. .8 deki grafik. ùekil 3.9 daki grafiklerde gösterilmektedir.8 ùekil 3. Birincisinde. tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir. B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer. ùekil 3.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3.

zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir.8 eúitli÷inde. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3. kapı akımı úekil 3.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir.8 ve 3. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. kapasitör tamamen boúalmamıútır. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3. Bu karúılaútırma.8) (3. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa. úekil 3. Anahtarın iletimi zamanında. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir. S anahtarı açıkken úekil 3. anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3. Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir.Anahtar kapandıktan sonra. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki.7 de modellenen yarı-iletken anahtar. 3. anahtarın açılmadan tam önceki anı için. kapasitör gerilimi vC(0) dır: .11) τ C = RC (3. 3.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir. 3. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar. 3. Bu yükleme aralı÷ı. øletim aralı÷ının sonunda.13 eúitli÷i için zaman orijini. Kalan gerilim. 3.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir.9 eúitliklerinde verilmiútir. vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3.12) 3.8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur.

13) (3.2 de verilmiútir.3 örne÷inde verilmiútir.0 V ile gösterilebilir.20 mho SCR kapı karakteristi÷i.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0. RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3.2 .2 ùekil 3. ùekil 3. R=100 kΩ ve C=0. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0. ÖRNEK 3.10 daki devrede. Bir dizayn örne÷i 3. aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V.1 µF.

ÇÖZÜM .722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0.0000107 = 0.2 )e − tC / τ C v C = 13.13 ve 3.95 + 1.5 τ d = 10.8 ve 3. E=80 V.0)(e −t / τ d ) = 0.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.5 µs (d) iG ( t ) = 0. 3.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.0 = 13.002306 s Frekans = 1 = 433.0 + 1.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30.0 = 31 V (c) 3.0 − 11.722e − t / 2. SCR de÷erleri.2 V t C = 0. Diyak örnek 3.2 V (f) 13.1) = 2.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.2V ve RGK=35 Ω.01)(5) = 11.01 = 0.7 Hz T ÖRNEK 3. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.002295 s (g) Toplam periyod.95 − 1. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur. kapasitör gerilimi 3. EGK=1.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11.002295 + 0.

5 kΩ’dur. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot .2 + 0.3 = 994. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir.01(5 + 35) = 13.7 deki sa÷ kısım için 3.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0. τd=1.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0. boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11.025 A olması gerekir.55 V t c = T − t d = 1000 − 5.035 µF 40 RGK + RS Diyak.14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13.451e − td / τ d t d = 5.2 ¹ τ c = 4356 µs 0. Böylece. basitleútirilmiú metotlar kullanılır. Toplam boúalma zamanı 3. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber. R = 124. SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir. boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31.383 µs olarak bulunabilir. Kapasitör geriliminin en az de÷eri. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31.035 µF lık kapasitörle. Kapı akımı 3.2 V’un toplamıdır.7 µs 3. Zaman sabiti.55 · 994. akım 0.01 = 0. Ço÷u dizayn durumlarında.95 − 1. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır.383 = = 0. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir. fakat analiz. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0.95 + 1.2 − 11.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1.

modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur. sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. Böylece. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir. Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır.11 . bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir.1 SCR tıkama özelli÷ini. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir. 3 1. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i. Bazı rezonans konvertörlerde.4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur.11 deki devre için. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir. birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs. ùekil 3.. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir. anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir. Bu etki. Burada dönüúüm zamanı.. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. ùekil 3. kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır. ùekil 3. Bu ters akım. Bu metotla kesim.

De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3. ùekil 3. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır. øletim aralı÷ının sonunda. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir.12 de gösterilmiútir. Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır. Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. t=0 da.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir. úekil 3. vC nin de÷eri V0 dır.13 deki devre ile gösterilmiútir. ùekil 3. ùekil 3. mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir.11 deki devre.12 Bu.13 . kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur.14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda. ùekil 3. Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü.

tq nin belirlenmiú de÷eri. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir.13 de.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde. genel olarak tq olarak tanımlanır. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde. ÖRNEK 3.5 = 44721 rad/s. . SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır. ω = ( LC ) −0.4 ùekil 3. Ardıúık ileri gerilimde. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır. Bu periyod.7 A dir. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44.7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44. tıkama durumunda kalmak için. L=100 µH ve C=5µF. vC(0)=200 V.ùekil 3.

SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir. S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir.. 3 1. Anahtarın kapanması üzerine. ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir. ùekil 3.16 da. ùekil 3. ùekil 3.16 ùekil 3. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.17 deki . 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır. ùekil 3.25 de temel bir devre görülmektedir. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır. sonuç úekil 3.18 deki grafikteki gibidir. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir. Bu zaman aralı÷ı önemlidir.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 . SCR akımı.b) T = 2π ( LC ) 0.16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır. úekil 3.15 ùekil 3.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur. S anahtarının kapanması üzerine. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3.15) ùayet v C = − E ise. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3. çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol.1 DC kaynaklı durumlarda.5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır.16 için bir devre analizi yapılırsa. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur.5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir..

ølgili zaman aralı÷ı. E=100 V. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs .693RC ùekil 3. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.693τ = 0. ùekil 3.18 ÖRNEK 3.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir.5 ùekil 3. anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır. 3. R=5 Ω.15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir.17) t q = 0. anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi.16) (3. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa.16 da.

16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3. Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3.19) . ùekil 3. ùekil 3. yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır.18) burada. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan.17’ye benzemektedir.t q = 0. SCR’nin kesimi oluúur.20 deki kapasitör akımı. IL = E R (3.20 de úekil 3.19 ùekil 3.19.21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.693τ = 0. Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür.20 dvC iC I L = = dt C C (3.693(25) = 17.

FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır. ùekil 3.20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır. úekil 3.21) (3.20) ùekil 3. Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır. Bu. ùekil 3. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3. Omik yüklü durumda. diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır.22 de gösterilmiútir.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. ùimdi baúka bir problem oluúur. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol . Omik bir yük. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3. SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir. 3. Bu gerilimi sınırlamak için.22) Sonuç. Önceki sayısal örnek için. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3. yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde.19 daki FWD. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir.21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için.

Kesim iúlemi anında.21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir. Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan.22 ùekil 3.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3. Ana anahtar. úekil 3. t = 0 da.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir. SCR1 deki ters akım.23 deki grafiklerde görülmektedir. ùekil 3. halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir. indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır. ùekil 3.23 .

3 A L 450 × 10 − 6 . C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir. Bu gerilim tersleme.21 deki tq ile aynıdır.25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L.t1 zamanında. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından.22 deki devre ve úekil 3. Bu úekil 3. SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur. ÖRNEK 3. C nin de÷eri 3.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur. Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar.6 ùekil 3. FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman. C ve SCR3 den oluúan devre. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3. SCR1 in sonraki iletiminde. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa.25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir. L.22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2.

Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir. FWD iletime baúlar ve iC 3. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır..3 3. øliúkiler úekil 3. ùekil 3.25 deki grafikte görülmektedir. úekil 3.1 ND TÖ LE M 1. ùekil 3. komütasyon kapasitörü. komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra..6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir. Böylece.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: . t3 zamanında. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi. Bu gecikme süresince.25 Bu úekilde.

kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir. komütasyon kapasitörü. V0=375 V.24) (3.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır. t = t3 de.5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3. depolanan enerji 3.5CE 2 + 0.25) Kaynaktan beslenen enerji.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0.28) (3. . a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3. C=3 µF ve L=75 µH.23 eúitli÷inde ω. depolanan enerji 3. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda.7 ùekil 3. ÖRNEK 3.5CE 2 t = t4 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz.5V0 = 0. bu enerji 3.24-3.iC = I L cos ωt (3.27) 3.27 eúitli÷inin 3. iC T/4 süresince sinüsoidaldir.5CV0 2 2 (3.23) 3. IL=25 A. E=250 V. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır.5LI L + 0. SCR3. Bu aralıkta.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3.24 de devrede.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım.26) (3. Bu de÷er.

8 ùekil 3.6 V 3.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse.5)( 250) = 375 V Bu. Böylece. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3.22 eúitli÷inden. Verilen de÷erler: E=400 V. IL=10 A ve tq=35 µs dir.6)(3 × 10 −6 ) = = 42. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1. a) L ve C de÷erlerini bulunuz. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur.30 eúitli÷inden.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ . vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir. tq = b) 3.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353.Ip = E t = t1 de. C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0. SCR3 ile yön ÖRNEK 3.4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353. vC de÷iútirildi÷inde. Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır.

iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır. Sonuç devre iúlemi. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız. úekil 3.714 = 450 = 45 A L 71.2 )( 0. kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. úekil 3. úekil 3. Komütasyon aralı÷ı süresince.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir. Bu ters polarlanma zamanı.2014)] = −489.714 × 10 −6 ) tq = = = 63.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489. iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise.1113)] = −447. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir. 3.27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0. iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0.4 71.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. LC rezonans devresi.714 × 10 −6 F L = 100C = 71.24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır.6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0. = 1125 0. .2 V ( 0 − V X )C ( 447.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0. Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar.4 .6 V 3.

.t = t3 aralı÷ı için.ùekil 3.26 ùekil 3. iC yi tanımlayan eúitlik 3.31 de oldu÷u gibidir.27 t = 0 .

t = 0 veya t = t1 ile aynıdır.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları. artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. (3. t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı. Bu iúlem. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada. L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır. E=300 V ve V0=450 V.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0.26 ve 3. SCR1 için 30 µs gerekmektedir. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz.9 ùekil 3.26 da gösterilmemiútir.32) (3. t3 . yük akımının 1.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3.34) iC ’nin tepe de÷eri. ÖRNEK 3.33) Θ1 = ωt1 (3. Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3.27 de t = t3 de.18 × 10 −12 . vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür.t4 arasındaki zaman süresince.26 daki bir devrede.5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir. ùekil 3.31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir.

Bu.8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3. vAK deki artıúlar için. Örnekler úekil 3. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz. Koruyucu kapasitör ile seri direnç. SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar.16 ve 3. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller. Gerçek pratikte. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa.1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır. bununla beraber.L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile. diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3. Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0. økincisi. dvAK/dt probleminin çözümü. Koruyucu dizaynının temeli. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır.2 × 10 −6 H C = 1. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır. Bu durumlar için.27 deki grafiklerde. diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla. L = 161. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez.. Birincisi. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde.. 3 1. Diyot.19 daki devrelerde görülmektedir.

SCR bilgi sayfaları.97 A 20 dvC iC 16.4 = 16. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır.29 da.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16. .8 µs dir.97 C C = 0. ùekil 3. devre úekil 3.bulundurularak yapılır. vS tepe de÷erinde ise. SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir. böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir. normal iúlem durumuna benzer úekilde. Bu.28 ÖRNEK 3.34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339. ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine.30 daki gibi olur. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır. Diyot.10 ùekil 3.

.4 = 1131 . D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür.31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır. 0.30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde. ani artacak úekilde düzenlenir. t = t3 de. ùekil 3.27 de. ùekil 3.32 de görülmektedir. kapasitör gerilimi 339.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir. Ω 3 Bazı komütasyon devreleri. süreklidir. yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim. Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339.11 ùekil 3.26 daki devrede ve úekil 3.ùekil 3. iC IL ye eúittir. ødeal olmayan durumda bu gerilim. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir. Devre iúleminin grafikleri úekil 3. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır. SCR1’e eklenen bir koruyucu.4 V tur.27 deki grafiklerde.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3. ÖRNEK 3.29 ùekil 3.

CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18.25 cos ωt − 12. b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz.75 + 1.31 ùekil 3. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz.94 sin ωt iS = I L − I C = 1. CS.32 a) úekil 3.94 sin ωt . ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır.27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak.25 − 1.ùekil 3.25 cos ωt − 12.

anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir.68 × 10 V/s dt CS 0. iS = 13. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5.74 6 = S = 6 = 68.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı. (a) dan.25 cos ωt − 12.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir..§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0. Bu sınırlama. sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer.475) = −1 de veya t = 6.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0..25 − 13 cos(ωt + 1.04 µs oluúur. øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir.2 × 10 3 3. yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde . iS = 1. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. ùekil 3.015 µs de oluúur.74 A dv AK i 13.4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için.64 sin ωt + 234.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR.475) Maksimum cos(ωt + 1.1 1. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5.25 − 1. SCR’nin hasar görmesini engellemek için.94 sin ωt iS = 1. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir. Bu zamanda.33 deki devrede.25 × 10 t − 22.

33 de. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3. ùekil 3. Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur. iA= 0.SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir. Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı. koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar.12 ùekil 3. ÖRNEK 3.34 de görüldü÷ü gibi. böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar.33 ÇÖZÜM øletimde.34 . ùekil 3. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir.

Devre úekil 3. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir... SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda. SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. SCR’nin kesimi üzerine. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır. SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur.1 øndüktif yüklü bir durumda. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. Kilitlenme noktasında. bir koruyucu. Problem. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır. Tutma akımı. øki dizaynın etkili olması. Kilitlenme akımı. 3 1. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir.Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir. Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür. bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. Pals. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. SCR tamamen iletimde de÷ildir.35 de görülmektedir. . Normal ba÷lantıda.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3.35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir. anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir. ùekil 3.

36 Aúa÷ıdaki eúitlikler.5 I Kilitleme (3. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3. Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.36 da tL dir.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3.38) (3. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3. SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir. ùekil 3.ùekil 3. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır. Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir. Toplam anot akımı.40) . bu úekil 3. Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir.36 da.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1. Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan. grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir.

06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir .06e −t / τ ile verilir.0481 0. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0.35 deki devrede. anot akımı i A = 400t + 0. E = 200 V.04 A.0600 0.0434 0.36 eúitli÷inde yerine konulursa. iL ’nin de÷eri 3. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0. t 0 25 50 75 100 125 iA 0.Bu sonuç 3.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1.5)( 0.41) ÖRNEK 3.0464 0.5 tL = I Kilitleme 0.04 ) = 0. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir. Formülde τ = 50 µs dir.13 ùekil 3.0421 0. LL = 0.0493 I Kilitleme (3. iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak.5 H ve IKilitlenme = 0.

çeyrek dilimler.3 3.37 Triyak’ın iletimi.. ùekilde. II. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır. veya II. üç terminalli bir tristör olup. ùekil 3. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir. úekil 3.38 de gösterildi÷i gibi. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I.. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin. Triyak. dört durum için farklıdır.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli. 3 2. øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır. I. IV. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir. triyak ve GTO’dur. ùekil 3.38 .37 de gösterilen semboller. I. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. olabilecek dört kombinasyonunun herbiri. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı. çeyrek dilimlerinde olur. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir. Bazı kontrol devreleri. muhtemel bir iletim durumudur. çeyrek dilimdeki iúlem. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür. ve III. ùekil 3. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar..

SCR’ye benzemektedir. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir.Triyak’ın temel iletim modeli. ùekil 3.. Kaynak gerilimi. Triyak.. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir. Triyak.14 ùekil 3. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. Faz kontrolu.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir. ÖRNEK 3. Bu. tipik olarak 1 V civarında. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir. SCR’den. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir. 3 2. ana terminaller arasındaki gerilime.39(a) daki devrede. EA diyak tepe gerilimidir. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi. Bu de÷er.2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı. 3. özel çalıúma úartları için verilir. Bu. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. Triyak. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir.39 . elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir. Buradaki farklılık. En kötü durum de÷erleri. De÷erler. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir. sıcaklı÷a.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir.1 1. øletim kayıplarını minimuma indirmek için. Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için. 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir..

bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir.0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir. Bu. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için.0 + 0.29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169.ES = 11. ùekil 3.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1. kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır. iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur. Bu de÷er. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir.7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. ùekil 3.885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: .39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11.5 + 11. Böylece. vC ’nin bu son de÷eri.029 µF R’nin de÷eri. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir.

Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse. RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir.062 A vC = 11.1 1. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır .40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur.R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11.41 deki grafikte gösterilmiútir.870 µs t=2 µs de iG = 0.6167e −2 / 0.0) º −t / τ iG = « e = 0. küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir. 3 2. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir.87 = 0.2 2K KE ES SøøM M 3..062)(15 + 15) = 14. C ’nin biraz daha büyük de÷eri. Akımın sıfır oldu÷u zamanda. úekil 3.2 Triyak’ın kesimi.. R’nin de÷erine kıyasla.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör. ana terminaller arasındaki gerilim. Bu. Bu.6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0. øndüktif bir yük için. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir. ùekil 3. triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir.5 + 1.029 × 10 −6 ) = 0.40 daki devre ve úekil 3. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır.0 + (0. øndüktif yük durumunda. yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim.5 − 1..

paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir.41’e benzemektedir. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i.41 ÖRNEK 3.40 daki gibi bir devrede. Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir.025 µF . Triyak.15 ùekil 3. ùekil 3.Triyak’ın. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan. koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. Devrenin dalga biçimleri úekil 3. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3.42(a) daki RLC devredir. triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0.02 H RS=800 Ω CS=0.

t = 55 µs de bulunabilir.1 × 10 6 V/s dir.sonucu verir: i = 0.04 × 10 6 cos ω t + 6.00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir.5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile. Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99. istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır.42 . Bu zamanda.252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102. ùekil 3. dv X = e −α t (8. maksimum triyak gerilimi.

..3 3.2 2.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor). ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur.. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri. ùayet bu oluúursa. 3 2.. GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır. GTO’nun en büyük dezavantajı. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. Bir GTO. Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir. Kesim kazancı.. Daha iyi bir do÷ruluk için. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim. Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz.2 2K KE ES SøøM M 3. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır. bu durumda sıfır anotkatot gerilimi. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. IA/IG.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır. 100 A anot akımlı bir GTO için.44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir.2 2. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men. bir koruyucu devresi olmaksızın.43(b) de tipik grafikler görülmektedir. akımı belirlemek için iyi bir model olabilir. ùekil 3. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır.1 1 øøL LE ET TøøM M 3. -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir..43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3. Genelde GTO tristör. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır..2 2. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar. 3 2... 5 civarında olabilir. ùekil 3. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir. bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. Böylece. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. ùayet devre gerilimleri çok büyükse.

ùekil 3.43 ùekil 3. gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz. . yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir.16 ùekil 3. (b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz. (a) Kesim kazancı 6 için. (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır.44 ÖRNEK 3. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz. L’nin de÷eri.

ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0.ùekil 3. CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir. (b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri. CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6.0144) = 14. i A = 40 A. GTO ’nun iletiminde.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu. negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir.08 × 10 )( 600 ) = 0. Böylece.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © .0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0.

3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz. E=20 V ve TC=-40°C dir. 3.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3.26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3.4 deki devrede. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.4 ùekil 3.25 µF dır.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir.2 ile aynıdır.1 ùekil 3. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3. GK (kapı katot) modeli 1.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. 3. Diyak modeli örnek 3.0 V ile seri 25 Ω dur.5 W’tır. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz..1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz.4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.3 3.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3.5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3.1’i VGK=1.2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3. EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır. 3.3 Problem 3.10 daki gibi bir düzenlemede.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır. E=70 V.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3.5 ùekil 3. R=50 kΩ ve C=0. .18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3.13 Bir SCR nedir? 3.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3..4 V ile seri 8 Ω dur. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.2 Problem 3. 3.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3.17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir. SCR VGK=1. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.

E=400 V ve IL=20 A. 3.7 ùekil 3. 3. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz. tq’nün gereken de÷eri 25 .11 ùekil 3. Diyak modeli örnek 3.46 3. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman.24 deki devrede.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz. 3.(a) Tepe kapı akımını bulunuz. R=20 Ω.0 µF ve vC(0)=-300 V. (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz.0 V ile seri 20 Ω’dur.2 deki ile aynıdır.19 daki gibi bir devrede.13 ùekil 3. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz.9 ùekil 3. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V.11 deki gibi bir devrede. E=80 V.16 daki gibi bir devrede. L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3. ùekil 3. 3. 3. (d) V0’ın de÷eri. E=200 V ve IL=30 A. 3.8 Problem 3.6 ùekil 3. C=2. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz. E=400 V ve IL=30 A.25 de.25 deki t1’in de÷erini bulunuz. R=20 Ω.12 ùekil 3. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz. SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız. 3. C=3.0 µF ve vC(0)=-300 V. (c) ùekil 3.10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır.24 deki gibi bir devrede. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için. (c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz.10 E=200 V ile úekil 3.22 deki gibi bir devrede.

23 Problem 3.29 daki devrede.17 ùekil 3. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır.19 ùekil 3. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz.µs dir. E=800 V. RL=10 Ω. SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır. RL=20 Ω. 3. (b) Kapı akım de÷iúimini –1. 3. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz. E=400 V ve LL=0. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir.10 da. RL=20 Ω ve LL=0. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz. RL=25 Ω. 3.14 Örnek 3. . L=2. 3. R=10 Ω. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. (a) Bir kesim kazancı 5 için. ùekil 3.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz. 3.1 H. ùekil 5. CS’nin baúlangıç boúalması.14 de.39(a) daki devrede. CS=0. 3. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir.24 ùekil 3. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz. 3.45 deki gibi bir devrede. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz. 3.5 mH ve EG=-10 V. (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz. Örnek 3. Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır.16 Problem 3.21 Örnek 3. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz.5 µF.40 da.15 ùekil 3.22 ùekil 3.15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız. 3.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz.2 deki ile aynıdır. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS. Diyak karakteristikleri örnek 3. 3.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız.35 deki devrede. 3. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir.20 Problem 3. VS=400 V RMS sinüsoidaldir. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz. VS=400 V RMS ve R=20 Ω.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız.33 deki devrede.045 H. ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız.

ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT).1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4. BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine.. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir. transistörün özellikleri incelenecek. Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir.. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir. bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir. ùekil 4. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli . transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır. 4 1.4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde. Elemanların sıcaklık. transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde.1 øletim bölgesinde. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur..1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir. Bu kısımda. Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı.

oldukça büyük . ùekil 4. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için. zorlanmıú bir kazanç 4. Buna ra÷men. Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır. Do÷rusal bölgede. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir. VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır.de÷ildir.1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4. Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için.1) Böyle bir doyumda.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir. Kısmi doyum bölgesinde. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur. (1) doyum bölgesi. VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır.2 de bu bölgeler. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir.1 ùekil 4. ùekil 4.

Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. Transistörün toplam gücü 4.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir.3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir. Transistörün karakteristiklerinden.de÷erde bir beyz akımı gerekir. Bundan dolayı. ùekil 4. Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). Böylece. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır. Transistörün kazancı. ùekil 4. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir.3 deki devrede. Belkide bilgi-sayfası. βF nin de÷eri hesaplanabilir.1 ùekil 4. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4.3) . transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir.2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır. transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda.

88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda. 4 4.5 V bulunur.5(a) daki grafikten.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.5 = 11. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır.5(a) daki grafikten.3 eúitli÷inden.1 1. tablo 4. 400 V ve 15 A de÷erlerinde. úekil 4.2)( 2. VCE’nin de÷eri yaklaúık 0. (c) I C = 300 − 0. Bir örnek olarak. VBE nin tipik de÷eri 1.2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır.98 A 25 (d) IC=12 A de. gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir.(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0. 2N6547.5)(12 ) + (1.2 V olur.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir. ùekil 4. 4.. P = VCE I C + VBE I B = ( 0. Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir.2 eúitli÷i ile IC bulunur. (e) 4.4 ) = 8.4A 5 ùekil 4.. .

ikinci . Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA). SOA) olarak tanımlanır. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area.5V VBE = -1.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4. (a) (b) ùekil 4. RBE beyz ve emiter arasındaki direnç.1 deki bilgide. 4 1. Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır.1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında.. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir. Bu gereksinim. ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır.Tablo 4.1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1.5 Tablo 4..

Burada iki durum üzerinde durulabilir. D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır. C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte. Tipik bir e÷ri úekil 4. ùekil 4. Bu sınır. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır. øndüktans. transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. ùekil 4.6 Bu karakteristikler. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır. Pratikte. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). VCE nin büyük de÷erlerinde. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. Tek sınırlama. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir.6 da her iki A hattı. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır. Bu. ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır.6 da görülmektedir. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır. böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . kollektör akımı sıfır olmadan önce. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. Tipik bir pals durumuna bir örnek. E ile etiketlenen hatlar da.

7 deki devre. Genelde. úekil 4. Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4. ùekil 4. . Koruyucu olmadan.bir de÷erde olmasına neden olur.7 de. ùekil 4. Transistörün ardıúık iletimi için. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır. Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır.9 da görülmektedir. úekilde gösterilmemiútir. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar.10 da 2 e÷risini verir.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir.7 ùekil 4. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır. Bundan sonra. Bu. kollektör akımı úekil 4.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir.9 da. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır. Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur.9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz. úekil 4. ùekil 4. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir. ùekil 4. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i. ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir. Bir örnek olarak.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir. úekil 4.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir. Bu grafikte. RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır.8 de görülmektedir. RBSOA grafi÷indeki yolun. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır. transistörün kesimi için úekil 4.11(b) deki grafikler.9 da. ùekil 4. ùekil 4. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1). De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4.

10 .ùekil 4.8 ùekil 4.9 ùekil 4.

20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır.11 de. Bu zaman süresince. Formülde.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar. Kollektör akımının azalması. E1=200 V.ÖRNEK 4. (a) (b) ùekil 4. úekil 4.2 ùekil 4. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki . E2=350 V ve iL=20 A dir. iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu. transistörün kesim anında.11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında. ICM maksimum kollektör akımı. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir.

1 NA KB NøøM ML 1.5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1.25 × 10 C burada qS . østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır. depolama zamanı artar. Daha önce de÷inildi÷i gibi.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir. Depolama zamanı. basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4.. .eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. Bundan dolayı. ùekil 4. IB2 /IB1 oranı genel olarak 0. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. t = 1.5 × 10 ) = 11. kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır.12(a)da görülmektedir.25 × 10 −6 = 0. Kollektör akımı. Daha sonra transistörü kesime götürmek için. beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır. Böylece. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir. IB2 genli÷inin ters akımı. IB1 ’in büyük bir de÷eri. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir.0 arasında seçilir..5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür. Özel olarak.1125 × 10 −6 F 100 4 4. kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder. IB2 ’nin büyük bir de÷eri. q S = v C CS CS = 11. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir.5-2. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece. ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir.

13 Kesim süresince. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir. Pratikte.4 4. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır.12 4 1.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir.1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır..(a) ødeal beyz akımı ùekil 4. anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır. iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir... Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. Bu aralık için. Genelde. VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır. Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir. Ters beyz akımı beyz . Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır. ùekil 4. Transistörün iletimi süresince. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar.

negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar. 4. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur.15 ve 4. ùekil 4.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir.14 . βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur. ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir. düúme zamanı olarak bilinir. Ek olarak. Aynı zamanda. ùekil 4. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Açıkca. transistörün kesim iúlemini tamamlar. kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar. I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir. I B2 ’ye engel olarak.05 A ùekil 4. Bu aralık. Bu yaygın olarak kullanılan.14. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır.bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir.

ùekil 4.14 ve 4.14 (devamı) IB2=0.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.17 ve 4.2 A ùekil 4.13 deki devre için úekil 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir.Üst ıúın (iB): IB1=0.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.15 .2 A ùekil 4.05 A Üst ıúın (iB): IB1=0. úekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu grafikler.

19 ..Üst ıúın (iB): IB1=0.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.16 ùekil 4..2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4.1 1.05 A ùekil 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4..4 4.

Üst ıúın (iB): 0. S anahtarının kapanması üzerine. úekil 4.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0.2 A olacak úekilde seçilmiútir. Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir. Böylece.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü . øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar.20 ve 4. Devredeki elemanlar. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır.4 A dir. Bununla beraber. CB’nin de÷eri.21 de görülmektedir. ùekil 4.13 deki devre.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir.ùekil 4. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir. iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir.19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur. tasarımla. Hızlandırma kapasitörlü durum için.

21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir.25 A 20 βF ùekil 4. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0.19 daki devrede.20 ve 4. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur. I B1 0.25 A RB2 i X − 10 − 0. Bu zaman aralı÷ı.ùekil 4.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır.21 úekillerinde.3 ùekil 4. vBE=0. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır. Her iki 4. 0. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu. I B1 = IC = 5 = 0.22 .4 A de tutulsaydı.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir.2 Ω ùekil 4. transistörün kesiminden hemen önce.22 deki devre kullanılarak. ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0. 0. Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.8 = 0 RB2 = 43.4 A’lik I B1 için úekil 4. ÖRNEK 4.625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda.

8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0. .8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir.625 = 0.ùekil 4.25 + 0.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz. RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4.23 ùekil 4.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0. ùekil 4.50 A RB3 = 18.22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0. Beyz akımı.25 + 0.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.40 Ω RB4 = 24. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.25 = 0.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10. kollektör akımının 0. Bu. ùekil 4.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0.

Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir. ùayet úekil 4. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters .25 deki devre. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir. øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir.27 de görülmektedir. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir.4 4. ùekil 4.13 deki devre úekil 4..1 ND FK 1.25 de görülmektedir. bu yeni devre úekil 4.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar.8 ve 4. Rezistif yükler için olan önceki kısım. Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur.26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir.4 4.28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir. ùekil 4. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir.11(a) dakine benzetilerek. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4. Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse. ùekil 4. Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir.25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez.. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir..

1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince.. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır.27 ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.2 A ùekil 4.2 A ùekil 4.polarlama stresinin bir ölçüsüdür.26 Üst ıúın (iB): IB1=0..28 4 1.5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0. . ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır.

Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir.øletimde.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4. Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur. Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar. Kesimde..29 daki grafik úekil 4. bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse. 4 4.1 1.4) I CM = VCC R (4.6) vCE = VCC − RiC .. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır.5 5.3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır. ùekil 4..5) (4.

0 µs dir.9) Benzer úekilde. Bu yüzden. .29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir.8 µs ve düúme zamanı 1. buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4. Kollektör akımının yükselme zamanı 0. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir. eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir. Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr . ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise.4 (4.3 deki devrede.10) øki enerji ifadesindeki ilk terim. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4.8) ile verilir. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur.12) ùekil 4. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı. transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür.10) eúitli÷i ile verilir. VCC=400 V ve R=20Ω.7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.11) (4. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.

1 1. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse. ùekil 4.8 × 10 )» = 0. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir.. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır.30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır.7 deki devrede.00107 + 0.13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. durum tamamen farklıdır. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür.11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0. Bu grafiklerde.30 daki grafikte.1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde.00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0.9 eúitli÷inden.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir. Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: . ùekil 4. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise.ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir.. Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır.5 5. Bu enerji (4.00240)(10000) = 24 W 4 4. ùekil 4. Transistörün güç kaybı grafi÷inde.00133 = 0.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir. Yük indüktif oldu÷undan.13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.10 eúitli÷inden.00240 J 4. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır.. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir. t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0.

15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir.30 ùekil 4.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından. ortalama güç 4. ùekil 4. Ölçümleri almak için.15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4.Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4. bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir.31 . Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz.

Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir.1 µs ve t2=0. 4 + 0.00240+0.ÖRNEK 4.5’de.2 µs.4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0.0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz. Kesim süresince.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız. t1=0. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0.5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur. Bu akım 400/1000=0.0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.0040 J 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı. VCC=200 V ve E2=400 V. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0.00160=0.4 µs ve t2=0. øletim süresince. Bununla ilgili grafikler úekil 4.15 eúitli÷inden: Güç=(0. t1=0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır.0024 J (b) Kesim süresince.7 dekine benzer bir devrede.3 µs.5 ùekil 4. ÇÖZÜM (a) 4.0016 J (c) Toplam enerji=0.32 de görülmektedir.1 + 0. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken.3)(10 )] = 0.6 Örnek 4.0024 J (b) 4. ÇÖZÜM (a) Örnek 4. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir. 2)(10 )] = 0.

3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3.33 × 10 6 t ) iS = 66. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.ùekil 4.333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda.67 × 10 6 t 0 < t < 0.333 × 106 t )dt = 0. vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir. Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .89 × 1015t 2 (1 − 3. Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: .89 × 1015 t 2 (1 − 3.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.32 0.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4.0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır. 3×10 88.

iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men.2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur.34 deki e÷riler. MOSFET’ler. Ek olarak. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer. ùekil 4. Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda.1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri.16) (4. Gerilimler Gate(Kapı). güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde.34(b) deki grafik. VT den az vGS de÷erleri için. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir.2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0. akaç akımı sıfırdır.0006 J (d) (a). BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir.17) . Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir.33 4 4. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için.2 2.0002 + 0. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0.0075 × 10 )( 400 ) = 0. MOSFET. ùekil 4.. ùekil 4. BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir. VT den büyük vGS de÷erleri için.33. Böylece.0024 + 0. ùekil 4. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez.0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4...

34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. vDS nin de÷erinin. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir.35 Ω dur. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men.17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. G. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır. 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde.34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir. 2N6762 nin bilgi-sayfası. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir.34(a) daki grafikte (2N6762). Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır.17 eúitli÷inde. MOSFET’in iki durumu. zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir.4.5 Ω de÷erini . ùekil 4. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir. úekil 4. omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır. RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir. Bu iletim bölgesi. Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır. ùekil 4. BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4. Akaç akımının büyük de÷erlerinde. 4.

aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır. bu 4.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir. Bu de÷iúimlerin ihmali.35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4. Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır. vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında.5 V’luk iletim durumu de÷eri. Akaç akımının bu de÷eri için. ÖRNEK 4. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. Bu çizgi 3.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı.35 de. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur.2 2.göstermektedir. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir. vDS nin de÷eri 4. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz.2V=5 mho dur. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir. Böylece. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir.8 V G= 18 = 8. VT = 3. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım. ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından. MTP8N60 bilgileri. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi. 16A/3. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0.3 Ω dur.5 V dan az veya eúittir. vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır.8 Bu bilgi-sayfasından. úekil 4.. Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır.19) (4. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir.2 Ω dur.18 A / V 6 − 3. 4 4.7 Bir MTM15N40 için. Her kapasitans. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır. Gerçek. Böylece.. ùekil 4. .2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir.

Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır. ùekil 4. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar.36 daki devrenin analizi yapılacaktır. ùekil 4.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir. FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır. ùekil 4.21 eúitli÷i 4.37 de gösterilmektedir. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4.2 2.35 4 4. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4. øletimde devre davranıúını hesaplamak için. 4. ùekil 4. 4. Bunu yapmak için.. Bu aralıklar süresince.21) t > t2 için. kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir.36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır.22) .22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir.3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde. böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir. akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur. Bundan dolayı.36 da. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür. ùekil 4. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir..37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar. t2 ve t3 arası aralık süresince.

Kaynak gerilimi 250 V dur.21 eúitli÷i hala uygulanır. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz. . Bu aralık süresince. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir.8 ùekil 4. ÖRNEK 4. t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar.23 eúitli÷i hala uygulanır.37 vDS deki bu azalma. buna ra÷men 4. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır. Bu. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4. bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. 0.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak.23) ùekil 4. kaynak akımı 15 A dir. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken. MOSFET.36 ùekil 4. vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir.36 da gösterilen devrede.

21 eúitli÷inden. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 . Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8.23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir.6 V olur. Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır. t4 .6 V G 8. Bu. aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir.t4 aralı÷ı için.6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 . Böyle bir durum.t2 aralı÷ı için. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır. 4.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 . Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3.2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir. CGS 200 pF dır.2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244.ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından.4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 . toplam kapasite 2000 pF dir. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir.33 t2 = v GS 5.8 + = 5.t3 aralı÷ı için.4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir.t5 aralı÷ı için. dv GS 0. 4. 4.17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4. Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0. vDG nin de÷eri 244.37 Ω ve TJ=100°C verir.

t1 .t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir.2 MOSFET’in kesimi için. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir. . t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez.4 4K KE ES SøøM M 4. kapı akımı 4. Bu de÷iúimi yapmak için. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir. 4 2. Örnek 4. ùekil 4. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. MTM15N40 karakteristi÷inde. Bu aralık. Bu. 4.. akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir. akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz.39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir.21 eúitli÷i uygulanır. Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma. 0. Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa.23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır.2 A lik kapı akımı ile. bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır.38 t1 de. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir.t2 aralı÷ı için. Bu aralık süresince 4. ùekil 4. t2 . Zaman orijininden t1 zamanı süresince.38 deki devre ile temsil edilmektedir. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir. øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir. kapı-kaynak geriliminin.. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.8 de bulunan anahtarlama zamanı. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir. örnek 4. Zaman orijininden t1 zamanına.

1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır.t5 aralı÷ında.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0. ÖRNEK 4. t4 .1 − (5. ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5.1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5. MOSFET eúik gerilimindedir.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir.39 t3 den büyük zamanlar için.39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz. t3 .ùekil 4.9 4. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır.8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0.6 − 3.1 t5 − t 4 = − (3.1 − (5.21 eúitli÷i tekrar uygulanır. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur.6 − 5. 4. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4. t4 de.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0.6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0. akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca .8 örne÷indeki MOSFET in -0.t5 aralı÷ı için.8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men.

Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi.8 örne÷inde yapılmıútır. C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 .t4 aralı÷ı süresince gözükür.40 da A kısmı. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. maksimum palsli akaç akımı 2. BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur. ùekil 4.5 nH dir. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür. Daha kısa iletim zamanı. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır. ùekil 4. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir.40 ùekil 4.. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur. 4 4.. her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir. izin . maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3.40 da.gözükmektedir.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır.2 2. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir.

MOSFET’in özellikleri úekil 4. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır. øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4. VDD=400 V. ÖRNEK 4. RDS(øLETøM) de÷eri. R=20 Ω ve iD=5 A. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer. øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları.40 da görüldü÷ü gibidir. ùekil 4.10 ùekil 4. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir. Hatta yeterli bir kısa pals süresince.2 2. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez. Sınırlamalar. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir. 4 4.verilen daha çok güç kaybı demektir. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır.38 de .41 deki MOSFET. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür.. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir..6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları. de÷erlendirmede önemli rol oynar.36 ve 4.

görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir. t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir.43 . Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir.42 ùekil 4. Çok benzer bir davranıúla.39 daki e÷riler úekil 4.24) (4. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur. ùekil 4. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0. bu aynı enerji kaybı oluúur. Devrenin iletimi için. bu úekil 4.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4.43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4.42 de görülmektedir.25 de kullanılmaktadır. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir.37 de görülmektedir.24) eúitli÷inde. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4. MOSFET’in her iletiminde. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır. ùekil 4. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir.

26) (4. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir. ùekil 4. Eúitlik 4.5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır. Bu.11 ùekil 4.44 . (4. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir. BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar. Bu. iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir. Belli bir frekansta.enerji (kesim) = (0. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4.25) ùimdi toplam kayıp 4.44 de. Ço÷u durumlarda. ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir. ÖRNEK 4.27 de. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır. Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0.24 ve 4. Anahtarlama frekansı artarken. Yük indüktansı. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır. Bu.

06 t 4 − t3 = (6. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3.1 (6. Tam akaç akımında.5 × 10 −9 s 0.RDS(iletim)=0.1 t3 − t 2 = (200 − 6.9 × 10 −9 s 0.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6. IL=10 A.3 − 5.8) 1250 × 10 −12 = 47.0 × 10 −9 s 0.3 V ©4¹ t1 = (3.2 × 10 −9 s 0.1 × 10 −9 s 0.3)(50 × 10 −12 ) = 96.3 − 5. G=4.3 − 3.3)(2500 × 10 −12 ) = 92. VDD=200 V.3 × 10 −9 s 0.5 Ω.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.2 × 10 −9 s 0.06 t5 − t 4 = .0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.8)(1250 × 10 −12 ) = 52.8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31.4 × 10 −9 s 0. VT=3.8 V.0)(2000 × 10 −12 ) = 26.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79.3 × 10 −9 s 0.3)(2500 × 10 −12 ) = 154.06 (6.06 t 2 − t1 = (200 − 6.1 t 4 − t3 = (6.0)(2000 × 10 −12 ) = 43.3 − 3.1 (10 − 6.06 (3.5 × 10 −9 s 0.8 = 6.

45 de görüldü÷ü gibi.5)(200)(10)(128.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır.0001282 + 0. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur. 4.0002511 = 0.5)(200)(10)(213. vDS=6. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0. güç kaybı P = (50000)(0.Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır.0002135 J ùekil 4.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021. øletimde t3 süresince.9 ns øletim (conduction) süresince .0005928) = 29.0005928 J/saykıl ùekil 4.0001282 J Aynı úekilde. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır.0002135 + 0. Bu zaman t = 5000 + 197.64 J Örnek 4.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0.45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0.6 = 5021.5 − 175. Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar. 4.5 × 10 −9 ) = 0.11 de oldu÷u gibi. .2 × 10 −9 ) = 0.

ùekil 4.29) (4. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır. problem daha az önemli olur.28) (4.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4.30) (4.7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi. iS yerine iD konularak.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile .2 ND 2. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince.46 daki devre. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir. ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince.28 – 4. ùekil 4. bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4. bir yaklaúım yapılır. analiz için kullanılmıútır.31) (4.. Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir.46 daki devre için eúitlikler 4.. úekil 4.32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir.4 4.

kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4.5 A LS=12. Önceki eúitlikler. Etki.5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir.34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4.33) elde edilir.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir.9 Ω RG=200 Ω I=6. Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz. (4. ÖRNEK 4. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3.35) C = C gs + C gd (4. kaynak indüktansı. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır. LS hesaplamalara dahil edilmiútir.5 nH vDG > 0 vDG < 0 . Aynı iúlem.36) ve R' = LS G C (4.47 deki devrede.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı.37) 4. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır.35) eúitli÷i (4. iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4. Bu yaklaúım ile. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için.12 ùekil 4.

4.5 ¹ Yeni.ùekil 4.3 ns 6.5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6. R' = LG (12.86 V ©G¹ © 3.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.0 = 5.5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: . iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37.47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.37 eúitli÷inden.

38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir. vGS 5.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0.85 V 15 − 5.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu. Bu de÷iúim süresince.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560.2 × 10 −9 saniye olurdu. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31.5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur.7 × 10 6 s2 = −5.1 × 10 −9 s »= iG 0. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22.86 V’a de÷iúir.0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5.0 V’tan 5. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır.3)(600 × 10 −12 ) = 170. 4.86 = 0.9)(6. Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: . Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir.5) = 5. 4.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193. bu yüzden. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir.3 nanosaniye daha artırmaktır. øletim iúlemini tamamlamak için.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83. (4.

1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir. kaynak indüktansından kaynaklanan 9. (a) ùekil 4. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur.2 + 31.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü.25 µs. Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir.1 + 0 = 261. øletim ve kesim zamanları çok küçüktür. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir.4 Bir IGBT. 0. Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır.. düúük kapı seri direncine. yüksek frekanslı bir aygıttır. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır. Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır. Yüksek güçlü. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una. SIT’in anma de÷erleri 300 A. 4 4 IIG GB BT T 4.48 de görülmektedir.. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. 4 4.8 ns Toplam iletim iúlemi ile. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses.3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir.t 4 = 37. Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur.5 + 193. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür. Düúük gürültü.

IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır. kapı sürmesinin kolaylı÷ı. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. ùekil 4. ùekil 4.49. Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir. IGBT. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4. Üç terminal kapı.49 (a) IGBT’nin kesit alanı . nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4. Bununla beraber. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir.eúde÷eri direnci. Bu. Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında. úekil 4. DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda. RDS . tepe akım.50 de görülmektedir. Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır. kollektör ve emiterdir.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir. Bununla beraber. bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır. Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir.b de görülen eúde÷er devre.49.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. BJT davranıúında kontrol edilir.49. güç kaynaklarında. IGBT’lerin.

17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.1 Bir BJT nedir? 4.7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.5 4.9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4.(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4..16 BJT’nin doyum modu nedir? 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? .4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.

. (c) IC’nin yeni de÷eri.38 Bir SIT nedir? 4.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.26 Bir MOSFET nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4. βF=4 de÷erini kullanarak.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4. (e) toplam transistör güç kaybı.19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.5 de görülen karakteristiklere sahiptir. Transistör úekil 4.40 Bir IGBT nedir? 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4..23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4.4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.6 4. (b) VCE.50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4. (d) IB.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.1 ùekil 4.3 de.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4. R=15 Ω ve VCC=225 V.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4.22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.

6 ùekil 4.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde. 4. CS=0.5 kHz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE. úekil 4.8 de. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını .11 deki devrede çalıúan bir transistör 1.3 deki devre düzenlemesinde.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. RB1=4. VCE=1. E2=300 V. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz. (b) kesim kaybı. 4.4 ùekil 4.2 ùekil 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4. (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz.11 deki devrede. 4. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir. VBB=15 V ve VX=10 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı.3 ùekil 4. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı. iletimin sonunda βF=25.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1. (b) kesimde enerji kaybı. transistör 1. 4. VX=15 V.11 Problem 4. istenilen de÷erler. VBB=20 V ve VX=12 V. 4. 4. (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman. Kollektör akımı 10 A dir. VBB=20 V. 4.0 V. E2=350 V ve iC(0)=10 A. (c) anahtarlama güç kaybı. 4. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7.7 øletimde βF=10. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir. RC=10 Ω.13 de. 4. IB1=1 A ve IB2=0. kesimde I B2 / I B1 = 1. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz.13 de.1 V. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1.13 deki gibi bir devre tasarlayınız.075 µF. E2=350 V ve iC(0)=10 A. transistör 1.3 A ve IB2=0.45 A.10 da.19 daki gibi bir devre tasarlayınız.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir. østenilen de÷erler. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir. Transistörün iletim durumunda. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı.7 de. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı. R=10 Ω. CS=0. IB1=0.75 Ω.10 ùekil 4. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir.4. RB2=8 Ω. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz.75 A.8 ùekil 4. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir. VCC=200 V.9 Problem 4.

varsayınız.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı. (b) kesim enerji kaybı. 4. 4. 4. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı. VDD=300 V ve IL=5 A. 4. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir.11 deki MOSFET verisini kullanınız. (c) iletim güç kaybı. . øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz.13 Örnek 4.47 deki devre düzenlemesinde.13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz.14 Problem 4.16 ùekil 4. aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3. 4.15 Örnek 4.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir. Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir. øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur.

(b) øletim sıfır zamanda oluúur. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır..1 Bu bölümde güç-devre analizinde.5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. Bu gibi uygulamalarda. SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir. Aúa÷ıdaki varsayımlar. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede. anot-katot gerilimi sıfırdır. (f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur.1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). (a) SCR. (c) øletimde. temel devre davranıúları vurgulanacaktır. . SCR ve diyotlar. ùekil 5. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir. Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir.

bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir.1(a) da görülen.ùekil 5. ùekil 5. . 5 2.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce.. Kullanılan diyotlar úekil 5. aynı ideal karakteristiklere sahiptir. Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir..2 ùekil 5.1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5. akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5..2(b).

vS = v D + v R (5. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir. akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5.2 eúitli÷inde. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5. .2 Devre eúitli÷i.1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan. maksimum akım. Böylece.ùekil 5.3 eúitli÷i ile verilir.2) 5.

diyot ters polarlanmıútır. Vort = Vm (5. ortalama yük akımı ve gerilimidir. RMS de÷erinin tanımından bulunur.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5. Akım sıfır ve vR sıfırdır.3) øletim süresince.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan. I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince. bu integral 0 . I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 . ortalama yük gerilimi için 5. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5.10) Burada da.Im = Vm R (5. Bu.9) π Bazı durumlarda. akımın RMS de÷eri istenilir. dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur.5 ( 5.8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır. I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5. vD=0.8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5. Ortalama akım. integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: .T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir.5) Bu devre için ilgili büyüklükler.

ùekil 5.12) 5. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp.11) I RMS = Im 2 (5. ÖRNEK 5.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16.12 eúitli÷inin sonucu.1 ùekil 5.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8.5 (5.2.deki yarım dalga devresi. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir.97 = = 8.4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16.2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS.2(b) deki grafik. 60 Hz dir.414 )( 240 ) = 339.414 V RMS = (1..97 = = 5. úekil 5.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir.4 = = 16.. diyot uçlarındaki .48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.2 2. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir.97 A R 20 Vm 339. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. Yük akımı.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir.

ùekil 5. aúa÷ıdaki gibidir. Geçici yük akımının bir çözümü.3’deki devrede.14) (5.13) (5. vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS .15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0.5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ . olması mümkün de÷ildir. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan. akım t=0 anında sıfırdır.13 eúitli÷inde verilmektedir. Akım iliúkisi 5. § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5. Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti.

3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz. Daha ötesi. Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez. R = 20 Ω .ùekil 5. bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir.13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur. L = 0. . ÖRNEK 5.2 ùekil 5. Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir. Vs=120 V RMS.3 5.0531 H. 60 Hz . AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. Bu zaman.

zamanın . büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir. úekil 5.2’ye göre burada. Yüke paralel diyot.2.13-5.5 = 28. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3.yük akımı FWD’ den geçer.707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0.84 V Ortalama yük akımı.707e » 4¹ ¼ ¬ 28. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0. I= VL 45.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0.9407 rad olarak bulunur.3’ ün.1.414) sin θ dθ = 45.0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken.15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü. vL nin ortalama de÷eri.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu. ωt=3. FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0. ùekildeki grafikler.84 = = 2.9407 0 (120)(1. Yük gerilimi 0<ωt<3.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir. Örnek 5.707e − x ùekil 5. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır.ÇÖZÜM 5.

3 ùekil 5. Bu durumda 5. 60 Hz ve R=20 Ω dir.4 ÖRNEK 5.4’deki devre de÷erleri.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir.9 eúitli÷i uygulanır.414 ) = 54 V π . Yük indüktansı büyüktür. VS = 120 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1. ùekil 5.

19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2. yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür.18) Burada.2 KY 2. Tam dalga devresi. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5. eúitlik 5. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır.20) 0.16) (5.b) I L = VL 54 = = 2. ùekil 5.. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık . iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar.21) 5. Bu durum.7) 2 ( 20 ) = 145. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5.5 (5. akım hemen hemen sabittir. Ortalama ve RMS de÷erleri.5(b)’de.21 eúitli÷inin incelenmesiyle.. ùekil 5. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır.8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5. 5 5.

meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır.5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. Böylece: I RMS = Im 2 (5. úekil 5.22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi. Yük akımı için iki yol oldu÷undan. (a) . ortalama yük akımının sadece yarısıdır. ortalama diyot akımı.

414 V RMS = (1. Vm = 1.5(a)’da görülen omik yüklü. tam dalga bir do÷rultucu.4 V .ùekil 5.5(b) ÖRNEK 5. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.4 ùekil 5.414 )( 240 ) = 339. 20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS.

97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde. ùekil 5.b) Tepe yük akımı= Vm 339.6.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. ùekil 5. Bu varsayımla. Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır. Yükün ortalama gerilimi. Pratikte bunun manası.7’de gösterildi÷i gibidir. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir. Yük gerilimi.5 = ( 2) ( 2 )0.5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16..6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir.97 = 10. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır. devre davranıúı úekil 5. úekil 5. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir. yük daima kayna÷a ba÷lıdır. v L = vx + vR (5. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir.4 = = 16.2 2. . Sabit yük akımı..97 Im = 12 A 0.

ùekil 5.6 ùekil 5.7 .

6 daki gibi.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.80 A . Böylece 5.0 = = 10.80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10.27) VRort R (5. 60 Hz.24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. ùayet indüktörde direnç varsa.414 )( 240 ) = 339.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10.25) ÖRNEK 5. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.414V RMS = (1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır. dir.VLort = V X ort + VRort (5.26) (5. (5.24) Vx’in ortalama de÷eri.5 ùekil 5.

5 Ω 5 6. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.22E-15 BV=1800V) .7V 60HZ) L 5 6 6.PROBE . Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2.8 = 5.80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.4 A 2 (g) deki ½ çarpanı.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.5MH R 3 5 2. köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .667MS .MODEL DMOD D (IS=2.TRAN 1US 32MS 16.

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken.. SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. ùayet devre tam dalga ise. Bu iúlem. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır.3 3. Gecikme.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa.2 deki diyot.8(b) deki grafikler elde edilir.‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5. 5 5..1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır. ùayet bu kapı akımı. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez.. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır.. Bu grafiklerde. . úekil 5.

I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5. bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz.28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5. SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir.ùekil 5. bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır. Bunlar. Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır.29) .8 Gerçek dünyada. T periyotluk zaman skalasında.

77A © 2π ¹ © 2π ¹ .32) Sadeleútirme sonucu.33) ÖRNEK 5. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi. Devre α=40° ile çalıúmaktadır.4 = = 16.414 )( 240) = 339.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4. sonuçta 5. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir. © 2π ¹ Aynı eúitlik. 60 Hz’e sahiptir. temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5.5 (5.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.6 ùekil 5. I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0.31) ( 5.4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16.97 A R 20 § Vm · § 339.5 ( 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ).32 eúitli÷inde verilir. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5.414V RMS = (1.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.30) Yük akımının RMS de÷eri.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.5.29 eúitli÷inde.

e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir. t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir.30 ve 5.5(a)’daki diyotlar..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5.3 KY 3.20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8. Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur.20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5. SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5.33 eúitli÷inin yeniden .96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.5 § 16.31 eúitliklerinden. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır. ùekil 5. Böylece 5.34) (5.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler.5 = 8.9’da görülmektedir. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır. formülde. yarım dalga durumundaki 5.35) (5.36) Yük akımının RMS de÷eri.

7 ùekil 5.37 eúitli÷inde verilmektedir.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. omik yüklü.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır. dalga baúına iki pals vardır. RMS de÷eri.9 da gösterildi÷i gibi. 60 Hz’dir.5 (5.10 ÖRNEK 5. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS.37) ùekil 5. Sonuç RMS de÷eri 5. 5. I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0.düzenlenmesi ile elde edilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında.

ùekil 5..97 A R 20 V · § 339 .4 = = 16.11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 .60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11. ùekil 5.97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır..5 ª16. .60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5.54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.414 )( 240 ) = 339.11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında. bu anda iS>0’dır.3 3.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339. úekil 5.8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16.6.414 V RMS = (1. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.5 = 11..97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.

v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu. SCR1. yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.38) (5. iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler.40) Burada da yine. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir. Bu ifadelerin sonucu. aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir . Bundan dolayı.12’deki grafikte gösterilmiútir.41) ùimdi. Yük gerilimi. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır. vs. vs<0 oldu÷undan negatiftir.ùayet vs. SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden. v L = vS (5.t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır. T/2 . Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. v S = v AK1 + v L + v AK4 . (5. .39) (5. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. vs negatif de÷ere de÷iúirken. úekil 5. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. vs<0 oldu÷undan. v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan.

Bu noktada. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur. o halde v AK1 nin negatif olması gerekir. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir.12 ùimdi t=t2 de. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir.ùekil 5. transfer vs = 0 da oluúur. øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır. . akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır. vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. SCR4 de iletimde de÷ildir.38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. ùayet 5. Bu. ødeal olarak úekil 5. Bu diyot durumuna ters olup.12 ’de gösterildi÷i gibi. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır. Benzer bir durumda. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur. Faz kontrolünün etkisi.

Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5.414 V RMS = (1.4)cos 40° ) = 165. Faz kontrol açısı 40° dir. 60Hz’dir.8 ùekil 5. § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir.42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir.4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8. (5.43) (5.28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5.28 I ort = = 4.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .414 )( 240) = 339. böylece.5 = = 8.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga.5 V Vort 165.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın).28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.

36 eúitli÷i ile aynıdır. Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller. 5 5. úekil 5. vL’nin negatif de÷erleri.47) .46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir. úekil 5.vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5. D1 (FWD) ile olan yoldur. v AK1 + v AK4 < 0 (5. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα ).12 de vL<0 olan kısımlar. SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır. Ortalama yük gerilimi 5.13 ùekil 5. omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir. yük geriliminin dalga biçimi. vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında..11’deki devre.3 3.. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır.45) ùimdi FWD den dolayı. ©π ¹ (5. vs. SCR3 ile SCR2 ve son olarak.46 eúitli÷i do÷rulanır. Bu. Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i. 5.4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5.14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir.olmasından kaynaklanmaktadır. SCR1 . ùekil 5. D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır.

t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır. FWD’nin ortalama akımı 5. FWD’nin tepe akımı.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5.9 .ùekil 5. yük akımı ile aynıdır.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında.48) ÖRNEK 5. ek bir akım daha mevcuttur. FWD’deki akım. Kalan sürede akım sıfırdır. devre elemanının seçimi için gereklidir. Ortalama ve tepe akım de÷erleri.

Kaynak gerilimi 240 RMS. faz kontrollu do÷rultucu. úekil 5.4 V §V · § 339. Bazı eú zamanlama vasıtaları. üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9. tam dalga...414 V RMS = (1.3 3. 60Hz ve α= 40° dir. Böyle bir eleman.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır.12 A © 180 ¹ 5 5. Çeúitli.FWD’li. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir.8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır.414 )( 240 ) = 339.54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.54 ) = 3.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190.71 A © 360 ¹ § (9.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. Böylece.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında .54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9.

úekil 5. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır. bu her pozitif yarım dalganın sonunda. Yeterli bir anot akımı almak için. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince.15 PUT’un kullanımı. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar. VS nin ani düúüúü. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur. RG ve VS ile gösterilir.17 daki grafik.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. . eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. ve Thevenin eúde÷eri. ùekil 5. ùayet bu oluúursa.15 de görülmektedir. kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır. tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir. ùekil 5.15 de. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. PUT’un iletiminde. Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu.16 daki devre. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir. DøYAK elemanına benzer. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda. Elemanın sembolü. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. Zener diyot. ùekil 5. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir.

ùekil 5. Kapasitör daha sonra PUT. Bu ek dalgalanmaların. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar. SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer.18 de devre. ES ve RS de÷erleri. Bu devre. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır. úekil 5.16 ùekil 5.ùekil 5. bilgi- . ùekil 5.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli.18 de. ùekil 5.17 de. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.16 devrenin bir kısmını gösterir. PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir.

0 V RS = 0. Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. ùekil 5. performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. bazı de÷erler verilmiútir. Mantıklı bir seçim. Güvenilir bir iletim için. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır.10 ùekil 5. Bu.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir. ùayet bu seçimler yapılırsa. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1.sayfasından belirlenebilir. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi. SCR ye 3 µs için 0.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. Di÷er de÷erler.18 ÖRNEK 5.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur. PUT iletim modeli ile beraber. (b) C’yi belirlemek için devre modeli. . úekil 5. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte.16 daki devrede. Bu.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir. VS = 120 V RMS.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur. R1=R2=200 kΩ.

54 + 0.54 + 0.02µs = 12.10 A olması gerekir. ùekil 5.679 e © 11.19 vC’nin baúlangıç de÷eri.522 e − t / τ t = 3 µs de.837 e − t / τ iR = v GK = 0.9 − 0.923 + 11.04C .5 ¹ τ = (11.018 + 0.923 + 7.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.018 + 0.54iC = 0. R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur. iG ’nin 0.20 § 10 − 0.ùekil 5.5)C Kapasitör akımı.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0. Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0.

köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5. burada gözönüne alınmayacaklardır..1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler. 5 4. güç 5.4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5. Ek olarak.414 ¹ . RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır.168 µF (c) Bu hesaplama için.00 ms ( C = 0. Çok kullanılan tek fazlı. Güç faktörü.37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür.49 eúitli÷i ile bulunur. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak.49) (5. α = 30 $ için.10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5. RMS akımın 5. Güç faktörünün tanımı kullanılarak.37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak. yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. Genel olarak. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır.94 kΩ ile) α = 150$ için. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler. Bu tanım. köprünün DC tarafında. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir. Genel olarak. kapasitörün 6.39 ms içinde..168 µF ve R = 11. kapasitörün 1.50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. güç faktörü.65 Ω’dur.C = 0.. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S.

Bu analiz için. Transformotor nüvesindeki manyetik akı.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir.5 (5.51 eúitli÷inin sonucu.10 ile aynıdır.37 eúitli÷i kullanılarak 5. ùekil 5.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5.21.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0.414 R I RMS = S Vm (5. gerilim ve primer akımı úekil 5. ùekil 5. Aúa÷ıdaki iliúkiler. tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir.51) Vm. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan. Yük akımı. Im ve R iliúkili oldu÷undan. her üç sargıdaki sipir sayısı. Ana farklılık.53) (5. ùekil 5. do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır. Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5. N’dir.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir. 5.54) .Güç faktörü = P 1. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir. bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz. 5. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır.

Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5.22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır.414 ¹ (5.56) .52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir.55 eúitli÷inde. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1. Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1. bir sekonder sargısındakinin 1.414 katı kadar büyüktür.55) 5.414 I RMS ) 2 R (5. böylece yük gücü 5. Yük akımının RMS de÷eri.ùekil 5. Sekonder tarafı için.

5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz.473 A ¬ (480)(1. 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır. (a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için. Yük direnci 10 Ω dur. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir.37 eúitli÷i kullanılarak.§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0. 5 (5. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0.767 A Sekonder sargıları için 5.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0.767) = 674 VA © 1. Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir.52 eúitli÷inden. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur.414 ¹ 5. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz.55 eúitli÷i kullanılarak.9535 (b) Her sekonder akımı 5. Transformotorun. ÖRNEK 5. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1. Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir.414) ¼ .33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0. Bir düúürücü transformotor 480 V RMS.707 faktörü ile daha azdır.5 = 0. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz. ÇÖZÜM (a) 5.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: . periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir.§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5.81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5.30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er. ùekil 5. Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak. 5. I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir. 5.82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 .82) Bu durumda.

83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır. minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi.88) α = 32. Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. Sınır. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Bunun olması için. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir.48° ÖRNEK 5. t1 zamanında vL=E için oluúur. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir. Yapılan önceki analiz. 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5.87) (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır.86) π (5. .14 60 Hz. Bu.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5.85) (5.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 . Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5.

5 6. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür. iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür.102 H L’nin de÷eri.43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339. Bu yüzden.43° © 120π ¹ L = 0.88 úartını karúılamaktadır..6 α α< <3 32 2. 5.4 48 8° ° α < 32.4 4 5.58° (b) α aralı÷ı 5. böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder.48° durumunda kontrol için..4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62.83 eúitli÷inden. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32.ùekil 5. § 120 · L=¨ ¸ tan 62..31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339. ùekil .

5.92) (5. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur.90) (5.93) . minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5.32 de θ. Bu.48° oldu÷una dikkat ediniz.90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5.48° (5.5.48° için θ = 32. §2· α < 32.91’i verir (5.89 ve 5. Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. ùekil 5.91) α = 32. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur.

sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir. .83 ve 5.97) (5. ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz. 5. ùekil 5. ùekil 5.99) 5. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir.95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi.33 deki grafik.Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır.33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5. α 90° ye yaklaúırken. ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5.96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5.

ùekil 5. faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5. 60 Hz’dir.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18.42°» = 37.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º .15 Tam dalga.33 ÖRNEK 5.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.48° . ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339.42° (b) α < 32. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans.4 cos α ©π ¹ α = 18. Kaynak 240 V RMS. böylece 5.

. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer. L= LN R = (0. úekil 5.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır. Burada da yine filtre kapasitörü.99 eúitli÷inde α.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir.43)(20. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır.43 tür.023 H. . ùekil 5.6 6.42° de LN’nin de÷eri 0.34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir. vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0..5 Ω I ort 10 5.R= E 205 = = 20. Alternatif bir çözüm. θ. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir. Bu aksiyon. Bu de÷er kullanılarak. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir. 377 ω 5 5. α=18. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır.0222 H de÷eri bulunur.5) = 0.

5. ωt3 ’ün de÷eri 5. gerilim eúitli÷i úekil 5.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5.34 øndüktör akımını bulmak için.ùekil 5.106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır. Önce.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5.107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için.102) (5.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür.35 de sunulmaktadır.108) 5. .107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5. Sonuçlar.100) (5.101) (5.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5.

mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler.109) (5.110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5.111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.35 .Yükün gerektirdi÷i ortalama akım.112) ùekil 5.

Sonuç 5. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir. faz kontrollu do÷rultucu.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5.ùekil 5. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. (5.113) ùekil 5. Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu. grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir. ÖRNEK 5.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz). økinci durum. Hemen iki örnek açıkca verilebilir.37 de.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir. . indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz. Olabilecek verilen bir α için. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır. verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için.35 ve 5.36 5. Yük direnci 20 Ω dur. Faz kontrol açısı 50° dir. tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır. aksi takdirde SCR ters polarlanır.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5.16 ùekil 5.

§2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61. bu durumda 5. úekil 5.5 A R 20 I ort 4. (c) L indüktansı. Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır. ILN.5 = = 0.233 olarak okunur.36 dan 0.17 Bir DC motor.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir. iletim açısı 150° olarak okunur.90 eúitli÷inden.01 H .233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0.38 V oldu÷undan.6 Vm 150 ùekil 5. mod süreksizdir.0206 H ÖRNEK 5. I ort = I LN = E 90 = = 4.37 (b) m = E 90 = = 0. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0.38 V ©π ¹ E > 61. ùekil 5.(b) do÷rultucu iletim açısı. (c) Normalleútirilmiú yük akımı.35 den. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise. úekil 5.

ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir.7 7..67 A (b) (c) (d) ùekil 5. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder .7 Devre analizinin bir parçası olarak. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır.1 Vs = 1.35 den.79) = 9.64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81.1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor. K 1.82 rad/s = 781 d/dak.36 dan I Lort = (0.79 A ωL (377)(0.38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39.1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse.243 úekil 5.. Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1.01) m= E 90 = = 0.1)(9.6 Vm 150 I LN = 0. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı..243)(39.Motor sabiti K = 1.67) = 10. 5 ND 5.1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5. ùekil 5.

Bütün sonuçlar.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir.114) (5. sonucun alternatif oldu÷u açıktır. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. . yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır. Simetrilikten dolayı. yük indüktansı. bu iki de÷er eúittir. SCR1. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan. Bu indüktans.39 da. en az iki indüktans gerekir. Böylece. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında.arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. ùekil 5. Transformotorun devre eúitli÷i.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır.39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak. α faz kontrol açısı ile. ùekil 5. ùekil 5. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın.

41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi. Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir.41 için. 5. ùimdi SCR1 iletimde iken.116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir.40 ùekil 5.42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır. ùekil 5. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır. ùekil 5. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi. Eúitlikte.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i .40 daki grafikler. úekil 5.ùekil 5.

121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir.117) (5. ùekil 5. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: .120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. yük gerilimi sıfırdır. birisi artıyor di÷eri ise azalıyor.yazılabilir.118) (5. De÷iúim aralı÷ı süresince.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5.122) (5. Bu. Bu yüzden. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir.42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir.

43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5. Gölgeli alan kayıp alandır.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5. ùekil 5. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir. Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor .126) Net sonuç. Bunun net azalması 5.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5.129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir. akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.127) ùekil 5. Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı. Bu. devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5.

(b) çıkıú gerilimi.4 = 97.6 V’tur. VL = 100 − 2. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi. gerçek yük gerilimi sadece 97. 5 5. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır. ÇÖZÜM (a) (20)(0.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2. Bu.6 V Bu yüzden. Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir...129 eúitli÷i. Bu kısımda. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. 5. ùekil 5. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir.130) .4 V 0.130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5. ÖRNEK 5. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma. bu direncin etkisi incelenmektedir. Yüksek verim bakımından. yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine. Ani gerilim eúitli÷i 5. bu duruma da uygulanır.durumunda oluúur.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir.7 7.

Motor ortalama torkunun.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5.35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93.44 Ortalama de÷erler kullanılarak. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür.2 V Motor hızı = E 90. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır. Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93.10 Vs. K=1. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır. 5. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5.ùekil 5.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0. bu durumda. indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında.19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır.35) = 90. Direncin VR gerilimi.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak. ÖRNEK 5.1 K . motor hızını bulunuz.7 − (10)(0.131) Burada da yine.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1. Motor hız sabiti.

46 ’da.. kontrollu ve kontrolsüz olarak. yarım dalga do÷rultucu úekil 5. ùekil 5. Böylece daha büyük çıkıú gücü için. ùekil 5.. t3 zamanında.45’de gösterilmiútir. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi. Bu tek akım.5 5.133) . Bu çok fazlı do÷rultucular. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan. Aynı anda. van>vbn ve van>vcn. dengeli.8 Temel bir üç fazlı. diyot gerilimlerinin sonucu (5. Üç kaynak.. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. 5 8. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir.8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır. çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır.134) (5. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır. çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır. ia>0 iken. üç fazlı.. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5.45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır. Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir.

Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır.v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5.137) burada.46’da da görülmektedir. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. Böylece. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir. 120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda. Sonuç olarak yük gerilimi. Böylece. üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir.136) ile verilir ve çünkü bu anda van.135) (5. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir. Akımlar úekil 5. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir. B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır. kaynak geriliminin her periyodu süresince. .47 ’de görülmektedir. ùekil 5. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi. yük geriliminin integrali ile bulunur. t1 ve t2 . Her bir diyot akımı. yük akımına eúittir. Bu úekil 5. Bu kısımlar.

47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5.5 (Vm ) = 2π R (5.827 Vm 2π (5. . Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.137 eúitli÷inin çözümü 5.141) I ort (3)(3) 0.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.5 (Vm ) = 0.ùekil 5.138) 5.139) π 6ω (5.140) ortalama yük akımı 5.

20 ùekil 5.48’de görüldü÷ü gibi olur. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır.143) ùayet yük. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı .Im = Vm R (5. Yük 25 Ω’luk dirençtir. çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır.48 ÖRNEK 5. 480 V RMS. Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır. Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. ùekil 5. bir dört telli. Akımlar úekil 5.

9 = = 15. yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.20 ile aynı: 391.827 )(391.9 V 1.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15.1 = = 12. g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4. Örnek 5.20 ile aynı: 324.68 A f) Ters diyot tepe gerilimi.1 V c) Tepe yük akımı. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.827 Vm = ( 0.20 deki yüke. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678.9 V b) Ortalama yük gerilimi.96 A .68 A R 25 Vort 324.414 )( 480) = 391. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.32 A 3 ÖRNEK 5.21 Örnek 5.9 ) = 324.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1. Örnek 5.

tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar. direncin 10 katı yapmaktır.20’deki verileri kullanınız.20 ile aynı: 4. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur.8 ùekil 5. reaktansı.20 ile aynı: 12. Örnek 5.49’daki grafik.20 ile aynı: 678.96 Amperdir. ÖRNEK 5. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır. Kabul edilebilir bir seçim. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan. Ortalama akım. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder. ortalamanın % 2.32 A Örnek 5. ùekil 5.20 ve 5. ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0.207 Vm de÷erini verir.5’u olmaktadır. bu durumda A fazındaki SCR. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa. ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte.. Örnek 5.221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0.9 ) . ùayet α <30 ise. 5 8. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0.8 V g) Diyot ortalama akımı..2221 251.22 Bu örnek için.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Örnek 5. Böylece tepe dalgacık.207 )(391. Örnek 5. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır.d) Ortalama yük akımı.21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır.20 ile aynı: 12.. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz.96 A e) Tepe diyot akımı. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi. = = 0.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. . En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir.2 DC kısım veya ortalama akım 12.

144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir. cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir.145) t2 = ( 56π ) + α ω (5.143 eúitlikten farklı olarak.147) (5.145 ve 5. 5. Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5. Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5.146 eúitlikleri.Buradada yine. .146) 5.148) Vort = 0. 5.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile. t1 = [(π6 ) + α ] ω (5.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur .

ùekil 5.49 ÖRNEK 5. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.9 = = 15.9 )(cos 25° ) = 293.827 )(391.23 Örnek 5.68 A R 25 . Aúa÷ıdakileri bulunuz. Gecikme açısı 25° dir.20’de. yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.9 V 1.414)( 480 ) = 391.732 Vort = 0.827 Vm cos α = ( 0. omik yük.

8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11.50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir.151) .7 = = 11.68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. ùekil 5. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15. Bu son aralık süresince.75 = = 3. Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5.150) burada. fakat t4 . t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir.92 A 3 3 ùayet α. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.414) = 678.50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5.d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293. Ortalama yük gerilimi.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5.t2 arası yük gerilimi sıfırdır. t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur. ùekil 5.

9)(sin 110° ) = 368.3 V b) 5. α<30° için.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4.3 = = = 14.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir.866 cos α − 0.5 sin 80° = 0.23 örne÷inde. α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir. = = 4.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391.9 sin(30° + 80°) 368.152) ÖRNEK 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR.73 A R R 25 Vort 1231 . yük gerilimi daima pozitiftir.64 A 3 3 Bundan sonraki durum.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.152 nolu eúitlik. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. α>30° için durum . gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir.866 cos 80° − 0. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur. (5. Ve ortalama gerilim.414) = 678.314)(391. omik durumla aynıdır.24 5.9) = 123. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı.92 = = 1.5 sin α ) © 2π ¹ 5.314Vm = (0.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14.

25 480 V. ÖRNEK 5. .51 Sonuç. Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur. Formüldeki sayısal de÷erden baúka.154) ùekil 5. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır.5 º Vort = « »Vm cos α = 0. FWD diyotu yoktur. Bundan önceki sınırlama. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir. 3 fazlı kaynak.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Bu durum α=60° için úekil 5. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir.51’de gösterilmiútir. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır.153) ª (3)(3) 0. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir. omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı. dört telli.de÷iúir. yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur.

9 V b) Vort = 0.827 Vm cos α = ( 0. α=75° durumu úekil 5.78 A 3 3 Son durum. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD.3 = = 8.152 ile verilir.52 de görülmektedir.3 = = 8. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir.33 A R 25 d) I ort = Vort 208.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208.154 eúitli÷i uygulanır.33 = = 2. ortalama yük gerilimi.33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir. α’nın daha büyük de÷erleri için.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için.9 )(cos 50° ) = 208. . A fazı için bir SCR. 30°<α<150° için 5. Vm =391. her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir. ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8.827 )(391. FWD’nin etkisi yoktur ve 5. α<30° için.414) = 678.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8. Vm tepe yük gerilimidir. omik yüklü durumla aynıdır. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç.

52(a) ùekil 5.52(b) .ùekil 5.

Buna ek olarak köprü devre..3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler.5 5. çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır.53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir. Yük gerilimi. Bundan dolayı úekil 5.8 YO öR RU 8. Yük gerilimi úekil 5. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir. Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi.54 de gösterildi÷i gibidir. Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir. ùekil 5. . Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır..53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır. Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir.

3.ùekil 5.156 eúitliklerinde. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.155 ve 5. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir. vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir. v1.155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile). diyot 1. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir. Diyot 1 ve 6 iletimdedir.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir. Diyot 2.156) . Bu anda.54 t3 zamanında. v ac − v1 + v 3 = 0 (5. Bu anda. v2 ve v3. 5. v ab − v1 + v 2 = 0 (5.

55 deki grafik 0. Bir aralık süresince. Gerekli indüktans . øletim paterni. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. úekil 5. yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir.Burada da yine. Diyot 3 ters polarlanmıútır. ùekil 5. böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir. ùekil 5.55’de t = t2 de oluúur. diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. bu aralı÷ın sonunda. Bu de÷iúim. 5 kesime ve 6 iletime gider.55 ùayet yük indüktifse.

Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0. 60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir. diyot 1 gibi. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak. bu eúitlik 5.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6.21 A R 100 = 2. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1. diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır.955Vm = ( 0. Yük 100 Ω luk dirençtir.157 dir: i a = i1 − i4 (5. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir.26 3 fazlı.157) ia grafi÷i. Üç faz akımının grafi÷i. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir.büyük de÷ildir. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için. ia faz akımı için.955Vm. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür. böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0.158) (5. Bu gösterimde. Aúa÷ıdakileri bulunuz. 460 V. © 2π ¹ (5. Ortalama yük gerilimi. ÖRNEK 5. .

5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD .956) 2 (6. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1.e) Ortalama yük gücü. Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169.956 I m = (0. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6. ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı.5MH R 4 6 2.212 A Böylece.5 Ω 6 1.5) = 6.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169.

667MS 10US‬‬ ‫‪.22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.MODEL DMOD D(IS=2.END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .PROBE‬‬ ‫‪.TRAN 10US 25MS 16.

yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren. Her eleman. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur. faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir.. SCR nin iletimi. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar. α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5.56 da gösterilmiútir. 5.158 eúitli÷ine benzer. Her eleman.4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. anlık yük gerilimi pozitiftir. α<60° için. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur.. yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir. Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim. Bu..8 8.‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. sınırlar hariç tutuldu÷unda. diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. .

56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.955Vm cosα © 2π ¹ (5. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur. ÖRNEK 5. ùayet yük indüktif ise.56(a) ùekil 5. Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir. ùekil 5.27 .161) ortalama yük akımı. dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler.160) (5. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler.ùekil 5. SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men.

5. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur.26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. α α> >6 60 0° ° 5.. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Gecikme açısı 45° dir.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8.161 eúitli÷inden.Örnek 5. FWD yoksa. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. Vort = 0. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V.46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir. 5. ùekil 5.39 A = I RMS R 100 I ort 4.161 eúitli÷i hala uygulanabilir.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir.955 Vm cos α = ( 0. .955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4.. 60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında.8 α..5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.39 = = 1.

SCR ortalama akımı 5.. çünkü bu. anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak).57 Ortalama yük gerilimi. øntegralin üst sınırı π dir. ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır. bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur.. FWD’siz durum için.8 8.6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5.164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5.164) .163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir.162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5.ùekil 5.

çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir.5 (5.816 I L (5. α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı.5 = 0. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.165) (5. Ortalama SCR akımı 5.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için.167) (5. RMS de÷eri 5. Böylece SCR.ùayet α>60° ve FWD varsa.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu. ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. Benzer iki negatif parça vardır. faz akımının her dalgası. aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir. Aúa÷ıdakileri bulunuz. RMS de÷eri 5.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0. Bu.166) 5. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır.2α) aralı÷ında iletimdedir. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS. Bir FWD kullanılmıútır.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5. AC faz akımı. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°. a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı . (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur.

4 V © π¹ IL = VL = 18. Vm = (1. 5.2° de maksimum sonucu verir. Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5.04 A RL .164 eúitli÷inden. yük akımı 60 amperde sabittir. 5.0° VL = 100 V için. α=75.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur.167 eúitli÷i ile belirlenir. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir. e) α=15° ve indüktif yükte.414 )( 460 )( 0. α’nın bu de÷eri için.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için. 5.5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir.414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87. Bir irdeleme iúlemi. § 3· VL = ¨ ¸ (1.414)(460) = 650.955) cos α α = 15.161 eúitli÷inden 600 = (1.414 )( 460 )[1 + cos( 75.0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur.2 + 60 )] = 180.

ùekil 5. . çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için. Bu durumda. Grafikte. indüktör akımı süreksizdir.59(a) daki grafikler. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için. iL úekil 5.04) = 4.§ 75. iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir. ùekil 5.58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise. bu durumda. Fakat α’nın de÷eri artarken. E daha az olmasıdır. Bu kısım 5. E daha büyüktür.58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır.7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur. Gösterilen úartlar için. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir.. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır.8 8. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir. 5 5. oluúmaz.57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir..

ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır.08° lik bir de÷er verir.171) ùekil 5.60 daki devre ve grafik. (5. Grafikte. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu. vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.59(a) . belirlenmesi gerekir. iki durum arasındaki sınır.170 de gösterilmiútir.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5.α’nın de÷erinin. ùekil 5. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5. Bu iliúki 5. analizin temelidir.171 eúitli÷inin çözümü α için 10.

59(b) .ùekil 5.

60 α > 10.172) .08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.ùekil 5.

178) 5.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu. bu durumda 5.0931 tan α (5.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5.179) 5. çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir. 5.177 ve 5.08° durumu için.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir.172 eúitli÷i 5. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0. t1 den T/6 daha sonradır.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5. α < 10. iL’nin sıfır oldu÷u zaman . t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.iL’nin de÷eri úekil 5.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5.174) ùayet 5.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı.178 ve 5.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5.úekil 5.181) (5.29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir. 5.178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır.161 eúitli÷inden.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir.182’nin birleútirilmesinin sonucu.183) 5.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5. 5. 60 Hz’dir. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur. VL=100 V için: . ÇÖZÜM (a) 5.59(b) deki grafikte. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri. Kaynak 240V RMS. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir. Sonuç 5. 5. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.185) 5. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5. ÖRNEK 5. Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir. ùekil 5. 5.185 eúitli÷inde. Sürekli yük akımı zorunludur.182) burada θ = ωt3 .180) iL’nin ortalama de÷eri.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5.

257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22.61 deki grafikler. ço÷unlukla. Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir. . Bu kısımda. ùekil 5..8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde. 5 8.00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.. üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir. 5. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür.24° = 0. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.0° = 1.177 eúitli÷i uygulanır.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339.8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır. VL=100 V için: ½ § (3)(339.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72. IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir.

A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir.8165 I L VRMS = Vm 6 (5. faz baúına temelinde yapılabilir.61 ùekil 5.ùekil 5. Faz baúına ortalama güç. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri.61 deki grafikte. Güç faktörü analizi. her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir.186) (5.190) S / faz = VRMS I RMS .189) (5. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0. A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar.188) (5. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise. Genel durum için.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır.

RMS de÷er 5.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5. ùekil 5.191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından. FWD’li durum için. bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur. úekil 5.192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5.62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur. 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur.194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5. A hat akımı. FWD varken. ani yük gerilimi negatif olamaz. Bu akım.195) . FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5.57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir.62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5.193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 .189 eúitli÷i ile aynıdır. α > 60° için. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz.61 ve 5.

VS=480 V fazlararası. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678. Bir FWD kullanılmıútır.ùekil 5.8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ . 5. 5. (b) VL=600 V için güç faktörü.62 ÖRNEK 5. f=60 Hz ve RL=10 Ω. ÇÖZÜM (a) VL=600 V için.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678.8) cos α ©π ¹ α = 22.24° VL=200 V için. (c) VL=200 V için güç faktörü.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.414) = 678.

8 8. 5 = 0..197) 5. Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa. Üçüncü harmonik akımının katları. burada n bir tek tam sayıdır.62 deki grafik úekil 5.9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler. FWD varken. 5.196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz. 5.5 º § 2.884 ©π ¹ (c) α = 73. ùekil 5.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur.63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir.196) (5. Katsayılar 5.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147. ùekil 5.75° için.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir. AC hat akımları farklı biçim alır. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir .α = 73.336 5 5. hat akımının grafi÷i úekil 5. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır.24° = 0.24° için. α > 60° de÷erleri için.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22.. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5.75° (b) α = 22.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .

Bu dalga biçimi için. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.7 = 3.25 A 280. An katsayıları 5. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır.7 280.64 ÖRNEK 5. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır.31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir.414) cos 30° = 280. ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1.198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5.199) ùekil 5.940 Ω 71.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan.25 RL = . 60 Hz kaynaktan beslenmektedir.fonksiyonu olmaktadır.

sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır.199 eúitli÷inden.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5..(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5.93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5. 5. ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15. Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir. .8 Büyük. çok fazlı do÷rultucularda.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78. Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır.197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71.93 = 24.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır. VLort RL = 94.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9. Bu kısmın sınırlı amacı için. øki köprünün giriúleri. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20. úekil 5. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır.09 A 3.71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24..

toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır.66 da dalga biçimlerinin incelenmesi. dir. Yüksek frekanslı olmanın yanında. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. Bu yüzden.ùekil 5. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır. Her transformotorun primer tarafında. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür. 12.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. transformotorlar.65 de. ùekil 5.577 katı kadarını. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür. . primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. derece harmonik 6. ùekil 5. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir.65 de. Sadece 12. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir. Bu.. Bu gerçek úekil 5.65 ùekil 5. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır. 24. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir.

Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder. Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir. Transformotor 1. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır.iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. dönüútürme oranı. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir. Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir. ùekil 5. Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir.66 da. . i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır. ùekil 5. yıldız-üçgen ba÷lanmıútır.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. Transformotorların sekonder tarafında.

200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.ùekil 5.66 5.197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.201) .

Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda. 60 Hz’dir. (b) yük gücü.dir ki genli÷i.32 ùekil 5. (e) AC sisteme göre güç faktörü. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V . Bu azalma.204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır. ÖRNEK 5. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. Kaynak 240 V RMS. (d) hat akımının RMS de÷eri. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i.203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5.202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi. Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir.65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır. güç faktöründe bir iyileúme demektir. ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu.

6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.(b) I L = VL 648 = = 129.577 I L = (1..98 A dir.197 eúitli÷inden: § (4)(129.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5.4 A (e) S = (1.732)(240)(204.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5.577) 2 + (0. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan. 5 I RMS = 1.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? .1 Bir do÷rultucu nedir? 5.988 S 84980 5 5.12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0.5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.577)(129. (d) RMS hat akımı úekil 5.577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0. integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2.6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.6) = 204.155) 2 + (1.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5. Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.

23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5. 60 Hz ve R 40 Ω dur.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5.2(a) daki devrede.22 Harmonik faktörü nedir? 5.. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5. b) Ortalama yük akımını bulunuz.5(a) daki gibi bir devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5.5. VS 240 V RMS.3 a) ùekil 5.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5. ùekil 5. . (d) ortalama yük gücü.20 Giriú güç faktörü nedir? 5. (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz.1 5. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0.67 5.21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5. VS 240 V RMS.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.1 H dir. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur. (c) RMS yük akımı. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz.4 ùekil 5. 5. VS sinüsoidal 240 V RMS. (b) ortalama yük akımı.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.67 de.28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5.2(a) daki devrede.1 ùekil 5. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir.2 ùekil 5.

Yük gücü 1.9 daki gibi bir devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü.6 ùekil 5. Kaynak 240 V RMS. (e) SCR tepe ters gerilimi.5 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü. yük 230 V RMS.7 ùekil 5. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır. (c) SCR ortalama akım oranı.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir.9 ùekil 5. 5. (c) SCR gerilim oranı.6 daki devre 240 V RMS. (f) tepe diyot ters gerilimi. 60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır. 5. (d) tepe diyot ters gerilimi. Yük indüktansı büyüktür. (b) yük direnci. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı . (d) SCR tepe akımı.(e) ortalama diyot akımı. 5. 5. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. (b) ilgili R de÷eri. øndüktans büyüktür. 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı. (c) ortalama diyot akımı. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS. 5.11 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı.11 daki devrede.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü. 60 Hz dir. 5.8 ùekil 5. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir.8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. (b) SCR ortalama akım oranı. 5. 460 V RMS. (c) SCR akım ve gerilim oranları. α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir. (c) ters tepe SCR gerilimi. (b) tepe SCR akımı. Gereken yük gücü 6 kW’tır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. kaynak sinüsoidal 240 V RMS. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır. (b) tepe yük akımı.

16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz. VS sinüsoidal 460 V RMS. RL=15 Ω ve VS =460 V RMS.13 ùekil 5. 5. VS =460 V RMS.14 de. α = 40° . AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz.31 deki devrede. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı. kaynak 460 V RMS. Problemi tekrar çözünüz. yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız. 5. 5. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir. RL=10 Ω ve α = 50° . 5.12 ùekil 5. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir.15 Problem 5.18 de.22 ùekil 5. Bir FWD kullanılmıútır. α = 100° .19 Problem 5. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı. 300 .18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. 5. 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir. Kaynak 120 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi. 5. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı. 60 Hz. α = 36° .13 deki devrede. 5. 60 Hz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü. Problemi tekrar çözünüz. kaynak gerilimi 480 V RMS. 5. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° .16 ùekil 5. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz. 5. VS =230 V RMS. 60 Hz ve α = 75° .21 deki devrede. 60 Hz.21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir.17 Problem 5.

V’luk bir çıkıú gerilimi için. 60 Hz. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.29 problem 5.25 ùekil 5.27 de.5 ile tekrar ediniz. 5. indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir.5 . kaynak gerilimi 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı . 5.26 ùekil 5. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak. Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz. Her durum için.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi.31 deki gibi bir devrede.023 Ω dur. 5. 5. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi.28 Problem 5. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur.23 Problem 5. Kaçak indüktans 5 mH’dir. 5. 5. Kaçak indüktans 4 mH dir. toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. primer sargının direnci 0. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür.31 deki devrede. 60 Hz ve N1 / N 2 = 3.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS.27 ùekil 5.30 ùekil 5. øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir.37 deki devrede. 5. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i. kaynak 240 V RMS. 60 Hz. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri. L’nin de÷eri büyüktür.27’yi 460 V RMS. 5. Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS. RL=10 Ω ve α = 75° .41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1. R=10 Ω ve α = 40° .22 de. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir.24 ùekil 5. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. VS=240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L. α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. 5.53 de. R=20 Ω. VS=460 V RMS.56(a) da.45 deki devrede. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Kaynak ve yük problem 5.31 Problem 5.32 ùekil 5. Yük indüktansı yoktur. 60 Hz. VS=230 V RMS.30 daki ile aynıdır. kaynak 460 V RMS. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi. 60 Hz ve R=25 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır.33 ùekil 5. 5. kaynak 460 V RMS. VS=460 V RMS. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. 60 Hz. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı. 5.35 ùekil 5.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz. 5.34 ùekil 5. α = 70° . 5. 60 Hz. . Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.53 deki devrede. R=20 Ω.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir. 5. α = 50° ve yük rezistiftir.37 ùekil 5.45 deki devrede.36 ùekil 5. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. R=20 Ω.

47 ùekil 5. .48 Problem 5. 60 Hz dir. AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz. 5.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir. RL=20 Ω ve P=15 kW.) 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri.39 ùekil 5.5. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. 5.58 de.2 kW arasında ayarlanabilmektedir. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11. Yük gücü 4.58 de. R=10 Ω. VS=230 V RMS.47 de. Güç faktörünü bulunuz. bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° . 230 V RMS.38 Problem 5.42 Problem 5.5 kW ile 1. (Bu problemin amacı için. AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler. 5.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. VS= α = 75° . 5.43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir.56(a) da. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir.43 de. 60 Hz. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir. 460 V RMS. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. 20 A’lik yük akımı. 5.44 Problem 5. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri. 5.45 Problem 5. Kaynak gerilimi. úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir.37 de. AC kaynak 480V RMS fazlararası. Bir FWD kullanılmıútır. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. 5. Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir.41 ùekil 5. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir.40 da.40 ùekil 5.43 de. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz. 5. α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı.

f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5. Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2.3 ùekil 5.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5.b deki gibidir. Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü. R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz. do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2.68 deki devrede..21.b deki gibidir.69 5. Yükten geçen ortalama akım 16.21.68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5.2 ùekil 5. 100 volt. 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0.69 daki devreden geçen akım. SCR’ler ideal varsayılacaktır. 5 5.70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt.707e » ile 28 . Yükün omik kısmı R=10 Ω dur. f=50 Hz dir. DC kaynak gerilimi.1 ùekil 5.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α .

soruyu úekil 2.ùekil 5.4 5.21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.3.70 5. .

temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde. Birkaç istisna dıúında. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. Genel olarak.. (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. Birincisi. tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup. kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır. øki adet uygulama yeri olarak. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır. ùekil 6.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. Bu anahtar. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir.1 de görüldü÷ü gibi. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir. ùekil 6. bir AC anahtar kullanılır. Böylece. iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir.6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün. . tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir. úekil 6. Yük tepkisinin zaman sabiti.1 6 6.

Kalan (n-k) dalga süresince. ùekil 6. yükün ortalama gücü de÷iúebilir.2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa.2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir. toplam dalga zamanına oranı.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6.1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. Omik yük durumunda ortalama güç 6. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır. yükün ortalama gücünü kontrol eder. Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir.2 de. øletim paterninin tekrarlandı÷ı. yükün ortalama gücü sadece sonlu . ùekil 6.3. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur. Motor hız kontrol metodu. anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır.. bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur.ùekil 6. ùekil 6. Bu iúlem.3 6 6. iletim zamanının.

Port = ( 230 )( 43. Kapalı bir döngü sistemi. (c) P=2000 W için.5 sn dir.29 Ω. Bu kontrol metodunun bir avantajı. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir. 230 V RMS. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı. Böyle bir sistem. . di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir.1 Omik bir yük. Kaynak. tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır.29 I LRMS = 61.414) = 61. RL=5.5) = 10000 W.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman. kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır.5 A tepe de÷er 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır.5 = 43. 2000 k = = 0.kademelerde de÷iúir. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı. k = (0.5 A 1. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için. 60 Hz dir. ÖRNEK 6.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse. yükteki en küçük de÷iúim.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için. Anahtar. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır. Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir.

Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur. α = ωt1 (6.3 ve 6. 6. Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda.5) 6. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır. IL nin RMS de÷eri için 6.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. 5 (6.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 .6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6.2) Bu.4 eúitliklerinin incelenmesi.5 2 (6. anahtar akımı sıfır olur. 6.4) Yük geriliminin RMS de÷eri. bölümde verilen faz kontrol açısıdır. omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6. Buradaki farklılık. Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi.37 eúitli÷i ile aynıdır. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur.6) Bu tanımın. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir. 5.1 deki temel devre.6 6.. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. Bununla birlikte.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü. ùekil 6.2 eúitli÷i ile verilir.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5.3 deki grafikler.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6. Bu eúitliklerin birkaçı 6.5 (6.4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır.3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler. Bu eúitlik. úekil 5.7) Sonuç güç faktörü.3) Yük gücü 6. Tanıma göre güç faktörü 6. α açısıdır ve 6. 6. çünkü yük .3 ve 6.

9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir. Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi. (d) 6. anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir. ÖRNEK 6. akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1. kaynak geriliminin tepe de÷eridir. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır.3 = 0.414 ) = = 32.3 eúitli÷inden. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir. 60 Hz lik bir kaynaktan.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22. α >90° de÷eri için. I L RM S ª 32.53A R 20 0 . Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir. tabiki. anahtar 460 V RMS. iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur.7 eúitli÷inden. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır. Bundan dolayı. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır.48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar. Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur. Aynı tıkama kapasitesi.2 ùekil 6. 0. Yük omik oldu÷undan dolayı. kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir.1 deki devrede.omiktir.5 (b) 6. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir. α’nın çok küçük bir de÷eri için.

36 A 10 2000 = 14.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için.3 eúitli÷i kullanılarak. 6. I L RMS = P=2000 W için.414 ) = 339. Bazı durumlar için bu yeterli olabilir.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339. ª 33.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir.590 .4 = = 33.3 eúitli÷i kullanılarak.14 A 10 (b) P=5000 W için.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.14 = « 0.4 V Im = Vm 339.6 $ ) = 8. I L RMS = (c) P=5000 W için.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33. 6.5 = 0.6$ ª 33.5 α = 51. 5.5 α = 104.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.94 A RL 10 5000 = 22.(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur.36 = « 0. 0 .94 º ª § α · § sin 2α · º 14.94 º ª § α · § sin 2α · º 22.

ÖRNEK 6. Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir. Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: .12) (6.9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3.8) (6.11) (6. ve 5.6 6. Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir.10) (6.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir. Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6.13) (6.4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS.4 deki grafik.. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir.3 deki akımın dalga biçimi. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur.4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.8 ve 6. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir.

14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1.4 RL = 460 2 = 14.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1.12 ve 6.1 Ω 15000 P=9000 W ile 6.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.1 ¹ 0. A § 46. α bulunabilir: α =1.26 A 6.77 A ¹ .14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1.10 ve 6. 5 = 25.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 .9° (b) 6.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile.4124)]} = 11. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.4124)) − 1 = −14.4124)) = 27.4 eúitli÷i kullanılarak.4124)) + (sin 2(1.4124 rad = 80.ùekil 6.4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1.

úekil 6.§ 46.4124)]} = 4.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1.59 A § 46.4124)]} = −4.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1. yükün indüktansından .4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.5(b) de gösterilmiútir. ùekil 6.16 A ¹ § 46. Bu.14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1.23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6.5 øndüktif bir yük için.5(a) da ve ilgili grafikler 6..5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının.46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12. Devre.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.4124)]} = −3. úekil 6.17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5.

15) (6.22 eúitli÷inde verilmiútir. akım 6.14) 6. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0. β bir kere bulunduktan sonra. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3.kaynaklanmaktadır. sadece úekil 6. Yük akımı için.21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur. akımın RMS de÷eri 6. burada α ω β t2 = ω t1 = (6.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir.5 ( ) (6.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir. ùekil 6.19) e 6.17) Z = R + jωL = tan θ (6. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir. . bölümde bahsedilmiútir. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir. 5 (6.16) (6. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir.14 eúitli÷i.20) øntegral iúleminin sonucu. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman. Sonuç 6. 6. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre. t = α / ω da baúlanarak. Bu.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0.14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6.14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir. Aúa÷ıdaki eúitlikler. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir.. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır. dalga úekilleri úekil 6.. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir. .11 ùekil 6.7 Omik bir yükle.12 6 7.1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır. α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır.11(a) daki gibidir.ùekil 6. α<60º için.

ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6.41) 90º<α<150º için. sonuç 6. . sütundaki 6 eúitli÷in.32) (6.30) (6.40 eúitlikleri ile ifade edilir. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir.75 sin 2α ) 2π (6.5α + 0. 6. dalga úekilleri úekil 6. 6. Akım iliúkileri.36) I LRMS = I m 1 (π − 1.11(c) deki gibidir.36 eúitli÷inde yerine konulup.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6.36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur. Anahtarın kapı terminalinin.38) (6.34) (6. dalga úekilleri úekil 6. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir.38.39) (6. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir. yeni sınırlardaki integralleri ile 6.ia = 0 0 <θ <α (6. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir.39 ve 6.37) 60º<α<90º için. øletim B fazından C fazına anahtarlanırken. 5 (6. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0. 6.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. A fazının iletiminde bir boúluk vardır.33) (6.11(b) deki gibidir.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6.

ùayet.37 eúitli÷i kullanılarak.78 A α < 30° oldu÷u sürece. 460 V RMS. 6.78 A den biraz azdır. anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır. Yük gücünün.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. 3 kW lık yük gücü için. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır.07 A .43) (6.24 A 6.5 = 7.8145 rad olarak hesaplanır. (b) 9 kW lık yük gücü için. tepe akımı 18. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0. her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük. α’nın de÷eri. bir irdeleme iúlemi ile 46.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0.5 = 12. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6.42) (6.67° veya 0.5 = 18. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin.46) ÖRNEK 6.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla. 6. α > 30° ise.44) (6. 9 kW ile 3 kW arasında.

6. Eúitlikte parantez içindeki boúluk. kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm.7 7. Pratikte.585) + 0.41 veya 6.8° veya 1. 6.47) 6. 6.585 rad için 6. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır.75 sin 2( 0.9 Örnek 6.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6.37.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı.8145) + 0.585 rad sonucunu verir.5 sin ¨ 2(1.8 Yük indüktansı ile úekil 6.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6..8 deki..46 eúitliklerini.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1.8145)) = 0.48) ÖRNEK 6.414=650 V dan az olmaması gerekir.8145 rad için..48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1.46 ve 6.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6.11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir. α = 90. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir. Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir. Akımlar artık kolaylıkla . (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.5( 0.2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz.37 ve 6. 6 6. Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6.48 eúitli÷i elde edilir. (d) Anahtarın gerilim oranının. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır. 6. 6.922 2π P=3 kW ve α=1. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir.

Yük indüktif oldu÷undan. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. Bu úekilde. 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder. Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir. ùekil 6. her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır. Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir. Bunun anlamı. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. Büyük yükler için.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa. . Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir . güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır.13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir.hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır. ùekil 6. Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir.

000 DEG C .4444U 2.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7.018 L3 6 20 0. ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * .77778M 0 2U UIC * .018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .14 de görülmektedir.MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * . ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE .10 ùekil 6.6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2.END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27. Devre úekil 6.13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.PHASE CONTROL . øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir.14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0.ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4. ùekil 6.04594407 IC=0 L2 5 20 0.TRAN 69. Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.04594407 IC=1.04594407 IC=-1.ÖRNEK 6.

461E+00 -1.348E+00 -1.077E+00 -1.246E+00 1. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.205E+00 -1.361E-03 2.318E-10 -1.417E+00 1.198E+00 -1.433E+00 1.944E-03 2.198E+00 1.459E-10 -1.926E-01 2.077E+00 -1.446E+00 -1.361E+00 1.318E+00 -1.528E-03 1.346E-01 1.944E-01 7.500E-10 -1.495E-10 -1.073E+00 -1.246E+00 -1.111E-03 1.236E+00 -1.354E-10 -1.406E+00 -1.160E+00 1.066E+00 1.398E+00 1.112E+00 -1.944E-04 7.014E-03 2.460E+00 -1.250E-03 1.5 I RMS Yukarıda.375E+00 -1.423E+00 1.279E-10 -1.318E+00 1.875E-03 1.597E-03 1.073E+00 -1.222E-03 2.475E-10 -1.457E+00 -1.500E-03 2.398E+00 -1.438E-10 -1.446E+00 1.438E+00 -1.449E+00 -1.389E-03 1.455E+00 1.448E-01 5.386E-10 -1.017E+00 I(V2) -1.861E-04 5.167E-04 4.000E+00 6.449E-10 -1.054E+00 -1.467E-10 -1.657E-01 1.500E-10 -1.464E-09 1.639E-04 8.417E+00 -1.157E+00 -1.433E+00 -1.209E-01 5.492E-10 -1.467E-10 -1.385E+00 -1.847E-01 8.250E-04 6.054E+00 1.700E-01 6. tk her aralı÷ın .112E+00 1.114E-01 9.492E-10 -1.TIME 0.944E-05 1.431E-03 2.153E-03 2.427E-10 -1.065E+00 -1.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.482E-10 -1.319E-03 1.487E-10 -1.018E+00 8.272E+00 1.205E+00 1.361E+00 -1.457E+00 1.400E-10 -1.284E+00 1.498E-10 -1.284E+00 -1.042E-03 1.181E-03 1.459E-10 -1.438E+00 1.160E+00 -1.375E+00 1.495E-10 -1.113E+00 1.639E-03 2.348E+00 1.028E-04 9.038E+00 -1.667E-03 1.083E-04 2.333E-04 9.083E-03 2.472E-04 4.018E+00 -1.460E+00 1.414E-10 -1.385E+00 1.305E+00 -1.335E+00 1.066E+00 -1.066E+00 -1.778E-04 3.080E-02 -1.461E+00 1.482E-10 -1.487E-10 -1.436E-01 2.337E-10 -1.500E-10 -1.113E+00 -1.569E-03 2.384E-01 1.475E-10 -1.556E-04 6.545E-01 6.236E+00 1. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.458E-03 1.449E+00 1.455E+00 -1.335E+00 -1.462E+00 1.272E+00 -1.806E-03 1.498E-10 -1.778E-03 I(V1) 5.722E-04 1.370E-10 -1.305E+00 1.462E+00 -1.292E-03 2.708E-03 2.157E+00 1.406E+00 1.423E+00 -1.389E-04 2.299E-10 -1.017E+00 I(V3) 1.839E-01 4.190E-01 3.736E-03 1.

bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6. kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir. Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri.15 . Verilen bir hızda. fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1.9 µs.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir.031) 6 6. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir. Grafik.. ùekil 6. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir.179 (3)(57. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir. ùekil 6. Bu örnekte.9 = 0.7)(1.031) 2 (10) = 31.9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru. n=60 ve ∆t=138. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. Verilen herhangi bir gerilim için.

kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar. .5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir. Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur. ùekil 6. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir. ùekil 6. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir. ùekil 6. Bu úekildeki faz gecikme açısı. Kontrol sistemi. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir. Tek fazlı motorlar için. kısım 6.Motorun gerilimi. Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır. Buna ra÷men. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. Bu durumda. motorun tasarımı. Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6.16 ùekil 6.17 deki grafikler. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir. Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. Bununla beraber. üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir. Motorun tasarımı.16 daki devrede. úekil 6. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır.

Anahtar olarak triyak kullanılmıútır.1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6. Güç.5 kW ile 1. 6.. 60 Hz ve RL=5 Ω.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8.ùekil 6.2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.6 Güç faktörü nedir? 6.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. úekil 6..2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir. Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir. VS=230 V RMS.2 kW arasında güç vermektedir.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri.1 6.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir.5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6.4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS.

4 ùekil 6.015 H. 6.8 Problem 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır. VS=460 V RMS. VS=230 V RMS. RL=6 Ω. (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda. Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır. VS=460 V RMS. 60 Hz.6 ùekil 6.1(b) deki devre. Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü.2’yi úekil 6.04 H. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı . 6. 60 Hz. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz.5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir. α = 80° . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı. 60 Hz.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. 6.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS. 6. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. RL=5 Ω. RL=10 Ω ve L=0. 60 Hz. VS=460 V RMS.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır. 6.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6. RL=15 Ω ve L=0. RL=12 Ω ve α = 45° .3 Problem 6.9 ùekil 6.

10 Dengeli üç fazlı.(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü. α = 80° . yıldız ba÷lı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri.11 Dengeli üç fazlı. yıldız ba÷lı. 6. . faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır.10 daki gibi ba÷lanmıútır. Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6.

Azaltan(Buck). ùekil 7. sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır.1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir. çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler. indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır. Toplam periyod T . 7 2.2 ùekil 7.1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir..1 øndüktör ve kapasitör. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir..DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu.1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından.7 DC . DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır. Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır. Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri... Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır.2 Temel azaltan kıyıcı. ùayet indüktans küçükse. Bazı manyetik kuplajlı devreler de. ùekil 7.

6) . 7.5 ve 7. úekil 7.1) (7.3) ùekil 7.3’te görüldü÷ü gibi. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı.5) diL V =− C dt L (7. devre úekil 7. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır.2) (7. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde. 7.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7.4 eúitli÷i. De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin. úekil 7.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir.2(b)’ de gösterilmiútir. øndüktör akımı. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7. (1−D) olur. Analiz amacı için.4) 0= L diL + VC dt (7. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın. sabit bir e÷imle artar. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7. 7. Anahtar açık oldu÷u zaman. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi.2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi.

ùekil 7. .7) (7. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır. Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için. indüktör akımı. indüktör akımının sürekli olması úartıyla.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece. Sondaki bu akım de÷eri. Bu ifadeler 7. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. Imin sıfıra eúit veya büyüktür. operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır.3 Böylece. Bundan dolayı.10) (7.7 ve 7.11) (7.9) (7.

bir periyot üzerindeki akım denklemi.15) I max + I min = 2 (7.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi.19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7. Bu de÷er. IR = VC R VC R (7.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7. ... 7.13 eúitli÷i ile verilir. Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle.3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7.19) ÖRNEK 7.7 7.17) (7. Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı.13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak.15 eúitli÷i ile verilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir. 7..14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7.16) 7.1 ùekil 7.13) (7.2 2.16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle. 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır.18 eúitli÷inde. 7.18) 7. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir. Bu eúitliklerin kombinasyonu. 7.. 7.2 2. 7. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7. 7.7 ve 7.14) IR’nin de÷eri.1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı. indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir.

4)( 30) « − 2(0.48 A I max = (0.4) = 0. (d) Kaynaktan çekilen güç. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0.0002) º = 1.2 Bir azaltan kıyıcı. (b) Gereken minimum L de÷eri.375 VC=25 volt için. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0.4 = 0. § I + I min · § 2.5 mH ise. ayarlı bir dirence.0002) º = 2. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede. (a) Gereken D aralı÷ı. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir.4)(0. ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır.4)( 30) « + 2(0. D = 15 / 40 = 0.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0.625 . E=40 volt ve f=8 kHz dir. (c) L=1.0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0. (e) Yükün gücü. D = 25 / 40 = 0. østenilen gerilim aralı÷ı. minimum ve maksimum iL de÷erleri.4)(0.52 A I min = (0.000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0.(a) D’nin de÷eri.48 + 1.4 E 30 (b) § (0. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7.

22 eúitli÷i ile verilir: . ( I max − I min ) / 2 dir. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir.4’te görülen. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük.2 2. 7. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7. úekil 7. Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır. Daha önceden bahsedildi÷i gibi. periyodik operasyon elde etmek için. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0.4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri. Bu durumda L hesaplanır. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık. sürekli indüktör akımı için. Kapasitör akımının grafi÷i. ùekil 7.21) ùekil 7.4’de.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7.4’te oldu÷u gibi olmalıdır.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı. R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir. Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır. ùekil 7.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken... küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir.

ª ( 20 − 12)(0.∆VC = ÖRNEK 7. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0..1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı.1 1G GE ER RøøL ùK 7.000208 = = 0.6) = 0.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri.44Ω 8. ª (16. 7 3.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7. 12 R= 12 = 1.0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz. indüktör akımı 7. bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans.23) .0001) º ∆Q = « » = 0.22 eúitli÷inden. úekil 7.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.7 eúitli÷inden.6)(0.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde. gerilim artıran kıyıcı elde edilir.667)(0.0001)(1.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8..33 D= 12 = 0.0001) º I max − I min = « » = 16..000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0.667 A 0. 20 volt’luk bir kaynaktan.33 A.6 20 ª ( 0.0000288 ¼ ¬ (c) 7.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse.23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7.

27) (7. Anahtarın açılması üzerine.24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7. indüktör akımının türevi.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının.6 da görülmektedir. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir.26) . Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7. øndüktör akımının azalması için. indüktör akımının azalması gerekir. VC’nin E’den büyük olması gerekir.5 Aynı zamanda bu aralıkta. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. diyot ters polarlanmıútır. ùekil 7. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir. 7.ùekil 7. VC = E 1− D (7. dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için.

Bunların yanında. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir. pratik bir üst sınır olarak önemlidir. Eúitli÷e göre.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7. D arttıkça. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır.7’de iúlemin bir dalga boyundaki. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir. D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı.29) (7. Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir. istenildi÷i kadar büyük olabilir. D birim de÷ere yaklaútıkça. 5:1 oranındaki bir artıú. çıkıú gerilimi. VC artar..2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7.. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için.3 3. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir. 7 7. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri.Eúitli÷e göre.28) . (anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir. Bu. ortalama giriú gücünün.7 Giriú gücü = (0. Anahtar’ın. ùekil 7. bütün akımlar görülmektedir. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde. Di÷er akımların bulunabilmesi için.

diyot akımı.31 ve 7.27 eúitli÷indeki.67 = 37.31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0.0001467) = 22.17 A 2(0.83 A 2(0. Aúa÷ıdakileri bulunuz. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7.733×200=146.7. Böylece.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir.26. DT = 200-146.50 + 14. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u. DT = 0. (c) Imax. (b) 7.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7.0001467) = 22.50 − 14. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır.4 ùekil 7.733 Anahtar.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0. .31) I max = (7. (d) Ortalama diyot akımı.17 A ile 7.7 µs kapalı ve Anahtar. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır. 7. L=200 µH ve T=200 µs dir. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.67 = 7.3 µs açıktır. 37.3 µs boyunca.267) 2 − 40 (0.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı.27 ve 7. 53. (b) Imin.7=53.30) 7.0002) (c) 7.267) 2 + 40 (0. (a) D’nin de÷eri. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.32) ÖRNEK 7. Kapasitör yeteri kadar büyük olup.

87 amperlik dalgacık akımı. daha önceden hesaplanmıú sayılarla.8 200 § § 1 · 146.8 de oldu÷u gibi de÷iúir.267)(22.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146. Örnek 7.17 + 7. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti.55(t − 146. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden. Bu.33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7.17 − 0. ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür.87A Formülde ikinci integral kısmı. .3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler. østenilen durumların bir tanesi.50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir.34 eúitli÷i bulunur. 7 [31. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir. bu durumda örnekteki 10.§ 53.31 eúitli÷i kullanılarak. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir.33) eúitli÷in çözümü ile 7. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7.. Çözüm ise. úekil 7.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır. 7. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir. (e) Kapasitör akımı. ortalama diyot akımı. 7.. Sürekli akım durumu için sınır. 7 3.3· § 37. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse.

733)(1 − 0..4’deki bilgiler kullanılarak.3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3.. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir.733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0.7 deki kapasitörün akım grafi÷inden. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0.§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7.6 Örnek 7.733)2 = 0.000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7. Örnek 7.4 durumunda. úekil 7..5 øndüktans de÷erinden baúka. Anahtar kapalı iken. Örnek 7.5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0.4’deki bütün bilgiler kullanılarak. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0. Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük.36) ÖRNEK 7.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur. .35) (7.5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak. 7.0002) º § RT · 2 (0.34) ÖRNEK 7.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme. anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar.

39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek. benzer de÷iúimler 7. Anahtar kapalı iken..9 7 7. Aynı zamanda. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7.37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7.40) .. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında.4 4. 7. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır.41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0.41) (7. indüktör akımı 7.5 de÷erleri için. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az.39 ve 7.38) Anahtarın açık durumunda. ùekil 7. S açık durumda.9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir. úekil 7.37 ve 7.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte. (7. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır. kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar.

46 eúitlikleri bulunur: .38 eúitli÷i kullanılarak.44) Önceki. (Imin+Imax) de÷eri 7..10 Ortalama giriú gücü 7.44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7.4 4. 7 7.42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7. (Imax-Imin) için 7.43) ùayet 7. de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir. Ortalama anahtar akımı 7.41 eúitli÷i ile. çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7.43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.43 eúitli÷indeki giriú gücü.42) ùekil 7.10 da gösterildi÷i gibidir.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7. 7..45 ve 7. Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri.5 de÷erleri için.D > 0. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür.

92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. I min = (35)(0.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0. kapasitör akımı.588)35 = 4.588)35 = 4. § I + I max · § 7. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri. (d) Ortalama diyot akımı.588) I max = (c) 7.86 − 2. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7. kapasitör akımı 2.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı.86 + 2. -2 A sabittir. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir.588) (35)(0.588 (b) 7.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0.94 = 1. (b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı. tepe de÷erin 1.46) ÖRNEK 7. ortalama yük akımı ile aynıdır. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: .588) = 2.46 eúitlikleri kullanılarak. baúlangıçta +2. 35 V’luk bir kaynaktan.94 ve sonda -2.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri. Böylece. Örnek 7.588)( 200) (0.42 eúitli÷i kullanılarak.4 deki metottan daha basit bir metot. Her dalganın di÷er kısmında.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı.80 + 1. Anahtar kapalı oldu÷u sürede. T=200 µs ve L=700 µH.732 ye bölünmesidir.7 ùekil 7.45) I max = (7.94 üçgen kısım eklenmiú olarak.588)( 200) (0.45 ve 7.94 = 7.

48) ÖRNEK 7.ùekil 7.49 eúitli÷i ile verilir: . kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur.. L bu de÷erden büyüktü. böylece minimum akımın.8 øndüktans de÷erinden baúka. Bu aralık süresince. dikdörtgen alandan.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. Örnek 7.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7.4 · ½ ° ° 2 2 § 117.11 I C RMS ­ ª (2.4 4.45 eúitli÷i kullanılarak. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir. Imin sıfırdan büyük olması beklenir.94) 2 º§ 82... Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7.7’deki bütün bilgiler kullanılarak. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7.. 7. 7.4 Sürekli indüktör akımı úartı.588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7.63 A 7 4. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.7 de. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2.

49) (7.7 ye devam ederek. Bu durum.08)(200 − 195.7 deki gibi bazı devre durumları.2 Bu örnekte.50) Örnek 7.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7.7) 2 ∆VC = 0.11 de.6) + (0. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: .6 200 − t x t x = 195.08 = t x − 117. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir.2 V = 235. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir. farklı sayısal de÷erlerle. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır. Baúka durumlarda.. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0. ÖRNEK 7. Bu zaman tx olsun: 5.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur.37 = = 1177 µF ∆VC 0. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır. kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman.37 µC C= ∆Q 235.9 Örnek 7.80 0. üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında.

13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır.5 5. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.13 de gösterilen durumlar.a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır..1 1. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile . ùekil 7.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7. Bu durum daha sonra kaldırılır. Bu bölümde. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla.. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur. ùekil 7.. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir. 7 7. Aynı úekilde. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır.. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için. N1=N2 oldu÷undan. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda. Genelde. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir.12 de temel bir devre görülmektedir. VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır.5 ùekil 7. ùekil 7. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan.. Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır. Sonra. i2 sıfırdır ve diyot. Baúlangıç analizinde.12 Baúlangıç analizinde. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur. Aynı zamanda. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür.1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır. Bu zaman süresince. 7 5.

52) ùekil 7. di1 E = dt L1 (7.aynıdır.51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7. Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir. di2 VC = dt L2 (7.13 Anahtar açıkken. Anahtarın kapalılık süresince.53) ve .

. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir.58 eúitlikleri ile 7.57 ve 7.1 1. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır.2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu.51-7. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir.57) (7.56) (7.54) Önceki dört eúitlikte.60) .55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7. Olabilecek metotlardan birinde. Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir.54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti.41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır. Çok kullanılan bir uygulama.58) 7.55) Bu gerilim iliúkisi. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır.5 5.. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir. standart 220 V RMS.54 eúitliklerinin kullanılması 7. 7. Imin de÷erinin çözümü ile bulunur.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir. Di÷er bir seçenek. 7 AK 7. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır. 7. Daha önce. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır. Tek farklılık..55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7.59) bulunur. i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7. Imax-Imin eúitli÷i 7.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için.10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör.571 b) 7.61) (7.55 eúitli÷i kullanılarak. § D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.62 eúitli÷i kullanılarak. T=100 µs. Tepkili versiyon.62) Bu sonuçlar.25)2 = 140. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. 7. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0. L1’in de÷eri bulunabilir.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir. Kaynak gerilimi 30 V’tur. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır.6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir. Böylece. 7.25 de .7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir. § D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0. ÖRNEK 7. c) D = 0. bunların yanında.25 Ö D = 0.

N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir..14. 1. ùekil 7. sarımın gerçek birimleri. 7 5.· 30 § 30 · § 0. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir. 7. úekil 7.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir.64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7.. úekil 7.13 deki e2 gerilimi -40 V tur.65) .33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır.71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7.63) (7. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir. Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.571) ¹ © ( 2 )(140. 2.6 ) ¹ D = 0. Böylece.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7. d) D = 0. bu zaman süresince. Bu. ùekil 7.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa..25) ¹ © ( 2)(140. e1 aynı de÷erdedir.6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır. 1:1 lik sarım oranı ile.571)(100) = 24. dalgacık geriliminin analizi.571 ve anahtar açıkken.25)(100 ) = 5.571 de · 30 § 30 · § 0.571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.1 1.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda. ùekil 7. Aynı úekilde.

66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7.69) Bir tepkili konvertör. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa. azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır.55 eúitli÷inden. Gerçek konvertörde.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7.68) (7.11 2 2 (7. Kıyıcının frekansı 40 kHz dir. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir. § D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0.67) (7. ∆VC = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1.5 .05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7.

94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım.5 5. bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir. anahtar kapalı iken enerji yüke.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından.8 × 10 −6 = = 6.68 eúitli÷inden.62 eúitli÷inden. nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır.94 × 10 −6 ) = 0. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0. 7 5.11 örne÷i. Bu .49 ve 7.c) 7. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0.5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7.2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7.15 de görülen ileri konvertördür. Bunu yapmak için.025 F 7.. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0. Analizde de görülece÷i gibi. bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine.5)( 25 × 10 − 6 ) = 20. e1 = e2 ′ == 300 V.2 2. f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7.156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20... harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir.. Tipik olarak. 7 7..5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir.

i2 = iL dir. iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7.71) (7.15 Anahtar kapalı iken.75) .73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7. Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir.75 eúitli÷inde. normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7.büyük öz indüktans.74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7. 7.72) (7.74) Böylece. üç sargının gerilimleri 7. FWD ve D4 ters polarlandı÷ından. ùekil 7. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın.70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0. ÖRNEK 7.281 7.ùekil 7.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür. K ’nın de÷eri 7. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0. D2’nin de÷eri bulunur: 0.7 » (2)(0.3®1 + « ¾ = 0.99 eúitli÷inden. D<0.5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0. 7.5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir.21 deki grafikler 0.85 eúitli÷inden. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz.30 7. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır.6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için. 30 V ta çıkıú gerilimi ile.100 eúitli÷i ile bulunur: .98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0.281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir. D>0.48 eúitli÷inden. Süreksiz mod’da. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır.6 7.

Basit olması için. Genel olarak..7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda. Bunlardan birinde. Tasarım amaçları için. ideal olmayan kuplaj ile. LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5. bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır.1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek. úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa. bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir. 7 7.00 A 0. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir. tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı. úekil 7. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. Örne÷in.22 Anahtarın kapanması üzerine. 7 7.1 1.3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır. øki sargı. Bazen her iki yaklaúım kullanılır..22 de görülen devre ile modellenir.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır..7 7. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir. ùekil 7. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir.. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber. bununla beraber i1 kaçak indüktans. Bu modelde. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir.§ 20 · ª (4)(0...1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7. ødeal durumda. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır. dönüútürme oranı 1:1 dir. . anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir.

anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar. ùekil 7. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak. Ek olarak. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir. de÷iúken bu akımlar úekil 7. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır. Anahtar kapandı÷ı zaman. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz. CS kapasitörü.LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur. 7. Kıyıcının verimi.22 deki devrede. . ùekil 7. ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir. i1’in azaldı÷ı aralık süresince. Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir.109 eúitli÷ine göre. Sürekli akım durumu için. vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. ùayet bu kayıplar aúırı ise. koruyucunun esas bileúeni.23 de görülmektedir. Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur.

t1’in de÷eri için çözülebilir.5 Bu iliúkiler. ùekil 7. Sonuç 7. D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder.105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.101) 0.24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir. vm 7.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7. . 7. D2 ileri polarlandı÷ında. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir. ùekil 7.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak.24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır.5 sin ω t (7. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir.5 sin ω t (7.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0.24 den.101 eúitli÷i úimdi.104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir. ùekil 7.

t > t1 için devre. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7.110) ω= 1 ( LC S ) 0.25(a) da görülmektedir.5 sin ω (t − t1 ) (7.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir. i1 sıfıra eúitlenerek 7.109) (7.106 ve 7. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7. Bu devre úekil 7. ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda.112 eúitli÷inde verilmiútir: .25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur.106) V 'C = (7.108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada. Sonuç 7.5 sin ω (t − t1 ) (7. úekil 7. yeni eleman de÷erleri 7.5 (7.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir.107) ùekil 7.

116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.5 (7. Bu deúarj. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır. R=75 Ω ve N1/N2=1. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir.112) 7.5 (7.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur. Baúlangıç tasarımı.117) ÖRNEK 7.114) (7.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur. T=80 µs. ideal bir transformotor varsaymaktadır.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner. Sargılar. .115) vS ’nin maksimum de÷eri 7.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0. Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7. Anahtar iletime geçti÷i zamanda.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0. Maksimum anahtar gerilimi 7.109 eúitli÷i 7. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir.113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0. koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder.5 (7. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince. koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü.

sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.444 (b) 7.102 eúitli÷inden: 0.105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.84)¨ ¸ © 0.84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0.05 ¹ t1 = 3. 5 = 147000 rad/s 7.62 eúitli÷inden.05 · i1 (t1 ) = 3.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 . 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.84 A (d) 7.5 sin ωt1 § 0.92 = 3.103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180.ÇÖZÜM (a) 7.444 · § ¸(0.444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0.65 × 10 −6 s (e) 7.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.9 V © 916 ¹ 7.05 × 10 −6 ) ] 0.5 sin ω 1= 3.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.68 A .92 + 1.

112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79.89 ¹ 0.0 W . gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.05 × 10 −6 )(179.93 µs t 2 = 6.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.14) 2 = 0.000802 J 12. Güç = (0.114 ve 7.5 kHz anahtarlama frekansında.5 vS max = (100 + 79. 5 = −0.5 = 252.76 V § 19.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.05 ¹ 7.115 eúitliklerinden: V1 = 180.89 · V2 = ¨ ¸ (3. Enerji = (0.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir.40 2 ) 0.40 V © 0.116 eúitli÷inden: 0.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3.9 − 100 − 79.89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.05 · (100 + 79.68 § 0.L' x = (916)(10) = 9. Koruyucunun her deúarjından enerji 7.76 2 + 73.89 ×10 −6 )(0.68) = 73.9)¨ ¸ © 19.89 µH 7.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2.5)(0. 5 = 1.14) + (1.14 = 1.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.58 µs (g) 7.117 eúitli÷i ile bulunabilir.941 t 2 − t1 = 2.14 + 180.05 × 10 ) −6 ] 0.000802)(12500) = 10.

kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. ùekil 7.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir.28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir. sürekli olmalıdır. ùekil 7. Daha da ötesi.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: . istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. anahtar gerilimini. Birincisi. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7. i1.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7. ùekil 7. Bu úekilde.7 7. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7. D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir. Etkin olması bakımından..2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır.. Kaynak akımı. økincisi. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır.1 1. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir.27 deki devre úekil 7. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir. gerilim sıkıútırma ile..27 olarak yeniden çizilmiútir.7 LøøM MS ùT TIIR 7. bu yüzden.

120) ùekil 7.121 eúitli÷indedir: .120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir. Bu gereksinimin sonucu 7.27 ùekil 7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için.119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7. Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar.27 de yeniden bir düzenleme. 7.28 t1 = −I di1 dt (7.ùekil 7.

29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir. ùekil 7.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır.124 ve 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır.121) øyi kuplajlı bir transformotor için.§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır. VC’nin de÷eri 7.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0. ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir.17 (7. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.5I t1VZ Güç = 0. Enerji ve güç 7.122) (7.125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0.124) (7. . i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur. ÖRNEK 7.

1 1.5 − 81 = = 3.508 A/µs dt 10 + 9.6)(1..9 7.7 7.0262 µs − 3.tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar.5 V © 1000 ¹ Bu durumda. 7. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148. Bu daha iyi kuplaj.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9.120 eúitli÷i kullanılarak.123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3.392 A/µs dt 10 + 9. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir. ortalama güç elde edilir: Güç = (0.. Bu nedenlerden biri.0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi.508 (c) 7.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148.5)(3.19 = = −3.9 i2’nin tepe de÷eri. .118 eúitli÷i kullanılarak. t1 = − 3. 7.119 eúitli÷i kullanılarak.481 A (d) 7. di1 100 + 80.392)(1.6 = 1. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80.0262) = 3..125 eúitli÷i kullanılarak.19 V © 1000 ¹ 7.77 W 7 7.

E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır.31 Çözüm. sargı 1. 3. ùekil 7. Anahtar kapalı iken. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır. Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür. ùekil 7. Sonuçlar 7. ve 3. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. 1. ùekil 7.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7. sargı 1 deki akım. sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner.126) . 1. Bu durumda. Bu zaman süresince.30 Bu analiz için.126 ve 7.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir.31 de görülmektedir. sargılar arasında ideal fakat 2. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir. ve 2. ùayet böyle yapılırsa. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir.30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir. 1. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. ve 3. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir. Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez. sonuç eúde÷er devre úekil 7. ùekil 7.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır. úekil 7.

5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir.127) ùekil 7.5 gerektiren bir VC de÷eri için. ùekil 7.32 ùekil 7. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7. alternatif bir çözüm D<0.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7. VC için bir üst sınır elde edilir. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0. D>0.18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: .33 de görülmektedir.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar. ÖRNEK 7.128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse.

ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır..7 7.68 µs 0. di2 / dt nin de÷eri bulunur.68 × 10 ) = 0.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8.127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.504 V © 1000 ¹ di3 63.6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0.00002 H D = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.6 ∆t = 8.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda.0)(100)(8.4)(20) = 80 µs için kapalıdır. indüktör direnci ihmal edilmiúti.0 A 0 ..8) = 63. § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8. di3 / dt 7.838 A/µs dt 20 + 19.0 = 8.8 V R = 29.9216 A/µs dt 20 + 19.00347 J 7 7.8 = = 0. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması .67 Ω Lm = 0.4 T = 200 µs VC = 64.127 eúitli÷i kullanılarak.68) = 7.916 (c) 7.E = 100 V Lx = 0.504 − 100 = = −0. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64.838)(8.

1 deki devre diyagramı úekil 7. 7..34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır..131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır.14 ve 7.7 ve 7.2 2. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan.19 Bir azaltan kıyıcı.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler.15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi. ÖRNEK 7. R=10 Ω.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7. zaman sabiti. Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber.8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. VC’nin çözümü 7.15 . 7 7. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde. D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir.akla uygundu.7 7. RL=0. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir.130) 7.131) RL / R ’nin 0.12.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için. Bu eúitliklerden yararlanarak. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir.129 ve 7.. Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür. 7. ùekil 7.

Yeni devre úekil 7..35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir. 7. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi. Bu.134 eúitli÷i gerçekte. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .7 Artıran kıyıcı durumu için. 7..4 50 D = 0.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir. L=250µH ve f=25 kHz.Ω. úekil 7.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.2 2. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7. yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı.35 de görülmektedir. 7 7.132) (7.25 ve 7. 20 = 50 D 1 + (0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri.26 eúitlikleri 7.132 ve 7. IL iliúkilendirmektedir.15 / 10) 20 = 0.131 eúitli÷inden.133) ùekil 7.133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7.. RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır.

Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir. ÖRNEK 7. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7.015 durumunun etkisini göstermektedir. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir.135) Bu iliúkide.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri. RL=0. ÇÖZÜM (a) .3 Ω ve indüktör akımı süreklidir.135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7.36 daki grafik RL / R = 0. Normalde. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir. Bu artıú. ùekil 7. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir. Gerçekte.20 Bir artıran kıyıcının. Bunun çaresi D de÷erini. RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir. ùekil 7. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır.

1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7...40 = 15 1− D D = 0. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir. 7 7.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi.1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir. úekil 7.625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz.37 de görülmektedir. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi.135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0.973 D’nin büyük de÷erini.00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0. ùekil 7.3 3. Bu çözüm.00938 R 7. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez.652 veya D = 0.37 .7 7.. anahtarlara gerilim kayna÷ı... 7 7.7 7.

VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir. ÖRNEK 7.136 ve 7.137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir. ES=1.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri.Analiz kısım 7. .139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir. ED=0.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.2’ye benzer olup 7. Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir.9 © 1− D ¹ D = 0.7 ve 7.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı. § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7. ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7.2 V.5 (b) § 20 − 1.9 V ve indüktör büyüktür.

140) (7..22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler..38 Anahtar akımı. ÖRNEK 7. .141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7. øndüktör akımı süreklidir. ùekil 7.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir. D’nin gereken de÷erini bulunuz. 7. L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir.15 Ω ile modellenebilmektedir. ùekil 7.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir.7 RE NøøN NE 7. Bu yüzden..7 7.143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir.143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0.142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7.38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.3 3.

R=10 Ω ve RS=0. úekil 7. Etki.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır.143 eúitli÷inden.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7.145) ùekil 7.ÇÖZÜM 7.18 Ω.144) (7.144 ve 7.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0. ÇÖZÜM . D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0.145 eúitliklerinde verilmiútir (7. Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir. Bu devrenin analiz iliúkileri 7. øndüktör akımı süreklidir.39 da görülmektedir.508 Artıran kıyıcı durumunda.23 ùekil 7. Yeni devre úekil 7. ÖRNEK 7.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir.6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7. 7.15 / 5) D] D = 0.

9) − 0.866 olarak bulunur.015 + 0.9 1 + 0.02 D . D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir. VC=20 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC. ødeal durumda.018 kullanılarak sonuç D=0. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi.6 V’a karúılık gelir.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir. (b) 20 = D(50 + 0.06 Ω.5 V ª 0. VC’nin de÷eri 99. E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor). E=50 V. D’nin bu de÷eri için. Bu.9 V’tur.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0. RS=0.(a) 7.24 Bir azaltan kıyıcı.08 Ω ve RL=0. bu D de÷eri VC=186. ED=0. øndüktans büyüktür. R=4 Ω.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58. ÖRNEK 7.6 º§ 0. anahtar direnci.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7.9 V.18 · 1 − 0.

4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7.. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0. 7 Røøù HA KL 7.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti.4 4.149) .D = 0. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir.. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir. ùimdiye kadar kaynak gerilimi. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez.2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir. gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır.1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7.3 de görülmektedir.7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur.. beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte. ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7.10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2.420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım. 7 KA 7.147) (7.420)(5) = 2.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı..148) (7..

.153) (7. Ek olarak.153 ve 7.4 4. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı. ùekil 7.154) (7. Genel olarak.151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7.. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: . Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir.154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur. ùekil 7.155) 7 7.40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır.150 ve 7.152) 7.( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7.40 daki devrenin analizi. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir.. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir.150) (7.2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7. ùekil 7.40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir.151) ω0 = 2π T (7.

5 A. 7.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7.153. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan. Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir. Minimum indüktans ile. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A. Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır. kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür.155 eúitliklerinden.25 In ω 0 C1 (7. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: . 7.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen.159) Vn = ÖRNEK 7. ÇÖZÜM D= 35 = 0.156) jω 0 L1 (7.154 ve 7.1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7. I max = 7.2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir. T=25 µs. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız.5 A ve I min = 2.

Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler.Dω 0T = 3. iki gerilim arasındaki hata.665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır.665) − ¨π ¸ 3. Anahtarlama frekansına kıyasla. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır.160 eúitlikleri kullanılarak. Bu amaç için. böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir.5 sin(3. Konvertörün her durumu için devre. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır.5 = C1 = 26. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar.5 − 7.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3. görev saykıl’ı.95 µH 7 7.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.665) + 3. østenilen çıkıúı elde etmek için. D’yi ayarlamak için kullanılır.646 A ¨π ¸ ¸®2. Verilen bir anahtarlama frekansı ile.5 cos(3.319 (251300)C1 0. konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır.159 ve 7.2 = 3. küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3.319 A 7. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2.004 A ¸®7. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3.4 µF L1 = 9.. . deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür.

S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir.41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir. Bu iki úart.8 8. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır.1 de. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur. Ek olarak. 7 7. d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7.163) (7.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı.161) (7. dinamik model görev saykıl’ı.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir. ùekil 7. artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için. iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır.41 ùimdi d. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır.. Burada bahsedilmeyen.162) (7. küçük sinyal görev saykıl’ı. Bu. .. ùekil 7. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun.164) ùekil 7. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir.

165) (7.Bundan sonraki adım.170) (7.168) (7.167) 7. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7.164 eúitlikleri aynı úekilde 7.168 ve 7. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir.170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir.170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7. sonuç 7.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7.167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7. bu eúitlik 7. 7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7.171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i . Benzer davranıúla.161 eúitli÷i 7.162 ve 7. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır.166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım.169) 7. 7.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7.

43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir.7.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7.173) Sıfır.175) Bu eúitlikler.177) 7.179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.42 de gösterilmiútir. ùekil 7. alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır. iki eúitlik grubuna ayrılabilir.176 ve 7.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7. Sonuçlar 7. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar.176) (7. 7. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir.167 ve 7. .170 eúitliklerinde yerine konulur. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir. Sabit kısım 7.176 ve 7.173 eúitlikleri 7. Birincisi.172 ve 7.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7.2 de geliútirilenler ile aynıdır. sıfırdan farklı.174 ve 7. Bu. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7. eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir.178 ve 7. Normal.42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7. Bu úekil.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7.172 ve 7.

Aúa÷ıdaki analizde sonuç. Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir. giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir. E + e .2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC . azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır. ùekil.43 ùekil 7. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. kontrollu çizilmiútir.43 deki akım kayna÷ı önemli olur. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur. ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7.. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller. Buna uygun olarak ùekil 7.ùekil 7.42 ùekil 7.8 8.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır.DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi. bu durumda devre performansı verir. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi. 7 7. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. bu de÷iúimlerle úekil 7.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber.. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre.43 deki devre modeline eklenir. bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur.43 deki eúde÷er devre.

180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7.46 .180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7. d domenindeki sistem tepkisi 7.45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur. ùekil 7.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir.44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7. s devreyi verir.46 da gösterilmiútir. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir. ùekil 7.

Bu örnekte.183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder. Bu genel iliúki úekil 7. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa.183 ile 7.184 ve 7.47 Görev saykıllı kıyıcı.181) ùekil 7.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu. .47 böyle bir sistem için tipik bir devredir.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir. Bundan böyle. 7.182) Bu iliúki. 7.185) Bu sonuçlar úekil 7. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler..184 eúitli÷i 7. ùekil 7. Bu düzenleme için. sistem hatası 7. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7..8 Søø 8.7 7.183) 7. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir. Bir analiz. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir. v e = vi − vC (7. 7.181 eúitli÷i ile verilir. 7.185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir.49 daki grafikte gösterilmektedir.

) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi. E=40 V. R=10 Ω.27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır. (c) v .48 ùekil 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0.50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır.ùekil 7. VC=15 V ve f=100 kHz.49 Örnek 7. Örnek 7. ÖRNEK 7.1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7.26 ùekil 7.

75 = 0.1 = (2.375) 10 × 10 −6 º I max = (0.180 ve 7.5 + 0.75 = 2.50 ÇÖZÜM (a) 7.177 eúitli÷inden: D= 7. açık döngü kazancı bulunabilir: .375) § TR · = 31.75 A 7.185 eúitliklerinden.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0.25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.22 eúitli÷i kullanılarak: 0.25 A I min = 1.5 − 0.25 − 0. L = 62.75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.75 ×10 −6 F (b) 7.17 ve 7.375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1. 7.5 ×10 −6 H olur.ùekil 7.

1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7.172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.51 de çizilmiútir.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v .5)( s + 4061s + 8.8 + s + (6.8 = ˆi ( s ) 1264.25 ×10 s + 1. ùekil 7.172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder. 7. K ’nın 31. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264. Grafikten.G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6.25 ×10 −6 s 2 ) + (1.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.079 × 1012 v 2 ( s + 1272.62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.25 × 10 −6 s + 1.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: .52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir.187) ÖRNEK 7.24) v Tepki bir sabit. ùekil 7.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7. F(s)’nin yeni ifadesi 7.52 deki devre kullanılarak. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır.26 daki tepki. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir. Yük direnci. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7.0439e −2030 t sin(29052 t − 3. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir.186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır. Tasarım için uygun bir iliúki 7. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir.ˆC (t ) = 1. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir. ùekil 7. R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür. C2’nin de÷eri. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür. rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır.0042e −1273 t + 0.52 Bu devrenin tasarımı. ùekil 7.27 Örnek 7. Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir.0 − 1. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir.

178e −24851 t + 0.5 = 1.186 eúitli÷i kullanılarak. ˆC ( s ) Bu.66 × 10 −6 ) s 1 + (108. Bu grafikten. ùayet bu yapılırsa.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki. Bu. v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35.64 ×1015 )(1 + 102. (b) ùekil 7.109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır.97 × 10 ) s + 35.444e −7708 t sin(17426t − 3. ÇÖZÜM (a) 7. . Önceki rezonans frekansı 29.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir.53 de çizilmiútir.32 × 10 −9 ) s 2 + (120.83 Ω 18.807e −3950 t − 0.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11. örnek 7.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56. yaklaúık olarak örnek 7.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir.9 × 10 −6 ) s + (5.26 da kullanılan aynı kriterdir. Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0.64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir. R2 seçilir: R2 = L / C = 62.212 rad/s. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir.

. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır. Bu.183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7.54 ve 7.ùekil 7.188) . ùekil 7. Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir.42 ve 7.54 deki düzenleme. e sıfır de÷ildir.4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir.53 7 7. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir. Böylece.8 8. Aúa÷ıdaki iliúki. úekil 7. ùekil 7.. kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir.

375s (1 + 102.9 ×10 −6 ) s 2 + (5.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7.ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7.9 ×10 −6 ) s + (5. Bu elbette tepkinin. Birincisi.461s + (108..7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.2 D=0. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır. döngüde basit bir integratör vardır.7 × 10 −6 ) s 1 + (108. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür.1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7.189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i.28 Örnek 7.189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0.375 E=40 V F ( s) = 1 + (102. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir. LC filtre.27 deki sonuçlar kullanılarak.189 eúitli÷i elde edilir: 7.188 eúitli÷inde. Bunun iki nedeni vardır. bu fonksiyon hesaplanabilir.32 ×10 −9 ) s 2 + (120.27 deki kıyıcı.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için.9 7. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir. ÇÖZÜM Örnek 7. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır. økincisi. ÖRNEK 7. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir.32 × 10 −9 ) s 3 + (120. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de . ˆC ( jω ) v = 0.

7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız. C=60 µF ve R=10Ω. kapalı döngü tepkisi.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır.1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V..1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir. 7. 7.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz.2 ùekil 7.0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7. T=50 µs.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir.13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. L=250 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC .14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7. C=200 µF. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak. L ve C de÷erlerini bulunuz. En kötü durumda ∆VC 0.11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.4 ve R=6 Ω. 7.15 Frekans tepkisi.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC.5 ùekil 7. giriú tepkisi ne demektir? 7 7.7.15 V’tur. L=20 µH.4 ùekil 7.1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.6 ùekil 7. . 7. T=15 µs. D=0. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin. 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. Anahtarlama frekansı 25 kHz dir. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D. L ve C de÷erlerini.1 ùekil 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V.

12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC .05 V’u geçmemesi gerekir.15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir.7 ùekil 7.8 ùekil 7. 7. L=378 µH. L1= L2= L3=12 mH. 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. 7. 7. T=25 µs. 1. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0. 7.5 V’u geçmemelidir. L ve C de÷erlerini. ve . Çözümün bir parçası olarak.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir. 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz. 7.7. D=0. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız.35.13 ùekil 7. T=15 µs. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V. C=20 µF.4. D=0. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.9 ùekil 7. C=40 µF.45. ∆VC=0.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω .5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç. C=40 µF. Çalıúma frekansı 50 kHz dir.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız. 7.2 . Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. L1= L2=600 µH.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. T=25 µs.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız). uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir. L=50 µH.

VC=99.12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0. C=200 µF. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0. 7.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır.4. E=150 V. Lm=496 µH.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi. C=50 µF ve R=20 Ω. Akım modu tam süreklidir.2 µH. L=19.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir.sarımlara kıyasla 2. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0. T=40 µs. L=50 µH.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır. L1= L2=1 mH. ideal transformotor kuplajı varsayınız.21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0. L=8 µH. D=0.18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. 7. Baúlangıçta.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir. 7. T=75 µs. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür. .21 Problem 7. f=50 kHz. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir. VZ=325 V.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7. E=20 V.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir. ∆VC ’nin 0.3 V. (a) i1’in tepe de÷eri. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7. T=20 µs.15 V ile sınırlayan C de÷eri 7. Lx=4 µH. N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω. Anahtarlama frekansı 50 kHz dir.

1 V. R=27 Ω.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir.3.24 ùekil 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz).06 Ω. D’nin 0. E=100 V.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir. RL=0. (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7. 7.27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1. ED=1. D=0.4 V. C büyüktür.5 V ve ED=1. N1 = N 3 .2 V. VC=13. Lm=495 µH. E=100 V.4. RS=0. 7. VZ=600 V. Lm=495 µH.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz. øndüktör akımı tam süreklidir. 7. VC=78 V.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz. øndüktör akımı süreklidir.0 V olarak temsil edilebilmektedir. T=50 µs. 7. D’nin gereken de÷erini bulunuz. D’nin 0. RL=0. C=100 µF.29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V. T=50 µs. D’nin gereken de÷erini bulunuz. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7. N1 / N 2 = 5 . Di÷er devre elemanları idealdir. 7.(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü. E=35 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir.15 Ω ve f=40 kHz. Lx=5 µH.2 Ω. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 .25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri. ED=1. øndüktör akımı tam süreklidir. VC=110 V. VC=60 V ve R=7.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır.12 Ω. VC=35 V ve R=10 Ω. 7. Bütün anahtarlama elemanları ideal .05 Ω. Lx=5 µH. E=240 V. D=0. Di÷er devre elemanları idealdir. RL=0. øndüktör akımı tam süreklidir.

4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz. 7. L=80 µH.35. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.0 Ω ve C2=60 µF.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. 7. L=30 µH. R2=2. T=25 µs. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz.05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0. C=20 µF. 7. 7. gerilimin 40 kHz bileúeni 0. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere.2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0.33 Problem 7. Kıyıcıda.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır.5 V tepe de÷erini geçmemelidir. . DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız. D=0. T=15 µs. R=10 Ω. Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. C=100 µF ve R=8 Ω.düúünülmektedir. T=25 µs.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. VC=35 V.35 Problem 7.34 deki veri ve çözümü kullanarak.32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz.

Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. iL pozitiftir. úekil 8. ùekil 8. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir. úekil 8. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez.1 ùekil 8. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır..5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). Zamanın belirli bir periyodunda.1. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men. Belli bir zaman sonra. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. ùekil 8.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında. ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. BJT. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8. úekil 8. Anahtarlar. yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre. AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur. . S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak.3 de yeniden çizilmiútir.8 øNVERTERLER Bu bölümde. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır. bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir. S2 açılır. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8. S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. Sonuç. S1 açılır ve S2 kapanır. SCR veya MOSFET olabilir.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. v L = E olur. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için.

2 S1’in kapalılı÷ının sonunda. iL pozitif oldu÷undan. Q1 den D2’ye anahtarlanır. iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir. Aynı anda. Q2 transistörü yük akımını iletemez. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı.3 .ùekil 8. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez.1 ùekil 8. ùekil 8. Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir. Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir. Aynı anda iL. Böylece.

transistörün iletimi.1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir. Bu pratik bir probleme neden olmaz. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. Bundan dolayı. çünkü iletime geçecek transistör. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta. 8. Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir. S1 anahtarı kapalı ilen. ùekil 8. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur.2) ùekil 8. 8.1 deki devrede. ùekil 8.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8. Bu zaman noktasında.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir.1) S2 anahtarı kapalı ilen.4 . gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez.

bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur. 01667 / 0.4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır.005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8.8) ÖRNEK 8.4 eúitli÷inden: L 0. f=60 Hz ve L=0.05 H.3) (8.5) ùekil 8.005) ln¨ = 0.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi. − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8. 01 ¸ ©1+ e ¹ .00260 sn − 0 .7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır. Ortalama akımlar 8. 01667 / 0 .7 ve 8. Bu zaman.47 A − 0 . R=10Ω.3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V. 01667 / 0 .4) ve τ= L R (8.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8.4 de.3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları. 8.05 = = 0. 8.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada.4 deki grafikten.01 · ¸ ¸ = 20. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir. 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0.1 ùekil 8.5 eúitli÷inden: τ = 8. t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer.8. Aúa÷ıdakileri bulunuz.1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8.6) ùekil 8. 8.

47e −t / 0. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber. kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer. 005 )dt = 4. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için. Çok büyük donanımlar için.8 eúitli÷inden: 1 · 0. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir. 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50. sürekli kapı akımı uygulanabilir. 0 . Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. Bazı durumlarda. Bu metodun açık bir faydası.00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50. SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir. ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir. Bu dizayn gereksinimleri.4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır. SCR lerin kullanılması savunulabilir..T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir. ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde. yarım periyotluk aralık süresince. Alternatif bir iletim prosedürü. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men.46 A ¸³ 0 0 T 0 . Bunun yerine. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir.01667 ¹ (d) 8. .18 A ¸³ 0 . bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır. Q1 in beyz akımını. bu durumda SCR iletime baúlamaz. bu durumda 3. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. 005 )dt = 1.(c) 8. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir. yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar. Kısa bir zaman sonra. Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk.47e −t / 0. SCR iletime baúlar. köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda.7 eúitli÷inden: 1 · 0. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır. 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8. Bu iúlem. GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir. baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse. 00260 t ©T ¹ 1 © 0.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. Bu problem. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8. Yarı-iletken elemanların geliúimi.

ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak. Burada yine. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. ùekil 8. gerilimin genli÷i ve harmonik .. ønverter iúlemi süresince. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir.5 deki devre. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir. indüktif yükün bir sonucu olarak.5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir. Bir yarım dalganın sonunda. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır.5 ùekil 8. Köprü düzenleme. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir. Problem. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir. Örne÷in. bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir. 8 8. S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. ùekil 8.

1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir. Ayarlanabilir DC kayna÷ı. Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir. ùekil 8. Bu úekil 8. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur. yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır. Bunu sa÷lamanın en temel yolu. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir.. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. Bu devre iúlemi.11 eúitliklerinden bulunur: .9-8. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir. Sonraki durum.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni. en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. S1 yolunun.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı. inverterin her yarım dalgasında. ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir.. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur. Bu gibi durumlarda.6 daki grafik. 8 3. ùekil 8. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8.

11 nolu eúitlikten. Daha genel bir analiz 8. Temel harmonik gerilimi cos 30°=0.9) (8. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80.6 daki düzenlemede.866 katsayısı ile azalır.11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8. E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8.§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8.2 a) ùekil 8. t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8.11 eúitli÷i. üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur. ÖRNEK 8. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir.12) Özel bir durum.96$ . her yarım dalga süresince. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir. inverter çıkıúının temel bileúeninin.

§ 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80. Bundan dolayı. Çok temel bir örnek.14 eúitli÷inde verilmiútir. úekil 8. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. úekil 8.7 deki grafikte. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır. Örnek 8. øntegral iúleminde de÷iúken olarak. Bu iúlemde. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur.b) 8. Bu durumda α.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir. 3. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir..6 daki dalga biçimine sahiptir. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım. büyük bir aygıt içinde yapılır. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde. Dalga úeklinin simetrili÷inden.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir.. Toplam gerilim. Bazen bu.11 ve 8. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise.13) (8.12 nolu eúitlikten.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır. Çıkıú gerilimi 8. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları.96 = −48.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8.2 de verilmiúti.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. Her inverter. birden fazla harmonik kontrol edilebilir. anahtarlama noktaları. ùekil 8. B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir. iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir.3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir. 8 3. iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür. ve 5. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle. Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: . Bu.

harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir. ve 5.15) (8.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır.7 deki benzer metotla. 1 − cos α1 + cosα 2 = 0.85.6 $ bulunur.3 ùekil 8.16) ùekil 8.836( 4 E / π ) sonucunu verir. α1 ve α2 yi bulunuz. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır. temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz.E olması gerekmektedir. ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0.8$ ve α 2 = 57. temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3.8$ ve α 2 = 38$ bulunur.85. α1 = 17. Özellikle temel bileúenin 0. .14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama. (8. øki adet anahtarlama noktası sadece 3. α1 = 29.1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda. 8. ÖRNEK 8.7 Bu iúlemde. B1 = 0.E ve B3= 0 konulursa. Ek bir kontrol.

istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır. Her i = 0. dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir. úekil 8.1.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde. Pals geniúli÷i. úekil 8. Bu bir yaklaúımdır. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak. temel ve 3.8 PWM’in amacı.3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır. her yarım dalgada herbiri pals.. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır.. Aúa÷ıdaki eúitliklerde.8 de gösterilmiútir.. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır. ( k − 1) (8.3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8..8 de oldu÷u gibi düzenlenir. Böylece. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak. ùekil 8. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir.8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir. ùekil 8. her yarım dalgadaki palslerin. çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. Her pals. fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır.2. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir..2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. Bir PWM in yapılıúındaki metot. ømpals. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir. Pals geniúli÷inin 36° olması. 8 3. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda. Metotlardan biri.. ùekilden de açık oldu÷u gibi. yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0.17) . Bu düzenlemenin sonucunda.

2589 E -0. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır.18 eúitli÷inde. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır.20) k = 5 durumunda.9 da görüldü÷ü gibi.tp = mT 2k (8.18) 8.19 ve 8. sonlu geniúlikteki her pals. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse.2589 E 0. Fakat temel dalgaya göre.1 Önceki eúitlikliklerle.21) Tablo 8.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0.0989 E 0.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8. Bu iúlemde. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir. Daha da ötesi.2589 E (8. Pals geniúli÷inin de÷iúimi. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için. úekil 8.0989 E 0. m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır.20 eúitlikleri elde edilir. 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0.0800 E 0. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde.22) . harmoni÷in temel dalgaya oranı. Her palsin gerçek geniúli÷i. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır. Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8.1 de verilmiútir. Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0. sonuçlar tablo 8.

(k − 1) © 2k ¹ (8.2 de görülmektedir..24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda. 8.1.2 ..4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8.25) (8.25 eúitli÷i elde edilir: (8.2.24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8.9 Fourier serilerinin katsayıları. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8. 8.26) Tablo 8.§T · ti = ¨ ¸(i + 0.23) ùekil 8.22 eúitli÷i yerine konularak. ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0...5) i = 0.

2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir.1921 E -0.4 de görülmektedir.2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir.27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8. Tablo 8.3 ve 8. .0003 E 0. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır. 8. tablo 8. harmoniklerin de÷erlerinin. n = 2 kr ± 1 (8.0002 E 9.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları. m = 0.82° 7. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır.2 de÷erini kullanan tablo 8. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık.2 deki sonuçlar ve tablo 8. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda.1883 E -0.0016 E 0. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa. k = 5 ve m = 0. ve 11. Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir. tablo 8. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır. r bir pozitif tam sayıdır. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda.1999 E 0. Tablo 8. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir.27) Gerçek bir uygulamada.20° 5. 8. Bunlar filtre edilebilirse.ødeal sonuç.0000 E 0.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.27 eúitli÷inde.22° 5.82° 2.4 Geniúli÷i 2.4 de sonuçlar.0053 E -0.

r = 1 ile 8.5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21.40 A RMS 10 + j12. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V.25 eúitli÷inden: 100 = 0.4 Önceki PWM metodu kullanılarak.5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik. f = 100 Hz.ÖRNEK 8.5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0. I1 = B1 100 = = 6.27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0.23 A tepe = 4.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.5 E = 100 V B19 = 0.56 Z1 . ÇÖZÜM m= 8. L = 0. dalgacık akımını. ve 33.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0.02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse. harmonik akımı hesaplanabilir. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri. R = 10 Ω.

analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0.18-16.10 görüldü÷ü gibi.297 A RMS Z19 10 + j(19)12.23° dir ve esas olarak tablo 8.18° dir. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8.10 da gösterildi÷i gibi. Bir analog iúlem.3 ve 8. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken. birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte.56 1/ 2 ª 0. k = 5 için. pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u. . çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır. úekilde görülmektedir. úekil 8. Bu PWM metodunda.95° ve 19.07° de pals merkezi ile.95=2.47 A tepe = 0. ùekil 8.09) %10’unu geçmektedir. (19. Pals geniúli÷i. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir. inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır.332 A RMS 10 + j(17)12.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir. ùekil 8.40=10.23°) 2.444/4. m = 0. temel akımın (0. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir.I17 = B17 100 = = 0. 16.42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni. 18° yerine 18.47 2 + 0.10 örne÷inde. Tüm dalga boyunca. Mantık.444 A Böylece.42 A tepe = 0.2 durumunda.10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler.

Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir.12 de iki detay gösterilmemiútir.2000 E 0.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında. ikinci transistörün iletiminden önce. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde. transistörün kollektör akımları. Q1’in beyz akımından sonra. Bu. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir.11 ve 8. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar.11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir.0032 E 0. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir. Q1 transistörünün beyz akımı.ùekil 8. Tablo 8. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için.0000 E 0.10 da görülen PWM paternini elde etmek için.5 deki gibi belirlenir. . ùekil 8. Örne÷in. úekil 8. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır. her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir. ùekil 8. úekil 8.1903 E -0. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için. Fourier serilerinin katsayıları.12 de. Ek olarak. úekil 8.1903 E -0. tablo 8.0000 E 0. her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir. ùekil 8. ùekil 8.12.10 da gösterildi÷i gibi.0032 E -0.12 de aynı zamanda. m = 0.2 ve k = 5 durumu için.

Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir. çok fazlı bir inverter oluúturulabilir. .ùekil 8.12 8 8. ùekil 8..13’te. tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir.4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle. Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır.

sırayla her altı aralık .ùekil 8.4 En basit kontrol. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır. S4. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır. S1’den 120º sonra kapatılır. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir. Bu ekseriyetle. de÷iúkendir.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için.1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8. S2’den 120º sonra kapatılır. ùekil 8. S3.. inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir. Tablo 8. Anahtarlamanın paterni. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir. Devre analizi. yükün dengeli. ùekil 8..6’da görülmektedir. 8 4. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır. Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü. S1’den 180º sonra kapatılır. iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır. yük durumuna ba÷lı olarak. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır. Bu indüktör. bir güç kayna÷ı için kullanılır. Anahtarların kapalı durumları. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar.13 deki gerilim kayna÷ı.13 deki düzenleme. Çıkıú. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. Tablo 8.

yük akımı. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır. Tabiki bu. úekil 8. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır. 0º-60º aralı÷ında. 60º-120º aralı÷ı süresince devre. úekil 8.üzerinde yapılabilir. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır. Ço÷u altı adımlı inverterler. bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir. Yük omik oldu÷u sürece. úekil 8. Ço÷u inverter uygulamalarında. yük akımının úekli.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir. 0º-60º aralı÷ı.15 görülmektedir. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır.14(b)’ de görülmektedir. (180º-360º aralı÷ında ise. BJT akımın pozitif kısmını. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir. tablo 8. BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır. yük azda olsa indüktif oldu÷undan.7 ’de ve grafikler ise úekil 8. Genel olarak.) .16 ’da görülmektedir.14(a)’ da görülmektedir. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir.

RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir. motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. . Bu.17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. Motorun da. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra. normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi. a noktasından D1 diyotudur. 6 adımlı bir inverter. E gerilimine eúit olur. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi. úekil 8.17’ deki gerilim. ia akımının devam etmesi gerekir. Bu davranıú. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. Daha önce de bahsedildi÷i gibi. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar. (ia negatiftir).16’da. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. vag. Anahtarlama noktasında. Transistörün yük hattını biçimlendirip. Akımın iletilmesi için tek yol. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. Tablo 8.19 da görüldü÷ü gibidir. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. Bu bölge. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler. ùekil 8. hiç problem olmayabilir. ùekil 8. üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır.7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce. ùekil 8. S4 üzerindeki gerilimdir. Q4 transistörünün. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. Genel olarak. Yük indüktif oldu÷undan. Bu durumlarda. ønverter dizaynında. transistörü.

maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: . 8. normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler.28 ve 8.15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde.29 eúitliklerindeki iliúkiler.ùekil 8. yarım dalganın altındaki alan. Bu eúitlikler. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder.

T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır.ùekil 8.17 ùekil 8.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.16 ùekil 8.18 (8.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1.260V1T1 Bu eúitliklerde.28) (8. . V1 motorun fazlararası gerilimi.

6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır.31 eúitli÷i oluúur: 0.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi.260 V1 T1 E = (117 . Böyle inverterler. Genel olarak.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan.29 ve 8. DC bara geriliminin maksimum de÷eri. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse. (8.31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar. V1 T1 ) f Burada.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8. genel olarak operasyonun anma frekansında . 8.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse. 8.ùekil 8. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle.30 eúitlikleri birleútirilerek 8. 8. çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir. f.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u.222 E T = 0. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır.30) ùayet 8. bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır.

31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 . % 66. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8..9 Hz (c) 100 Hz için. DC bara gerilimini. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir. Bu mod.9 448. 8 8. Anma frekansının üzerinde. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir.veya yakın bir de÷erinde gerekir. çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· . ùayet inverter PWM tipi ise. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez.5 Bundan dolayı maksimum tork.. . 230 V.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde. ÖRNEK 8. anma durumundaki maksimum tork yerine. 300 V ile sınırlamaktadır.9 V © 60 ¹ (b) 8.5 V © 60 ¹ olması gerekir. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur. Do÷rultucunun düzenlemesi. 230 V. 60 Hz’li bir indüksiyon motorunu. E’nin de÷erinin § 1· E = (117 . E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. PWM iúlemi. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u. )( 230)¨ ¸ (100) = 448. Normal akı yo÷unlu÷u oranı. )( 230) ¨ ¸ (10) = 44. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66.9 de÷erine düúmüútür.4 4.

g noktası. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. S1 açılırken S4 kapanır. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga.20 de. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır. üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. ùekil 8.21 de görülmektedir. Baúka bir sınırlama ise. Bu gerilim. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir. ùekilde gösterilmemekle birlikte. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir. . Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman. S4 açılırken S1 kapanır. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur. bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. a sinüsoidal dalgası. Bu iúlem. Sınırlamanın birisi. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman.21 de gösterilmiútir. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. pals sayısının tek olmasıdır. ùekil 8. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. Negatif DC bara gerilimine göre. úekil 8.

33 eúitlikleri.21 deki üçgen zamanlama dalgasında. yarım periyotta k pals vardır. yarım periyot için palslerin yerleri 8.32) 8. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur.2.4 ùekil 8. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa.3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8.. k © 2k ¹ [ ] (8.33) 8. üçgen dalganın. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri. .32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1.8(a) da verilmiútir.29 ve 8.2 için sonuçlar tablo 8.2. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır. DC kısmı (E/2) ayrılırsa.8(b) deki sayılar bunun sonucudur.5) © 2k ¹ i = 1.32 eúitli÷inde. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun.21 de gösterilen modülasyon metodu.21 deki kutup geriliminden. sinüs dalgasının maksimumunun. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır. k=9 ve m=0.32 ve 8.. tablo 8. ùekil 8. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler. Pals geniúli÷i... DC kısım ayrıldıktan sonra..21 8 4. kalan kısımda. k’nın tanımına benzememektedir.. sonuç dalga..33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0. Tek fazlı durum için bu.21 de görülen palsler.ùekil 8. ùayet úekil 8. k (8. Bu palsler alternatif iúaretlidir.. ùekil 8. (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır. tpi 8... Sonuç olarak.

böylece sonuç 8.8 deki iki sütun.98° 19. Motorun faz gerilimi.00° 23.67° 170. Burada da her pals.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri.04° 23.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz.00° 19. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8.34° 21.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır. 8.31° 22. .76° 16.68° 16.14° 90. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir. Tablo 8.98° 16.86° 130.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları. 8.98° 21.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9. Tablo 8.19° 149. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz.67° 30.68° 16.98° 23.35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan. kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir.32 ve 8.00° 16.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır.00° 109.37) Faz gerilimi.94° 23.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi. yukarıdaki sonuç 8.33° (8.33° 49.81° 70.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir.76° 16. ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir.94° 22. vab = vag − vbg (8. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8.

25 E B19 = 0. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak. úekil 8.. dalga baúına palslerin adedi.37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1. olabilir).433E B17 = (1. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir.21 deki grafiklerde. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11.10E olmaktadır. sonuç kabul edilebilir.732)(0.5 olsun.732)(0. 8 4.25) E = 0. bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir. m = 1 olsaydı.36 eúitlikleri kullanılarak.ÖRNEK 8. 6 adımlı metodun kullanılması halinde. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8. ve 13.433E B19 = (1..433E Yukarıdaki örnekte. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. Bir örnek olarak. Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan. oldukça yüksek harmonik terimleri (17. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu. gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir. üçgen dalgayı geçecek úekilde.33 ve 8. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder. k=9 ve m=0.25) E = 0. Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir.20 ve 8.4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır.25) E = 0.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0. Harmoniklerin bazıları. En düúük frekansta. Bu.6 ùekil 8. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır. mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse. bu de÷er 1. ønverterin çıkıú frekansı.866 E olurdu. Bu problemi çözmek için. Aynı DC bara geriliminde. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir. ÇÖZÜM 8.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8. . 0. maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i.22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir.732)(0. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir.

R=20 Ω ve .3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V..4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8. ùekil 8.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8.5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8.12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur. E=250 V ve T=8 ms.11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.2 ùekil 8.küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8.8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8.6 8.22 Bu problemi gidermek için.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8.05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.1 Bir inverter nedir? 8.3 ønverter tipleri nedir? 8.3 deki gibi bir inverter 0..6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.1 ùekil 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8. 8 8.

bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir. R=30 Ω.5 ve T=12. L=0.5 Problem 8. k=7.7 Bir inverter úekil 8. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29. 8. 8. E=100 V. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz. m=0.4 için B13 de÷erini hesaplayınız. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır. k=7. Modülasyon metodu úekil 8.16 H ve T=12. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz.4 ùekil 8. 8.T=10 ms.9 R=25 Ω ve seri L=0. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz. 8. α1 = 25° .6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde. 8.10 ùekil 8.06 H.5 ms.8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır. f=100 Hz. B1’in 110 V olması gerekmektedir. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz.5 ms. 8. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz. Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir. E=100 V. m=0. L=0. E=80 V. (b) ortalama diyot akımını bulunuz.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir. Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz.1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir. 8.8 Bir inverter úekil 8. m=0. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz. 8. DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur. (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz.9 daki gibi PWM dir.7 deki anahtarlama metodu kullanılarak.4 de.3 ùekil 8.6 ve T=10 ms. .5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri. R=20 Ω.6 ùekil 8. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur.

temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. üç fazlı inverter 460 V.23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda.23 (b) 8.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2.6. Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz.1 ùekil 8.12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir.13 Bir PWM. DC bara gerilimi 650 V’tur. 200 V . Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2.7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir.. 8. (b) yıldız ba÷lı. k=15 ve m=0. Z = 10 + j15. (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8.2 ùekil 8.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8.7 8. volt V .23. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. k=15. inverterlerin frekansının %100 artırılması.24 (b) . (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V . dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V . üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz.(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8.

50 B.3 ùekil 8.26 . inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz. palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir.8.25 8. düz ve kesik çizgili olarak. Gerekli hesaplamaları yapınız. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8.4 ùekil 8. Gerekli hesaplamaları yapınız. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri.26 deki grafiklerde.

Devrelerin nasıl tetiklendi÷i.1. yakınlık. çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri.. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9.b ve 9.1 de görülmektedir.1. Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir. elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6). tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler. düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler.2 de görüldü÷ü gibi. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir. Mekanik. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler. tristör veya transistör devreleri. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak.9 STATøK ANAHTARLAR 9 9. büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. kullanılabilir. hızlı çalıúan kullanılabilir. güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için. vb..1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler.. yüksek anahtarlama hızları. zaman gecikmesi. kilitleme. pozisyon. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir. .2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9. Giriú gerilimi.c de görülmektedir. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır. elektriksel.

Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir.2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9. T1 tristörü yerine bir . ùekil 9.1 deki devre úekil 9.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir. T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir.1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir.4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir.ùekil 9.

5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms).b de görülmektedir. ùekil 9. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9. Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır.a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9..a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir.3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir.4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9.5. . ùekil 9.1.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar. ùekil 9. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir.6 daki devre düzenlemesi yapılabilir.transistör de kullanılabilir. Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9.5. fakat bir tristör ve úekil 9. ùekil 9.

(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9. .5 Üç fazlı tristör AC anahtar.

Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler. faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir. Pratik uygulamada.ùekil 9. B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. ùekil 9. C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur. T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir .6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar. úekil 9. Normal çalıúmada. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur.7 Üç fazlı. Faz sırası de÷iúti÷inde. B fazı c terminalini. A fazı a terminalini.

ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa.9 Üç fazlı bara transferi. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir. . giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir.8 Tek fazlı bara transferi. ùekil 9. 9 9. øndüktif yük durumunda. ùekil 9.12 de görülmektedir.4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda.8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9. ùekil 9. ùekil 9. T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir..10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir.

10 Tek kutuplu transistör DC anahtar.13 ve úekil 9.5 Statik anahtarlar. ısıtıcılar.12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. . motor yükleri. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride.14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir. ùekil 9.12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir.. ùekil 9. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir.ùekil 9. Transistörler yerine úekil 9. uygulamalarda kullanılır. vb.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in. transformotorlar. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları. ùekil 9. Katı hal röleleri.

3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.14 AC katı hal röleleri 9 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9.5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? .4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9.(a) ùekil 9..

7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .9.11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.

DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir.1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. Yüksek dönüúüm verimi. ¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması. AC-AC. Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir. Güç akıúının kontrollu yönü. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI . øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür..1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0.

2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0.. yarım köprü ve tam köprü..2 2.1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları.1 10 0.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili). ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür. Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir. DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir. ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından..1 de görülmektedir. Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10. push-pull. (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10. .

1 10 0.3 de görülmektedir 0. transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur.2 2.3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı.. güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir. . Rezonans osilasyonundan dolayı. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10... 1 10 0. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse..2 2.2 de görülmektedir. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür. Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda. rezonans pals inverterleri kullanılabilir.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları.

Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir.3 3. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar. kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır. 1 10 0.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır. . yük ana úebekeye anahtarlanır.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır. ùayet úebeke enerjisi kesilirse. ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur.. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır. Çıkıútan giriúe güç akıúında. Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir. Giriú tarafındaki inverter. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar. bu durumda V0 > aVs . Kaynaktan yüke güç akıúında. inverter do÷rultucu olarak çalıúır.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. Vs ve sargı dönüúüm oranına. ùekil 10.. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak. transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır. inverter ters mod’da çalıúır. bu durumda V0 < aVs . ønverterin çalıúmaması durumunda.Güç akıúının yönü V0. Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar. 1 10 0.3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları.. Di÷er bir uygulama. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak.

7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri.5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10.. Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür.3 3. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir..6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10..6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir. 1 10 0. úekil 10.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10.5 Rezonans AC güç kaynakları.8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .4 de giriúteki inverter.3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10. ùekil 10..1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10.1 10 0.3 3. ùekil 10..4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. úekil 10.

12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .10.

RJC olarak gösterilir. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: .1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç. herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır.1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı. Bu sadeleútirme ile.. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11.1 de görülmektedir. 1 1. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir. Zamanla de÷iúen durumlar için.1 eúitli÷i ile verilmektedir. RSA. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir. termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir.1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda.1 1. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan. burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç.. aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır. 1 1..

hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. Üretici. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu. mika levhalar.TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. Bu. Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir.2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir. Gresin termal iletkenlik özelli÷i. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak. ùekil 11. Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir.2 .1) ùekil 11. Daha iyi bir temas. Bu. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir. Kapton™ gibi plastik filmler. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. ùekil 11. görülmesi bakımından çok abartılmıútır. Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır.

5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir.3 °C ÖRNEK 11.2 + 2.3°C/W olacaktır. øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0.2°C/W vermektedir.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı.15°C/W azaltır.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir.83 + 1. Ek olarak.83 + 0. Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman. ÇÖZÜM . RJC’nin de÷eri 0.5) = 104. RSA=2.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir.8 °C (b) 11. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır. bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0.83 °C/W’tır.15 + 2. yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız.2°C/W’a düúürülmüútür.1 eúitli÷inden. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır.5°C/W de÷erine sahiptir. ÇÖZÜM (a) Ek B’den. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır. 11. (RCS=0.Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir. ÖRNEK 11. Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir. bu aygıtın veri sayfası RJC=1. TJ = 70 + 10(0. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0.2°C/W ve 0.5) = 115. Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır.

t1 zamanında.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez.. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir. øyi tasarım. Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11.2 eúitli÷inde. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar. Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir. . 1 1..1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0.2 + RSA ) RSA = 6.11. t1’in büyük de÷erleri için.2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar.1 1.83 + 0. jonksiyon sıcaklı÷ının 11. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir. r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir.3 11. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez. Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır.2) ùekil 11. ùekil 11.3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir.

ùekil 11.83°C/W.602 .31)(0.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır. ÇÖZÜM 11. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir.31 ve RJC=0. Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile. jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0.3 den. t=10 ms için r(t)=0.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine.4 ÖRNEK 11. ùekil 11.83) = 126. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. Örnek 11. 11.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0.83°C/W. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde. tek pals modunda kullanılmaktadır.83)(12) r (t ) = 0. ÖRNEK 11.4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek.4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir. RJC=0. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz.

ùekil 11. úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber.5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11. r(t) 11. RJC=1..1 1. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır.4°C/W.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir.5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır. 1 1.6 daki veriyi kullanınız. Bu durumda.2 eúitli÷inde kullanılabilir. r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir. sıcaklık da periyodik olur. Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini.. Böyle bir çalıúma modunda. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler.2°C/W ve TJ=130°C. ÖRNEK 11. 11.2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür.3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında. Bu durumda.6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11. Örnek 11. ùekil 11. ùekil 11. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .3) ùekil 11. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır.5 deki grafik.2 eúitli÷i ile ifade edilir. t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11. RCS=0.Veri sayfasından. TA=65°C. ùekil 11. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir.

6 daki grafikten. ùekil 11. . fakat úekil 11. gerçek periyodik pals gücü kullanılır. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı. hesaplamalar úekil 11.2)(100) TC = 104.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir.8 °C (b) 11. ÇÖZÜM (a) ùekil 11.8 = 65 + 2(0.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar.4 + RSA ) RSA = 1.2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104.4 deki gibi veriler sa÷larlar. D=0.8 deki grafik úekil 11.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri. úekil 11. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa. Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. t>0 için.59 °C/W ùekil 11. 11.21)(1. Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur. Zaman sıfıra eúit olmadan önce.

Birleútirildiklerinde. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder.8 de. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki. Hesaplama iúlemi úekil 11.ùekil 11. Ek bileúenler. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu . ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir. Bunun oluúmasının nedeni. Güç palslerinin periyodu.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır.8 deki ilk pals için. Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde. økinci palsin zamanında. t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu.7 ùekil 11. periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir. ùekil 11.8 ùekil 11. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir.

P0 11. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. RJC=1.4 eúitli÷inde.0°C/W ve RSA=1. ùekil 11.3°C/W. RCS=0. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır.4) (11.hassasiyet genelde gerekli de÷ildir.4 deki. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir.6 ùekil 11. ÇÖZÜM .4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11.5) ÖRNEK 11.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.5°C/W. TA=60°C.

2 °C ùekil 11. ùekil 11. ùekil 11. iletim süresince sabit güç ve úekil 11. 5 ms ve 7 ms de belirlenir.27) − (60)(0.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.11. ùekil 11. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur. pals süresi 11.10 daki t1 den daha küçüktür.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir.6 eúitli÷i ile hesaplanır: .10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir. bu yüzden.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir. ùekil 11. ùekil 11. ùekil 11.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11. úekil 11.3 + 1. Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir.0[24 + (36)(0.5) = 113. 11.15)] = 141.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir.2 + 1. ùekil 11.11 deki grafik.11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir.11 deki sabit güç úekil 11. ùekil 11.4 den. tepe güç palsi ve úekil 11.24) + (60)(0.10 ùekil 11.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir.5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir.11 için. Tasarım iúlemi.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11.

6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır.4 den belirlenebilir.001) = 0.001) + (20)(0.090 J PM=40 W de÷eri ile 11.6 eúitli÷i kullanılarak.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0.12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır.11 ÖRNEK 11.9°C/W. TA=70°C.4°C/W ve RJC=0. t '1 hesaplanabilir: .t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11. r(t)’nin de÷erleri úekil 11. RCS=0. eúde÷er zaman. ùekil 11.7 Bir BJT úekil 11. ùekil 11.001) + (30)(0.

1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir.2 2. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir. D’nin azaltılmasıyla yapılır. 10 ms ve 12. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir.16)] = 12. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0.25 ms.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir. Örne÷in.34) dür.4 den. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir. r(t)’nin de÷erleri 2. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir.2 °C (b) TC = 140 − 12. P0 hesaplanabilir: § 2.t '1 = 0.5 eúitli÷inden.8 °C 11. ùekil 11.34) − (40)(0.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara.31) + (40)(0.9[9 + (31)(0. (0.0 °C/W 1 1. .4 eúitli÷i kullanılarak. Bu de÷erler sırasıyla (0.16). giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir. Koruma.31) ve (0. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı.090 = 0. koruyucu özelli÷in.4 + RSA ) RSA = 6. Son olarak.. bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir.00225 s 40 ùekil 11.. 11.25 ms zamanlarında belirlenir. ùayet mümkünse. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar..8 = 70 + 9(0.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i. 1 1.2 = 127.

Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur. ùekil 11. ùekil 11. Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri. ùayet bir úey yapılmazsa. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir. normal çalıúma devam eder. Kollektör akımı. ùekil 11.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır.15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir. Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır. Çıkıú akımının sınırlanması. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez. görev saykılı.14 . tabiki.ùekil 11. Bu úekilde. Akım sınırlama iúlemi süresince. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur. Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında. ùayet bu gerilim sınırı aúarsa. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur.

Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır. vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir. 1 11 1.4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek. vX’in çalıúmasının. Bu durumda. ùekil 11. Transistörün doyumu ile normal çalıúmada. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir. úekil 11. Q1’in iletiminde. transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur.. dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi .15 ùekil 11. vCE’nin de÷eri artar.. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir.16 daki devre.Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir. ùekil 11.2 2. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu.

lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır. koruma devresinin iki farklı amacı vardır. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber.. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir. yükü korumayı baúaramazsa. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur. Bu. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir. Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir.2 2.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. ùayet bu. dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir. anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir. Hızlı çalıúan bir SCR. Bir koruma devresi. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise. Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır. 1 1. Örne÷in. . ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse. ùekil 11.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir.17 ùekil 11. Ek olarak. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır.. úekil 11. bununla beraber. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır.17 de.

R4 ile beraber A2 yükselticisi.4 V’u . aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir. Daha özel olarak.8 ùekil 11. Son olarak. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir. süre sınırlanmalıdır. A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir. Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. ùayet bu de÷er aúılırsa. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir. Burada yapılan hareket.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir. bu. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak. Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır. di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. V0 daki de÷iúim. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir. ùekilde. ùekil 11. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. ùekil 11. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır. ÖRNEK 11.

Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir. R4 deki akım R4 için 2. (c) V2 ve R4 den giriú. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için. 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur.02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar.4 = 0. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir. (b) A2’nin eviren terminali topraktır.geçmemektedir. Bu hesaplamada.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir. Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım. 30 A tepe transistör . RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0.

Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar. böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler. ùekil 11. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir. Bu devre úekil .19 da görülmektedir. Koruyucu eleman. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur. Aynı zamanda.. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir. Bu bileúenler kullanılarak. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir. belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir.akımı úartı için.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1. vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir..6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır.19 ùekil 11. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir.21 deki devreyi elde etmek için yapılır. Genelde.2 2. ùekil 11. Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0. t > T / 2 için.5 0.7(a) daki devre. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur.316) sin ω 0t = 23.16 Ω iL = (100)(0.5 = 31.5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle. Negatif akım mümkün de÷ildir.623 rad/s = 0. Bu düzenleme .7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir. Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir.5 0. Akım. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0.316 mho = 3. iL = 24. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar.8 dedir. akım úekil A.7(b) negatif olmayabilir. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır.1 A ve vC = 92. ùekil A. Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır.4 de negatiftir.8 sin ω 0 t t = 40 µs de. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15. ùekil A. ùekil A.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur.

16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız . A.11-A.3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse.12) ω 0 = ( LC ) −0.5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0.10 eúitli÷i olur ve çözüm A. ùekil A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0.11-A. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.8 ùayet úekil A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır.15) (A.3 eúitli÷i A.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A.14) (A.13) α= R 2L (A.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A.5 (A. A.ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde.16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür.

Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A.7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.0050 rad ¸ © 99998. Bu t = T / 2 anında oluúur.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur.11-A. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0. VC(0)=100 V ve IL(0)=0. Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir. ÖRNEK A.7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0.16 eúitlikleri kullanılarak. de÷eri A. ω d kullanılarak: T π = = 31.0 µF. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0.4 ùekil A. C=1.5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0.8 deki devrede.416 ×10 −6 s 2 ωd .5 = 10 A (c) A.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra.5 = 99998.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0.1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0.duruma göre çok az farklılık gösterir.8 eúitli÷i ile bulunur.

SCR ve diyot ideal düúünülmektedir. 0157 cos(3.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .4 V Sonuçlardan.1416 − 0.Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0.8 eúitli÷i kullanılarak. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır. iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A. L=100 µH. C=2 µF. I=20 A.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır.9 ÖRNEK A. Akım kayna÷ı idealdir. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0.5 ùekil A. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir.44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0. E=200 V.0050) = 98. ùekil A.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98. ùekil A.

9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0. § 20 · vC = −174.5 0. t > 5.11(b) de görülmektedir. zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.11 µs aralık süresince.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374. A. yeni bir zaman orijini kullanılarak. diyot iletimdedir ve devre úekil A. A. Diyot iletimdedir ve v D = 0 . Bu devre úekil A.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5.11(a) daki gibi olur. iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir.(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi. vC’nin de÷eri.7.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 .2 + (10 × 10 6 )t .3 deki gibi çalıúır ve ùekil A. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra.8 ve A. Bu aralık için yeni model úekil A. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için. iL < 20 A ve böylece iD > 0 .11 A.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174.11×10 −6 s Bu zamanda.2 V (b) ølk 5.

Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur. A.(c) b úıkkından.12 (f) Üçüncü aralık süresince. Bu. vC(t) 341. yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir. iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur. t = 37. baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir. t=22.74 µs dir. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A.11(a) da da gösterilmiútir.12 de görülmektedir. Sonuç akım yalnızca. Yeni bir modelin. v D pozitif olurdu.21 µs de oluúur. Yeni bir zaman orijini ile. Bu.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0.42 ×10 −6 de v D = 0 . E ve VC(0) birbirine eúit olarak A. . diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir. ùekil A. Bu aynı zamanda úekil A. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64.5 sin ω 0t = 200 + 141.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de.4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır. Üç aralık için bütün iúlem úekil A. Bu modelde. (d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda.

3 devresinin bir çiftidir. A.13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A.5 0.13 deki devre úekil A.19 eúitliklerinde verilmiútir. ùekil A. Bunlar.4 dekiler ile aynıdır. A. LC elemanları seri olarak bulunuyordu. ùekil A. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır.14 .5 (A.A A.19) ùekil A.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0.18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A. A.18 ve A.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir.3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde.17.5 sin ω 0 t (A.5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0.7. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.8 ve A.. A.

S anahtarı.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir. ÇÖZÜM . úekil A.ùekil A.13 deki devre úekil A. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur.13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir.6 ùekil A. ùekil A.15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir.16 ÖRNEK A. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür. S’nin açılması üzerine. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır. ùekil A. S anahtarı t=0 da açılır.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A. IL(0)=-5 A.15 deki devrede. Bu yarım periyottan sonra.1 µF.15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. L=10 µH ve C=0.14 de görülenle aynıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A. ùekil A. VC(0)=0.

1 ¹ 0.841 rad t = 0.1× 10 ) ¼ 0.5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0. øndüktör akımı A. giriúten ölçülen etkin empedans. vC sıfır oldu÷unda.18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0.. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z .1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. 5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan. Z V Av AvV ùekilden. 5 = 150 V (c) Diyot.. vC(t)’nin de÷eri A. Z´ daha küçük olur.1 ¹ 0. t=T/2 de iletime baúlar.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0.4 4. giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa..4 A A. Av.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A. gerilim yükselten bir devrenin.

IL(0)=-20 A.1 de. A.5 ùekil A.4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal . anahtar t=0 da açılmıútır. A. akım yükselten bir devrenin. çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur.3 de.1 A. VC(0)=-100 V. L=500 µs ve i(0)=0. I=0. A 4. Ai. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz.1 deki devrede. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor.3 de. C=2 µF ve v(0)=8 V.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır.. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A. kapasitör. A..1 ùekil A. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A.4 Problem A. E=200 V.5 A.2 Problem A. L=500 µH ve C=1 µF. indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir. giriúten ölçülen etkin empedans. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz.. IL(0)=0.6 Küçük bir seri direnç úekil A. L=250 µH ve C=5 µF. Anahtar t=0 da kapanmıútır. E=300 V.2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz.3 ùekil A. A. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir. VC(0)=-50 V.3 deki devreye eklenmiútir. E=100 V.2 deki devrede.

SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir. VC(0)=50 V. L=500 µH ve C=10 µF.7 ùekil A. bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz. L=100 µH ve C=1 µF.9 da. úekil A. I=20 A.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman. A. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A.9 ùekil A. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur. I=10 A. E=100 V.17 de. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır. D idealdir. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz. IL(0)=15 A.7 deki kapasitörün. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir. . devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir. ùekil A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı.11 Önceki çalıúmasından. Anahtar t=0 da açılmıútır.10 Problem A. anahtar t=0 da açılmıútır. A.8 ùekil A. VC(0)=0.17 ùekil A. L ve C de÷erlerini tasarlayınız. A.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa. Devrenin önceki çalıúmasından.8 deki devrede.18 A. IL(0)=-4 A.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

Devices and Applications. Ned Mohan. Cyril. John Wiley & Sons.. 1987 9.. 1998 4. 1988 20. ANKARA. Slemon. Addison Wesley Publishing Company. University of Bradford. 1989 19. Applications and Design. Advanced Engineering Mathematics. Sweden. Edinburgh. 1996 15. Louis Nashelsky. Kasım 1995 21. W. Power Mosfets Theory and Applications. 1996 14. Canada. 1989 5. 1986 17. B. Vector Control of AC Drives. MEB Yayınları. 36-48. Electronics Handbook. ANKARA. Prentice Hall. Tihanyi. Cambridge. William P. Marvin J. Inc. John Wiley Sons. Florida. Undeland. Power Electronics and AC Drives.. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi. Özer ù. Erwin Kreyszig. Canada. School of Electrical and Electronic Engineering. 1992 18. Power Electronic Control of AC Motors. Electric Machines and Drives. Rashid. University of Toronto. UK. Shepherd. Hulley&Liang. Robert Boylestad. Pergamon Press. L. MacMillan. Principles of Electric Machines and Power Electronics. Bristol. sayı 1-2. Drivers. Power Electronic. John Wiley & Sons. New Jersey. Queen’s University. Osman Gürdal. Heriot-Watt University. 1989 6. Duncan A. Cambridge. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. Power Electronics Converters. B. Jorge de Sousa Pires. Grant. John Gower. Bose.KAYNAKLAR 1. Cilt 11. Power Electronics Circuits. McGraw-Hill. Power Electronics and Motor Control. P. UK. S. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. Tore M. 1996 13. Power Electronics Devices. John Wiley & Sons. 1992 8. UK. ButterworthHeinemann.A. Özel Elektrik Makinaları. 1994 16. Williams. Inc. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. Lander. PWS-Kent Publishing Company. 1997 . Sen. 1991 3. Gordon R. JMD Murphy & FD TurnBull. BAL Güngör. Boldea. Cambridge University Press. CRC Press. 1997 (Birinci Baskı) 2. W. C. Prentice Hall. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. Oxford. Kayseri. Chartwell-Bratt Ltd. Power Electronic & Motor Control. Fisher. New York. 1989 7. 1989 11. 1984 12. Sefa I. 1992 10. Power Electronics. K. Applications and Passive Components. Muhammed H. John Wiley&Sons.. Cambridge University Press. Güç Elektroni÷i. Boston. I. Robbins. Gottfried Möltgen. Nasar.

IEEE Transactions on Industrial Electronics. Rashid. GRANT D. BAL Güngör.597601. IRELAND. 21-23 September. Nimes. Switching Power Converters. Güngör. IE33.22. No. pp. BAL. IEEE Transactions on Power Electronics. Ömer Faruk Bay. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice. Inc. SEFA ø. 1992.. pp. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. SPICE for Power Electronics and Electric. 3. Englewood Cliffs. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). IA8. 19-21 September 1995. 1996 35. Ömer Faruk Bay ve M. Ömer Faruk Bay. IEEE Transactions on Industrial Electronics. Vol. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. pp. Baveno. "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". 386-389. ÇOLAK ø. Manchester. Spain 23. Optimum Snubbers for Power Semiconductors. UK 33. M. pp. Vol. Van Nostrand Reinhold Company. Sevilla. N. Ömer Faruk Bay. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96. McMurray. Zuliski. W.J. R. Alçı.UK. Çetin Elmas. 3/592-3/597. “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”. L. BAL.J.. Türkiye 29. 1986. Staffordshire University. J. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic". H. . “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”. 14-16 September. H. 1972. pp. ÇOLAK ølhami. K. Rashid. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". Vol. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models. 15th-17th September. Çetin Elmas. Çetin Elmas. IEEE Transactions on Industry Applications. Englewood Cliffs.. 1981 34.5. N. B. European Power Electronics and Applications Conference. No.: Prentice Hall. s. Wood.973-976. PE7. BAL Güngör.503-510. ELMAS Ç. Güngör ve GRANT D. 451-455 32.M. pp. ELMAS Çetin. A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. 11-17 Eylül 1995. France 27. Recent Advances in Power Electronics.1. pp. Ömer Faruk Bay.1003-1006. Elektrik Mühendisli÷i 6. UMIST.2-16 26. 1993 30. 1992 31. Giacoletto. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC).. No. Ulusal Kongresi. 24.M. 1990 28. New York. E. Güngör Bal. M.. IE36. 16-19 September 1997.: Prentice Hall.(1993). pp. Italy 25.. Bursa. P. 340-342 36. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. Bose. Vol.

B. BAL Güngör. vol. New York: IEEE Press. Newbery and N. DC Fusing in Semiconductor Circuits. 501-504. P. No. D.37-43. Dewan. . IEEE Transactions on Industry Applications. IA22. 1994 37. DEMøRBAù ùevki. 42. Haziran. No.3/448-452. A Fast DC Circuit Breaker. 1995 39. IEEE Transactions on Industry Electronics. K. ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”. Howe. Nurse. pp.5. Weichman. No. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. HUNGARY. 483-489. The University of Greenwich. 5-7 September. ÇOLAK ølhami. pp. IA21.1. Adjustable AC Drives. C. IEEE Transactions on Industry Applications. Ziogas and V. 1985. Electric Motor Drives and Control: Past. 1226-1233. IA21. F.3. Ömer Faruk Bay. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami. "Sabit kondansatör . P. Bose. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". 1980. Present and Future. L. Sen. pp. (EPE) European Power Electronics and Drives. B. P.9-15. No. Ireland. 1996 45. F. 562-575. pp. Vol. 2-4 September. May. No. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. 44. Vol. 40. pp. 2. s. P. 14-16 September. 1176-1181 38. Dawson. E. G.5. 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). Budapest. Cilt 8. E. IE37.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). Stefanovic. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies. pp.6. R. A. 1985. 1996 43. P. Vol. No. UK. 1990. Lansing and S. IEEE Transactions on Industry Applications.6. 1986. 1995 41. BAL Güngör.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. D. pp. Vol.

elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir. Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. Bu ders kitabı. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. DC-DC konvertörler. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. 2000 . devre analizleri. Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı. ogurdal @ tef. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. Böyle enerji dönüúüm metotları. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir. Dr. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular.gazi. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. Statik anahtarlar. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen.edu. AC ve DC güç kaynakları. malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama. Bu ders kitabı. 1 ve 3 fazlı. vb. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. veri-sayfası.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. yarım ve tam dalga. Bu de÷iúime bir örnek. Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. Bunlara ek olarak. 3. vb. çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. Doç. bölümlerdeki konular atlanılarak. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır. Bu seçim. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır. Osman Gürdal Ankara. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. faz kontrollu do÷rultucu durumunda. SCR. Örne÷in. ølk bölümlerdeki konular.. Triyak.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. GTO. kitabın ilgili kısımlarındaki formül. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. ve 4. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. ders notu hazırlama. Böylece. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde). úekil. BJT ve MOSFET karakteristikleri. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful