1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

10 + 0. ùekil 2. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür.4 (b) Ters akım.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V.5 de gösterilmiútir.3 ùekil 2. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2. ÖRNEK 2. ters akım.5 . ùekil 2.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir.4 de görüldü÷ü gibi olur. R=0.005 V. úekil 2. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0. Örnek 2. I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir.2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0. ùekil 2. Devre.

Bu ters dönüúüm akımı. tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir. ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur. 1 volt’luk iç gerilim düúümü. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan). 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir.2 + 0. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi. Böyle düúük kaynak geriliminde. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir. RD=0. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. akımın azalma oranı çok küçüktür. baúlangıç akımı. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür. eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir. Bu zaman süresince. Bu grafikte. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına . Akımın sıfır de÷erinden sonra. Devre akımını bulmak için.ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0. birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2.0263 Ω olarak belirlenir. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından.1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi. bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir.2 (c) ùekil 2. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır. 2 1. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir. Böyle bir yüklemeden sonra..67 A 0.2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır.6 da görülmektedir. akım sıfır olurken de÷iúmez. RD=0. Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur.0263 Örnekteki üç kısım.0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17. akımla zaman de÷iúiminin e÷imi.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2..

t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 . Sınırlayıcı iki durumun birincisinde. Qrr .6 da gölgeli alanla gösterilen yük.5) 0.ba÷lı olarak bunu hemen karúılar.4) Eúitliklerde. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0.6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0. ikinci durumda. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler. Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir. t2=0 ve t1 = trr . Birinci durumda.5 I RM t rr (2. Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir.2) (2. trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir. bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir. 5 (2.6) økinci durumda.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2. úekil 2. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar.5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2. ùekil 2. fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür.6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri. ùekil 2. t1 = t 2 = t rr . t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir. IRM ters akımın tepe de÷eri.

22 mikrokulondur (µC). S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından.22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz.7 de gösterilmektedir. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1. Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. 5 (2. .5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2.7) 0. özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda.§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür. i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar. 5 = 148 × 10 −9 s 0 . Anahtar kapandıktan sonra vx .97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2. bariz bir devre etkisine sahiptir.4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır.10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. ÖRNEK 2.5 I RM = [( 2 )( 0. t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2. bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0. Diyot. bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir. Bu devrede. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır. Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir.8) Bu iki çözüm.

ÖRNEK 2. di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir.ùekil 2. IRM=3 A ve t2=50 ns.7 deki devrede. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir. E=200 volt. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir. . ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan. Örnek 2.5 ùekil 2.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse. L=30 µH. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır. i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece.5 deki hesaplamalar. Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz.

8. ùekil 2. anahtar üzerine ek bir yük konulur. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre.6 ùekil 2. yük akımı. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız. øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır.5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni.Aúa÷ıdakiler.7 deki devrede. ùekil 2. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır. Bu akım. diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz. Kapasitörün bir baúlangıç . devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir. i2 20 amperdir. Hızlı dönüúümlü bir diyot. örnek 2. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz. ùayet ters akım büyükse. t2=0. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan. Örnek 2.8 ÖRNEK 2. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir.5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur.

ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s .6 Ω Böylece C = 0. tepe de÷er 28.03 µF Bu de÷erler kullanılarak. 246 volt de÷eri. DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir.de÷erinin seçimi. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir. Sönüm ile birlikte. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm . §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0. sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle.6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0. Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. kosinüs terimi.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0.624) = π de÷erinde oluúur. t = 2.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir. LC Tepe de÷er. i1=28.203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36. (ω t + 0.

ùekil 2. 1.9 da açıkça gösterilmemiúse de. etki ihmal edilebilir. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi. Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar.2 µs de oluúur ve 275. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda. øletim tüm alana yayılırken. Formülde. 0.05 µF lık bir kapasitör de÷eri.5 µs de vX = 271.33eαt cos(ω d t + 1. bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir.398) dür. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır.3 µs de i1=25.. Bu etki. ùekil 2.1826 µs de oluúur ve 25.6 volt maksimum de÷erlerini verir.9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir. ùekil 2. bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1. 0. ùekil 2.9 ..043e αt cos(ω d t − 0.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2.12 amper ve 1. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1. 0. PN jonksiyonun bütün alanı. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir. akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır.12 amperdir. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir.i1 = 20 + 7. Maksimum vX . Daha büyük bir kapasitör.7 volt’tur. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir.9 da gösterilen etki. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında.7814 ) v X = 200 − 203.

2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2. bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir.8 Bir 1N5828 do÷rultucu. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır.85 µs olarak okunabilir. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2. ÖRNEK 2. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. 2 2. Schottky diyotları. TJ = 25 °C dir. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir.. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından.. ùekil 2..1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri.ÖRNEK 2. bu soruya miktar olarak cevap verilemez. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur. .2 Schottky engel diyotları. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. Daha düúük ileri gerilim düúümü. böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir.7 Bir 1N3879 do÷rultucu. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. øleri dönüúüm zamanı 1. (a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz.10 da karakteristik gösterilmiútir. Aúa÷ıdakileri bulunuz.2 Statik devre modelleri. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir. Ters yönde. Kullanılan özel bir engel metalinin. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır. Kromdan yapılan engeller.

ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır.10 daki grafikte.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model.11 deki devrede gösterilmektedir. ters gerilim sabit ve etki 20V/0. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir. úekil 2.008 Ω’a karúılık gelir.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından. 0. do÷rultucu . ÇÖZÜM (a) ùekil 2.24 = 19.10 ùekil 2.008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi. iL = 20 − 0. Bu durumda. bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez. parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0.76 A 1 (c) 0. ùekil 2.030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir. Model.

60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur. statik modele paralel bir kondansatör eklenir.60)( 0. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.376 V P = ( v D )( il ) = ( 0. ÖRNEK 2. L1=10 µH. böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir. iL = 20 − 0. Bu kondansatörün de÷eri. L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin..60 A 1 + 0.78 W Ters iúlem süresince. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir.60 ) = 4.24 = 19. .008 v D = 0. C=800 pikofarad (pF).97 V P = ( v D )( il ) = ( −19. øleri iletimde.376)(19. Buna uygun olarak.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19.2 2.12 deki devrede kullanılmıútır. De÷iúimlerin ço÷u. Örne÷in bu kısmı için. Bilgi-sayfasından..24 + (19. Bununla beraber. iL = − 20 = −0. bir tek kapasitör de÷erinin. Bundan dolayı.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2. çok küçük ters gerilimlerde oluúur. bir tek de÷er elemanın uygun olarak.78 + 0.60 ) = 7.19 W 2 2. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir.030 ) = 0.97 )( −0. 0.008 ) = 0. ters gerilim çok büyükse.2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir.

i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez.12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur. diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. 800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. diyot kısmı ile ilgili olarak. . fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir.ùekil 2. i3 = 0. ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. Daha sonra. (b) L2 çok büyük oldu÷undan.13 deki gibi modellenebilir. devre úekil 2.

ùekil 2. ùekil 2.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir. mevcut olan bir sönüm yoktur. ÖRNEK 2. Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz.179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11. ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden. gerçek devrede biraz olmasına ra÷men. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur.i1 = 20 + 0. úekil 2. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar. Bununla birlikte. Azalma oranı.9 daki devreye.10 Örnek 2. Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır. .14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0.01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. (a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar.13 Modelleme sonucu.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır.

. ùekil 2..14 çözülecek devreyi temsil etmektedir. Bu de÷er. Bu.494) burada α = 1.494) i1 = 20 + 0.15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir. 2 2. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler.784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri.75 nanosaniyede 26.1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir.718e −αt sin(ω d t + 0. v x = 20 − 22. seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir. diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir. Böyle bir durumda.5 ×10 6 Np/s ω d = 2. . Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir. Elemanlar seri oldu÷undan.27 volt’tur.ùekil 2..72e −αt cos(ω d t + 0. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir. ùekil 2.3 3.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2. t = 7. diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur.

Diyotlar úekil 2.11 ùekil 2. (b) Toplam ters akım ve güç.0015 A. ùekil 2. R nin de÷eri. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir. Aúa÷ıdaki örnek.ùekil 2. .0012 A ve I2=0. Bu çözümün bir sakıncası. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde.16 da gösterildi÷i gibi. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda. her diyottaki ters gerilim.15 deki grafikten. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2.16 daki devre diyagramı. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir. iki ters akım de÷eri.15 Bu problem. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için. ÖRNEK 2. ùekil 2. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir.

ùayet bunlar eúit de÷ilse. ùekil 2. iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler. I=1.15 deki grafikten. Bu toplam. ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir. Diyotlara paralel yerleútirmek için.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir. ÇÖZÜM . iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz. ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan. (b) Toplam güç. P = 1600 I = 4. büyük ters gerilime uygun olanıdır. (c) ùekil 2.56 W. Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır. Ters gerilim aniden de÷iúirken.25 mA için. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite. Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. de÷iúim baúlangıç olarak.12 Önceki örnekte. ùekil 2. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır.17 ÖRNEK 2.

ùekil 2. Her kısım. dv1 dv 2 = 11 .17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. Baúka bir yaklaúım. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. R1 = R2 = R = 100 kΩ. (b) ùayet örnek 2.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır. diyot gerilimlerini bulunuz. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. Bu. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı.11 de oldu÷u gibi. . C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. örnek 2. Bu problemde i’nin de÷eri. (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız. seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır.

00E-02 IS1=-30 mA VD -2.3 3. problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir..50E-02 -2. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için. Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.00E+00 2 2.01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 .25E+03 1. ùekil 2. her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır.18 de görülen devre ve grafik.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) .. bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır. Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir. Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur.01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2.END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3.OP .MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .R 1 0.11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0.2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3.75E+03 V1=-2750 V REQ 1.00E+12 CAP 0.00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için. .00E+12 0.

Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1. toplam 100 A iletmektedir. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151.5 V ve VD2= 1. ùekil 2.65 + 1.8 R = 0.03) = 90.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2.5 = RI 2 + VD 2 = 1. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir.03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0. (b) direnç kayıpları.18 gösterilen iki diyot. (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim.18 deki grafikten.5 = R( 45) + 1.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1. .03) = 60.5 W’lık kayıptır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri.ÖRNEK 2. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa.13 ùekil 2.8 = 315 . I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1.35 + 1.75 W PR 2 = ( 452 )( 0.

Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır. úekil 2.20 deki devre. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır.20 deki devrede gösterilmiútir. i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi. ùekil 2. ùekil 2.Dinamik bir akım bölücü. ùekil 2.20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir.19 ùekil 2.19 daki düzenlemenin bir modeli. Transformatör eúde÷er devresi. iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır. úekil 2. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa. . Transformatör. Manyetik nüve. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir.19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir.

4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2. Lm = (b) 2.5)( 0.000050 H 8 v1 = ( 0.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır.5)( 0.4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2.2 voltluk farklılık vardır. ÖRNEK 2. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim.1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2.2 ) = 0.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2. øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir.13) (2.1 V 2 2.11) (2.10) (2. 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir.14 eúitli÷inden. øki diyotun iletim geriliminde 0..2 )( 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz.5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0.004 ) = 0. ( 0.9) (2.14 ùekil 2. ÇÖZÜM (a) 2.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? .13 eúitli÷inden.14) formülde. (a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0.

05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2..15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.7 deki devrede kullanılmıútır.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2. Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz.9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2. Bunu úekil 2. ùekil 2.5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır. 2.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2. 2.5 ùekil 2. 2. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı .4 Problem 2.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2.3 deki devrede. 2. 2.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz.2 deki her üç durum için yapınız.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2.2 Problem 2. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2.3 E=1.14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz. 2.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2. V=400 V ve RL=75 Ω.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2. 2.6 Problem 2. Anahtar t=0 da kapanmıútır.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız. 2. Problem 2.0 V ve R=0.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.2.

Toplam ters gerilim 2000 V’tur. 2.7 deki devrede kullanılmıútır. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan.18 ùekil 2.11’i. E=300 V.16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2. 2.10 Problem 2.12 deki devrede kullanılmıútır. t2’ nin 0. (c) úıkkı için. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ùayet diyot bir 1N3883.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız. 2. TJ=100 °C. (a) IRM’yi bulunuz. C=0. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak.13 Problem 2. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri.17 Problem 2.14 ùekil 2. Ters tepe gerilimini bulunuz. . (c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır.12 ùekil 2. L2=100 mH. 2. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz.05 µF ve R=75 Ω kullanınız.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız. (a) Her diyotun ters gerilimi.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir.8 deki gibi bir devrede.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2. E=25 V ve i2=15 A. L1=30 µH. Bu zaman.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz. L1=200 µH. Diyot kapasitansını ihmal ediniz. 2 2. 2.9 daki devrede. diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz. R=7.04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. E=150 V. (c) R=50 Ω ve C=0.(b) tepe anahtar akımı 2. diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır. 2. 2. E=200 V ve I=15 A.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz. (b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak.

0 1. volt 5 0 0.5 V.0 1.5 V. úekil 2. amper I. amper I. amper (b) 10 5 0 I.0 1. volt V.0 0. volt 0. volt 5 0 0.21. 2. amper 10 I.0 1.5 1.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir. amper I.0 1.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2. amper (e) 10 5 0 I.21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. volt 0. amper 10 5 0 0.5 V. úekil 2. (b) Problem 2.0 0.0 0.0 0.21 (a) Problem 2. amper (c) 10 5 0 5 0 0.0 0.5 1.5 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.20 de.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız.1 V=220 V DC. volt (a) 10 I.19 da görülen iki diyot.5 V. volt (d) 10 I.5 1.5 V. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir.0 0. (b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim.22 ùekil 2. 200 A’lik bir toplam akım için.20 ùekil 2. her diyotta 100 A ile 0.2. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V. úekil 2.5 1. volt (g) (h) (ı) . iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için. 10 I.5 V.5 1.6 2.0 1.. 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.

0 1. amper I.2.2 ùekil 2.0 0. amper 10 5 0 0.21 Çeúitli diyot karakteristikleri. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.22 deki devre. ùekil 2. volt (i) (j) ùekil 2. (k) 2.0 1. amper 10 5 0 0.0 1. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.5 V. . Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.4 ùekil 2.5 1.0 0. sorudaki devrede.5 1.5 1.5 I. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır. volt 0. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz. volt 5 0 V.0 0. diyotun ileri çalıúma yönünde 0.22 2.23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.5 V.3 2.10 I.

25 deki karakteristiklere sahip iki diyot.24 deki karakteristiklere sahip iki diyot. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2. R’nin de÷eri.6 volt oldu÷una göre.24 2.8 ùekil 2. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı. diyot 1’ den.6 ùekil 2. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2.8 mA oldu÷una göre.4. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1.23 2. diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. diyot 1 üzerinde. paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? .7 2. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir. R’nin de÷eri. sorudaki devrede. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır.5 2. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.ùekil 2.6. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir.

9 2.25 2. diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? . úayet diyot 1 den.8. I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile. devrenin toplam akımının. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında.ùekil 2.

elemanın kontrolunu sa÷lar. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3.. Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir. 3 1. J1. Üçüncü bir terminal olan kapı. úekil 3.1(b). Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla. Bu modelin. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir. her biri. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman. periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir. tutma akımı olarak adlandırılır. 3 3. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır.2 de gösterilmiútir. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. A ve K terminalleri. üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur. özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir.3 TRøSTÖRLER Tristör.1(a) da.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu)..1 ùekil 3. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu. ùekil 3. Bu ileri akım. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. . eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz. SCR. Daha sonra. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur. úekil 3. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler.1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir.. kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir. øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı.

SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir.2 . Bu modelden.(a) ùekil 3.1 (b) Çok basit bir model. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.2) Formülde.1) (3. ùekil 3. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır. I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3. SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür.

4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3.1 . anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi. IA eúitli÷indeki payda. Bu iúlem sürerken. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır. dv AK / dt sınırlaması. sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. 3. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir. Bunun yanında. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK. kapı akımını artırmak (b) TJ.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile. birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir. ùayet SCR akımı. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa.4) 3. iletime neden olabilecek bir seviyede.3 ve 3. düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur. ùekil 3.3) (3. 3. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır. Aúa÷ıdaki beú metot.3. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar.6) (3. Bundan dolayı. Uygun SCR’lerin seçimi.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer.genelde. beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir. .3. genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır. bunların toplamı birim (1) olursa. anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt.5) (3. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek. Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı.

elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir..1 1. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak. Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir.. Bu.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. iki nedenden dolayı. Yukarıdaki etkilerden dolayı. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer. Gerçek de÷er.4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir. Ço÷u durumlarda. 3 3. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar. VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri. . ùekil 3. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir.ùekil 3. Anot-katot arasında bir gerilim vardır.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir. bu durumda iletim úartları. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı. úekil 3.3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3.. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır. økinci neden. Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez.. bir jonksiyon geriliminden büyüktür. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez.8-3 V arasında de÷iúmektedir. 3 1. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0.2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir.

dizaynın.5 Yapılan analiz. Kapı akımının daha fazla artırılması. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri. EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır. Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. Bu düúük sıcaklık. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. ùekil 3. Böylece. ùekil 3. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir. Bilinen bir úey ise. sadece kısmi olarak yeterlidir. Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir. 3 e÷risi. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir. elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. 2:1 oranında baúka bir . ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır. iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir.ùekil 3. sonuç belirsizdir. gerekli kapı akımında.

øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur.5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için.4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır. sadece bir çözüm yoktur. Önceki tartıúma. SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz.5 W sınırından daha küçüktür.120 A ve v GK = 1. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1.144 W Bu 0. böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir. Bu . ÖRNEK 3. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı.120) = 0. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür.20)(0.2 V koordinatlarına sahiptir.5 W ile sınırlandırılmıútır.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar. Sık kullanılan bir düzenleme.2 V’tur. PG = v G K iG = (1. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır. úekil 3.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0. − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2. Dikdörtgenin köúesinde.artıúa neden olur. -40°C de. Ortalama kapı gücü 0. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir.

ùekilde. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır. kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3.7 Analiz için. S anahtarı kapanır.7 deki model ile de÷iútirilmiútir. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır. . Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir. ødeal anahtar.6 ùekil 3. S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. ideal olmayan bir anahtar. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur. úekil 3.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur.6 da görülen devre. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır. ùekil 3. ùekil 3. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. anahtar açılır ve bu tekrar edilir. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. Kısa bir süre sonra. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra.

Birincisinde. RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir. A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda.9 daki grafiklerde gösterilmektedir. Tipik dinamik operasyon úekil 3. . gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir. eleman bir açık devredir. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir. Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız). tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır. eleman akımındaki daha ileri bir azalma. Bu noktada. B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer. ùekil 3.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir. ES gerilim kayna÷ı.8 ùekil 3. ùekil 3. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir.ùekil 3.8 deki grafik.8 deki grafik. øletim. iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3.

Bu yükleme aralı÷ı. Anahtarın iletimi zamanında.8 ve 3. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir. 3.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar.7 de modellenen yarı-iletken anahtar. Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir.11) τ C = RC (3.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3.13 eúitli÷i için zaman orijini. vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3. S anahtarı açıkken úekil 3.8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur. anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3.Anahtar kapandıktan sonra.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir. 3. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır. kapasitör gerilimi vC(0) dır: . zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir. 3. úekil 3.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı.8) (3. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması.9 eúitliklerinde verilmiútir. anahtarın açılmadan tam önceki anı için.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir. kapasitör tamamen boúalmamıútır. kapı akımı úekil 3. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir.12) 3. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3. Kalan gerilim. 3. øletim aralı÷ının sonunda.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3. Bu karúılaútırma.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir.8 eúitli÷inde. 3.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur.

aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V.2 . Bir dizayn örne÷i 3. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0. R=100 kΩ ve C=0. RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3. ÖRNEK 3.13) (3.0 V ile gösterilebilir.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0.1 µF.20 mho SCR kapı karakteristi÷i.2 ùekil 3.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3.3 örne÷inde verilmiútir.10 daki devrede. ùekil 3.2 de verilmiútir.

2 )e − tC / τ C v C = 13. Diyak örnek 3.0 − 11.0 = 31 V (c) 3. EGK=1.2 V t C = 0. kapasitör gerilimi 3.2V ve RGK=35 Ω.5 τ d = 10.002306 s Frekans = 1 = 433. SCR de÷erleri.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.002295 + 0. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.7 Hz T ÖRNEK 3. E=80 V.722e − t / 2.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30.002295 s (g) Toplam periyod.95 + 1.13 ve 3.5 µs (d) iG ( t ) = 0.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.0)(e −t / τ d ) = 0.2 V (f) 13.95 − 1.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.8 ve 3.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.1) = 2.01)(5) = 11.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.0 + 1. 3. ÇÖZÜM .0000107 = 0.01 = 0.0 = 13.722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0.

boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir. boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3.025 A olması gerekir.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0. akım 0.55 · 994.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31. SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir.2 V’un toplamıdır. basitleútirilmiú metotlar kullanılır.383 µs olarak bulunabilir. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir. Toplam boúalma zamanı 3. R = 124. fakat analiz.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0.95 − 1. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber.7 µs 3.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31. τd=1. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır.2 + 0.7 deki sa÷ kısım için 3. Ço÷u dizayn durumlarında. Zaman sabiti. Kapı akımı 3.451e − td / τ d t d = 5. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir. Kapasitör geriliminin en az de÷eri.383 = = 0.01 = 0. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı.5 kΩ’dur. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot .2 ¹ τ c = 4356 µs 0.2 − 11.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11.01(5 + 35) = 13.55 V t c = T − t d = 1000 − 5.035 µF lık kapasitörle. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31. Böylece.95 + 1.035 µF 40 RGK + RS Diyak.14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0.3 = 994. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1.

anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i.. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir. Bu metotla kesim. birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs..4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir. Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur. ùekil 3. Burada dönüúüm zamanı. ùekil 3. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider. sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir. bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir. Bazı rezonans konvertörlerde. Bu etki. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde. kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır. Bu ters akım. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir.11 deki devre için.modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır.1 SCR tıkama özelli÷ini. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur.11 . Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır. 3 1. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. Böylece. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir. ùekil 3.

14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda. SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. ùekil 3. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir. ùekil 3. De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3.13 deki devre ile gösterilmiútir. úekil 3. kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur. ùekil 3. ùekil 3. mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir. t=0 da. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır. Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz.11 deki devre.12 Bu. øletim aralı÷ının sonunda.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir.13 . Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü. vC nin de÷eri V0 dır.12 de gösterilmiútir.

ùekil 3. L=100 µH ve C=5µF. vC(0)=200 V. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır.7 A dir. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde. tıkama durumunda kalmak için.5 = 44721 rad/s. genel olarak tq olarak tanımlanır. . tq nin belirlenmiú de÷eri. ω = ( LC ) −0. SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır. Ardıúık ileri gerilimde.13 de.4 ùekil 3. ÖRNEK 3.7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde. Bu periyod.

5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir. SCR akımı. 3 1..25 de temel bir devre görülmektedir. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3.16 için bir devre analizi yapılırsa. ùekil 3. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur. 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır.15 ùekil 3. ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir. S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir. ùekil 3. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır.15) ùayet v C = − E ise.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 .1 DC kaynaklı durumlarda. S anahtarının kapanması üzerine. úekil 3.16 ùekil 3.. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır. ùekil 3. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3. sonuç úekil 3. SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir. Anahtarın kapanması üzerine.b) T = 2π ( LC ) 0. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.18 deki grafikteki gibidir.16 da. ùekil 3.16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır. Bu zaman aralı÷ı önemlidir.5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3. çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol.17 deki .

ølgili zaman aralı÷ı. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi.18 ÖRNEK 3. E=100 V. 3. anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.17) t q = 0. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs .693RC ùekil 3. R=5 Ω.16) (3.5 ùekil 3. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa. ùekil 3.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3. anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine.693τ = 0. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir.15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda.16 da. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir.

16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3.20 de úekil 3.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3. Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için.21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.693τ = 0.17’ye benzemektedir.20 deki kapasitör akımı.18) burada.19) . yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır. Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür. IL = E R (3. ùekil 3.t q = 0. SCR’nin kesimi oluúur. ùekil 3.693(25) = 17.20 dvC iC I L = = dt C C (3. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3.19. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3.19 ùekil 3.

Önceki sayısal örnek için. Omik bir yük. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3.21) (3. úekil 3. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur.19 daki FWD. Bu. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde. yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı. diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır. ùekil 3.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3. ùimdi baúka bir problem oluúur. Omik yüklü durumda. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir.22 de gösterilmiútir. FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır. Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır.20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3. SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır. 3. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol .21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için.20) ùekil 3.22) Sonuç. Bu gerilimi sınırlamak için. ùekil 3.

23 .21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir.23 deki grafiklerde görülmektedir. halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3. SCR1 deki ters akım. Kesim iúlemi anında. t = 0 da. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir. úekil 3. Ana anahtar.22 ùekil 3. ùekil 3. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir. Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır. indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir. ùekil 3.

Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için.6 ùekil 3. Bu gerilim tersleme. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır.22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar.t1 zamanında. ÖRNEK 3.22 deki devre ve úekil 3.25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3. SCR1 in sonraki iletiminde.3 A L 450 × 10 − 6 .25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28. L. C ve SCR3 den oluúan devre.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2.21 deki tq ile aynıdır. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir. FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman. C nin de÷eri 3. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir. Bu úekil 3. SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur. C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur. SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz.

25 Bu úekilde.1 ND TÖ LE M 1. t3 zamanında.. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir. FWD iletime baúlar ve iC 3. komütasyon kapasitörü. øliúkiler úekil 3.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra. úekil 3. Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir. ùekil 3. ùekil 3.3 3. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi. Böylece.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir.6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür.25 deki grafikte görülmektedir.. komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır. Bu gecikme süresince. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: .

5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3.27) 3.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3.7 ùekil 3.27 eúitli÷inin 3.5LI L + 0. C=3 µF ve L=75 µH. depolanan enerji 3.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0.5V0 = 0. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda. ÖRNEK 3.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur.24-3.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0. depolanan enerji 3. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir. V0=375 V. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır. IL=25 A.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3.5CV0 2 2 (3. E=250 V.iC = I L cos ωt (3.24 de devrede.24) (3.23) 3.5CE 2 + 0. komütasyon kapasitörü. Bu aralıkta.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım. bu enerji 3. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz.23 eúitli÷inde ω. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır.5CE 2 t = t4 de.25) Kaynaktan beslenen enerji.26) (3. SCR3.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir. kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür. iC T/4 süresince sinüsoidaldir. a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3. t = t3 de. .28) (3. Bu de÷er.

Ip = E t = t1 de. IL=10 A ve tq=35 µs dir. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur. vC de÷iútirildi÷inde.4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1. b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3.6 V 3. Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ . C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz.22 eúitli÷inden.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353. tq = b) 3.5)( 250) = 375 V Bu.8 ùekil 3. a) L ve C de÷erlerini bulunuz.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. Verilen de÷erler: E=400 V.6)(3 × 10 −6 ) = = 42. vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir. SCR3 ile yön ÖRNEK 3. Böylece. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353.30 eúitli÷inden.

iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince.714 = 450 = 45 A L 71. kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. . úekil 3. úekil 3.714 × 10 −6 F L = 100C = 71. LC rezonans devresi.1113)] = −447. 3.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise. úekil 3.4 .27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir. Bu ters polarlanma zamanı.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir.4 71.2 )( 0. iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir. = 1125 0. Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar. Komütasyon aralı÷ı süresince.2 V ( 0 − V X )C ( 447. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız. Sonuç devre iúlemi.2014)] = −489.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0.6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0. iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür.6 V 3.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0.714 × 10 −6 ) tq = = = 63.24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır.

31 de oldu÷u gibidir.ùekil 3.t = t3 aralı÷ı için. iC yi tanımlayan eúitlik 3. .26 ùekil 3.27 t = 0 .

5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250. vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür. ùekil 3.31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir. t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı.32) (3. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları. t = 0 veya t = t1 ile aynıdır. t3 . Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3. yük akımının 1.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3. (3.26 ve 3. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz.26 da gösterilmemiútir.t4 arasındaki zaman süresince. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada. ÖRNEK 3.33) Θ1 = ωt1 (3. E=300 V ve V0=450 V.27 de t = t3 de.18 × 10 −12 . artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir. SCR1 için 30 µs gerekmektedir. L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0.34) iC ’nin tepe de÷eri. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir.9 ùekil 3.26 daki bir devrede. Bu iúlem. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir.

2 × 10 −6 H C = 1. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3.27 deki grafiklerde. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . vAK deki artıúlar için. Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır. Koruyucu kapasitör ile seri direnç.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla.8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37. Diyot. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz. diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir.L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile. Birincisi. bununla beraber. L = 161. diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır.. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir.16 ve 3.1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. Bu durumlar için. Gerçek pratikte. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3.. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir. økincisi. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde.19 daki devrelerde görülmektedir. 3 1. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir. Koruyucu dizaynının temeli.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0. Bu. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir. Örnekler úekil 3. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır. SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir. dvAK/dt probleminin çözümü. Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür.

. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir.97 A 20 dvC iC 16. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine. böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır. Bu. vS tepe de÷erinde ise. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır. SCR bilgi sayfaları. ùekil 3. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339.8 µs dir. normal iúlem durumuna benzer úekilde.29 da.97 C C = 0. devre úekil 3.30 daki gibi olur. SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir. ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır.10 ùekil 3.4 = 16.28 ÖRNEK 3.34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6.bulundurularak yapılır.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16. Diyot.

D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür. yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. Devre iúleminin grafikleri úekil 3.26 daki devrede ve úekil 3.4 = 1131 .ùekil 3.4 V tur.27 deki grafiklerde. t = t3 de. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir. ani artacak úekilde düzenlenir.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3.32 de görülmektedir. SCR1’e eklenen bir koruyucu. ødeal olmayan durumda bu gerilim. süreklidir. .29 ùekil 3. ÖRNEK 3. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır.11 ùekil 3. Ω 3 Bazı komütasyon devreleri.30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde. ùekil 3. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır. Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339. 0. ùekil 3.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir.27 de. iC IL ye eúittir. FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim. kapasitör gerilimi 339.31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir.

25 cos ωt − 12.25 − 1.ùekil 3. ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır.94 sin ωt iS = I L − I C = 1.27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz.75 + 1. CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18. CS. b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz.31 ùekil 3.94 sin ωt .25 cos ωt − 12.32 a) úekil 3.

yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde . iS = 13.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0.74 A dv AK i 13. ùekil 3. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5.25 − 1.25 cos ωt − 12.94 sin ωt iS = 1. øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre.68 × 10 V/s dt CS 0.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı.74 6 = S = 6 = 68. SCR’nin hasar görmesini engellemek için.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan.015 µs de oluúur.§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0..25 × 10 t − 22. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir.2 × 10 3 3.4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için.25 − 13 cos(ωt + 1.. Bu zamanda. sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5. iS = 1.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR. anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir.33 deki devrede.04 µs oluúur.475) Maksimum cos(ωt + 1.64 sin ωt + 234.1 1. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir.475) = −1 de veya t = 6. (a) dan. Bu sınırlama.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6.

Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri. koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır.34 de görüldü÷ü gibi. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3.33 de.34 . böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3. ÖRNEK 3. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı.12 ùekil 3.SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir. ùekil 3. ùekil 3. iA= 0. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir.33 ÇÖZÜM øletimde. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir.

3 1.35 de görülmektedir. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir. SCR tamamen iletimde de÷ildir. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır. bir koruyucu. SCR’nin kesimi üzerine. bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür. øki dizaynın etkili olması. Devre úekil 3. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. Problem.1 øndüktif yüklü bir durumda. Kilitlenme akımı. Pals. SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır.35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir..Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın. SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır.. . anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir. Tutma akımı. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda. ùekil 3.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3. Kilitlenme noktasında. Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür. Normal ba÷lantıda.

Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.36 da tL dir.36 da.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3. Toplam anot akımı. ùekil 3. Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir. grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir.36 Aúa÷ıdaki eúitlikler.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir. bu úekil 3.ùekil 3. Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir.38) (3. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1.40) . Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan. SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir.5 I Kilitleme (3.

04 ) = 0.5)( 0.06e −t / τ ile verilir.0434 0.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1.0421 0.Bu sonuç 3.5 tL = I Kilitleme 0.13 ùekil 3.41) ÖRNEK 3.0481 0. anot akımı i A = 400t + 0.0493 I Kilitleme (3.04 A.015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir . t 0 25 50 75 100 125 iA 0. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0.36 eúitli÷inde yerine konulursa. iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.0600 0. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir. LL = 0.35 deki devrede. iL ’nin de÷eri 3.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz.5 H ve IKilitlenme = 0. E = 200 V. Formülde τ = 50 µs dir.0464 0.06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0.

37 Triyak’ın iletimi. veya II.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3. çeyrek dilimdeki iúlem. ùekil 3. I.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar. 3 2. øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır. ùekil 3. ùekilde. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir.37 de gösterilen semboller. úekil 3.. Bazı kontrol devreleri. II. ùekil 3. çeyrek dilimler. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin. Triyak.3 3. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır. ve III. I. dört durum için farklıdır. üç terminalli bir tristör olup.38 . olabilecek dört kombinasyonunun herbiri.. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. triyak ve GTO’dur.38 de gösterildi÷i gibi. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir.. MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. IV. çeyrek dilimlerinde olur. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür. muhtemel bir iletim durumudur.

Bu. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir.39(a) daki devrede. tipik olarak 1 V civarında. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir. ÖRNEK 3. Faz kontrolu. 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. SCR’den. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir.. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. Triyak. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir. ana terminaller arasındaki gerilime. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. Triyak. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir.1 1. SCR’ye benzemektedir. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. De÷erler.. Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir. 3. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz. ùekil 3. Buradaki farklılık. øletim kayıplarını minimuma indirmek için. özel çalıúma úartları için verilir. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. sıcaklı÷a. Kaynak gerilimi. EA diyak tepe gerilimidir.39 . elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir. Triyak. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir.2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı. Bu de÷er. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla. Bu.Triyak’ın temel iletim modeli. En kötü durum de÷erleri.14 ùekil 3. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi. 3 2. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir..

iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur.39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir. Bu de÷er. ùekil 3. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir.ES = 11. ùekil 3. bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir.0 + 0.5 + 11. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. Bu.0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için. vC ’nin bu son de÷eri. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır.7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri.885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: . v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince.29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir. Böylece.029 µF R’nin de÷eri.

RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse. Bu.5 + 1.870 µs t=2 µs de iG = 0.5 − 1. ùekil 3..0 + (0.40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir. øndüktif bir yük için. R’nin de÷erine kıyasla. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir.2 Triyak’ın kesimi. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir. 3 2.87 = 0. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır.R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir.2 2K KE ES SøøM M 3. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur. Bu.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör. C ’nin biraz daha büyük de÷eri.062 A vC = 11.40 daki devre ve úekil 3.41 deki grafikte gösterilmiútir.6167e −2 / 0.1 1. úekil 3. øndüktif yük durumunda. Akımın sıfır oldu÷u zamanda. Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda.6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır . yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim.0) º −t / τ iG = « e = 0...029 × 10 −6 ) = 0. ana terminaller arasındaki gerilim. küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir. triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir.062)(15 + 15) = 14.

Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir.40 daki gibi bir devrede. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i. Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan. ùekil 3. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir.Triyak’ın. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3.42(a) daki RLC devredir.02 H RS=800 Ω CS=0.025 µF . koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0.41’e benzemektedir.41 ÖRNEK 3. Triyak. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir. triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman.15 ùekil 3. Devrenin dalga biçimleri úekil 3.

5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile.1 × 10 6 V/s dir.04 × 10 6 cos ω t + 6. maksimum triyak gerilimi. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99. dv X = e −α t (8.00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir. ùekil 3.42 . istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır.252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102. t = 55 µs de bulunabilir. Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8.sonucu verir: i = 0. Bu zamanda.

bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır.2 2.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler. IA/IG. ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır.. Böylece. 5 civarında olabilir.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor).1 1 øøL LE ET TøøM M 3.2 2. akımı belirlemek için iyi bir model olabilir.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir.. GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır. Bir GTO. 3 2. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir.. bir koruyucu devresi olmaksızın. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır.43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3. Daha iyi bir do÷ruluk için. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men.43(b) de tipik grafikler görülmektedir. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. ùayet bu oluúursa. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir... Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. Kesim kazancı. ùekil 3. bu durumda sıfır anotkatot gerilimi.2 2K KE ES SøøM M 3. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. ùekil 3. GTO’nun en büyük dezavantajı. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim.3 3.. . Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır. 100 A anot akımlı bir GTO için. Genelde GTO tristör. -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir. ùayet devre gerilimleri çok büyükse. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır.. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür.. 3 2.44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir.2 2.

gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz. (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz. (a) Kesim kazancı 6 için. (b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz.44 ÖRNEK 3. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz. yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir.43 ùekil 3. . L’nin de÷eri.ùekil 3.16 ùekil 3. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır.

ùekil 3. CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © .08 × 10 )( 600 ) = 0.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde. ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0. i A = 40 A. negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir.0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6. GTO ’nun iletiminde. CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman. (b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri.0144) = 14.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir. Böylece.

3 Problem 3.0 V ile seri 25 Ω dur.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3..1’i VGK=1. R=50 kΩ ve C=0.2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3.19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.5 W’tır.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3.4 V ile seri 8 Ω dur. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir. 3.18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3.10 daki gibi bir düzenlemede.25 µF dır.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.3 3.1 ùekil 3..13 Bir SCR nedir? 3.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3. SCR VGK=1.26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3.5 ùekil 3.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3. E=20 V ve TC=-40°C dir.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. .4 deki devrede.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3.5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için.3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz. EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır.2 Problem 3.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1. GK (kapı katot) modeli 1.2 ile aynıdır.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3. 3. 3. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. Diyak modeli örnek 3.4 ùekil 3.17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz. 3.1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3. E=70 V.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3.4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.

(c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz. 3.12 ùekil 3. tq’nün gereken de÷eri 25 .10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır.11 deki gibi bir devrede.19 daki gibi bir devrede. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz. (c) ùekil 3. 3.(a) Tepe kapı akımını bulunuz. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz.9 ùekil 3. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz. (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz. Diyak modeli örnek 3.0 µF ve vC(0)=-300 V. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1. 3. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman. R=20 Ω.13 ùekil 3.2 deki ile aynıdır.25 deki t1’in de÷erini bulunuz.24 deki devrede. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur. C=2. 3.22 deki gibi bir devrede. 3.46 3. E=400 V ve IL=30 A. R=20 Ω. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır.11 ùekil 3. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız. SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2.6 ùekil 3. E=400 V ve IL=20 A. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V.24 deki gibi bir devrede.10 E=200 V ile úekil 3. C=3.8 Problem 3. (d) V0’ın de÷eri.7 ùekil 3. 3. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz. L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3.16 daki gibi bir devrede.0 µF ve vC(0)=-300 V.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz. E=200 V ve IL=30 A.25 de. 3.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir.0 V ile seri 20 Ω’dur. ùekil 3. E=80 V.

R=10 Ω.5 mH ve EG=-10 V. 3. RL=20 Ω.14 de.15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız. 3. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz.17 ùekil 3. ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz. 3.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız. ùekil 3. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. RL=10 Ω. 3.14 Örnek 3.29 daki devrede. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.33 deki devrede. 3. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir.45 deki gibi bir devrede. Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır. 3. SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz.15 ùekil 3.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz. (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz.19 ùekil 3. (a) Bir kesim kazancı 5 için. VS=400 V RMS ve R=20 Ω. E=400 V ve LL=0. 3.35 deki devrede. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız. 3.16 Problem 3. CS’nin baúlangıç boúalması. 3. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır.21 Örnek 3. . 3.22 ùekil 3. Örnek 3. RL=25 Ω.2 deki ile aynıdır. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz.20 Problem 3. E=800 V.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır. Diyak karakteristikleri örnek 3. 3. L=2. RL=20 Ω ve LL=0.045 H. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız.1 H. VS=400 V RMS sinüsoidaldir.10 da.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz.µs dir. (b) Kapı akım de÷iúimini –1. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz.5 µF.24 ùekil 3. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir.23 Problem 3.39(a) daki devrede. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir. ùekil 5. CS=0.40 da.

Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4. Bu kısımda.1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır. BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir.. transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır. ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır. transistörün özellikleri incelenecek. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur. bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir. ùekil 4. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur. 4 1. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli . Elemanların sıcaklık..4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT). transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde.1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir.. Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı.1 øletim bölgesinde.

(1) doyum bölgesi.de÷ildir. zorlanmıú bir kazanç 4. Kısmi doyum bölgesinde. ùekil 4. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken.1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir. VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır.1 ùekil 4. ùekil 4.2 de bu bölgeler. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için.1) Böyle bir doyumda. Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır. oldukça büyük . Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur. Do÷rusal bölgede. VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır. Buna ra÷men.

1 ùekil 4. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4. Transistörün kazancı.de÷erde bir beyz akımı gerekir.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4. Belkide bilgi-sayfası. Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5.3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir. Böylece. Transistörün toplam gücü 4. transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. ùekil 4. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir.3 deki devrede. transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir.3) .2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir. Bundan dolayı. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. ùekil 4. βF nin de÷eri hesaplanabilir. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4. Transistörün karakteristiklerinden.

gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir. 4 4. VCE’nin de÷eri yaklaúık 0.. 4. P = VCE I C + VBE I B = ( 0.4 ) = 8. úekil 4.3 eúitli÷inden. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0. 2N6547.88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için.2 V olur.2)( 2. tablo 4. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır. Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir.5)(12 ) + (1. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda.98 A 25 (d) IC=12 A de..2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır. 400 V ve 15 A de÷erlerinde.5(a) daki grafikten.5 = 11.2 eúitli÷i ile IC bulunur.4A 5 ùekil 4.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.5(a) daki grafikten. VBE nin tipik de÷eri 1. Bir örnek olarak.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir. ùekil 4. (e) 4.1 1. (c) I C = 300 − 0.(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir.5 V bulunur. .

SOA) olarak tanımlanır.1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area.1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1.. (a) (b) ùekil 4. 4 1.5 Tablo 4. RBE beyz ve emiter arasındaki direnç.5V VBE = -1.1 deki bilgide.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim. Bu gereksinim.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA). ikinci .. ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır. Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır.Tablo 4. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir.

transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir. Tipik bir pals durumuna bir örnek. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. E ile etiketlenen hatlar da. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır. B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır. Bu sınır. ùekil 4. ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. øndüktans.6 da görülmektedir.6 Bu karakteristikler. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. Bu. Tek sınırlama.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır. ùekil 4. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir. böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte. verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır. Pratikte. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır. Tipik bir e÷ri úekil 4.6 da her iki A hattı. Burada iki durum üzerinde durulabilir. D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. kollektör akımı sıfır olmadan önce. VCE nin büyük de÷erlerinde.

ùekil 4. ùekil 4.8 de görülmektedir. RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır. ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir. De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4. Genelde. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir. ùekil 4. ùekil 4.9 da. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır. úekil 4. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir. Koruyucu olmadan.11(b) deki grafikler. Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır.10 da 2 e÷risini verir. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1).7 de. kollektör akımı úekil 4. Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir.9 da. RBSOA grafi÷indeki yolun. Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir. ùekil 4. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar. . Bu grafikte.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi. úekil 4.7 ùekil 4.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir. úekilde gösterilmemiútir.7 deki devre. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i. transistörün kesimi için úekil 4. Bu. Bir örnek olarak. úekil 4. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır.9 da görülmektedir. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir. Transistörün ardıúık iletimi için.9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz.bir de÷erde olmasına neden olur. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir. Bundan sonra. ùekil 4.

9 ùekil 4.ùekil 4.8 ùekil 4.10 .

E1=200 V. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki .11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında. úekil 4. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır. Kollektör akımının azalması.2 ùekil 4. Bu zaman süresince. 20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır. E2=350 V ve iL=20 A dir.11 de. (a) (b) ùekil 4. iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu. Formülde. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir. ICM maksimum kollektör akımı.ÖRNEK 4.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar. transistörün kesim anında.

basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur. Özel olarak.eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1. t = 1. Daha sonra transistörü kesime götürmek için. kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır.0 arasında seçilir. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece. ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir.12(a)da görülmektedir. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir.25 × 10 C burada qS .. IB2 genli÷inin ters akımı. Daha önce de÷inildi÷i gibi. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. q S = v C CS CS = 11.5-2. depolama zamanı artar. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder.5 × 10 ) = 11..5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır. Böylece.1 NA KB NøøM ML 1. Kollektör akımı. Bundan dolayı.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir. IB1 ’in büyük bir de÷eri. Depolama zamanı. østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir. beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır. ùekil 4. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir. IB2 ’nin büyük bir de÷eri.1125 × 10 −6 F 100 4 4. kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır. .25 × 10 −6 = 0. IB2 /IB1 oranı genel olarak 0.5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1.

13 Kesim süresince. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar. ùekil 4. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir. Ters beyz akımı beyz . VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır. anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır.1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir. Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır. Bu aralık için. Genelde.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4. Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır. Transistörün iletimi süresince. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir.12 4 1.4 4... Pratikte..(a) ødeal beyz akımı ùekil 4. iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir. Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir.

kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur.05 A ùekil 4. transistörün kesim iúlemini tamamlar. I B2 ’ye engel olarak. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır. ùekil 4. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir.bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir. Bu yaygın olarak kullanılan. Aynı zamanda. Açıkca. ùekil 4. βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur. Bu aralık. Üst ıúın (iB): IB1=0. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir.16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir.14 . I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir.15 ve 4. Ek olarak. 4. ùekil 4. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir. düúme zamanı olarak bilinir. negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar.14.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.

05 A Üst ıúın (iB): IB1=0. ùekil 4.14 (devamı) IB2=0.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0. Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu grafikler.15 .2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.13 deki devre için úekil 4.2 A ùekil 4.14 ve 4.Üst ıúın (iB): IB1=0.17 ve 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0. úekil 4.2 A ùekil 4.

.Üst ıúın (iB): IB1=0.19 .16 ùekil 4..4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0..2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.05 A ùekil 4.18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4.4 4.1 1.

19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0.13 deki devre. úekil 4.4 A dir.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. Devredeki elemanlar. Üst ıúın (iB): 0.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü . CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak.2 A olacak úekilde seçilmiútir. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır. Böylece. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir. CB’nin de÷eri.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.21 de görülmektedir. ùekil 4. tasarımla.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0. Bununla beraber.ùekil 4. S anahtarının kapanması üzerine. øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar.20 ve 4. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır. Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir. Hızlandırma kapasitörlü durum için. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir.

transistörün kesiminden hemen önce.2 Ω ùekil 4. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında.4 A’lik I B1 için úekil 4.8 = 0 RB2 = 43.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır. 0. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız.19 daki devrede. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur.ùekil 4.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir.22 deki devre kullanılarak.21 úekillerinde.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.25 A RB2 i X − 10 − 0. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu. vBE=0. Her iki 4. I B1 0. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır. ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0. ÖRNEK 4. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur. Bu zaman aralı÷ı.3 ùekil 4.25 A 20 βF ùekil 4. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0.21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir.4 A de tutulsaydı. 0.20 ve 4.625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda. I B1 = IC = 5 = 0. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır.22 . Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır.

RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.25 + 0. kollektör akımının 0.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.40 Ω RB4 = 24.625 = 0.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4. Beyz akımı.50 A RB3 = 18.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0. ùekil 4.23 ùekil 4. ùekil 4.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0. Bu. .22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.ùekil 4.25 + 0.8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir.25 = 0.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0.

Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4. bu yeni devre úekil 4.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse. ùekil 4. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4.28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4.8 ve 4. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir... Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir.27 de görülmektedir.13 deki devre úekil 4.25 deki devre. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez. ùekil 4. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir. Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir.11(a) dakine benzetilerek. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar.4 4. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir.25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi. øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir. ùayet úekil 4.25 de görülmektedir. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi. ùekil 4. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle. Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez.26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir.1 ND FK 1. Rezistif yükler için olan önceki kısım. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters .4 4..

2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince.polarlama stresinin bir ölçüsüdür.27 ùekil 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.28 4 1. ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır.5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4.. Üst ıúın (iB): IB1=0. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır..2 A ùekil 4.26 Üst ıúın (iB): IB1=0.2 A ùekil 4. .

Kesimde.5) (4. Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir.29 daki grafik úekil 4.1 1. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır. ùekil 4. Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4.. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır..øletimde.3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir. Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur. bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.5 5.29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse.4) I CM = VCC R (4.6) vCE = VCC − RiC .. 4 4.

.9) Benzer úekilde. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan.0 µs dir.8 µs ve düúme zamanı 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı. VCC=400 V ve R=20Ω. eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir.11) (4. transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır.4 (4. Kollektör akımının yükselme zamanı 0. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4.10) øki enerji ifadesindeki ilk terim. ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise.12) ùekil 4.3 deki devrede.29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir. Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr .7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur.8) ile verilir.10) eúitli÷i ile verilir.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4. Bu yüzden. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.

00240)(10000) = 24 W 4 4.5 5.7 deki devrede. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir. Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: .1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde. Yük indüktif oldu÷undan. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür. Bu grafiklerde.1 1.13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır.10 eúitli÷inden. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0. ùekil 4. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir..11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0.00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir.30 daki grafikte. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise. ùekil 4. t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir..00240 J 4. durum tamamen farklıdır. Bu enerji (4. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir.ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4.00107 + 0.30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır.8 × 10 )» = 0.13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse.00133 = 0. ùekil 4.9 eúitli÷inden. Transistörün güç kaybı grafi÷inde. Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir.. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4.

bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir. Ölçümleri almak için.30 ùekil 4.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından.15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4. Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz.Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir. ortalama güç 4. ùekil 4.31 .

0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.5’de. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken. ÇÖZÜM (a) Örnek 4. Bununla ilgili grafikler úekil 4.0024 J (b) Kesim süresince. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.00160=0.5 ùekil 4. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0.15 eúitli÷inden: Güç=(0. Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir.0040 J 4.ÖRNEK 4. Bu akım 400/1000=0. ÇÖZÜM (a) 4. øletim süresince. .0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4.4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0. t1=0.0024 J (b) 4.7 dekine benzer bir devrede.13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0. 2)(10 )] = 0. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız.1 + 0.2 µs.3 µs.0016 J (c) Toplam enerji=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı. 4 + 0.1 µs ve t2=0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır.00240+0.32 de görülmektedir. VCC=200 V ve E2=400 V. t1=0. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0.5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur.4 µs ve t2=0. Kesim süresince.6 Örnek 4.3)(10 )] = 0.

89 × 1015t 2 (1 − 3. Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: . Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .333 × 106 t )dt = 0. 3×10 88.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3.333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda. vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4.67 × 10 6 t 0 < t < 0.33 × 10 6 t ) iS = 66.32 0.0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır.ùekil 4.89 × 1015 t 2 (1 − 3.

. VT den büyük vGS de÷erleri için. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez. Gerilimler Gate(Kapı). iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men.34(b) deki grafik..0006 J (d) (a). MOSFET. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur. ùekil 4. BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için.0075 × 10 )( 400 ) = 0.1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri.2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur.34 deki e÷riler.0024 + 0. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0. akaç akımı sıfırdır. ùekil 4.2 2. ùekil 4. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir.33 4 4. Böylece.16) (4. BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir. Ek olarak.0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4. güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde. Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda. Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir.33. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda.0002 + 0.. VT den az vGS de÷erleri için. MOSFET’ler.17) .2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0. ùekil 4.

35 Ω dur.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde. Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında.4. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. 4. 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir. ùekil 4. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men.34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır. MOSFET’in iki durumu.34(a) daki grafikte (2N6762). BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4. ùekil 4. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir.34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi. RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir. G.17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1. MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir. Bu iletim bölgesi.17 eúitli÷inde. vDS nin de÷erinin. úekil 4.5 Ω de÷erini . Akaç akımının büyük de÷erlerinde. zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır. Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır. 2N6762 nin bilgi-sayfası.

vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir.8 Bu bilgi-sayfasından. vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır.5 V’luk iletim durumu de÷eri. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir.. ÖRNEK 4. 4 4. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım.35 de. ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır. Bu de÷iúimlerin ihmali. aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek. Böylece.8 V G= 18 = 8.2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir.18 A / V 6 − 3.3 Ω dur. úekil 4. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. ùekil 4. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0. Gerçek. bu 4. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir. vDS nin de÷eri 4. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir.2 2. VT = 3.2V=5 mho dur.5 V dan az veya eúittir. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. Akaç akımının bu de÷eri için. Bu çizgi 3.35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0.göstermektedir.7 Bir MTM15N40 için. Böylece. 16A/3.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı.2 Ω dur. MTP8N60 bilgileri. Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz.. . Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır.19) (4. Her kapasitans. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi.

ùekil 4. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4. t2 ve t3 arası aralık süresince.35 4 4. ùekil 4. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4. Bu aralıklar süresince. øletimde devre davranıúını hesaplamak için.37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar.21) t > t2 için. Bunu yapmak için.2 2.36 daki devrenin analizi yapılacaktır. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur. Bundan dolayı..21 eúitli÷i 4. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir. 4.36 da. Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır.37 de gösterilmektedir. böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir.22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir. FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır.22) . ùekil 4. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir. ùekil 4.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir.3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde. ùekil 4. 4. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar. kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir.36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır. akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür.. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür.

21 eúitli÷i hala uygulanır.23) ùekil 4. bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz. kaynak akımı 15 A dir.36 ùekil 4. . eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. Kaynak gerilimi 250 V dur. buna ra÷men 4. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir. 0.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4.37 vDS deki bu azalma. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. Bu. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir.8 ùekil 4. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır. ÖRNEK 4.23 eúitli÷i hala uygulanır. t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar. Bu aralık süresince. MOSFET.36 da gösterilen devrede. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4.

CGS 200 pF dır.t3 aralı÷ı için.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3. vDG nin de÷eri 244.4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 .6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 . Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3.t2 aralı÷ı için.33 t2 = v GS 5.2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir. dv GS 0.t4 aralı÷ı için.23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur. toplam kapasite 2000 pF dir. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır. 4.t5 aralı÷ı için. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir.21 eúitli÷inden.6 V G 8. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir. 4.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8.6 V olur. Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 .4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir.37 Ω ve TJ=100°C verir.8 + = 5. Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0. Böyle bir durum.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0.ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından. aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir.2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244.17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 . 4. Bu. t4 . Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5.

23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır. 4. örnek 4. øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir. t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez. kapı akımı 4.t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir.38 deki devre ile temsil edilmektedir. akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir. Bu. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir.. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır. Zaman orijininden t1 zamanı süresince. ùekil 4. Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için. Örnek 4. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa. Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma. t1 . 4 2.2 A lik kapı akımı ile. t2 . ùekil 4.8 de bulunan anahtarlama zamanı. Bu de÷iúimi yapmak için. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır. Bu aralık süresince 4.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir. . akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz. Zaman orijininden t1 zamanına. kapı-kaynak geriliminin.21 eúitli÷i uygulanır.2 MOSFET’in kesimi için.. bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir.4 4K KE ES SøøM M 4. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir.38 t1 de. Bu aralık.t2 aralı÷ı için. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir. MTM15N40 karakteristi÷inde. 0. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir.

6 − 3. 4. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men.1 − (5.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir. t4 .6 − 5. ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4.1 t5 − t 4 = − (3.1 − (5.1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır. MOSFET eúik gerilimindedir.8 örne÷indeki MOSFET in -0.ùekil 4.6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0.39 t3 den büyük zamanlar için.8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır.9 4.21 eúitli÷i tekrar uygulanır.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca .t5 aralı÷ında.t5 aralı÷ı için.1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5.39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz. ÖRNEK 4. t4 de.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0. t3 . akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır.8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0.

40 ùekil 4.8 örne÷inde yapılmıútır. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1.40 da. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12.40 da A kısmı. 4 4. Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir. Daha kısa iletim zamanı. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 . BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3. maksimum palsli akaç akımı 2. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır. ùekil 4. her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür. izin .gözükmektedir. ùekil 4. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır.2 2. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur.5 nH dir.. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi.t4 aralı÷ı süresince gözükür..

øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları. ÖRNEK 4.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder.10 ùekil 4..2 2. R=20 Ω ve iD=5 A. 4 4. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir.verilen daha çok güç kaybı demektir.38 de . Hatta yeterli bir kısa pals süresince. RDS(øLETøM) de÷eri. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür. MOSFET’in özellikleri úekil 4.41 deki MOSFET. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. ùekil 4. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir. VDD=400 V.40 da görüldü÷ü gibidir. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür. øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4.. de÷erlendirmede önemli rol oynar. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi.6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları.36 ve 4. Sınırlamalar. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur.

43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4. ùekil 4.42 ùekil 4. bu aynı enerji kaybı oluúur. bu úekil 4.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4.39 daki e÷riler úekil 4. Çok benzer bir davranıúla.43 .25 de kullanılmaktadır. t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir. ùekil 4.37 de görülmektedir. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4.24) eúitli÷inde. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır.24) (4. MOSFET’in her iletiminde. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir.görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir.42 de görülmektedir. Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir. Devrenin iletimi için. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur.

Belli bir frekansta.24 ve 4.enerji (kesim) = (0. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir. Ço÷u durumlarda. (4. Anahtarlama frekansı artarken. iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir. Bu. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır. MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4.25) ùimdi toplam kayıp 4. ùekil 4. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır. Eúitlik 4.11 ùekil 4.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır.44 . Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz.5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır.27 de. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. ÖRNEK 4. Bu. ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir.26) (4.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0. BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. Yük indüktansı. Bu.44 de. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir.

8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31.3)(2500 × 10 −12 ) = 154.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79.8)(1250 × 10 −12 ) = 52.3 − 5. IL=10 A.0 × 10 −9 s 0.3 V ©4¹ t1 = (3.3 − 5.2 × 10 −9 s 0. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3.5 Ω.3)(2500 × 10 −12 ) = 92.06 t 4 − t3 = (6.06 (3. VT=3.06 t 2 − t1 = (200 − 6.4 × 10 −9 s 0.8) 1250 × 10 −12 = 47.8 V.3 × 10 −9 s 0.1 × 10 −9 s 0. G=4.3)(50 × 10 −12 ) = 96.1 t 4 − t3 = (6.5 × 10 −9 s 0.0)(2000 × 10 −12 ) = 43.06 (6.1 t3 − t 2 = (200 − 6.3 − 3.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6.5 × 10 −9 s 0.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.RDS(iletim)=0. VDD=200 V. Tam akaç akımında.0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.2 × 10 −9 s 0.1 (6.9 × 10 −9 s 0.1 (10 − 6.3 − 3.3 × 10 −9 s 0.8 = 6.0)(2000 × 10 −12 ) = 26.06 t5 − t 4 = .

0005928 J/saykıl ùekil 4.64 J Örnek 4.5 − 175.0002511 = 0.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır. vDS=6. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0.0002135 + 0. Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0.0002135 J ùekil 4.5 × 10 −9 ) = 0.6 = 5021. 4. Bu zaman t = 5000 + 197.5)(200)(10)(213. güç kaybı P = (50000)(0.11 de oldu÷u gibi. 4. .Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır.45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında.0005928) = 29. øletimde t3 süresince. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0.5)(200)(10)(128.0001282 + 0. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar.0001282 J Aynı úekilde.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur.9 ns øletim (conduction) süresince .2 × 10 −9 ) = 0.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0.45 de görüldü÷ü gibi.

2 ND 2. úekil 4.. ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince. bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir. ùekil 4. ùekil 4. problem daha az önemli olur.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek.31) (4.32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir..28 – 4. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir.7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır. iS yerine iD konularak. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince.29) (4. bir yaklaúım yapılır.30) (4. Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4.46 daki devre.46 daki devre için eúitlikler 4.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile .28) (4.4 4. analiz için kullanılmıútır.

Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz. iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3.47 deki devrede.37) 4.9 Ω RG=200 Ω I=6. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır. LS hesaplamalara dahil edilmiútir.5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0. ÖRNEK 4. kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir.35) C = C gs + C gd (4.36) ve R' = LS G C (4. Önceki eúitlikler.35) eúitli÷i (4. (4.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı. Etki.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır.5 nH vDG > 0 vDG < 0 .34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4.12 ùekil 4.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir. kaynak indüktansı.5 A LS=12. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için. Aynı iúlem.33) elde edilir. Bu yaklaúım ile.

iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37. R' = LG (12.47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4.ùekil 4.86 V ©G¹ © 3. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: .3 ns 6.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.0 = 5.5 ¹ Yeni.37 eúitli÷inden.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır. 4.5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6.

bu yüzden. 4.3 nanosaniye daha artırmaktır.0 V’tan 5. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu.86 = 0. øletim iúlemini tamamlamak için. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur.3)(600 × 10 −12 ) = 170. 4.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83.38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir.86 V’a de÷iúir. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir. Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: .9)(6.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0.0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5. Bu de÷iúim süresince.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31. vGS 5.85 V 15 − 5.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4.1 × 10 −9 s »= iG 0. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560.5) = 5.7 × 10 6 s2 = −5. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır.2 × 10 −9 saniye olurdu. Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9. (4.5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir.

3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir.5 + 193.4 Bir IGBT.1 + 0 = 261. 4 4. kaynak indüktansından kaynaklanan 9.48 de görülmektedir. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir. (a) ùekil 4. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. Yüksek güçlü. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir.2 + 31.8 ns Toplam iletim iúlemi ile.t 4 = 37. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer. 4 4 IIG GB BT T 4. øletim ve kesim zamanları çok küçüktür. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır.25 µs. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır. SIT’in anma de÷erleri 300 A. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur. 0. Düúük gürültü. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir. düúük kapı seri direncine. Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur. yüksek frekanslı bir aygıttır. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una. Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir. Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür. Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü. 1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır...

49 (a) IGBT’nin kesit alanı . bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır. IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır.b de görülen eúde÷er devre.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller.49. kapı sürmesinin kolaylı÷ı.50 de görülmektedir. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir. BJT davranıúında kontrol edilir. tepe akım. DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır. güç kaynaklarında.49.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir. Üç terminal kapı. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4.49. nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. ùekil 4. Bununla beraber. Bununla beraber.eúde÷eri direnci. IGBT’lerin. RDS . Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir. Bu. kollektör ve emiterdir. ùekil 4. úekil 4. IGBT. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4. Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir. Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır.

11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.16 BJT’nin doyum modu nedir? 4.5 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4..14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.1 Bir BJT nedir? 4.6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? .(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4.7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.

28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4. .3 de. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4. R=15 Ω ve VCC=225 V.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4. βF=4 de÷erini kullanarak.43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4. (b) VCE.5 de görülen karakteristiklere sahiptir.23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4. Transistör úekil 4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4.46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4.40 Bir IGBT nedir? 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.26 Bir MOSFET nedir? 4.22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.6 4. (d) IB.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4..50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4. (c) IC’nin yeni de÷eri.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4.1 ùekil 4.4.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4.38 Bir SIT nedir? 4.19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4. (e) toplam transistör güç kaybı.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.

4. 4. E2=350 V ve iC(0)=10 A. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V. VCE=1.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir.45 A.13 de.10 da. IB1=1 A ve IB2=0. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir.75 Ω. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir.10 ùekil 4. 4.11 Problem 4.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. VBB=20 V. 4.6 ùekil 4.13 deki gibi bir devre tasarlayınız. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur. Transistörün iletim durumunda. (b) kesimde enerji kaybı. VX=15 V. østenilen de÷erler.4. 4. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1. RB2=8 Ω. transistör 1. CS=0.3 ùekil 4.8 ùekil 4. 4. RB1=4. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz.11 deki devrede çalıúan bir transistör 1.8 de. Kollektör akımı 10 A dir. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir.075 µF. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını . (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz.5 kHz dir. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı. VBB=20 V ve VX=12 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı.7 de. 4. (c) anahtarlama güç kaybı. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz. RC=10 Ω. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı. (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman. E2=300 V.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir.11 deki devrede. kesimde I B2 / I B1 = 1. transistör 1. VBB=15 V ve VX=10 V. VCC=200 V.0 V.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE. E2=350 V ve iC(0)=10 A. CS=0.19 daki gibi bir devre tasarlayınız.9 Problem 4. IB1=0. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir.2 ùekil 4. iletimin sonunda βF=25. 4. úekil 4. R=10 Ω.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1. istenilen de÷erler.75 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı.13 de.1 V.3 A ve IB2=0.3 deki devre düzenlemesinde. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir.7 øletimde βF=10. (b) kesim kaybı. 4.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde.4 ùekil 4. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz.

4.11 deki MOSFET verisini kullanınız. (b) kesim enerji kaybı. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir. (c) iletim güç kaybı. VDD=300 V ve IL=5 A.47 deki devre düzenlemesinde. 4. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı. 4. . 4. 4.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz.13 Örnek 4.15 Örnek 4. øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur.16 ùekil 4.varsayınız.14 Problem 4.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz. aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3.13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz. Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir. øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı.

(f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir. SCR ve diyotlar. (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. Aúa÷ıdaki varsayımlar. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede. SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır. Bu gibi uygulamalarda. ùekil 5.1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir. temel devre davranıúları vurgulanacaktır. AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir. anot-katot gerilimi sıfırdır. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur.. (a) SCR.1 Bu bölümde güç-devre analizinde. (b) øletim sıfır zamanda oluúur.5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5. (c) øletimde. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır. .

5 2. . Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce.1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5.. akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir.2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir..1(a) da görülen.. ùekil 5. Kullanılan diyotlar úekil 5.2 ùekil 5. aynı ideal karakteristiklere sahiptir.ùekil 5. bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.2(b).1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5.

vS = v D + v R (5. . Böylece. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5. akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5.2) 5.2 eúitli÷inde.2 Devre eúitli÷i.1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan. maksimum akım.3 eúitli÷i ile verilir. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir.ùekil 5.

I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5.T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5.5 ( 5. akımın RMS de÷eri istenilir.10) Burada da. bu integral 0 .5) Bu devre için ilgili büyüklükler. Bu.9) π Bazı durumlarda. Akım sıfır ve vR sıfırdır.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince. ortalama yük gerilimi için 5.8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5. Vort = Vm (5. integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: .8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.3) øletim süresince. dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur. I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 . Ortalama akım.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5. I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5. ortalama yük akımı ve gerilimidir.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan. vD=0. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır.Im = Vm R (5. diyot ters polarlanmıútır. RMS de÷erinin tanımından bulunur. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5.

Yük akımı.414 )( 240 ) = 339. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16.12 eúitli÷inin sonucu. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16.414 V RMS = (1.11) I RMS = Im 2 (5.12) 5. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0.97 = = 8.5 (5.2.4 = = 16. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı.2 2.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir.1 ùekil 5. ÖRNEK 5. úekil 5.97 A R 20 Vm 339. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5.2(b) deki grafik. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir.deki yarım dalga devresi.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8..48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5. ùekil 5. 60 Hz dir. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir.2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir. diyot uçlarındaki ..97 = = 5.

aúa÷ıdaki gibidir.5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ . § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5. Akım iliúkisi 5.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS . vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı.13) (5.14) (5. Geçici yük akımının bir çözümü. Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti.13 eúitli÷inde verilmektedir.15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0. akım t=0 anında sıfırdır. olması mümkün de÷ildir. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan. ùekil 5.3’deki devrede.

Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir. 60 Hz .2 ùekil 5. Vs=120 V RMS. AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. . ÖRNEK 5. R = 20 Ω . L = 0. Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez. Bu zaman.3 5. Daha ötesi.0531 H. bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir.ùekil 5.13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur.3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz.

707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0.707e − x ùekil 5.2. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır. zamanın .0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0.ÇÖZÜM 5. vL nin ortalama de÷eri.9407 rad olarak bulunur. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken.5 = 28. büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir.1. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında.3’ ün. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu. I= VL 45.84 = = 2.414) sin θ dθ = 45. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde.13-5.9407 0 (120)(1. úekil 5. ùekildeki grafikler.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir. Yük gerilimi 0<ωt<3. Örnek 5.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0. Yüke paralel diyot.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır.15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir.707e » 4¹ ¼ ¬ 28.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0.84 V Ortalama yük akımı.yük akımı FWD’ den geçer. ωt=3. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması.2’ye göre burada. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir.

Yük indüktansı büyüktür.414 ) = 54 V π . ùekil 5. Bu durumda 5.4 ÖRNEK 5. 60 Hz ve R=20 Ω dir.3 ùekil 5. VS = 120 V RMS.4’deki devre de÷erleri.9 eúitli÷i uygulanır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir.

2 KY 2.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.5 (5.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5. Tam dalga devresi. ùekil 5.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu.19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0.20) 0. eúitlik 5. Ortalama ve RMS de÷erleri. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır.5(b)’de.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5.18) Burada. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir.b) I L = VL 54 = = 2. Bu durum. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar.21 eúitli÷inin incelenmesiyle. 5 5.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5. iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir.7) 2 ( 20 ) = 145. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık .8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır. yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir. akım hemen hemen sabittir.16) (5.21) 5.. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir.. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür. ùekil 5.

úekil 5. ortalama diyot akımı. Böylece: I RMS = Im 2 (5. Yük akımı için iki yol oldu÷undan.5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. ortalama yük akımının sadece yarısıdır.22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır. (a) .

Vm = 1. 20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS.414 V RMS = (1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.5(b) ÖRNEK 5.5(a)’da görülen omik yüklü.4 V .4 ùekil 5.414 )( 240 ) = 339. tam dalga bir do÷rultucu.ùekil 5. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir.

Yük gerilimi. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir.97 = 10.6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir..5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir.6.b) Tepe yük akımı= Vm 339. Sabit yük akımı. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12. Pratikte bunun manası. v L = vx + vR (5. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir.2 2.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir. Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi. úekil 5.97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. ùekil 5.7’de gösterildi÷i gibidir.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16. Bu varsayımla.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir.97 Im = 12 A 0. yük daima kayna÷a ba÷lıdır.4 = = 16. . Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir.5 = ( 2) ( 2 )0. ùekil 5. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir.. Yükün ortalama gerilimi. devre davranıúı úekil 5.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16.

6 ùekil 5.ùekil 5.7 .

Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.27) VRort R (5. (5.414 )( 240 ) = 339.26) (5.5 ùekil 5. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10. 60 Hz.6 daki gibi.0 = = 10. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir. Böylece 5. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir.80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10.24) Vx’in ortalama de÷eri.80 A . dir.VLort = V X ort + VRort (5. ùayet indüktörde direnç varsa.414V RMS = (1.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216.24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.25) ÖRNEK 5. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır.

4 A 2 (g) deki ½ çarpanı.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.TRAN 1US 32MS 16.PROBE . Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.8 = 5.7V 60HZ) L 5 6 6.5 Ω 5 6.667MS .MODEL DMOD D (IS=2.5MH R 3 5 2.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10. köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur.22E-15 BV=1800V) . Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa.. SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken. Bu iúlem. ùayet devre tam dalga ise. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır.8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5. Gecikme.‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5. úekil 5. Bu grafiklerde. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır.2 deki diyot. her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır. 5 5.8(b) deki grafikler elde edilir. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez.. ùayet bu kapı akımı.3 3. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. ..3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde.. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır.

SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir. bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur.8 Gerçek dünyada. Bunlar.28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5.ùekil 5. T periyotluk zaman skalasında. bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır. Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz. I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5.29) .

5.77A © 2π ¹ © 2π ¹ .30) Yük akımının RMS de÷eri.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.6 ùekil 5.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4.32 eúitli÷inde verilir.414 )( 240) = 339.5 (5.31) ( 5.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.97 A R 20 § Vm · § 339.33) ÖRNEK 5. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ). sonuçta 5. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5. © 2π ¹ Aynı eúitlik.29 eúitli÷inde. I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0.414V RMS = (1.5 ( 5. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5.4 = = 16.32) Sadeleútirme sonucu. 60 Hz’e sahiptir.4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.

SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5.20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8..34) (5..5 = 8. ùekil 5.2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5.9’da görülmektedir. formülde.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur. Böylece 5. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır.96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5.30 ve 5.36) Yük akımının RMS de÷eri. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır.5(a)’daki diyotlar.5 § 16.3 KY 3.33 eúitli÷inin yeniden . yarım dalga durumundaki 5.35) (5.31 eúitliklerinden.e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir. t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir. Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5.

Sonuç RMS de÷eri 5.düzenlenmesi ile elde edilir. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS.5 (5.7 ùekil 5. 60 Hz’dir.10 ÖRNEK 5.9 da gösterildi÷i gibi. omik yüklü.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. 5.37) ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında.37 eúitli÷inde verilmektedir. RMS de÷eri. I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0. dalga baúına iki pals vardır.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır.

.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.414 )( 240 ) = 339. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır.60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5.11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11.414 V RMS = (1. ùekil 5.6.4 = = 16.97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0.4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 ..54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.5 = 11.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0. bu anda iS>0’dır..3 3.11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A.5 ª16. úekil 5.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.97 A R 20 V · § 339 .5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. ùekil 5. .8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16.

vs.t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır.38) (5. úekil 5. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. T/2 . v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan. aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir . SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. Yük gerilimi.41) ùimdi.ùayet vs. Bundan dolayı. vs<0 oldu÷undan negatiftir. v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu.12’deki grafikte gösterilmiútir. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir. v L = vS (5. Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. SCR1. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. (5.39) (5. vs<0 oldu÷undan. vs negatif de÷ere de÷iúirken. v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır. iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler. yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir. .40) Burada da yine. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. v S = v AK1 + v L + v AK4 . SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden. Bu ifadelerin sonucu.

transfer vs = 0 da oluúur.12 ùimdi t=t2 de. akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır. Bu noktada. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır. vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir. Faz kontrolünün etkisi.38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir. Bu diyot durumuna ters olup. Benzer bir durumda. ùayet 5. øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır. SCR4 de iletimde de÷ildir.12 ’de gösterildi÷i gibi. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır.ùekil 5. o halde v AK1 nin negatif olması gerekir. . Bu. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur. ødeal olarak úekil 5. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur.

5 V Vort 165. 60Hz’dir. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga.42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir. (5.28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8.28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8. böylece.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın). § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir.414 V RMS = (1.4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339.414 )( 240) = 339. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5.43) (5.5 = = 8.4)cos 40° ) = 165.8 ùekil 5.28 I ort = = 4.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8. Faz kontrol açısı 40° dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.

ùekil 5.4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5. úekil 5. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα ). vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur. D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır.46 eúitli÷i do÷rulanır. 5.14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir. SCR3 ile SCR2 ve son olarak.13 ùekil 5. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır.47) . omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir. Bu. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1. yük geriliminin dalga biçimi.olmasından kaynaklanmaktadır. Ortalama yük gerilimi 5.46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir.. úekil 5.vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir. Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i. vL’nin negatif de÷erleri.36 eúitli÷i ile aynıdır.11’deki devre. ©π ¹ (5. v AK1 + v AK4 < 0 (5. vs. SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır.12 de vL<0 olan kısımlar. Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için. SCR1 .3 3.45) ùimdi FWD den dolayı. D1 (FWD) ile olan yoldur.. 5 5.

9 . yük akımı ile aynıdır. devre elemanının seçimi için gereklidir.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5.48) ÖRNEK 5. Kalan sürede akım sıfırdır. Ortalama ve tepe akım de÷erleri.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında. FWD’deki akım. FWD’nin ortalama akımı 5. FWD’nin tepe akımı. ek bir akım daha mevcuttur.ùekil 5. t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır.

54 ) = 3. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında . üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin.. tam dalga. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur.4 V §V · § 339.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2.12 A © 180 ¹ 5 5.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir. úekil 5. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir.414 )( 240 ) = 339. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa.FWD’li. Böyle bir eleman. Çeúitli.54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9.71 A © 360 ¹ § (9.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190. Bazı eú zamanlama vasıtaları. faz kontrollu do÷rultucu.54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. Kaynak gerilimi 240 RMS.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9. 60Hz ve α= 40° dir.. Böylece.414 V RMS = (1.3 3.

17 daki grafik. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. ùekil 5. Elemanın sembolü. RG ve VS ile gösterilir.15 de görülmektedir. ùekil 5. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda. bu her pozitif yarım dalganın sonunda. eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. úekil 5. Yeterli bir anot akımı almak için.16 daki devre. ùekil 5. ùayet bu oluúursa. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır.15 PUT’un kullanımı. Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu. kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır. VS nin ani düúüúü. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar.15 de. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince. tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir. ve Thevenin eúde÷eri. Zener diyot. PUT’un iletiminde. DøYAK elemanına benzer.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. .

18 de devre. bilgi- .17 de. ùekil 5.16 devrenin bir kısmını gösterir. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli. ùekil 5. PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar.18 de. ùekil 5. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. ES ve RS de÷erleri. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden. SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. Kapasitör daha sonra PUT. Bu devre.ùekil 5. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır. Bu ek dalgalanmaların. úekil 5.16 ùekil 5. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.

10 ùekil 5. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir. PUT iletim modeli ile beraber.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte. Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. R1=R2=200 kΩ. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. ùekil 5. Bu.sayfasından belirlenebilir.16 daki devrede.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir. úekil 5.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur. Mantıklı bir seçim.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz. SCR ye 3 µs için 0. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir. Di÷er de÷erler. (b) C’yi belirlemek için devre modeli.18 ÖRNEK 5. Bu. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur. VS = 120 V RMS. .0 V RS = 0. ùayet bu seçimler yapılırsa. bazı de÷erler verilmiútir. Güvenilir bir iletim için. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır.

837 e − t / τ iR = v GK = 0. Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.5)C Kapasitör akımı.5 ¹ τ = (11.54 + 0.923 + 7. iG ’nin 0. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0.04C .54iC = 0. ùekil 5.19 vC’nin baúlangıç de÷eri.54 + 0.018 + 0.522 e − t / τ t = 3 µs de.ùekil 5.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0.018 + 0.9 − 0.679 e © 11.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5.02µs = 12.923 + 11.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.10 A olması gerekir.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0.20 § 10 − 0. R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur.

65 Ω’dur. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır.37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür.50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır.4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5. Genel olarak. güç 5. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S.00 ms ( C = 0.. Bu tanım. Ek olarak. Genel olarak.414 ¹ . Güç faktörü.39 ms içinde. RMS akımın 5.. 5 4.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler.168 µF ve R = 11. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir. Çok kullanılan tek fazlı. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir. güç faktörü.49 eúitli÷i ile bulunur. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir.168 µF (c) Bu hesaplama için. yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir..C = 0. α = 30 $ için. kapasitörün 6.49) (5. kapasitörün 1. köprünün DC tarafında. Güç faktörünün tanımı kullanılarak. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2. RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak.10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5. burada gözönüne alınmayacaklardır.94 kΩ ile) α = 150$ için.37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir. köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5.

bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz.53) (5.21. gerilim ve primer akımı úekil 5. ùekil 5. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan. Bu analiz için.10 ile aynıdır.51) Vm. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir. Yük akımı. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5. Ana farklılık. her üç sargıdaki sipir sayısı. tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir.5 (5.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir. Im ve R iliúkili oldu÷undan. 5. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır.Güç faktörü = P 1. Aúa÷ıdaki iliúkiler. N’dir.37 eúitli÷i kullanılarak 5. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir. Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir.414 R I RMS = S Vm (5.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5. Transformotor nüvesindeki manyetik akı. do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır.51 eúitli÷inin sonucu. ùekil 5.54) . ùekil 5.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0. 5.

Sekonder tarafı için.55 eúitli÷inde.ùekil 5.33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır.414 katı kadar büyüktür.52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1.56) .414 ¹ (5. Yük akımının RMS de÷eri. Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1.55) 5. bir sekonder sargısındakinin 1. Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5.22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir. böylece yük gücü 5. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.414 I RMS ) 2 R (5. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir.

(a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için. ÖRNEK 5. 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0.37 eúitli÷i kullanılarak. Bir düúürücü transformotor 480 V RMS.767) = 674 VA © 1. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1.414) ¼ . Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir.9535 (b) Her sekonder akımı 5.§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz.414 ¹ 5. Transformotorun. Yük direnci 10 Ω dur.5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4. ÇÖZÜM (a) 5.707 faktörü ile daha azdır. 5 (5. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz.52 eúitli÷inden.33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0.5 = 0.55 eúitli÷i kullanılarak.767 A Sekonder sargıları için 5. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4. Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir.473 A ¬ (480)(1.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er.§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 . ùekil 5.81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir.82) Bu durumda. periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir. iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak.83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: . I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir.82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5. Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan. 5. 5.

48° ÖRNEK 5. 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır. . Sınır.88) α = 32.83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri. Yapılan önceki analiz. Bu. Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5. t1 zamanında vL=E için oluúur. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir. Bunun olması için.85) (5. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi.87) (5.86) π (5. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5.14 60 Hz.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 .

48° durumunda kontrol için.. iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür.102 H L’nin de÷eri. § 120 · L=¨ ¸ tan 62.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32. Bu yüzden.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62. ùekil .ùekil 5..6 α α< <3 32 2.43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.58° (b) α aralı÷ı 5.31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.4 48 8° ° α < 32. böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir.43° © 120π ¹ L = 0.83 eúitli÷inden. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür. 5 6.88 úartını karúılamaktadır. 5..4 4 5.

minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun.48° (5. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur.90) (5.48° için θ = 32. Bu.93) .5.90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5. 5. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur.89 ve 5.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.91’i verir (5.32 de θ. §2· α < 32. Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5.92) (5.48° oldu÷una dikkat ediniz.91) α = 32. ùekil 5.

33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir.Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5.83 ve 5.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi. α 90° ye yaklaúırken. .95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5.96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir.99) 5. sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır. ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa.97) (5. 5. ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5. ùekil 5.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir.33 deki grafik. ùekil 5.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5.

ùekil 5.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º .33 ÖRNEK 5. faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5.42°» = 37. böylece 5. 60 Hz’dir.4 cos α ©π ¹ α = 18. Kaynak 240 V RMS. ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.15 Tam dalga.48° .42° (b) α < 32.

R= E 205 = = 20. Alternatif bir çözüm. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir.43 tür.34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir.5 Ω I ort 10 5. L= LN R = (0.99 eúitli÷inde α. ùekil 5.023 H. Bu aksiyon. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0..5) = 0. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer. .0222 H de÷eri bulunur.. Bu de÷er kullanılarak. vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır. úekil 5. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir. θ.6 6.42° de LN’nin de÷eri 0.43)(20. 377 ω 5 5. Burada da yine filtre kapasitörü. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır. α=18.

Önce.106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5.100) (5.ùekil 5.101) (5.107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.102) (5.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5.35 de sunulmaktadır. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5. 5. Sonuçlar.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir.34 øndüktör akımını bulmak için.105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5. ωt3 ’ün de÷eri 5.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider.108) 5.107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür. gerilim eúitli÷i úekil 5. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5. .

111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5.109) (5.35 .Yükün gerektirdi÷i ortalama akım.112) ùekil 5. mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5.

ÖRNEK 5. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır.ùekil 5. Sonuç 5. . verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için. grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir. Yük direnci 20 Ω dur.36 5.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır.37 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz). Hemen iki örnek açıkca verilebilir. (5. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir.16 ùekil 5. tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır. indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır. økinci durum.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5.35 ve 5.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu. Faz kontrol açısı 50° dir.113) ùekil 5. Olabilecek verilen bir α için. faz kontrollu do÷rultucu. aksi takdirde SCR ters polarlanır.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir. Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için.

I ort = I LN = E 90 = = 4. (c) L indüktansı. úekil 5. (c) Normalleútirilmiú yük akımı.(b) do÷rultucu iletim açısı.37 (b) m = E 90 = = 0. bu durumda 5.0206 H ÖRNEK 5. iletim açısı 150° olarak okunur.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir.5 A R 20 I ort 4. mod süreksizdir. ùekil 5. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise.6 Vm 150 ùekil 5.233 olarak okunur.17 Bir DC motor. Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0.233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0.38 V oldu÷undan.38 V ©π ¹ E > 61.01 H . ILN.5 = = 0.35 den.36 dan 0. §2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61.90 eúitli÷inden. úekil 5.

Motor sabiti K = 1. Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır.1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı.38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39..82 rad/s = 781 d/dak.1 Vs = 1.67 A (b) (c) (d) ùekil 5.7 7.67) = 10.243 úekil 5. ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir.79) = 9. K 1.01) m= E 90 = = 0.1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor. ùekil 5. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder .7 Devre analizinin bir parçası olarak.6 Vm 150 I LN = 0.1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1.1)(9.79 A ωL (377)(0.35 den. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır.64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81.36 dan I Lort = (0..243)(39. 5 ND 5..

arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir. bu iki de÷er eúittir. ùekil 5. Bütün sonuçlar. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder. en az iki indüktans gerekir.39 da.114) (5. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. SCR1. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır. .39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5. Transformotorun devre eúitli÷i. Böylece. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan. α faz kontrol açısı ile. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. yük indüktansı. sonucun alternatif oldu÷u açıktır.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir. ùekil 5. Bu indüktans. Simetrilikten dolayı. ùekil 5.

SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine.42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir. Eúitlikte. úekil 5. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır. ùimdi SCR1 iletimde iken. 5. Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5.41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi.ùekil 5.40 ùekil 5. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır. ùekil 5.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i .40 daki grafikler.41 için.116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir. ùekil 5.

118) (5.121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5. yük gerilimi sıfırdır.117) (5. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir.122) (5.120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. ùekil 5. Bu yüzden. Bu.yazılabilir. De÷iúim aralı÷ı süresince.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5.123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: . birisi artıyor di÷eri ise azalıyor. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir.

akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur. Gölgeli alan kayıp alandır. ùekil 5. Bu. Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak.43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5.127) ùekil 5.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5. Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor . Bunun net azalması 5.126) Net sonuç. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5. devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5.129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.

129 eúitli÷i.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir.4 = 97.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince. Ani gerilim eúitli÷i 5. Yüksek verim bakımından.7 7.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde. yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi.130) . gerçek yük gerilimi sadece 97. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır.durumunda oluúur. Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir.6 V Bu yüzden.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir. ùekil 5. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma. VL = 100 − 2.6 V’tur. Bu. bu direncin etkisi incelenmektedir.4 V 0.130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5.. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur. 5.. ÖRNEK 5. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. (b) çıkıú gerilimi. bu duruma da uygulanır. Bu kısımda. 5 5. ÇÖZÜM (a) (20)(0.

Motor hız sabiti. 5.10 Vs. ÖRNEK 5. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1.ùekil 5.19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır.7 − (10)(0.44 Ortalama de÷erler kullanılarak. indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0. motor hızını bulunuz. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür. Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır.131) Burada da yine.35) = 90. Motor ortalama torkunun.2 V Motor hızı = E 90. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında. Direncin VR gerilimi. K=1.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak.35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93.1 K . bu durumda.

ùekil 5. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir.. diyot gerilimlerinin sonucu (5. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır. kontrollu ve kontrolsüz olarak.46 ’da. dengeli. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır.134) (5.45’de gösterilmiútir. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir. üç fazlı. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir. 5 8. Böylece daha büyük çıkıú gücü için.8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır. çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır.45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir. ia>0 iken.5 5. t3 zamanında.8 Temel bir üç fazlı. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir. Üç kaynak.. Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı.. ùekil 5. çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır. yarım dalga do÷rultucu úekil 5. Bu çok fazlı do÷rultucular.133) . Aynı anda.. Bu tek akım. van>vbn ve van>vcn. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5.

120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda. Her bir diyot akımı. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi. Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür.136) ile verilir ve çünkü bu anda van. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir. Bu úekil 5. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir. .47 ’de görülmektedir. kaynak geriliminin her periyodu süresince. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. ùekil 5. Böylece. Akımlar úekil 5.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5.v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5.135) (5. B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır. yük akımına eúittir. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir. Böylece. Sonuç olarak yük gerilimi.46’da da görülmektedir. yük geriliminin integrali ile bulunur.137) burada. Bu kısımlar. üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. t1 ve t2 .

.47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5.138) 5.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.827 Vm 2π (5.139) π 6ω (5.5 (Vm ) = 2π R (5.140) ortalama yük akımı 5.5 (Vm ) = 0. Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.141) I ort (3)(3) 0.137 eúitli÷inin çözümü 5.ùekil 5.142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.

48’de görüldü÷ü gibi olur. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz. 480 V RMS.Im = Vm R (5.143) ùayet yük. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı . Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır. ùekil 5. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur. Yük 25 Ω’luk dirençtir.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır. bir dört telli.20 ùekil 5. Akımlar úekil 5. Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır.48 ÖRNEK 5. çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır.

20 ile aynı: 324.827 Vm = ( 0.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0.9 V b) Ortalama yük gerilimi. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.68 A f) Ters diyot tepe gerilimi. Örnek 5.96 A . yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15.32 A 3 ÖRNEK 5.68 A R 25 Vort 324.9 V 1.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1.20 deki yüke.414 )( 480) = 391.9 ) = 324. g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4.1 V c) Tepe yük akımı. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir.1 = = 12.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.21 Örnek 5.827 )(391. Örnek 5.9 = = 15.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır.20 ile aynı: 391.

Örnek 5.20 ile aynı: 12.20 ile aynı: 678.20 ile aynı: 12. Örnek 5. En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur.32 A Örnek 5. reaktansı.9 ) . Ortalama akım.96 A e) Tepe diyot akımı.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan.49’daki grafik. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür.21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5..8 V g) Diyot ortalama akımı. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder. tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar.2221 251.96 Amperdir. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur. 5 8.20 ve 5.207 )(391.22 Bu örnek için. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz.5’u olmaktadır. ùayet α <30 ise. ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır. ÖRNEK 5. Örnek 5. ortalamanın % 2. Böylece tepe dalgacık. direncin 10 katı yapmaktır. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir.20 ile aynı: 4.207 Vm de÷erini verir.d) Ortalama yük akımı. . Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0. ùekil 5.2 DC kısım veya ortalama akım 12. Kabul edilebilir bir seçim. bu durumda A fazındaki SCR.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi..20’deki verileri kullanınız. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0. Örnek 5. = = 0. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir.8 ùekil 5.. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa.221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi.

Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5.144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir. .145 ve 5. cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur. 5.145) t2 = ( 56π ) + α ω (5.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur .147) (5. t1 = [(π6 ) + α ] ω (5.146 eúitlikleri.146) 5.148) Vort = 0.Buradada yine. Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5.143 eúitlikten farklı olarak. 5.

Gecikme açısı 25° dir.20’de.9 )(cos 25° ) = 293. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.23 Örnek 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz.ùekil 5.9 = = 15. yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.414)( 480 ) = 391.9 V 1. omik yük.827 Vm cos α = ( 0.732 Vort = 0.49 ÖRNEK 5.827 )(391.68 A R 25 .

t2 arası yük gerilimi sıfırdır. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir.151) . Bu son aralık süresince.75 = = 3.150) burada.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5.7 = = 11. Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5.414) = 678. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir. t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir. Ortalama yük gerilimi.92 A 3 3 ùayet α. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır.50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. fakat t4 .d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293. ùekil 5. t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11.50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir. ùekil 5.

152 nolu eúitlik.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.866 cos α − 0. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun. gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir.9) = 123.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14. α>30° için durum .73 A R R 25 Vort 1231 . α<30° için.3 = = = 14. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir. α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir.9 sin(30° + 80°) 368.64 A 3 3 Bundan sonraki durum.5 sin 80° = 0.3 V b) 5. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir.152) ÖRNEK 5.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4. Ve ortalama gerilim.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden. = = 4.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur.23 örne÷inde.9)(sin 110° ) = 368. yük gerilimi daima pozitiftir.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR.5 sin α ) © 2π ¹ 5.24 5.314Vm = (0.414) = 678.314)(391.866 cos 80° − 0.92 = = 1. omik durumla aynıdır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. 3 fazlı kaynak. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır. dört telli.154) ùekil 5. Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.51 Sonuç.51’de gösterilmiútir. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur. yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur. omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı.25 480 V. FWD diyotu yoktur. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır. ÖRNEK 5. Bundan önceki sınırlama.de÷iúir. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir.153) ª (3)(3) 0. Formüldeki sayısal de÷erden baúka.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. .5 º Vort = « »Vm cos α = 0. Bu durum α=60° için úekil 5.

ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir. A fazı için bir SCR. . her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir.3 = = 8.52 de görülmektedir.33 A R 25 d) I ort = Vort 208.154 eúitli÷i uygulanır. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir.827 Vm cos α = ( 0. omik yüklü durumla aynıdır. Vm =391.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir. Vm tepe yük gerilimidir. α=75° durumu úekil 5. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD.33 = = 2.33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. ortalama yük gerilimi.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208.152 ile verilir.827 )(391. FWD’nin etkisi yoktur ve 5.3 = = 8. 30°<α<150° için 5.414) = 678.78 A 3 3 Son durum.9 )(cos 50° ) = 208. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç. α’nın daha büyük de÷erleri için.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8. α<30° için.9 V b) Vort = 0.

52(b) .52(a) ùekil 5.ùekil 5.

5 5. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir.53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır. Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir. ùekil 5. Yük gerilimi. Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır.8 YO öR RU 8. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir.54 de gösterildi÷i gibidir. Buna ek olarak köprü devre.53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır. . Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir. Bundan dolayı úekil 5. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi.. Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir. Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır.. Yük gerilimi úekil 5.3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler.

diyot 1. v ac − v1 + v 3 = 0 (5. Bu anda. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir. Diyot 2.ùekil 5.156 eúitliklerinde. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir.155 ve 5. Bu anda.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile).3. v1. vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir. v2 ve v3.155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı. Diyot 1 ve 6 iletimdedir.54 t3 zamanında.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir.156) . 5. v ab − v1 + v 2 = 0 (5. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.

diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir.55 ùayet yük indüktifse. ùekil 5. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. Bu de÷iúim. øletim paterni. Bir aralık süresince. úekil 5.55 deki grafik 0. 5 kesime ve 6 iletime gider. Diyot 3 ters polarlanmıútır. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır.Burada da yine. bu aralı÷ın sonunda. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme.55’de t = t2 de oluúur. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. ùekil 5. Gerekli indüktans . yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur.

60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir. böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur. bu eúitlik 5. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. ia faz akımı için.157) ia grafi÷i.158) (5. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur.955Vm = ( 0.26 3 fazlı. Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Yük 100 Ω luk dirençtir. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. . diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır. Ortalama yük gerilimi. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak.büyük de÷ildir.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0. © 2π ¹ (5. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. Üç faz akımının grafi÷i.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur.21 A R 100 = 2. ÖRNEK 5. 460 V. Bu gösterimde. diyot 1 gibi. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0.157 dir: i a = i1 − i4 (5.955Vm.

5MH R 4 6 2.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız. Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6.212 A Böylece.5 Ω 6 1.956 I m = (0.5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD . ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169.956) 2 (6.e) Ortalama yük gücü.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı.5) = 6.

22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.667MS 10US‬‬ ‫‪.TRAN 10US 25MS 16.PROBE‬‬ ‫‪.MODEL DMOD D(IS=2.END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.

diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir..4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. Her eleman. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar. Her eleman. Bu. Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur. sınırlar hariç tutuldu÷unda. 5. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir.‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5. anlık yük gerilimi pozitiftir. α<60° için.56 da gösterilmiútir.158 eúitli÷ine benzer. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. SCR nin iletimi. yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren.. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir. yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur.. α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5. .8 8.

27 . ùayet yük indüktif ise. dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez. SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler. ÖRNEK 5.56(a) ùekil 5. Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir.ùekil 5. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler.955Vm cosα © 2π ¹ (5.56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.160) (5. ùekil 5.161) ortalama yük akımı.

26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. 60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında..46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4. Gecikme açısı 45° dir.161 eúitli÷inden. ùekil 5. Vort = 0..161 eúitli÷i hala uygulanabilir. 5. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir..39 A = I RMS R 100 I ort 4.955 Vm cos α = ( 0. . α α> >6 60 0° ° 5. 5.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir. FWD yoksa. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.8 α.Örnek 5.955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz.39 = = 1.

.8 8. bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur. çünkü bu.164) . øntegralin üst sınırı π dir. FWD’siz durum için. SCR ortalama akımı 5. ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır.162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5. anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5..ùekil 5. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak).6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5.163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir.164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5.57 Ortalama yük gerilimi.

aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0. Ortalama SCR akımı 5.167) (5. çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler.2α) aralı÷ında iletimdedir. RMS de÷eri 5.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5.816 I L (5. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı. Aúa÷ıdakileri bulunuz. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır. AC faz akımı. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır. a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı .165) (5. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°. Benzer iki negatif parça vardır. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS. α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur. faz akımının her dalgası. RMS de÷eri 5. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir. (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur.166) 5. Böylece SCR.ùayet α>60° ve FWD varsa. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu. Bu.5 (5. ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. Bir FWD kullanılmıútır.5 = 0.

414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87. α’nın bu de÷eri için.414)(460) = 650. 5.167 eúitli÷i ile belirlenir. § 3· VL = ¨ ¸ (1. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir.5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur. Bir irdeleme iúlemi.161 eúitli÷inden 600 = (1. 5.04 A RL .414 )( 460 )( 0.4 V © π¹ IL = VL = 18. Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir.955) cos α α = 15. 5. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur.414 )( 460 )[1 + cos( 75.0° VL = 100 V için. yük akımı 60 amperde sabittir.2° de maksimum sonucu verir.2 + 60 )] = 180. e) α=15° ve indüktif yükte. Vm = (1.164 eúitli÷inden.0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur. α=75.

59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır. Grafikte. Gösterilen úartlar için. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için. iL úekil 5. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden.§ 75. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse.. 5 5. oluúmaz.. çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir.7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. E daha az olmasıdır. Fakat α’nın de÷eri artarken.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir. indüktör akımı süreksizdir.58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden. bu durumda.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18. ùekil 5. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur. E daha büyüktür.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir. ùekil 5. iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1. Bu durumda.58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır. Bu kısım 5. .57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için.8 8.04) = 4.59(a) daki grafikler. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir.

ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır.08° lik bir de÷er verir.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5. vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.59(a) . (5.171 eúitli÷inin çözümü α için 10. ùekil 5. Bu iliúki 5. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5. belirlenmesi gerekir.171) ùekil 5. Grafikte. iki durum arasındaki sınır.α’nın de÷erinin. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu.170 de gösterilmiútir. analizin temelidir.60 daki devre ve grafik.

59(b) .ùekil 5.

172) .60 α > 10.ùekil 5.08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.

iL’nin sıfır oldu÷u zaman .178) 5.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0.iL’nin de÷eri úekil 5.179) 5.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.177 ve 5. α < 10. t1 den T/6 daha sonradır. 5. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir. t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5.0931 tan α (5.172 eúitli÷i 5. çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir.08° durumu için. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri.174) ùayet 5.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir. bu durumda 5.

5.181) (5.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir. Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5. ùekil 5. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir. 60 Hz’dir.185 eúitli÷inde. Sonuç 5.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5. ÇÖZÜM (a) 5. 5. Kaynak 240V RMS.161 eúitli÷inden. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5.178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5.59(b) deki grafikte.182) burada θ = ωt3 .180) iL’nin ortalama de÷eri. Sürekli yük akımı zorunludur.29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5. VL=100 V için: .178 ve 5.183) 5. ÖRNEK 5.úekil 5. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır.182’nin birleútirilmesinin sonucu. 5.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.185) 5. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri.

4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72. IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir.8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.24° = 0. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır. 5.. üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir.257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir. VL=100 V için: ½ § (3)(339.61 deki grafikler. .177 eúitli÷i uygulanır.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22. Bu kısımda. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür. ùekil 5.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda..8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5.00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü.0° = 1. 5 8. ço÷unlukla.

Güç faktörü analizi.61 ùekil 5.188) (5. Faz baúına ortalama güç.189) (5. faz baúına temelinde yapılabilir. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5. A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise. her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir.ùekil 5.8165 I L VRMS = Vm 6 (5.190) S / faz = VRMS I RMS . Genel durum için.61 deki grafikte. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri.186) (5.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır. A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir.

62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır. 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5.193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5. bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur. α > 60° için.62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur. Bu akım.194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5.191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından. FWD varken. FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5. A hat akımı.189 eúitli÷i ile aynıdır. úekil 5.61 ve 5. FWD’li durum için.57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir.192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5. ani yük gerilimi negatif olamaz. RMS de÷er 5.195) . ùekil 5. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 .

Bir FWD kullanılmıútır.414) = 678. (c) VL=200 V için güç faktörü. (b) VL=600 V için güç faktörü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.24° VL=200 V için. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte. VS=480 V fazlararası.8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ . 5.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1. ÇÖZÜM (a) VL=600 V için.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir. 5.8) cos α ©π ¹ α = 22.62 ÖRNEK 5.ùekil 5. f=60 Hz ve RL=10 Ω.

63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22.884 ©π ¹ (c) α = 73. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147. Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur. FWD varken.196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133. α > 60° de÷erleri için.8 8.197) 5.75° (b) α = 22. 5. ùekil 5. Katsayılar 5. 5.24° = 0..336 5 5.9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .62 deki grafik úekil 5. Üçüncü harmonik akımının katları. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir .5 º § 2. AC hat akımları farklı biçim alır.24° için.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir..63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5. 5 = 0. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır. hat akımının grafi÷i úekil 5.196) (5. ùekil 5. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi. burada n bir tek tam sayıdır.75° için. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz.α = 73.

198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan. ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1.25 A 280.940 Ω 71. yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. Bu dalga biçimi için. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır. An katsayıları 5.fonksiyonu olmaktadır.25 RL = .7 = 3.7 280.31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.64 ÖRNEK 5.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir.199) ùekil 5.414) cos 30° = 280. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı.

09 A 3.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5.93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24.71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir. 5.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır.8 Büyük. sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır. . úekil 5.197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71. ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir.199 eúitli÷inden. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71.. VLort RL = 94. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir.(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78. Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır. Bu kısmın sınırlı amacı için.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94..93 = 24. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir. çok fazlı do÷rultucularda.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir. Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları. øki köprünün giriúleri.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15.

. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir. transformotorlar. dir. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır.ùekil 5.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır. ùekil 5. Sadece 12.577 katı kadarını. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler.65 de.65 ùekil 5. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır. 24.. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. 12. Her transformotorun primer tarafında. toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir. primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. Bu yüzden. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür. Yüksek frekanslı olmanın yanında.65 de. derece harmonik 6.66 da dalga biçimlerinin incelenmesi. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir. ùekil 5. Bu. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. Bu gerçek úekil 5.

Transformotorların sekonder tarafında. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir.66 da. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır. dönüútürme oranı. ùekil 5. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır. yıldız-üçgen ba÷lanmıútır.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır. Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında. . ùekil 5. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir. Transformotor 1. Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler.iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir. Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir.

197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.201) .ùekil 5.66 5.

güç faktöründe bir iyileúme demektir. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i. ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1. 60 Hz’dir. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir. (e) AC sisteme göre güç faktörü.65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır.Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i. (b) yük gücü.204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır.203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5. Bu azalma.32 ùekil 5. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu. (d) hat akımının RMS de÷eri. ÖRNEK 5.dir ki genli÷i.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V .202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. Kaynak 240 V RMS. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5.

12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.6) = 204.98 A dir.577)(129. integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2.1 Bir do÷rultucu nedir? 5.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? .6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12.577) 2 + (0.4 A (e) S = (1.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.732)(240)(204..988 S 84980 5 5.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.577 I L = (1.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5. 5 I RMS = 1.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.197 eúitli÷inden: § (4)(129. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5. (d) RMS hat akımı úekil 5.5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0. Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.155) 2 + (1.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.(b) I L = VL 648 = = 129.

28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5. ùekil 5. (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5. (b) ortalama yük akımı. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur.3 a) ùekil 5. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz.67 de.22 Harmonik faktörü nedir? 5.1 H dir.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5.2 ùekil 5.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5.21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5.20 Giriú güç faktörü nedir? 5. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü. b) Ortalama yük akımını bulunuz. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0.5.2(a) daki devrede.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. . (c) RMS yük akımı. (d) ortalama yük gücü. VS 240 V RMS.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5. 60 Hz ve R 40 Ω dur.67 5.23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5.4 ùekil 5. VS sinüsoidal 240 V RMS.2(a) daki devrede.1 5.1 ùekil 5.5(a) daki gibi bir devrede. VS 240 V RMS..

(b) SCR ortalama akım oranı.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS.6 daki devre 240 V RMS. Kaynak 240 V RMS.(e) ortalama diyot akımı. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. (c) ters tepe SCR gerilimi. (b) ilgili R de÷eri. øndüktans büyüktür. (b) tepe SCR akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü. 5. (b) tepe yük akımı.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. (c) SCR akım ve gerilim oranları. 60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır. (d) SCR tepe akımı.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir. (e) SCR tepe ters gerilimi. 5. (c) ortalama diyot akımı. Yük gücü 1. 60 Hz dir. yük 230 V RMS. Gereken yük gücü 6 kW’tır.9 ùekil 5.9 daki gibi bir devrede.8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. 5.7 ùekil 5. 5. (d) tepe diyot ters gerilimi. 5. 460 V RMS. 60 Hz dir. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır. Yük indüktansı büyüktür. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı. α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır.11 ùekil 5. kaynak sinüsoidal 240 V RMS.5 ùekil 5. (b) yük direnci.6 ùekil 5. (c) SCR ortalama akım oranı. (c) SCR gerilim oranı.8 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. 5.11 daki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı . (f) tepe diyot ters gerilimi. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. 5.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de.

21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir. 5.21 deki devrede. 5. 60 Hz. 5.18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.14 de. AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz.31 deki devrede.16 ùekil 5. α = 100° . Problemi tekrar çözünüz. α = 36° . 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. RL=10 Ω ve α = 50° .13 ùekil 5. VS =460 V RMS. yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir.13 deki devrede. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir.15 Problem 5. Kaynak 120 V RMS. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. 60 Hz. RL=15 Ω ve VS =460 V RMS. 60 Hz ve α = 75° . DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° . 60 Hz. Problemi tekrar çözünüz. 5. VS =230 V RMS. 300 .17 Problem 5.19 Problem 5. Bir FWD kullanılmıútır.12 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı.22 ùekil 5. α = 40° . 5. 5. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü.16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz. 5.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız. 5. kaynak gerilimi 480 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır. 5. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω.18 de. kaynak 460 V RMS. 5. VS sinüsoidal 460 V RMS. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı. AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir.

Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. 5. 5. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur. 5.25 ùekil 5. L’nin de÷eri büyüktür. VS=240 V RMS.023 Ω dur. toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. Kaçak indüktans 4 mH dir.23 Problem 5. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i.24 ùekil 5.22 de. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. Her durum için.41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir.28 Problem 5. indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS. (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak. Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS. RL=10 Ω ve α = 75° . α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L.5 ile tekrar ediniz. kaynak 240 V RMS. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.29 problem 5.5 . øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. R=10 Ω ve α = 40° . 60 Hz ve N1 / N 2 = 3. kaynak gerilimi 240 V RMS. 60 Hz. 5. 5. 5.31 deki gibi bir devrede.V’luk bir çıkıú gerilimi için.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı. Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz. primer sargının direnci 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı .27 ùekil 5. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir.30 ùekil 5.37 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür.31 deki devrede. 5. 5.27 de. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1. 60 Hz. Kaçak indüktans 5 mH’dir. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.26 ùekil 5.27’yi 460 V RMS. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. α = 50° ve yük rezistiftir.56(a) da. 5. . 5. VS=460 V RMS.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. Kaynak ve yük problem 5.33 ùekil 5. 60 Hz. 60 Hz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi. R=20 Ω.45 deki devrede.30 daki ile aynıdır. kaynak 460 V RMS.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. α = 70° .36 ùekil 5.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz. VS=230 V RMS. Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir.35 ùekil 5. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir.53 deki devrede.37 ùekil 5. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır. 5. α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır. R=20 Ω. 5.32 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı.31 Problem 5. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. 60 Hz.34 ùekil 5.53 de. kaynak 460 V RMS. 5. R=20 Ω.45 deki devrede. VS=460 V RMS. Yük indüktansı yoktur. 60 Hz ve R=25 Ω. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi. 5.

41 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri.40 ùekil 5. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz.56(a) da. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz. 230 V RMS. 5. 5. 5. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı. 20 A’lik yük akımı. 5. bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° . úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir. 5.58 de.48 Problem 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11.45 Problem 5.37 de.43 de.38 Problem 5.) 5.40 da. Bir FWD kullanılmıútır. Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. 5. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. 5. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.5.44 Problem 5.47 ùekil 5. .39 ùekil 5. (Bu problemin amacı için. yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir. VS=230 V RMS. Kaynak gerilimi. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır.43 de. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler. 60 Hz. α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz. 460 V RMS.42 Problem 5. VS= α = 75° . AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz.58 de.47 de. 5. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. RL=20 Ω ve P=15 kW. AC kaynak 480V RMS fazlararası. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri. Güç faktörünü bulunuz.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir. 60 Hz dir. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir. Yük gücü 4. R=10 Ω.43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir. 5.5 kW ile 1. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır.2 kW arasında ayarlanabilmektedir.

R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz.1 ùekil 5. f=50 Hz dir.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5.2 ùekil 5. f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5.b deki gibidir.3 ùekil 5.69 5.70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt.68 deki devrede. Yükten geçen ortalama akım 16.707e » ile 28 . 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir. 5 5. Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2.68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5. DC kaynak gerilimi.21. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0. 100 volt.21. do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2.b deki gibidir.69 daki devreden geçen akım. Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5. SCR’ler ideal varsayılacaktır.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü.. Yükün omik kısmı R=10 Ω dur.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α .

70 5. .4 5.3.21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.ùekil 5. soruyu úekil 2.

Birkaç istisna dıúında. Böylece. úekil 6. Bu anahtar. Birincisi. (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir.1 de görüldü÷ü gibi. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. ùekil 6. Yük tepkisinin zaman sabiti. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır. bir AC anahtar kullanılır. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir. tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir. . tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. Genel olarak. øki adet uygulama yeri olarak. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir.1 6 6.. iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir.6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün. kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır. ùekil 6. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup.

yükün ortalama gücünü kontrol eder. anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır. Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir. toplam dalga zamanına oranı. Motor hız kontrol metodu. Bu iúlem. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir. ùekil 6. ùekil 6.3..1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. iletim zamanının.3 6 6.ùekil 6.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6. Omik yük durumunda ortalama güç 6. øletim paterninin tekrarlandı÷ı. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur.2 de.2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa. Kalan (n-k) dalga süresince.2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir. ùekil 6. yükün ortalama gücü sadece sonlu . bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir. yükün ortalama gücü de÷iúebilir.

Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0.5) = 10000 W. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır. RL=5. di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir. 2000 k = = 0. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için. 230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1.kademelerde de÷iúir.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman. Kapalı bir döngü sistemi. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. 60 Hz dir. kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir. Anahtar. yükteki en küçük de÷iúim. Kaynak.29 I LRMS = 61.5 A tepe de÷er 5. .414) = 61.5 = 43. tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı.5 sn dir. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için. ÖRNEK 6.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse. Port = ( 230 )( 43.1 Omik bir yük. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı.5 A 1. (c) P=2000 W için. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir.29 Ω. k = (0. Böyle bir sistem. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır. Bu kontrol metodunun bir avantajı.

omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6.3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. α açısıdır ve 6. anahtar akımı sıfır olur. Bu eúitliklerin birkaçı 6. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.6) Bu tanımın.6 6. α = ωt1 (6.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 . Buradaki farklılık.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6. α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir.3) Yük gücü 6.4) Yük geriliminin RMS de÷eri. Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda.6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir.1 deki temel devre.5) 6.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler.5 2 (6. Tanıma göre güç faktörü 6. IL nin RMS de÷eri için 6.3 deki grafikler.4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6. Bununla birlikte. 5 (6. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır.5 (6. Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi.7) Sonuç güç faktörü. 6. ùekil 6. Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur. 6.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6. çünkü yük .2 eúitli÷i ile verilir. Bu eúitlik. 5.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. bölümde verilen faz kontrol açısıdır.. 6. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır.37 eúitli÷i ile aynıdır.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.3 ve 6.3 ve 6.4 eúitliklerinin incelenmesi.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. úekil 5. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir.2) Bu.

kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1.48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın.9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır. tabiki. akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir.3 eúitli÷inden.2 ùekil 6. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa. Yük omik oldu÷undan dolayı.7 eúitli÷inden. iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur. I L RM S ª 32. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir. Bundan dolayı.414 ) = = 32. (d) 6. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır.53A R 20 0 . α >90° de÷eri için. Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır. anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir.omiktir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . kaynak geriliminin tepe de÷eridir. Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur. anahtar 460 V RMS.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22.1 deki devrede. 60 Hz lik bir kaynaktan.5 (b) 6. Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi. 0.3 = 0. ÖRNEK 6. α’nın çok küçük bir de÷eri için. Aynı tıkama kapasitesi.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6.

I L RMS = P=2000 W için. Bazı durumlar için bu yeterli olabilir.4 = = 33.3 eúitli÷i kullanılarak. 6.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.94 º ª § α · § sin 2α · º 22.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1.590 .414 ) = 339. 0 .14 = « 0.4 V Im = Vm 339.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir.0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.5 α = 104.6 $ ) = 8.14 A 10 (b) P=5000 W için.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33.5 α = 51. ª 33. I L RMS = (c) P=5000 W için.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.36 = « 0.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51.94 A RL 10 5000 = 22.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339.5 = 0.(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6.94 º ª § α · § sin 2α · º 14. 6. 5.36 A 10 2000 = 14. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.6$ ª 33. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur.3 eúitli÷i kullanılarak.

4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS. Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6. Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6.11) (6. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: . Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir.13) (6. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir. Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3.12) (6. ve 5.6 6.3 deki akımın dalga biçimi.4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir. ÖRNEK 6.10) (6.8 ve 6..9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur.8) (6.4 deki grafik.

26 A 6.4 RL = 460 2 = 14. 5 = 25.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 .12 ve 6.4124)) = 27.4 eúitli÷i kullanılarak.1 ¹ 0.4124 rad = 80.4124)) + (sin 2(1.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile. A § 46.4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1.4124)]} = 11.9° (b) 6.10 ve 6.1 Ω 15000 P=9000 W ile 6. α bulunabilir: α =1.ùekil 6.77 A ¹ .4124)) − 1 = −14.

46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12. Bu.5 øndüktif bir yük için.§ 46.5(b) de gösterilmiútir.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1.23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.4124)]} = −4. úekil 6. ùekil 6.. úekil 6.4124)]} = 4.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1.5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının. Devre.4124)]} = −3.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.5(a) da ve ilgili grafikler 6.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1. yükün indüktansından .17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5.59 A § 46.4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1.16 A ¹ § 46.14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1.

22 eúitli÷inde verilmiútir. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre. Yük akımı için.5 ( ) (6.17) Z = R + jωL = tan θ (6.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir. 6.kaynaklanmaktadır.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir.14) 6. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir. t = α / ω da baúlanarak. bölümde bahsedilmiútir.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6.16) (6. ùekil 6.14 eúitli÷i. burada α ω β t2 = ω t1 = (6. .14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6. akım 6.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir. Sonuç 6. akımın RMS de÷eri 6. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3.14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6. β bir kere bulunduktan sonra.15) (6.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir.19) e 6. Bu. sadece úekil 6. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir. 5 (6.21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur.20) øntegral iúleminin sonucu.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

12 6 7. α<60º için. α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır..11(a) daki gibidir. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır. .11 ùekil 6.1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir. 3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir.7 Omik bir yükle. Aúa÷ıdaki eúitlikler.ùekil 6. dalga úekilleri úekil 6.. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir.

34) (6.11(c) deki gibidir. A fazının iletiminde bir boúluk vardır. 6.41) 90º<α<150º için. Anahtarın kapı terminalinin.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6.5α + 0.ia = 0 0 <θ <α (6. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri. øletim B fazından C fazına anahtarlanırken.36 eúitli÷inde yerine konulup.36) I LRMS = I m 1 (π − 1. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir. sonuç 6. 5 (6.38. Akım iliúkileri.75 sin 2α ) 2π (6.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir. ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6. dalga úekilleri úekil 6. dalga úekilleri úekil 6.33) (6. .37) 60º<α<90º için.11(b) deki gibidir.40 eúitlikleri ile ifade edilir.36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur. 6. 6.39 ve 6. sütundaki 6 eúitli÷in.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0.39) (6. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri.32) (6.30) (6.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0. yeni sınırlardaki integralleri ile 6.38) (6.

07 A . α’nın de÷eri. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6. 6.5 = 18.5 = 7.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6.24 A 6.37 eúitli÷i kullanılarak. 460 V RMS. 9 kW ile 3 kW arasında. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır. tepe akımı 18.67° veya 0.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük.78 A den biraz azdır. Yük gücünün.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin. α > 30° ise.44) (6.5 = 12.43) (6. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. ùayet.78 A α < 30° oldu÷u sürece. her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir. bir irdeleme iúlemi ile 46. 3 kW lık yük gücü için. 6.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0.42) (6. anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır. (b) 9 kW lık yük gücü için.46) ÖRNEK 6.8145 rad olarak hesaplanır.

75 sin 2( 0. Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir.47) 6. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir. (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.6.37 ve 6..8 Yük indüktansı ile úekil 6. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı. Pratikte. 6.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6.41 veya 6. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0.414=650 V dan az olmaması gerekir.585 rad sonucunu verir.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6.5( 0.585 rad için 6. 6.2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü. Eúitlikte parantez içindeki boúluk. (d) Anahtarın gerilim oranının.7 7.8145) + 0.585) + 0. α = 90.48 eúitli÷i elde edilir. Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6..9 Örnek 6.8145)) = 0.8° veya 1. 6.8145 rad için. Akımlar artık kolaylıkla . kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6.48) ÖRNEK 6.37.5 sin ¨ 2(1..48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1.922 2π P=3 kW ve α=1. 6 6. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır.11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir.46 eúitliklerini. 6.46 ve 6.8 deki.

Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir. Bunun anlamı. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir.13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir. Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır. Bu úekilde. güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır. . Büyük yükler için. 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder.hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır. ùekil 6.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir . ùekil 6.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. Yük indüktif oldu÷undan. her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır. Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa. Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6.

END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27. øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir. ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * .04594407 IC=0 L2 5 20 0.6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7.4444U 2. Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.PHASE CONTROL .14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.04594407 IC=1. ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE .000 DEG C .TRAN 69.10 ùekil 6.04594407 IC=-1.ÖRNEK 6.77778M 0 2U UIC * .0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0.14 de görülmektedir.MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * . ùekil 6.018 L3 6 20 0. Devre úekil 6.ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4.

389E-04 2.438E+00 1.284E+00 1.406E+00 1.209E-01 5.446E+00 1.436E-01 2.597E-03 1.657E-01 1.305E+00 -1.167E-04 4.157E+00 -1.028E-04 9.639E-04 8.461E+00 1.475E-10 -1.406E+00 -1.460E+00 1.778E-03 I(V1) 5.475E-10 -1.448E-01 5.065E+00 -1.498E-10 -1.080E-02 -1.708E-03 2.222E-03 2.083E-03 2.318E-10 -1.181E-03 1.487E-10 -1.038E+00 -1.279E-10 -1.398E+00 1.495E-10 -1.375E+00 1.500E-10 -1.077E+00 -1.370E-10 -1.292E-03 2.083E-04 2.556E-04 6.778E-04 3.299E-10 -1.111E-03 1.639E-03 2.438E-10 -1.875E-03 1.153E-03 2.284E+00 -1.417E+00 1.066E+00 -1.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.462E+00 -1.545E-01 6.461E+00 -1.417E+00 -1.018E+00 -1.449E-10 -1. tk her aralı÷ın .113E+00 1.198E+00 1.438E+00 -1.667E-03 1.014E-03 2.459E-10 -1.457E+00 -1.467E-10 -1.236E+00 1.569E-03 2.700E-01 6.017E+00 I(V2) -1.054E+00 -1.198E+00 -1.190E-01 3.736E-03 1.847E-01 8.354E-10 -1.398E+00 -1.112E+00 -1.423E+00 1.414E-10 -1.246E+00 -1.498E-10 -1.236E+00 -1.335E+00 -1.500E-10 -1.487E-10 -1.160E+00 1.333E-04 9. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.114E-01 9.272E+00 -1.433E+00 1.346E-01 1.000E+00 6.318E+00 1.492E-10 -1.272E+00 1.250E-04 6.073E+00 -1.335E+00 1.385E+00 -1.464E-09 1.446E+00 -1.361E+00 1.375E+00 -1.472E-04 4.944E-04 7.926E-01 2.400E-10 -1.018E+00 8.250E-03 1.944E-01 7.5 I RMS Yukarıda.722E-04 1.386E-10 -1.319E-03 1.066E+00 -1.482E-10 -1.449E+00 -1.246E+00 1.348E+00 1.528E-03 1.500E-10 -1.423E+00 -1.361E-03 2.492E-10 -1.482E-10 -1.457E+00 1.944E-03 2.500E-03 2.455E+00 -1.467E-10 -1.318E+00 -1.384E-01 1.205E+00 1.806E-03 1.077E+00 -1. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.205E+00 -1.460E+00 -1.458E-03 1.462E+00 1.431E-03 2.389E-03 1.073E+00 -1.305E+00 1.459E-10 -1.157E+00 1.839E-01 4.113E+00 -1.348E+00 -1.042E-03 1.TIME 0.433E+00 -1.449E+00 1.385E+00 1.066E+00 1.112E+00 1.427E-10 -1.861E-04 5.054E+00 1.160E+00 -1.495E-10 -1.361E+00 -1.337E-10 -1.017E+00 I(V3) 1.944E-05 1.455E+00 1.

fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir. Bu örnekte. ùekil 6. Verilen bir hızda. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir.9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru. kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir.031) 2 (10) = 31.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. n=60 ve ∆t=138. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir. ùekil 6.9 = 0. Grafik. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar. Verilen herhangi bir gerilim için.7)(1.9 µs.031) 6 6.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir. bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6.179 (3)(57. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir.15 . Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1..

Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur. Bununla beraber. úekil 6. Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir. Bu úekildeki faz gecikme açısı.16 ùekil 6. ùekil 6. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. Kontrol sistemi.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir.5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir.17 deki grafikler. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir. triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir. Bu durumda. üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır. kısım 6. Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6. Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir. kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir. ùekil 6.16 daki devrede. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir.Motorun gerilimi. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. . Buna ra÷men. Tek fazlı motorlar için. motorun tasarımı. ùekil 6. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır. Motorun tasarımı.

Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6.2 kW arasında güç vermektedir..5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ..2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS.ùekil 6. 60 Hz ve RL=5 Ω.1 6. Anahtar olarak triyak kullanılmıútır. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri. VS=230 V RMS.17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6. Güç. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir.5 kW ile 1.2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir.4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır.1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.6 Güç faktörü nedir? 6. úekil 6. 6.

5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir. VS=460 V RMS.3 Problem 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı . RL=10 Ω ve L=0. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır.04 H. 60 Hz. 60 Hz. RL=12 Ω ve α = 45° . Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. 6. RL=15 Ω ve L=0.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS. (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz. RL=6 Ω.9 ùekil 6.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz. 60 Hz.6 ùekil 6. α = 80° .4 ùekil 6. 6.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. VS=230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı. VS=460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda.2’yi úekil 6.015 H. 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır. VS=460 V RMS. 6. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü. Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır. 60 Hz. RL=5 Ω.8 Problem 6.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6.1(b) deki devre. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6. 6.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı. 6.

10 Dengeli üç fazlı.10 daki gibi ba÷lanmıútır. faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır.11 Dengeli üç fazlı. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6. yıldız ba÷lı. . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri. 6. Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. α = 80° . yıldız ba÷lı.(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü. 6.

2 ùekil 7. 7 2. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır.7 DC . çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler.. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir..1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler.1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır.DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından. DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır.. Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır. ùekil 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.2 Temel azaltan kıyıcı. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir.. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7. ùekil 7.1 øndüktör ve kapasitör. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir. sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır. Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır. ùayet indüktans küçükse. Azaltan(Buck). Bazı manyetik kuplajlı devreler de. Toplam periyod T .1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir. Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7. indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır.

2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.4) 0= L diL + VC dt (7.2) (7.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir. úekil 7. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7. úekil 7.3’te görüldü÷ü gibi. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın. Anahtar açık oldu÷u zaman.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7. 7.5) diL V =− C dt L (7.1) (7.6) .3) ùekil 7.2(b)’ de gösterilmiútir. (1−D) olur.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir.5 ve 7. sabit bir e÷imle artar. devre úekil 7. 7. 7. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır. De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin.4 eúitli÷i. øndüktör akımı. Analiz amacı için.

3 Böylece. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı. operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır. indüktör akımı.11) (7.7 ve 7. Sondaki bu akım de÷eri. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır.9) (7. .10) (7. Imin sıfıra eúit veya büyüktür. Bundan dolayı. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece.ùekil 7.7) (7. Bu ifadeler 7. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. indüktör akımının sürekli olması úartıyla.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7. Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için.

13) (7. bir periyot üzerindeki akım denklemi. 7.7 7.18) 7.3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle..2 2.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi.14) IR’nin de÷eri. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı.15) I max + I min = 2 (7.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7. Bu eúitliklerin kombinasyonu. IR = VC R VC R (7.16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle.19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7.1 ùekil 7.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. 7. 7.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7. Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle. Bu de÷er.. 7. . 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır. indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir. 7. Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan.13 eúitli÷i ile verilir.1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı.7 ve 7. 7.14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz.13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak.2 2. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir. 7.16) 7..18 eúitli÷inde.15 eúitli÷i ile verilir.17) (7.19) ÖRNEK 7..

4)(0.4)(0. østenilen gerilim aralı÷ı.4 = 0.(a) D’nin de÷eri. E=40 volt ve f=8 kHz dir. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç.000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0.0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0.0002) º = 2.625 . ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0.48 + 1. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L. Aúa÷ıdakileri bulunuz. (c) L=1. D = 25 / 40 = 0.4) = 0.375 VC=25 volt için. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır.0002) º = 1. (b) Gereken minimum L de÷eri. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir. D = 15 / 40 = 0.2 Bir azaltan kıyıcı.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0.5 mH ise. (a) Gereken D aralı÷ı. § I + I min · § 2.4)( 30) « − 2(0. (d) Kaynaktan çekilen güç. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için.4 E 30 (b) § (0. ayarlı bir dirence.52 A I min = (0.4)( 30) « + 2(0. (e) Yükün gücü. minimum ve maksimum iL de÷erleri.48 A I max = (0.

4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7. úekil 7. ùekil 7.2 2.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir. Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7. Kapasitör akımının grafi÷i.4’de. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir. sürekli indüktör akımı için.4’te oldu÷u gibi olmalıdır.. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur.. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık. 7. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri. Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık.21) ùekil 7. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük. ( I max − I min ) / 2 dir. Daha önceden bahsedildi÷i gibi. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır.22 eúitli÷i ile verilir: . R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir. ùekil 7.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı.4’te görülen. Bu durumda L hesaplanır. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır. periyodik operasyon elde etmek için.

7 eúitli÷inden. Aúa÷ıdakileri bulunuz.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7. indüktör akımı 7.33 A.22 eúitli÷inden.3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.23) . 12 R= 12 = 1.1 1G GE ER RøøL ùK 7.0001) º I max − I min = « » = 16. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7.44Ω 8.5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse.0001)(1. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans.6)(0.667 A 0..0000288 ¼ ¬ (c) 7.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri. 20 volt’luk bir kaynaktan.6 20 ª ( 0.667)(0.. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8.6) = 0. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir.000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0. ª (16.000208 = = 0. úekil 7. ª ( 20 − 12)(0. gerilim artıran kıyıcı elde edilir. bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir.0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7.0001) º ∆Q = « » = 0. 7 3. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz.1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.33 D= 12 = 0..∆VC = ÖRNEK 7.

dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için. indüktör akımının azalması gerekir. øndüktör akımının azalması için. Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. ùekil 7.24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının. diyot ters polarlanmıútır.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir. 7.ùekil 7.26) .27) (7. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. Anahtarın açılması üzerine. indüktör akımının türevi.5 Aynı zamanda bu aralıkta. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.6 da görülmektedir. VC’nin E’den büyük olması gerekir. VC = E 1− D (7. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7.

. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır.. D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için. Bunların yanında. ortalama giriú gücünün. Bu.28) . Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir. øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde. Di÷er akımların bulunabilmesi için. D arttıkça. D birim de÷ere yaklaútıkça.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7.7 Giriú gücü = (0. çıkıú gerilimi. istenildi÷i kadar büyük olabilir. Anahtar’ın.29) (7. pratik bir üst sınır olarak önemlidir.3 3. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur. bütün akımlar görülmektedir. Eúitli÷e göre.Eúitli÷e göre. ùekil 7. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. VC artar. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür.7’de iúlemin bir dalga boyundaki. 5:1 oranındaki bir artıú. (anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir. 7 7.

0001467) = 22. L=200 µH ve T=200 µs dir.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7.267) 2 + 40 (0.3 µs açıktır.50 − 14. Kapasitör yeteri kadar büyük olup. (b) Imin.0001467) = 22. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir. . Aúa÷ıdakileri bulunuz.31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7.733×200=146. Böylece. 37.32) ÖRNEK 7.3 µs boyunca. 53.7.31 ve 7.67 = 37.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7.7=53.0002) (c) 7. DT = 200-146.267) 2 − 40 (0. (a) D’nin de÷eri. 7.31) I max = (7.17 A 2(0. (d) Ortalama diyot akımı. diyot akımı. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır.27 eúitli÷indeki. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.733 Anahtar.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7. (b) 7.26.30) 7.7 µs kapalı ve Anahtar.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı.83 A 2(0.4 ùekil 7.67 = 7.27 ve 7.50 + 14. (c) Imax.17 A ile 7. DT = 0. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır.

.8 200 § § 1 · 146.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7.50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú.3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler. 7 [31.3· § 37.33) eúitli÷in çözümü ile 7. 7 3. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti. ortalama diyot akımı.33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden.§ 53. 7. . ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10.55(t − 146. 7. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse.87A Formülde ikinci integral kısmı..17 + 7.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0. úekil 7.267)(22. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir. daha önceden hesaplanmıú sayılarla. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir. Örnek 7.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146.34 eúitli÷i bulunur. Çözüm ise. østenilen durumların bir tanesi. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır.8 de oldu÷u gibi de÷iúir. bu durumda örnekteki 10.17 − 0. (e) Kapasitör akımı.31 eúitli÷i kullanılarak. Sürekli akım durumu için sınır. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir.87 amperlik dalgacık akımı. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir. Bu.

35) (7.. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak. anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar.5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0.4’deki bütün bilgiler kullanılarak.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme. 7.4 durumunda.§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur.34) ÖRNEK 7. Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük. Örnek 7.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7.0002) º § RT · 2 (0. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir.4’deki bilgiler kullanılarak.733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0.36) ÖRNEK 7..7 deki kapasitörün akım grafi÷inden.6 Örnek 7. úekil 7.000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7..3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3.5 øndüktans de÷erinden baúka. . Örnek 7.733)2 = 0. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0.5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.733)(1 − 0. Anahtar kapalı iken.35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür.

37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. (7.38) Anahtarın açık durumunda.41) (7. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır.5 de÷erleri için.39 ve 7.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte.40) . benzer de÷iúimler 7. indüktör akımı 7..9 7 7.. ùekil 7.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7.41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0. S açık durumda.4 4.37 ve 7. kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında. 7.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7. Anahtar kapalı iken.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda.9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir.39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek. úekil 7. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur. Aynı zamanda. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır.

D > 0.10 da gösterildi÷i gibidir.44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7. 7 7.41 eúitli÷i ile. (Imin+Imax) de÷eri 7. Ortalama anahtar akımı 7. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür..10 Ortalama giriú gücü 7.5 de÷erleri için.42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7. çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7. Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri.4 4. (Imax-Imin) için 7.43) ùayet 7.38 eúitli÷i kullanılarak.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7.43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.45 ve 7. de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir.42) ùekil 7.43 eúitli÷indeki giriú gücü.. 7.46 eúitlikleri bulunur: .44) Önceki.

kapasitör akımı 2.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0. kapasitör akımı. ortalama yük akımı ile aynıdır.588) = 2. (b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı.588)( 200) (0.45 ve 7.4 deki metottan daha basit bir metot.86 − 2. Anahtar kapalı oldu÷u sürede. Örnek 7.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7.94 üçgen kısım eklenmiú olarak. (d) Ortalama diyot akımı.588 (b) 7. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: .46) ÖRNEK 7.588)( 200) (0.94 = 7. T=200 µs ve L=700 µH. I min = (35)(0.42 eúitli÷i kullanılarak.588)35 = 4.7 ùekil 7. § I + I max · § 7. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir.94 ve sonda -2.94 = 1.588) I max = (c) 7. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri. -2 A sabittir. Böylece. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir.732 ye bölünmesidir.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı.86 + 2.45) I max = (7. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. baúlangıçta +2.588) (35)(0.588)35 = 4. Her dalganın di÷er kısmında.80 + 1.46 eúitlikleri kullanılarak. tepe de÷erin 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0. 35 V’luk bir kaynaktan.92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0.

588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7. Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7. dikdörtgen alandan. 7.94) 2 º§ 82.49 eúitli÷i ile verilir: .ùekil 7. böylece minimum akımın. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0. kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.45 eúitli÷i kullanılarak. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2.4 · ½ ° ° 2 2 § 117.7 de.4 4. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.63 A 7 4. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri.48) ÖRNEK 7.8 øndüktans de÷erinden baúka. Imin sıfırdan büyük olması beklenir. L bu de÷erden büyüktü...7’deki bütün bilgiler kullanılarak.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. Bu aralık süresince.4 Sürekli indüktör akımı úartı.11 I C RMS ­ ª (2. Örnek 7.. 7..

08)(200 − 195.6 200 − t x t x = 195. Bu durum.2 V = 235.. farklı sayısal de÷erlerle.9 Örnek 7.37 = = 1177 µF ∆VC 0.80 0.6) + (0. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7.7 ye devam ederek. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir.7 deki gibi bazı devre durumları.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7.49) (7.7) 2 ∆VC = 0. Baúka durumlarda. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117. Bu zaman tx olsun: 5. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında.08 = t x − 117.37 µC C= ∆Q 235. üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir. kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman.50) Örnek 7.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir.2 Bu örnekte.11 de. ÖRNEK 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: .

5 ùekil 7. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar.13 de gösterilen durumlar. ùekil 7. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile . ùekil 7. Aynı úekilde. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar..1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur. Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır. tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir. Bu zaman süresince. N1=N2 oldu÷undan.5 5.13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir. Bu durum daha sonra kaldırılır. Bu bölümde. Baúlangıç analizinde. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan.12 Baúlangıç analizinde.. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır.12 de temel bir devre görülmektedir. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir. 7 7. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür.1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır.. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer. ùekil 7.1 1. 7 5.. i2 sıfırdır ve diyot. VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. Sonra.. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır. Genelde. Aynı zamanda.a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla.

di2 VC = dt L2 (7. Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir. di1 E = dt L1 (7.51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7.13 Anahtar açıkken. Anahtarın kapalılık süresince.52) ùekil 7.aynıdır.53) ve .

Tek farklılık.. Imax-Imin eúitli÷i 7.41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır. i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7.5 5.. standart 220 V RMS.1 1.56) (7. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7. 7 AK 7. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir. Olabilecek metotlardan birinde.54) Önceki dört eúitlikte.58 eúitlikleri ile 7. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir.57 ve 7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir. Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür.58) 7. Çok kullanılan bir uygulama. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır. Daha önce. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir.57) (7.54 eúitliklerinin kullanılması 7.51-7.55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır.. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir.60) . Imin de÷erinin çözümü ile bulunur. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır.54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti. 7.55) Bu gerilim iliúkisi.55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7.2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu. Di÷er bir seçenek.59) bulunur. 7.

Kaynak gerilimi 30 V’tur.25 Ö D = 0.25 de .571 b) 7. Böylece. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir. tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir.6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. L1’in de÷eri bulunabilir.7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. bunların yanında.10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör.61) (7. 7.55 eúitli÷i kullanılarak. § D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0.25)2 = 140. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir. ÖRNEK 7. 7. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır.62 eúitli÷i kullanılarak.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. Tepkili versiyon. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır. T=100 µs. c) D = 0. § D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.62) Bu sonuçlar.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0.

33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7. úekil 7. Böylece.65) .3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir.71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.14.13 deki e2 gerilimi -40 V tur.571 ve anahtar açıkken.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.25)(100 ) = 5..571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda. sarımın gerçek birimleri.571 de · 30 § 30 · § 0.25) ¹ © ( 2)(140.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir. 1.· 30 § 30 · § 0. bu zaman süresince. d) D = 0. N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir.63) (7. úekil 7.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir.571)(100) = 24.571) ¹ © ( 2 )(140.6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa. øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır. ùekil 7.12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir.6 ) ¹ D = 0. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7. dalgacık geriliminin analizi. 1:1 lik sarım oranı ile. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir. Bu. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır. 7 5. 7.. 2.1 1. ùekil 7. Aynı úekilde. e1 aynı de÷erdedir.. ùekil 7.

66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7.05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7. ∆VC = 0. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir.67) (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1.5 . Gerçek konvertörde. Kıyıcının frekansı 40 kHz dir.69) Bir tepkili konvertör. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa.11 2 2 (7. § D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0. azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır.55 eúitli÷inden.68) (7.

1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından. Analizde de görülece÷i gibi. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir.156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0.68 eúitli÷inden.94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6. Bu .5)( 25 × 10 − 6 ) = 20. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.. Bunu yapmak için. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır.94 × 10 −6 ) = 0. e1 = e2 ′ == 300 V.5 5.c) 7. 7 7. 7 5. bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0.5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir.. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.025 F 7. harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir. bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır. Tipik olarak... nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir.49 ve 7.2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7.2 2.8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20. anahtar kapalı iken enerji yüke. f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7.62 eúitli÷inden..8 × 10 −6 = = 6. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.15 de görülen ileri konvertördür.5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7.11 örne÷i.

70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7.75) . normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir. i2 = iL dir.büyük öz indüktans. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7.73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın.74) Böylece.72) (7. Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir. üç sargının gerilimleri 7.74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7. ùekil 7.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7. iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar.71) (7. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır. FWD ve D4 ters polarlandı÷ından.15 Anahtar kapalı iken.75 eúitli÷inde. 7.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır.5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0.6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için.ùekil 7. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0.6 7.98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0.21 deki grafikler 0.30 7.3®1 + « ¾ = 0. 7.7 » (2)(0. Süreksiz mod’da. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır.281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0. 30 V ta çıkıú gerilimi ile. D2’nin de÷eri bulunur: 0.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir.48 eúitli÷inden.99 eúitli÷inden. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0. D<0. ÖRNEK 7.100 eúitli÷i ile bulunur: .281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7. D>0. K ’nın de÷eri 7.281 7.85 eúitli÷inden. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz.

úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa. úekil 7. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir.3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7.. Basit olması için. ødeal durumda. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. bununla beraber i1 kaçak indüktans. øki sargı.22 Anahtarın kapanması üzerine. Genel olarak.1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek. . dönüútürme oranı 1:1 dir.§ 20 · ª (4)(0..7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda. bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir.22 de görülen devre ile modellenir. Bunlardan birinde. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır. 7 7.1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7.. 7 7. Bu modelde.00 A 0. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir. ideal olmayan kuplaj ile. tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı... bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır. Örne÷in. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber. Bazen her iki yaklaúım kullanılır. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır. Tasarım amaçları için..1 1.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5.7 7. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir. LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz. anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir. ùekil 7. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır.

ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir. CS kapasitörü. Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur. i1’in azaldı÷ı aralık süresince. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir. Anahtar kapandı÷ı zaman. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur. ùayet bu kayıplar aúırı ise. Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz.22 deki devrede. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. ùekil 7. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak. .LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur.109 eúitli÷ine göre. anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. ùekil 7. koruyucunun esas bileúeni. 7.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir.23 de görülmektedir. Kıyıcının verimi. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. Ek olarak. de÷iúken bu akımlar úekil 7. vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. Sürekli akım durumu için.

Sonuç 7. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir.24 den.24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan.5 sin ω t (7.5 sin ω t (7. 7.101) 0.101 eúitli÷i úimdi.24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0.105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7. vm 7. . ùekil 7.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak. D2 ileri polarlandı÷ında.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7.5 Bu iliúkiler. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0. D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder. ùekil 7.104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir. t1’in de÷eri için çözülebilir. ùekil 7.

yeni eleman de÷erleri 7.25(a) da görülmektedir. úekil 7. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir.25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur. ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.t > t1 için devre.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7. Bu devre úekil 7.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda. i1 sıfıra eúitlenerek 7.5 (7.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir.5 sin ω (t − t1 ) (7. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.5 sin ω (t − t1 ) (7.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir.110) ω= 1 ( LC S ) 0. Sonuç 7.106) V 'C = (7.112 eúitli÷inde verilmiútir: .108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada.109) (7.107) ùekil 7.106 ve 7.

113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0. Anahtar iletime geçti÷i zamanda.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.112) 7. R=75 Ω ve N1/N2=1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0. Sargılar.5 (7. koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince.109 eúitli÷i 7.116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü. T=80 µs.5 (7. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için. Baúlangıç tasarımı.115) vS ’nin maksimum de÷eri 7. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir. ideal bir transformotor varsaymaktadır.114) (7.5 (7.117) ÖRNEK 7. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur. Bu deúarj. Maksimum anahtar gerilimi 7. . koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0. Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7.

9 V © 916 ¹ 7.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.5 sin ω 1= 3.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0. 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.84 A (d) 7.101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180.05 × 10 −6 ) ] 0.84)¨ ¸ © 0.65 × 10 −6 s (e) 7.05 · i1 (t1 ) = 3.444 (b) 7.68 A .102 eúitli÷inden: 0.444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7.5 sin ωt1 § 0. 5 = 147000 rad/s 7.92 = 3. sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0.62 eúitli÷inden.92 + 1.444 · § ¸(0.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 .05 ¹ t1 = 3.103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.ÇÖZÜM (a) 7.

114 ve 7.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.58 µs (g) 7. gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.89 · V2 = ¨ ¸ (3.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2.40 V © 0. Güç = (0. 5 = −0.76 2 + 73.14 + 180. Enerji = (0.05 ¹ 7.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.89 ×10 −6 )(0.14) + (1.941 t 2 − t1 = 2.93 µs t 2 = 6.L' x = (916)(10) = 9.68) = 73.5 vS max = (100 + 79.89 µH 7.14) 2 = 0.9 − 100 − 79.000802 J 12.115 eúitliklerinden: V1 = 180. 5 = 1.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3.9)¨ ¸ © 19.117 eúitli÷i ile bulunabilir.05 · (100 + 79.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir.68 § 0.000802)(12500) = 10.76 V § 19.40 2 ) 0.05 × 10 −6 )(179.116 eúitli÷inden: 0.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79.89 ¹ 0. Koruyucunun her deúarjından enerji 7.5)(0.5 kHz anahtarlama frekansında.5 = 252.14 = 1.0 W .05 × 10 ) −6 ] 0.

28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7. bu yüzden. kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur. Etkin olması bakımından. anahtar gerilimini. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir..27 olarak yeniden çizilmiútir. Birincisi.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: .1 1. sürekli olmalıdır.7 7. ùekil 7. D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7. aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır. Daha da ötesi.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. Bu úekilde. istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler.27 deki devre úekil 7.7 LøøM MS ùT TIIR 7.2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. i1. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir. økincisi. gerilim sıkıútırma ile. ùekil 7.. Kaynak akımı. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. ùekil 7. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir.. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir.

120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7.121 eúitli÷indedir: .119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7. Bu gereksinimin sonucu 7. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir. Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar. 7.ùekil 7.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7.120) ùekil 7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için.27 de yeniden bir düzenleme.28 t1 = −I di1 dt (7.27 ùekil 7.

i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur.124) (7.§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0.122) (7.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır.17 (7. ÖRNEK 7.121) øyi kuplajlı bir transformotor için. Enerji ve güç 7. ùekil 7.29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.5I t1VZ Güç = 0. VC’nin de÷eri 7. .5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır.124 ve 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince. ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir.

118 eúitli÷i kullanılarak..1 1.0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5.0262) = 3. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece.tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3.120 eúitli÷i kullanılarak.77 W 7 7.5 − 81 = = 3. Bu daha iyi kuplaj. 7.5)(3.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9.6)(1.19 = = −3. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir. di1 100 + 80.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi.5 V © 1000 ¹ Bu durumda.508 (c) 7.7 7.392 A/µs dt 10 + 9.9 i2’nin tepe de÷eri. t1 = − 3.19 V © 1000 ¹ 7.0262 µs − 3. 7..123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3.125 eúitli÷i kullanılarak.392)(1. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir.. Bu nedenlerden biri.6 = 1.508 A/µs dt 10 + 9. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80. .9 7.119 eúitli÷i kullanılarak.481 A (d) 7. ortalama güç elde edilir: Güç = (0.

Sonuçlar 7. ùekil 7. 3. Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez. ùayet böyle yapılırsa.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır. E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. Bu zaman süresince. ùekil 7. ve 2.126) . Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır.126 ve 7.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7.31 de görülmektedir. sonuç eúde÷er devre úekil 7.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır. ve 3.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir. Bu durumda. sargılar arasında ideal fakat 2. ùekil 7. ve 3. 1. sargı 1. 1. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. úekil 7. sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir. Anahtar kapalı iken. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir. sargı 1 deki akım.30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir.31 Çözüm. 1. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir.30 Bu analiz için. ùekil 7. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür.

ùekil 7.18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: . alternatif bir çözüm D<0. D>0.33 de görülmektedir. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler.127) ùekil 7. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar.32 ùekil 7.5 gerektiren bir VC de÷eri için.128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için. VC için bir üst sınır elde edilir. ÖRNEK 7.5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır.

68 × 10 ) = 0.68 µs 0.68) = 7.6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0.4)(20) = 80 µs için kapalıdır.0 A 0 .504 V © 1000 ¹ di3 63. ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64.4 T = 200 µs VC = 64.838 A/µs dt 20 + 19.916 (c) 7.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64.8) = 63. indüktör direnci ihmal edilmiúti. § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8.504 − 100 = = −0.6 ∆t = 8.0 = 8. di3 / dt 7..7 7.8 V R = 29.00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır..9216 A/µs dt 20 + 19.00347 J 7 7.127 eúitli÷i kullanılarak. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.838)(8.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.67 Ω Lm = 0.00002 H D = 0.8 = = 0.0)(100)(8. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması . di2 / dt nin de÷eri bulunur.E = 100 V Lx = 0.

8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir. ùekil 7.12.1 deki devre diyagramı úekil 7.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7. Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır.15 . VC’nin çözümü 7. ÖRNEK 7. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7. 7. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde.15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi.131) RL / R ’nin 0.34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler.131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için. 7 7.19 Bir azaltan kıyıcı. 7.14 ve 7..34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7. Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber. R=10 Ω.2 2.7 ve 7..130) 7. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir. RL=0.akla uygundu.. D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir.7 7. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan.129 ve 7. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. zaman sabiti. Bu eúitliklerden yararlanarak.

. 7 7. RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır. IL iliúkilendirmektedir.132) (7.. 20 = 50 D 1 + (0.Ω.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .25 ve 7.134 eúitli÷i gerçekte. yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri.2 2.15 / 10) 20 = 0. Yeni devre úekil 7. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi..133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7.133) ùekil 7. 7. L=250µH ve f=25 kHz.26 eúitlikleri 7. 7. úekil 7.35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir.131 eúitli÷inden.132 ve 7. Bu. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.4 50 D = 0.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir.35 de görülmektedir.7 Artıran kıyıcı durumu için.

135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7. Gerçekte. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar. RL=0. Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa. Normalde. Bunun çaresi D de÷erini. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir.20 Bir artıran kıyıcının. ùekil 7.015 durumunun etkisini göstermektedir.36 daki grafik RL / R = 0. ùekil 7. ÖRNEK 7.3 Ω ve indüktör akımı süreklidir.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7. Bu artıú. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır. ÇÖZÜM (a) .135) Bu iliúkide.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir.

. úekil 7.7 7.. 7 7.. ùekil 7. 7 7.625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0.. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir. anahtarlara gerilim kayna÷ı.00938 R 7.1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7.37 .973 D’nin büyük de÷erini. Bu çözüm.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez.7 7. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi.3 3.37 de görülmektedir.00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz.40 = 15 1− D D = 0.1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir.135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0.652 veya D = 0..

Analiz kısım 7.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir.136 ve 7.9 V ve indüktör büyüktür.5 (b) § 20 − 1. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0.7 ve 7.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7. ES=1. . Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler. ED=0.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7. § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7. VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir.139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir.137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7.2’ye benzer olup 7. ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0.9 © 1− D ¹ D = 0.2 V. ÖRNEK 7.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem.

. Bu yüzden. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler. D’nin gereken de÷erini bulunuz.15 Ω ile modellenebilmektedir.143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir. ùekil 7.22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır. L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir. .7 RE NøøN NE 7. ùekil 7. ÖRNEK 7.7 7.142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili.3 3.141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0.140) (7.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir. øndüktör akımı süreklidir.. 7.143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7.38 Anahtar akımı.38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7..

ÇÖZÜM 7. 7.18 Ω. D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır.144 ve 7. Bu devrenin analiz iliúkileri 7. Etki.23 ùekil 7. Yeni devre úekil 7. ÖRNEK 7. øndüktör akımı süreklidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7. R=10 Ω ve RS=0.145 eúitliklerinde verilmiútir (7.6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.143 eúitli÷inden. ÇÖZÜM .39 da görülmektedir.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V.508 Artıran kıyıcı durumunda.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7. úekil 7.145) ùekil 7.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir.15 / 5) D] D = 0.144) (7. Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir.

Bu.6 º§ 0. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi. bu D de÷eri VC=186.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58. D’nin bu de÷eri için.9 1 + 0. ED=0. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC. R=4 Ω.02 D .08 Ω ve RL=0. (b) 20 = D(50 + 0.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir. RS=0.5 V ª 0.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7.9 V. ødeal durumda.24 Bir azaltan kıyıcı.6 V’a karúılık gelir.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0.9) − 0. E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor). øndüktans büyüktür. E=50 V.06 Ω. VC’nin de÷eri 99. D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0.18 · 1 − 0.015 + 0.866 olarak bulunur.018 kullanılarak sonuç D=0. anahtar direnci. VC=20 V.9 V’tur. ÖRNEK 7.(a) 7.

7 KA 7. ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez.4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7.3 de görülmektedir.D = 0.149) ..148) (7.10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2.7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur.2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir..1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir.. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7. gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır. 7 Røøù HA KL 7.. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti.147) (7.4 4.420)(5) = 2. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0.. ùimdiye kadar kaynak gerilimi.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95. beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte.420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım.

Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir.151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir.150) (7. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur.153 ve 7.4 4. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir.155) 7 7. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: .154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7.151) ω0 = 2π T (7. ùekil 7. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı. ùekil 7. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder.( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7.154) (7.40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler. Ek olarak..40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır.152) 7. ùekil 7.2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7..40 daki devrenin analizi. Genel olarak.150 ve 7.153) (7..

2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0. T=25 µs. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız.156) jω 0 L1 (7. 7.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7. kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür.5 A ve I min = 2.5 A. ÇÖZÜM D= 35 = 0.25 In ω 0 C1 (7.1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7.153.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A.159) Vn = ÖRNEK 7. Minimum indüktans ile. 7.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir. Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: .154 ve 7. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan. I max = 7.155 eúitliklerinden. Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir.

319 A 7.646 A ¨π ¸ ¸®2.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3. Konvertörün her durumu için devre. deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır.5 − 7. .665) + 3.Dω 0T = 3. görev saykıl’ı. küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır. iki gerilim arasındaki hata. böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir.2 = 3.159 ve 7.. østenilen çıkıúı elde etmek için. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır.665) − ¨π ¸ 3. Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır.319 (251300)C1 0.4 µF L1 = 9.160 eúitlikleri kullanılarak. Anahtarlama frekansına kıyasla.5 cos(3.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3. Bu amaç için. konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur.5 sin(3. D’yi ayarlamak için kullanılır. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir.665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2.95 µH 7 7. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0. Verilen bir anahtarlama frekansı ile.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3.004 A ¸®7.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır.5 = C1 = 26.

Ek olarak. Burada bahsedilmeyen. d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir. 7 7. küçük sinyal görev saykıl’ı.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı.164) ùekil 7.8 8.. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir. ùekil 7. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur. S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır.163) (7. dinamik model görev saykıl’ı.1 de. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7.162) (7. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir.41 ùimdi d.161) (7. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun. . iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır. artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için. ùekil 7.41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir. Bu. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır. Bu iki úart..

171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i .169) 7. 7.161 eúitli÷i 7. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7.165) (7.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7. 7. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir.167) 7.Bundan sonraki adım.170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır.166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa. bu eúitlik 7.168 ve 7.170) (7. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır.162 ve 7.170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur. sonuç 7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım.164 eúitlikleri aynı úekilde 7. Benzer davranıúla.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7.167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7.168) (7.

7.177) 7. Sabit kısım 7.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7.167 ve 7.173 eúitlikleri 7. Birincisi.170 eúitliklerinde yerine konulur.179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.176 ve 7.42 de gösterilmiútir. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir.175) Bu eúitlikler.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7. Bu úekil.172 ve 7.2 de geliútirilenler ile aynıdır. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir. .42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7.43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir. 7.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir.172 ve 7.176 ve 7. sıfırdan farklı. Normal.176) (7.174 ve 7. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7. iki eúitlik grubuna ayrılabilir.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7.173) Sıfır. Sonuçlar 7.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7.178 ve 7. Bu. eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder. ùekil 7.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7. alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler.

43 deki akım kayna÷ı önemli olur. giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir.43 ùekil 7.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber. Aúa÷ıdaki analizde sonuç. bu durumda devre performansı verir. bu de÷iúimlerle úekil 7. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi.ùekil 7.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir.43 deki devre modeline eklenir. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir.43 deki eúde÷er devre.42 ùekil 7. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır. E + e . Buna uygun olarak ùekil 7. kontrollu çizilmiútir. ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7.. azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur.8 8. ùekil. bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir.2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC ..DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi. 7 7. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur.

44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7. ùekil 7.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir.180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7.46 da gösterilmiútir. s devreyi verir.45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7. ùekil 7. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir. d domenindeki sistem tepkisi 7.180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur.46 .

183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir.. 7..7 7. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır. Bu düzenleme için. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir. ùekil 7. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir.184 eúitli÷i 7. Bundan böyle.183) 7. Bir analiz.47 böyle bir sistem için tipik bir devredir. 7. 7. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7. Bu örnekte. sistem hatası 7. v e = vi − vC (7.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa.181) ùekil 7.182) Bu iliúki.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7.185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7.183 ile 7. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir.181 eúitli÷i ile verilir. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7.185) Bu sonuçlar úekil 7.49 daki grafikte gösterilmektedir.47 Görev saykıllı kıyıcı. Bu genel iliúki úekil 7.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu. .8 Søø 8.184 ve 7. 7.

VC=15 V ve f=100 kHz.49 Örnek 7.48 ùekil 7. E=40 V.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır. (c) v .50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0. Örnek 7. ÖRNEK 7.ùekil 7.) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi.1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz.27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır.26 ùekil 7. R=10 Ω.

25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece.50 ÇÖZÜM (a) 7.177 eúitli÷inden: D= 7.5 + 0.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.25 A I min = 1.180 ve 7. açık döngü kazancı bulunabilir: .75 A 7.25 − 0.375) 10 × 10 −6 º I max = (0.375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0.75 = 2.75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.185 eúitliklerinden.75 ×10 −6 F (b) 7.17 ve 7.ùekil 7.1 = (2. 7.5 − 0. L = 62.375) § TR · = 31.22 eúitli÷i kullanılarak: 0.5 ×10 −6 H olur.75 = 0.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.

G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6.172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.25 × 10 −6 s + 1.172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda.1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7.5)( s + 4061s + 8.25 ×10 −6 s 2 ) + (1. 7.51 de çizilmiútir.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.25 ×10 s + 1. K ’nın 31.8 = ˆi ( s ) 1264. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264. Grafikten.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v . ùekil 7.62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.8 + s + (6.079 × 1012 v 2 ( s + 1272.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle.

187) ÖRNEK 7.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür. LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir.24) v Tepki bir sabit. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir. F(s)’nin yeni ifadesi 7.52 deki devre kullanılarak. Tasarım için uygun bir iliúki 7.186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır. ùekil 7. rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır.27 Örnek 7. ùekil 7. R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür.0439e −2030 t sin(29052 t − 3.52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir. C2’nin de÷eri. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar.0042e −1273 t + 0.0 − 1. ùekil 7.52 Bu devrenin tasarımı.26 daki tepki.ˆC (t ) = 1. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir. Yük direnci.

186 eúitli÷i kullanılarak.109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir.64 ×1015 )(1 + 102.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7.807e −3950 t − 0. ÇÖZÜM (a) 7. örnek 7. v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35.64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56. Bu.9 × 10 −6 ) s + (5.32 × 10 −9 ) s 2 + (120. (b) ùekil 7. R2 seçilir: R2 = L / C = 62. Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur.178e −24851 t + 0. ˆC ( s ) Bu. yaklaúık olarak örnek 7.26 da kullanılan aynı kriterdir.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11. Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir. Bu grafikten.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki.97 × 10 ) s + 35.444e −7708 t sin(17426t − 3.66 × 10 −6 ) s 1 + (108.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir.5 = 1. Önceki rezonans frekansı 29. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102.53 de çizilmiútir.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır. ùayet bu yapılırsa.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir. .212 rad/s.83 Ω 18.

úekil 7.ùekil 7. ùekil 7. Bu. ùekil 7. e sıfır de÷ildir. Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir.54 ve 7.42 ve 7. Böylece.54 deki düzenleme. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir. kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır.8 8. Aúa÷ıdaki iliúki..183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7.53 7 7..4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler.188) .

Birincisi. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de .1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7.461s + (108.28 Örnek 7.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7.375 E=40 V F ( s) = 1 + (102. ÖRNEK 7. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır.ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir.32 ×10 −9 ) s 2 + (120. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.375s (1 + 102.7 × 10 −6 ) s 1 + (108.189 eúitli÷i elde edilir: 7.27 deki kıyıcı. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için. økincisi. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır. ÇÖZÜM Örnek 7.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür. Bunun iki nedeni vardır.188 eúitli÷inde. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir. Bu elbette tepkinin.32 × 10 −9 ) s 3 + (120. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır. LC filtre. bu fonksiyon hesaplanabilir.7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1.189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i.9 ×10 −6 ) s 2 + (5. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır. ˆC ( jω ) v = 0. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık.27 deki sonuçlar kullanılarak.2 D=0. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7. döngüde basit bir integratör vardır..9 ×10 −6 ) s + (5.189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır.9 7.

3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. kapalı döngü tepkisi.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır.6 ùekil 7. C=200 µF. L ve C de÷erlerini bulunuz.4 ùekil 7. T=15 µs.13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7. T=50 µs.5 ùekil 7.1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V. D=0.2 ùekil 7.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız.15 Frekans tepkisi.7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7. 7.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC .1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir.1 ùekil 7. giriú tepkisi ne demektir? 7 7. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7. L=20 µH.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir.. 7.15 V’tur. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin.14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7. L=250 µH. C=60 µF ve R=10Ω.4 ve R=6 Ω. . Anahtarlama frekansı 25 kHz dir.7. L ve C de÷erlerini.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz. 7. En kötü durumda ∆VC 0. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır. 7.1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0.

7. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0.10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız. D=0. øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . D=0. 7.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. T=25 µs.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir.15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. 7.5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . C=20 µF. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0.45. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. Çalıúma frekansı 50 kHz dir. 7.13 ùekil 7.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız). L1= L2= L3=12 mH. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V.12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız. D=0.7 ùekil 7. 7.4. L=378 µH. 1. L1= L2=600 µH. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız. uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir. C=40 µF. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç.8 ùekil 7.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. ve . Anahtarlama frekansı 40 kHz. L ve C de÷erlerini. T=25 µs.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.7.35. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. ∆VC=0. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω .5 V’u geçmemelidir. C=40 µF. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. 7. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω.2 . T=15 µs.05 V’u geçmemesi gerekir. Çözümün bir parçası olarak.9 ùekil 7.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir. 7. L=50 µH.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0. L=8 µH. N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω. Akım modu tam süreklidir. L1= L2=1 mH. L=19. C=50 µF ve R=20 Ω. C=200 µF. Lx=4 µH.18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. VZ=325 V. T=20 µs. 7. Baúlangıçta. f=50 kHz. .21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir.3 V.21 Problem 7.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7. T=40 µs.12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7. ideal transformotor kuplajı varsayınız.sarımlara kıyasla 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0. ∆VC ’nin 0. 7.4. Anahtarlama frekansı 50 kHz dir. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir. L=50 µH. 7. (a) i1’in tepe de÷eri.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz. 7.2 µH. Lm=496 µH. VC=99. D=0.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir. T=75 µs. E=150 V.15 V ile sınırlayan C de÷eri 7. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır. E=20 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0.

VC=13. E=100 V.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7. RS=0. R=27 Ω. D=0.29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V. øndüktör akımı süreklidir. Di÷er devre elemanları idealdir.15 Ω ve f=40 kHz. T=50 µs.12 Ω.3.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz.4. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 . E=100 V. ED=1. N1 / N 2 = 5 . ED=1.06 Ω.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir.24 ùekil 7. 7. Lx=5 µH.2 Ω. øndüktör akımı tam süreklidir. 7.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz.0 V olarak temsil edilebilmektedir.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir. VC=78 V. D’nin 0. VC=110 V. 7. D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz). 7.4 V. RL=0. 7.(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü. D’nin gereken de÷erini bulunuz. RL=0. D’nin gereken de÷erini bulunuz. E=35 V. D’nin 0.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir.5 V ve ED=1. Lx=5 µH. VC=60 V ve R=7.25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir.2 V. øndüktör akımı tam süreklidir. øndüktör akımı tam süreklidir.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir. N1 = N 3 .1 V. C büyüktür. VC=35 V ve R=10 Ω. Lm=495 µH.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır. Bütün anahtarlama elemanları ideal . E=240 V.05 Ω. (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman. Lm=495 µH. VZ=600 V. T=50 µs. Di÷er devre elemanları idealdir. C=100 µF.27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri. RL=0. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7.

DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız.34 deki veri ve çözümü kullanarak. C=20 µF. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0. .2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0. C=100 µF ve R=8 Ω. 7. VC=35 V.düúünülmektedir.35 Problem 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. D=0. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır. Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. T=25 µs.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere.0 Ω ve C2=60 µF. Kıyıcıda. T=15 µs. 7.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz.05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7. 7. T=25 µs. L=30 µH.4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız. gerilimin 40 kHz bileúeni 0. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz. L=80 µH.5 V tepe de÷erini geçmemelidir.35.32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir. R=10 Ω. 7. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz.33 Problem 7.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. R2=2.

ùekil 8. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez. SCR veya MOSFET olabilir. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8.8 øNVERTERLER Bu bölümde. iL pozitiftir. S2 açılır. Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. úekil 8. Sonuç. .5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak. bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir.1 ùekil 8. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için. Belli bir zaman sonra.3 de yeniden çizilmiútir. úekil 8. AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur. Zamanın belirli bir periyodunda.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. v L = E olur.1. yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir.. Anahtarlar. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8. S1 açılır ve S2 kapanır. S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir. ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. BJT. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. ùekil 8. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz. úekil 8.

1 ùekil 8. Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın. Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir. iL pozitif oldu÷undan. Böylece. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı.ùekil 8. ùekil 8. Aynı anda iL. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir.2 S1’in kapalılı÷ının sonunda. Aynı anda. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir. Q1 den D2’ye anahtarlanır.3 . Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez. Q2 transistörü yük akımını iletemez.

8. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta.4 . Bu pratik bir probleme neden olmaz.1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra. 8. çünkü iletime geçecek transistör. transistörün iletimi.1) S2 anahtarı kapalı ilen.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8. gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez. Bu zaman noktasında. S1 anahtarı kapalı ilen. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir. ùekil 8.2) ùekil 8.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir. Bundan dolayı. Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir. ùekil 8. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir.1 deki devrede.

1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8.4) ve τ= L R (8.3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8. 01 ¸ ©1+ e ¹ .6) ùekil 8. Bu zaman.47 A − 0 . 01667 / 0 .8) ÖRNEK 8.5 eúitli÷inden: τ = 8.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0. f=60 Hz ve L=0.4 de.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları.005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8.8.4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. 8.5) ùekil 8. 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir. 8. 01667 / 0 . Ortalama akımlar 8.7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. R=10Ω.3) (8.1 ùekil 8. bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur.05 = = 0.05 H.01 · ¸ ¸ = 20.4 deki grafikten. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi.4 eúitli÷inden: L 0. − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada. Aúa÷ıdakileri bulunuz. 8. 01667 / 0.005) ln¨ = 0. Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır.00260 sn − 0 .3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V.7 ve 8. t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer.

ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa. 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men. Bu metodun açık bir faydası.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır. 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk.4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. Bu problem. GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir. Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır. 005 )dt = 1. Bu dizayn gereksinimleri. bu durumda 3. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. Çok büyük donanımlar için. Bazı durumlarda. Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır. SCR lerin kullanılması savunulabilir. Kısa bir zaman sonra. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber.46 A ¸³ 0 0 T 0 . baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse. yarım periyotluk aralık süresince. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır.8 eúitli÷inden: 1 · 0.47e −t / 0.01667 ¹ (d) 8.47e −t / 0. 005 )dt = 4. bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır.. bu durumda SCR iletime baúlamaz. Bu iúlem. Bunun yerine. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8. yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar.00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50.18 A ¸³ 0 .7 eúitli÷inden: 1 · 0. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir. Yarı-iletken elemanların geliúimi. SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir. Q1 in beyz akımını. . köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. 0 . ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir.(c) 8. Alternatif bir iletim prosedürü. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. sürekli kapı akımı uygulanabilir. Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda. 00260 t ©T ¹ 1 © 0. SCR iletime baúlar. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için. kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer.T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde.

S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir.. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir. ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. 8 8. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. ùekil 8. Bir yarım dalganın sonunda.5 ùekil 8. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır. Burada yine.5 deki devre. Örne÷in. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. gerilimin genli÷i ve harmonik . Problem. beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir. ùekil 8. indüktif yükün bir sonucu olarak. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir.5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için. ønverter iúlemi süresince. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir. Köprü düzenleme.

8 3.6 daki grafik.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir. Bu úekil 8. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir.9-8. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir. yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. inverterin her yarım dalgasında.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. ùekil 8.. Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra.1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8. Sonraki durum. Bu gibi durumlarda. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. S1 yolunun. Bu devre iúlemi. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir.. Bunu sa÷lamanın en temel yolu. Ayarlanabilir DC kayna÷ı. en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. ùekil 8.11 eúitliklerinden bulunur: . ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı.

üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur.2 a) ùekil 8. t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8.866 katsayısı ile azalır. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80. Daha genel bir analiz 8. her yarım dalga süresince.6 daki düzenlemede.12) Özel bir durum.11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8.11 eúitli÷i.96$ . E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8.9) (8. ÖRNEK 8.§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir. inverter çıkıúının temel bileúeninin.11 nolu eúitlikten. Temel harmonik gerilimi cos 30°=0.

iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir.14 eúitli÷inde verilmiútir. Çıkıú gerilimi 8. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak. Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır. øntegral iúleminde de÷iúken olarak.3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir. Bu. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur. Bu iúlemde. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8. 8 3. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. ve 5. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir.96 = −48.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. 3.13) (8.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise.11 ve 8. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: .b) 8. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir. § 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım. Toplam gerilim.. iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir. Bundan dolayı. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. Örnek 8. anahtarlama noktaları. Her inverter. úekil 8. Bu durumda α.12 nolu eúitlikten. Çok temel bir örnek.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır.2 de verilmiúti.6 daki dalga biçimine sahiptir. úekil 8. B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir.. büyük bir aygıt içinde yapılır. Dalga úeklinin simetrili÷inden. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle.7 deki grafikte. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları. birden fazla harmonik kontrol edilebilir. ùekil 8. Bazen bu.

øki adet anahtarlama noktası sadece 3. temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3.1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda. α1 = 17.3 ùekil 8.14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama.16) ùekil 8.E ve B3= 0 konulursa.6 $ bulunur. (8.836( 4 E / π ) sonucunu verir.8$ ve α 2 = 38$ bulunur.8$ ve α 2 = 57. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile. 8. α1 ve α2 yi bulunuz. temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz. Özellikle temel bileúenin 0. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır. Ek bir kontrol.7 deki benzer metotla. α1 = 29. B1 = 0. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır. 1 − cos α1 + cosα 2 = 0.E olması gerekmektedir.85. .7 Bu iúlemde.15) (8. ve 5. ÖRNEK 8. harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa.85. ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0.

dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir.8 de oldu÷u gibi düzenlenir. Metotlardan biri. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz.1. úekil 8. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8. ùekil 8. yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir.. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır. her yarım dalgada herbiri pals.. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır.3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması. úekil 8. Bir PWM in yapılıúındaki metot. her yarım dalgadaki palslerin.2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. ùekil 8..8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0.3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8. Aúa÷ıdaki eúitliklerde.. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda. ømpals. Böylece. Bu bir yaklaúımdır. Pals geniúli÷inin 36° olması. fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır. Pals geniúli÷i. ùekilden de açık oldu÷u gibi. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir.8 PWM’in amacı. Her i = 0. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir.2. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak.. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır.8 de gösterilmiútir. temel ve 3. Her pals.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır.17) . çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. ( k − 1) (8. 8 3.. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir. Bu düzenlemenin sonucunda. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir.

0800 E 0.20) k = 5 durumunda. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir. sonlu geniúlikteki her pals.21) Tablo 8.2589 E 0. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır. Her palsin gerçek geniúli÷i. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8. Bu iúlemde. m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir.1 de verilmiútir. Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8.19 ve 8. sonuçlar tablo 8.2589 E -0. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır.0989 E 0. Fakat temel dalgaya göre. úekil 8.20 eúitlikleri elde edilir.1 Önceki eúitlikliklerle. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8.9 da görüldü÷ü gibi.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0.tp = mT 2k (8. harmoni÷in temel dalgaya oranı. Pals geniúli÷inin de÷iúimi.18 eúitli÷inde. 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0.18) 8. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır. Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8.2589 E (8. Daha da ötesi.0989 E 0.22) .

25) (8.25 eúitli÷i elde edilir: (8.2.. ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0...5) i = 0.22 eúitli÷i yerine konularak. (k − 1) © 2k ¹ (8.24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda.26) Tablo 8.§T · ti = ¨ ¸(i + 0. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8. 8.9 Fourier serilerinin katsayıları.23) ùekil 8.2 .1. 8.2 de görülmektedir.24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8..4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8.

27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır.2 de÷erini kullanan tablo 8.2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. tablo 8. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda.4 Geniúli÷i 2.1883 E -0.27) Gerçek bir uygulamada.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa.ødeal sonuç.0002 E 9. 8.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.20° 5.0016 E 0.3 ve 8.27 eúitli÷inde.1921 E -0. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır. Bunlar filtre edilebilirse. n = 2 kr ± 1 (8.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir. Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır. m = 0. Tablo 8. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.2 deki sonuçlar ve tablo 8. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır. . tablo 8.0003 E 0. ve 11.4 de görülmektedir.4 de sonuçlar.82° 2.22° 5.0053 E -0. k = 5 ve m = 0. Tablo 8. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık.2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır.1999 E 0.82° 7. r bir pozitif tam sayıdır. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir. harmoniklerin de÷erlerinin.0000 E 0. 8.

ve 33.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.4 Önceki PWM metodu kullanılarak. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V. dalgacık akımını. r = 1 ile 8. harmonik akımı hesaplanabilir. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır.ÖRNEK 8.5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21.23 A tepe = 4.56 Z1 . L = 0. f = 100 Hz.5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik. I1 = B1 100 = = 6. R = 10 Ω. ÇÖZÜM m= 8.40 A RMS 10 + j12.5 E = 100 V B19 = 0.02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır.25 eúitli÷inden: 100 = 0.5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0.27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri.

birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir. k = 5 için.47 2 + 0. 18° yerine 18. Pals geniúli÷i.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir.47 A tepe = 0. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur.23°) 2.10 da gösterildi÷i gibi.I17 = B17 100 = = 0. (19. inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır.3 ve 8. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler. 16. pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u.2 durumunda.332 A RMS 10 + j(17)12. analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir.56 1/ 2 ª 0. Bu PWM metodunda.444/4. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir.95° ve 19. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir. ùekil 8. temel akımın (0. úekilde görülmektedir. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken. .10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır. m = 0.42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0.10 örne÷inde.10 görüldü÷ü gibi. Tüm dalga boyunca.42 A tepe = 0.95=2. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir.07° de pals merkezi ile.40=10.18-16. çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır. Bir analog iúlem. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte. ùekil 8.09) %10’unu geçmektedir. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni. Mantık.444 A Böylece.18° dir.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0.297 A RMS Z19 10 + j(19)12.23° dir ve esas olarak tablo 8. úekil 8.

Q1’in beyz akımından sonra.2000 E 0. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için.11 ve 8. ùekil 8. Örne÷in. úekil 8. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir.12. m = 0. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir.0000 E 0.12 de aynı zamanda. Ek olarak.0032 E -0. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir.11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir.5 deki gibi belirlenir. Bu. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle.12 de iki detay gösterilmemiútir.1903 E -0.12 de. ùekil 8.10 da görülen PWM paternini elde etmek için.2 ve k = 5 durumu için. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden. ùekil 8.ùekil 8. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için.0032 E 0. tablo 8. úekil 8. ùekil 8. . her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir.0000 E 0. her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir. ikinci transistörün iletiminden önce.1903 E -0. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir. úekil 8. Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. Tablo 8. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır. Fourier serilerinin katsayıları.10 da gösterildi÷i gibi. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir. transistörün kollektör akımları. Q1 transistörünün beyz akımı. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde.

çok fazlı bir inverter oluúturulabilir. .4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle.ùekil 8.. ùekil 8. Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir. Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır.12 8 8. tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir.13’te.

8 4. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. S1’den 180º sonra kapatılır. yük durumuna ba÷lı olarak. S3. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır. Anahtarların kapalı durumları. Tablo 8. Çıkıú. Bu indüktör.13 deki düzenleme. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. Tablo 8..1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8. de÷iúkendir. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir.13 deki gerilim kayna÷ı. inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir.ùekil 8. S4. ùekil 8. Anahtarlamanın paterni. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar.4 En basit kontrol. yükün dengeli. sırayla her altı aralık . Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü. S2’den 120º sonra kapatılır. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. Devre analizi. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2. bir güç kayna÷ı için kullanılır.. Bu ekseriyetle.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için.6’da görülmektedir. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar. S1’den 120º sonra kapatılır. ùekil 8.

BJT akımın pozitif kısmını. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir. Tabiki bu. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8. úekil 8. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır.14(b)’ de görülmektedir. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır. úekil 8.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik. BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır. tablo 8.7 ’de ve grafikler ise úekil 8. (180º-360º aralı÷ında ise. Genel olarak. 60º-120º aralı÷ı süresince devre. Yük omik oldu÷u sürece. yük akımının úekli.) . 0º-60º aralı÷ı. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır. bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir. yük azda olsa indüktif oldu÷undan. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler.16 ’da görülmektedir. 0º-60º aralı÷ında. yük akımı. Ço÷u inverter uygulamalarında.üzerinde yapılabilir.14(a)’ da görülmektedir. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir. Ço÷u altı adımlı inverterler. bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. úekil 8.15 görülmektedir. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir.

Transistörün yük hattını biçimlendirip. ønverter dizaynında. vag.7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce.17’ deki gerilim. Motorun da. transistörü. (ia negatiftir).16’da. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir. Q4 transistörünün. a noktasından D1 diyotudur. Daha önce de bahsedildi÷i gibi. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. E gerilimine eúit olur. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi. ùekil 8. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. 6 adımlı bir inverter. Anahtarlama noktasında. úekil 8. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. Akımın iletilmesi için tek yol. . Bu davranıú. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır. Genel olarak. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. Yük indüktif oldu÷undan.17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. ùekil 8. ùekil 8. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır. RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar. Bu durumlarda. Bu. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur. hiç problem olmayabilir. Tablo 8. S4 üzerindeki gerilimdir.19 da görüldü÷ü gibidir. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. Bu bölge. ia akımının devam etmesi gerekir. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi.

15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde. maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: .ùekil 8. yarım dalganın altındaki alan.28 ve 8. 8. normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler.29 eúitliklerindeki iliúkiler. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder. Bu eúitlikler.

414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1. V1 motorun fazlararası gerilimi.260V1T1 Bu eúitliklerde. T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır.17 ùekil 8. .16 ùekil 8.ùekil 8.18 (8.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.28) (8.

genel olarak operasyonun anma frekansında . f.30 eúitlikleri birleútirilerek 8.260 V1 T1 E = (117 . 8.30) ùayet 8. bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle.31 eúitli÷i oluúur: 0.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8.31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0. 6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır. V1 T1 ) f Burada. Böyle inverterler.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi.29 ve 8. DC bara geriliminin maksimum de÷eri. 8. 8. (8.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse. Genel olarak. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse.222 E T = 0.ùekil 8. çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir.

DC bara gerilimini. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8. Anma frekansının üzerinde. Do÷rultucunun düzenlemesi. )( 230) ¨ ¸ (10) = 44.5 Bundan dolayı maksimum tork.veya yakın bir de÷erinde gerekir. 300 V ile sınırlamaktadır. . 230 V.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· . E’nin de÷erinin § 1· E = (117 .9 448. ÖRNEK 8.4 4. anma durumundaki maksimum tork yerine. 60 Hz’li bir indüksiyon motorunu. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66. Normal akı yo÷unlu÷u oranı. Bu mod. 8 8. E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez. % 66. ùayet inverter PWM tipi ise. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66.9 de÷erine düúmüútür. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir.. çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder.9 V © 60 ¹ (b) 8.9 Hz (c) 100 Hz için. 230 V.31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 .5 V © 60 ¹ olması gerekir.. )( 230)¨ ¸ (100) = 448. PWM iúlemi.

úekil 8. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. Bu iúlem.20 de. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir. üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. pals sayısının tek olmasıdır. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. a sinüsoidal dalgası. g noktası. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur. Baúka bir sınırlama ise. ùekilde gösterilmemekle birlikte. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman. Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir. S4 açılırken S1 kapanır. . bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. S1 açılırken S4 kapanır. øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. Negatif DC bara gerilimine göre.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. ùekil 8. Bu gerilim. ùekil 8. Sınırlamanın birisi.21 de gösterilmiútir. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman.21 de görülmektedir.

3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8. yarım periyotta k pals vardır.29 ve 8. DC kısım ayrıldıktan sonra.2 için sonuçlar tablo 8..21 deki kutup geriliminden.5) © 2k ¹ i = 1.. sinüs dalgasının maksimumunun.. Sonuç olarak. . ùekil 8.33) 8. sonuç dalga.32 eúitli÷inde..8(a) da verilmiútir. k (8. ùekil 8. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler. tablo 8.. Bu palsler alternatif iúaretlidir.21 de gösterilen modülasyon metodu...33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0.21 deki üçgen zamanlama dalgasında.2.. yarım periyot için palslerin yerleri 8. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır.. üçgen dalganın.32 ve 8. k’nın tanımına benzememektedir. k=9 ve m=0. Tek fazlı durum için bu.ùekil 8.. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa. ùayet úekil 8. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri. kalan kısımda. (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır.21 de görülen palsler. Pals geniúli÷i. k © 2k ¹ [ ] (8.2.4 ùekil 8. tpi 8.8(b) deki sayılar bunun sonucudur.32) 8. DC kısmı (E/2) ayrılırsa.32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1.33 eúitlikleri. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır.21 8 4.

kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları.76° 16.68° 16.00° 109.14° 90. vab = vag − vbg (8.98° 19.00° 16.00° 23.34° 21.19° 149. Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında.31° 22.98° 23. ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur. yukarıdaki sonuç 8.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. 8.98° 21.81° 70. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8.8 deki iki sütun.98° 16. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19.35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8.76° 16.00° 19.37) Faz gerilimi. .86° 130.04° 23. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir. 8.94° 23. böylece sonuç 8. Tablo 8. Motorun faz gerilimi.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.67° 170.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9.32 ve 8. Burada da her pals.33° 49.33° (8. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri. Tablo 8.68° 16. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi.67° 30.94° 22.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir.

Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu. Bu.4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda. 8 4.732)(0. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir. úekil 8.866 E olurdu.732)(0.433E Yukarıdaki örnekte.10E olmaktadır. bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir.25 E B19 = 0. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman. k=9 ve m=0. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11. oldukça yüksek harmonik terimleri (17. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır.36 eúitlikleri kullanılarak. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0.21 deki grafiklerde.22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken. Harmoniklerin bazıları. 6 adımlı metodun kullanılması halinde. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8.20 ve 8. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta.732)(0.25) E = 0. En düúük frekansta.37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1.25) E = 0.433E B17 = (1. 0.5 olsun. sonuç kabul edilebilir.6 ùekil 8. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır. ve 13. gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda.33 ve 8.433E B19 = (1. üçgen dalgayı geçecek úekilde. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır.25) E = 0. olabilir). mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir.. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir. bu de÷er 1.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0. ÇÖZÜM 8.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8. ønverterin çıkıú frekansı. Bir örnek olarak.. maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i. Aynı DC bara geriliminde.ÖRNEK 8. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir. dalga baúına palslerin adedi. Bu problemi çözmek için. m = 1 olsaydı. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse. . Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder.

2 ùekil 8. E=250 V ve T=8 ms. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8.6 8.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.3 deki gibi bir inverter 0. ùekil 8.1 ùekil 8. 8 8.8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8.9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8.22 Bu problemi gidermek için..3 ønverter tipleri nedir? 8.4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8. R=20 Ω ve .1 Bir inverter nedir? 8. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur.11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8.6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8.3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V..5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8.küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.

α1 = 25° . DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur.4 için B13 de÷erini hesaplayınız. B1’in 110 V olması gerekmektedir. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29.5 ms.06 H.3 ùekil 8. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır. Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir.9 daki gibi PWM dir. 8. 8. E=100 V. 8.5 Problem 8.7 Bir inverter úekil 8.4 ùekil 8.6 ùekil 8.8 Bir inverter úekil 8. k=7. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz.9 R=25 Ω ve seri L=0. f=100 Hz. 8. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır. 8. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz.6 ve T=10 ms. L=0. (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak. m=0. L=0. 8. Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8.T=10 ms.10 ùekil 8. Modülasyon metodu úekil 8. m=0. bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir.8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır.5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.5 ve T=12. (b) ortalama diyot akımını bulunuz. E=80 V.16 H ve T=12.4 de. 8.1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir. k=7. 8. R=20 Ω.5 ms.6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz. .7 deki anahtarlama metodu kullanılarak.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz. E=100 V. m=0. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz. R=30 Ω.

Z = 10 + j15. k=15 ve m=0.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2..24 (b) .7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir.1 ùekil 8.2 ùekil 8.7 8. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. (b) yıldız ba÷lı. DC bara gerilimi 650 V’tur. 8. temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. inverterlerin frekansının %100 artırılması. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz.13 Bir PWM. Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz. üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir. (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8. k=15. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2.23.23 (b) 8. 200 V . volt V .12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir.(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V .23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda. dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V . üç fazlı inverter 460 V. (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak.6.

Gerekli hesaplamaları yapınız. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. Gerekli hesaplamaları yapınız. inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir.26 deki grafiklerde. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8.3 ùekil 8.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri.25 8.26 . düz ve kesik çizgili olarak. 50 B.4 ùekil 8.8. palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir.

elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6). düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için. kilitleme. vb. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler. tristör veya transistör devreleri.c de görülmektedir.. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9. güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar. tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler. Devrelerin nasıl tetiklendi÷i. pozisyon. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır.. hızlı çalıúan kullanılabilir. Mekanik. yakınlık. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir. kullanılabilir. elektriksel.1.1 de görülmektedir.1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler.1.9 STATøK ANAHTARLAR 9 9. Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır. . büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. zaman gecikmesi.2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9. Giriú gerilimi. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9.2 de görüldü÷ü gibi.. çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri.b ve 9. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir. yüksek anahtarlama hızları. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir.

1 deki devre úekil 9.ùekil 9. T1 tristörü yerine bir . T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir. Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir.4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir.1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir. ùekil 9.2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9.

6 daki devre düzenlemesi yapılabilir. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9.4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms).b de görülmektedir. fakat bir tristör ve úekil 9. ùekil 9. ..a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir. ùekil 9.5. ùekil 9. ùekil 9.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar.5. Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır.5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür.a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir.1.transistör de kullanılabilir. Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9.3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir.

.5 Üç fazlı tristör AC anahtar.(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9.

B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. Faz sırası de÷iúti÷inde.7 Üç fazlı. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur.ùekil 9. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi. ùekil 9. B fazı c terminalini. Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir. úekil 9. A fazı a terminalini. Pratik uygulamada. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir . T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. Normal çalıúmada. faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar. C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur.6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler.

4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda.8 Tek fazlı bara transferi. ùekil 9. ùekil 9. ùekil 9.8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9.9 Üç fazlı bara transferi. 9 9. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir. T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir. ùekil 9.. .12 de görülmektedir.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir.10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir. øndüktif yük durumunda. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir. ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa. giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9.

14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir..12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in.13 ve úekil 9. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride. . Katı hal röleleri. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları. uygulamalarda kullanılır. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. motor yükleri. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir.5 Statik anahtarlar. transformotorlar.12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. ùekil 9. ısıtıcılar.ùekil 9. vb. Transistörler yerine úekil 9. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir.10 Tek kutuplu transistör DC anahtar. ùekil 9. ùekil 9.

2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9.14 AC katı hal röleleri 9 9..5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? .3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9.13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.(a) ùekil 9.

13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.9.12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.

Yüksek dönüúüm verimi. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması. DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir. Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u.. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI . øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür. Güç akıúının kontrollu yönü.1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. AC-AC. ¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü.1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0.

yarım köprü ve tam köprü. DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir. . (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili)..2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0. Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir. push-pull.1 de görülmektedir.1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları.2 2.1 10 0. Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10... ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından. ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür.

3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı. güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir. 1 10 0..1 10 0.2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları. Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10. transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse..3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. rezonans pals inverterleri kullanılabilir. . Rezonans osilasyonundan dolayı. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10.2 2..2 2.3 de görülmektedir 0. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür.2 de görülmektedir. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda..

Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak. ønverterin çalıúmaması durumunda.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır.3 3. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır.Güç akıúının yönü V0. Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır. 1 10 0. kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır.3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir. Çıkıútan giriúe güç akıúında.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. inverter ters mod’da çalıúır.. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar. Giriú tarafındaki inverter.. ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar. Kaynaktan yüke güç akıúında. Di÷er bir uygulama. 1 10 0. Vs ve sargı dönüúüm oranına. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak. inverter do÷rultucu olarak çalıúır. Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır.. ùekil 10. yük ana úebekeye anahtarlanır. bu durumda V0 > aVs . . ùayet úebeke enerjisi kesilirse. bu durumda V0 < aVs .

Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür. ùekil 10.4 de giriúteki inverter.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10..8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .3 3.7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10. úekil 10.1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10.2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10. 1 10 0.. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir. ùekil 10..3 3.4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir..2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.5 Rezonans AC güç kaynakları. úekil 10. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır.1 10 0.6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10.3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10..

11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.10.9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.

termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir.1 de görülmektedir. 1 1. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır.1 eúitli÷i ile verilmektedir. RSA. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: . aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir. burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç.1 1. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır. aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. Bu sadeleútirme ile..1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda. Zamanla de÷iúen durumlar için. herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir. 1 1.. RJC olarak gösterilir.1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç.1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan.. ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse.

Üretici.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır. Kapton™ gibi plastik filmler. ùekil 11. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir.1) ùekil 11. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak. Bu. Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir.2 . Gresin termal iletkenlik özelli÷i. görülmesi bakımından çok abartılmıútır. Daha iyi bir temas. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir. ùekil 11. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir. mika levhalar. Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir.TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. Bu. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir.2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge.

Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır. ÖRNEK 11.1 eúitli÷inden. bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0. RSA=2. 11.8 °C (b) 11.5) = 115.3°C/W olacaktır. RJC’nin de÷eri 0. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır. (RCS=0. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0.5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir. TJ = 70 + 10(0.5) = 104. ÇÖZÜM (a) Ek B’den. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır.5°C/W de÷erine sahiptir.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı. Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1. ÇÖZÜM . Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır.83 + 0. yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır. øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0.Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir.3 °C ÖRNEK 11.15 + 2.83 + 1.2 + 2.83 °C/W’tır. bu aygıtın veri sayfası RJC=1. Ek olarak.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir.15°C/W azaltır.2°C/W ve 0.2°C/W vermektedir.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0.2°C/W’a düúürülmüútür.

r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir. Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır.3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir. ùekil 11. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir.3 11.2 + RSA ) RSA = 6. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir. øyi tasarım.1 1. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar. jonksiyon sıcaklı÷ının 11. Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur.2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar. 1 1.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez.11..2) ùekil 11.1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11. t1’in büyük de÷erleri için. t1 zamanında.. r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir.83 + 0. .2 eúitli÷inde.

Örnek 11.602 .4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek. ÖRNEK 11. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz. tek pals modunda kullanılmaktadır.83°C/W.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir. RJC=0.31)(0. jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar. Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile. 11.83°C/W.3 den.83) = 126.4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir.83)(12) r (t ) = 0.31 ve RJC=0. ùekil 11. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine.4 ÖRNEK 11.ùekil 11. t=10 ms için r(t)=0.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0. ÇÖZÜM 11.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0.

sıcaklık da periyodik olur. TA=65°C. r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir.4°C/W. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır. ùekil 11. ùekil 11. 11.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir. Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini.Veri sayfasından.5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11. Örnek 11. Bu durumda. Bu durumda.. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir.2°C/W ve TJ=130°C.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir.3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında.. ùekil 11. RJC=1.2 eúitli÷inde kullanılabilir. t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11.5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır.6 daki veriyi kullanınız.6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11.5 deki grafik. ùekil 11. RCS=0. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır.2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür. ÖRNEK 11.1 1. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler. 1 1.2 eúitli÷i ile ifade edilir. r(t) 11.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber.3) ùekil 11. Böyle bir çalıúma modunda.

8 deki grafik úekil 11.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar. 11. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür.2)(100) TC = 104. D=0.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı. . ùekil 11.21)(1. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir. Zaman sıfıra eúit olmadan önce. úekil 11.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir.8 = 65 + 2(0.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri.2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0. ÇÖZÜM (a) ùekil 11.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104. Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir. t>0 için. Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir.8 °C (b) 11.6 daki grafikten.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur. hesaplamalar úekil 11.4 + RSA ) RSA = 1. gerçek periyodik pals gücü kullanılır.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11.4 deki gibi veriler sa÷larlar.59 °C/W ùekil 11. fakat úekil 11.

8 ùekil 11. Güç palslerinin periyodu.8 deki ilk pals için. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır. ùekil 11.7 ùekil 11. Bunun oluúmasının nedeni. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu . t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu. Hesaplama iúlemi úekil 11. Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder.8 de. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir. Birleútirildiklerinde. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir. økinci palsin zamanında. ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır.ùekil 11. Ek bileúenler. periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11.

RCS=0. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır.4) (11.hassasiyet genelde gerekli de÷ildir. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz.4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11.3°C/W.6 ùekil 11.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir. ÇÖZÜM .4 deki. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.5°C/W.4 eúitli÷inde.0°C/W ve RSA=1. RJC=1. TA=60°C. ùekil 11. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT.5) ÖRNEK 11. P0 11.

Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir. 5 ms ve 7 ms de belirlenir.11 deki grafik.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11. iletim süresince sabit güç ve úekil 11.4 den.2 °C ùekil 11.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir.11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir. tepe güç palsi ve úekil 11.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir.0[24 + (36)(0.5) = 113. ùekil 11. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0.27) − (60)(0.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur.15)] = 141.2 + 1.10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir. ùekil 11.11. ùekil 11. ùekil 11. Tasarım iúlemi.10 daki t1 den daha küçüktür. ùekil 11. 11.24) + (60)(0. úekil 11. pals süresi 11.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11. ùekil 11.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir.11 için.11 deki sabit güç úekil 11.3 + 1. bu yüzden.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir. ùekil 11.6 eúitli÷i ile hesaplanır: .5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.10 ùekil 11. ùekil 11.

TA=70°C.4°C/W ve RJC=0.6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır. ùekil 11.9°C/W.7 Bir BJT úekil 11.11 ÖRNEK 11.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0.6 eúitli÷i kullanılarak. eúde÷er zaman. RCS=0.001) + (30)(0.12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır.001) = 0.t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri.4 den belirlenebilir.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11. r(t)’nin de÷erleri úekil 11. ùekil 11. t '1 hesaplanabilir: .001) + (20)(0.090 J PM=40 W de÷eri ile 11.

8 = 70 + 9(0. koruyucu özelli÷in.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0.00225 s 40 ùekil 11. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı.0 °C/W 1 1.16).34) dür. Örne÷in.4 eúitli÷i kullanılarak.16)] = 12. 1 1.31) ve (0.4 + RSA ) RSA = 6. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir.2 2..4 den. Son olarak.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11.2 = 127. D’nin azaltılmasıyla yapılır.8 °C 11.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i.t '1 = 0. r(t)’nin de÷erleri 2.090 = 0.2 °C (b) TC = 140 − 12.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir. 11. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir. . 10 ms ve 12.31) + (40)(0. ùekil 11. Bu de÷erler sırasıyla (0. Koruma.34) − (40)(0.25 ms zamanlarında belirlenir.. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar. (0.1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127. P0 hesaplanabilir: § 2.25 ms.9[9 + (31)(0.. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir. giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir.5 eúitli÷inden. ùayet mümkünse. bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir.

ùayet bu gerilim sınırı aúarsa. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez. Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır. Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider.15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir. normal çalıúma devam eder. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. ùekil 11.14 . Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır.ùekil 11. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır. Akım sınırlama iúlemi süresince. ùayet bir úey yapılmazsa. Kollektör akımı. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur. görev saykılı. ùekil 11. Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir. tabiki.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. Bu úekilde. ùekil 11. Çıkıú akımının sınırlanması. Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur.

dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi .4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek. ùekil 11.15 ùekil 11. vX’in çalıúmasının.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir. Bu durumda. 1 11 1. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken. ùekil 11. Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir. Transistörün doyumu ile normal çalıúmada. transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur. Q1’in iletiminde.Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir. úekil 11. vCE’nin de÷eri artar. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır..16 daki devre..2 2. vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir.

1 1. lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır.2 2. dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır. ùayet bu.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. Hızlı çalıúan bir SCR.17 ùekil 11. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için.. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber. ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir. Bu. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir. Örne÷in. bununla beraber. Bir koruma devresi.17 de. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır. ùekil 11. úekil 11. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır. yükü korumayı baúaramazsa. koruma devresinin iki farklı amacı vardır. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur. . Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır. Ek olarak. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır. anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir.. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir.

motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. R4 ile beraber A2 yükselticisi. ÖRNEK 11. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. Burada yapılan hareket. Son olarak.4 V’u . Daha özel olarak.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra. bu. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır. C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir. V0 daki de÷iúim. ùekil 11. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir. di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. süre sınırlanmalıdır.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir. Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır. Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir. ùayet bu de÷er aúılırsa. ùekilde. ùekil 11. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar.8 ùekil 11. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir. A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir.

(b) A2’nin eviren terminali topraktır. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile. (c) V2 ve R4 den giriú. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir. Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır. Bu hesaplamada. 30 A tepe transistör .02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0.4 = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için.geçmemektedir. Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır. böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar. R4 deki akım R4 için 2.

akımı úartı için. Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır. böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler.. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir.. ùekil 11. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur.19 da görülmektedir. Aynı zamanda.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir. Bu bileúenler kullanılarak. Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar.2 2.21 deki devreyi elde etmek için yapılır. Bu devre úekil . Koruyucu eleman.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar. ùekil 11. Genelde.19 ùekil 11. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1. belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir. Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir.6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir. vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle.5 0.316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0. ùekil A. t > T / 2 için. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur.316 mho = 3.8 sin ω 0 t t = 40 µs de. Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir. iL = 24. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A. ùekil A. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0.16 Ω iL = (100)(0. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur.8 dedir. Negatif akım mümkün de÷ildir.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır. Bu düzenleme . ùekil A.316) sin ω 0t = 23.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3. Akım.7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A. Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır. akım úekil A.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A.5 = 31.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir.1 A ve vC = 92.623 rad/s = 0.4 de negatiftir.5 0.7(a) daki devre. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer.7(b) negatif olmayabilir. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur.

ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde.10 eúitli÷i olur ve çözüm A.12) ω 0 = ( LC ) −0.5 (A.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır.11-A.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0.16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız .3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse.11-A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0.5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için. ùekil A.14) (A.13) α= R 2L (A.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür.3 eúitli÷i A.15) (A.16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0. A. A. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.8 ùayet úekil A.

5 = 10 A (c) A.7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir.8 eúitli÷i ile bulunur.5 = 99998.8 deki devrede. Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A. ÖRNEK A. C=1.0 µF.0050 rad ¸ © 99998.16 eúitlikleri kullanılarak.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0. Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir. de÷eri A.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0.7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.duruma göre çok az farklılık gösterir.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0.4 ùekil A. VC(0)=100 V ve IL(0)=0.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH.11-A.416 ×10 −6 s 2 ωd .5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur. ω d kullanılarak: T π = = 31.1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir. Bu t = T / 2 anında oluúur.

C=2 µF. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A.9 ÖRNEK A. E=200 V. 0157 cos(3.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .1416 − 0. SCR ve diyot ideal düúünülmektedir.44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0.5 ùekil A. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0. ùekil A. ùekil A. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir. Akım kayna÷ı idealdir.Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0.4 V Sonuçlardan.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır. iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V.8 eúitli÷i kullanılarak. I=20 A.0050) = 98. L=100 µH.

11 µs aralık süresince.11(a) daki gibi olur. yeni bir zaman orijini kullanılarak. diyot iletimdedir ve devre úekil A.11×10 −6 s Bu zamanda.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5. Diyot iletimdedir ve v D = 0 . A. § 20 · vC = −174.9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0.11 A. vC’nin de÷eri.8 ve A.(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 .7.3 deki gibi çalıúır ve ùekil A. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra.2 V (b) ølk 5. iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir. Bu devre úekil A. t > 5. Bu aralık için yeni model úekil A. A.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374.11(b) de görülmektedir. iL < 20 A ve böylece iD > 0 .5 0.2 + (10 × 10 6 )t . zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.

(d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de. Bu. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A. Bu modelde.42 ×10 −6 de v D = 0 .4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır. ùekil A. Yeni bir zaman orijini ile. diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir. Yeni bir modelin. Sonuç akım yalnızca. A. vC(t) 341. . E ve VC(0) birbirine eúit olarak A. t=22.21 µs de oluúur. Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse.74 µs dir. t = 37. Üç aralık için bütün iúlem úekil A. baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir.12 (f) Üçüncü aralık süresince. Bu aynı zamanda úekil A. Bu.11(a) da da gösterilmiútir. v D pozitif olurdu.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0. yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir.12 de görülmektedir.5 sin ω 0t = 200 + 141. iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur.(c) b úıkkından.

18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0.19) ùekil A. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır. ùekil A. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir. A.A A. Bunlar.13 deki devre úekil A.7. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A.4 dekiler ile aynıdır. A.3 devresinin bir çiftidir.19 eúitliklerinde verilmiútir.5 0. A. A.5 (A.17.18 ve A.13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A.5 sin ω 0 t (A.3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde. LC elemanları seri olarak bulunuyordu.14 .5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0.. ùekil A.8 ve A.

13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür. Bu yarım periyottan sonra. S anahtarı t=0 da açılır. ÇÖZÜM .15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. úekil A.6 ùekil A. ùekil A. S anahtarı. ùekil A.16 ÖRNEK A.13 deki devre úekil A. S’nin açılması üzerine. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir.14 de görülenle aynıdır. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A. IL(0)=-5 A.1 µF.ùekil A.15 deki devrede. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. L=10 µH ve C=0. VC(0)=0. ùekil A.15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir.

18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0. 5 = 150 V (c) Diyot. Z´ daha küçük olur. gerilim yükselten bir devrenin. giriúten ölçülen etkin empedans. Av.1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. øndüktör akımı A.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A.1 ¹ 0.. 5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan.. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z .5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0.1× 10 ) ¼ 0. giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0. vC(t)’nin de÷eri A.4 A A.841 rad t = 0. vC sıfır oldu÷unda.1 ¹ 0. t=T/2 de iletime baúlar.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0..4 4. Z V Av AvV ùekilden.

IL(0)=0.4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. giriúten ölçülen etkin empedans. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz. çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir.2 deki devrede.2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A.. VC(0)=-100 V.4 Problem A. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor.1 ùekil A. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A. A 4.3 deki devreye eklenmiútir. A. L=500 µs ve i(0)=0. Ai. E=200 V. VC(0)=-50 V.3 ùekil A.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır. A.1 de. E=100 V.3 de.3 de. indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz.1 deki devrede. L=250 µH ve C=5 µF. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal . A. IL(0)=-20 A. C=2 µF ve v(0)=8 V. anahtar t=0 da açılmıútır.. A. kapasitör. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir. E=300 V.6 Küçük bir seri direnç úekil A. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz. L=500 µH ve C=1 µF.1 A.5 A. Anahtar t=0 da kapanmıútır..5 ùekil A. I=0. akım yükselten bir devrenin.2 Problem A.

anahtar t=0 da açılmıútır.9 ùekil A. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır. . Devrenin önceki çalıúmasından. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir. VC(0)=50 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı. L ve C de÷erlerini tasarlayınız.17 de.10 Problem A.8 ùekil A.7 ùekil A. I=20 A. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir. ùekil A. IL(0)=-4 A.8 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman.17 ùekil A. A. A. L=100 µH ve C=1 µF.18 A. devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir. IL(0)=15 A. L=500 µH ve C=10 µF.9 da.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa. Anahtar t=0 da açılmıútır. I=10 A. úekil A. SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır.11 Önceki çalıúmasından. D idealdir.7 deki kapasitörün. E=100 V. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur. VC(0)=0. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir. bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz. A.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

Fisher. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi.. Ned Mohan. Özer ù. Devices and Applications. Robert Boylestad. Kayseri. McGraw-Hill. L. New York. Undeland. Boldea. CRC Press. 1994 16. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. Erwin Kreyszig. 1986 17. Power Mosfets Theory and Applications. ANKARA. Electric Machines and Drives. 1998 4. Power Electronics Circuits. 1992 8. Prentice Hall. School of Electrical and Electronic Engineering. BAL Güngör. Özel Elektrik Makinaları. Cambridge University Press. University of Toronto. C. UK. P.A. University of Bradford. Inc. Güç Elektroni÷i.. Power Electronic & Motor Control. 1997 (Birinci Baskı) 2. 1987 9. 1989 5. Louis Nashelsky. Osman Gürdal.KAYNAKLAR 1. B. Power Electronic Control of AC Motors. John Wiley & Sons. Tore M. Kasım 1995 21. Canada. Chartwell-Bratt Ltd. John Gower. Drivers. 1989 11. 1996 13. sayı 1-2.. S. New Jersey. Inc. I. Jorge de Sousa Pires. Power Electronics and AC Drives. ANKARA. Boston. 1989 6. 1992 10. Power Electronics Converters. 36-48. B. Cambridge. William P. 1992 18. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. Grant.. Power Electronics and Motor Control. John Wiley & Sons. Applications and Passive Components. Cambridge University Press. MacMillan. Sen. Cilt 11. JMD Murphy & FD TurnBull. Principles of Electric Machines and Power Electronics. Robbins. Bose. Nasar. MEB Yayınları. Pergamon Press. 1997 . John Wiley&Sons. 1984 12. UK. Power Electronics Devices. 1988 20. 1989 19. Tihanyi. Shepherd. Electronics Handbook. Canada. Hulley&Liang. Sweden. Gordon R. Advanced Engineering Mathematics. Gottfried Möltgen. ButterworthHeinemann. Slemon. Power Electronics. 1996 15. K. Cambridge. 1989 7. W. 1996 14. Florida. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. Edinburgh. Oxford. Sefa I. Muhammed H. 1991 3. Power Electronic. Marvin J. Lander. Vector Control of AC Drives. Addison Wesley Publishing Company. Rashid. John Wiley Sons. Bristol. Cyril. Duncan A. Williams. Queen’s University. Heriot-Watt University. Applications and Design. W. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. PWS-Kent Publishing Company. John Wiley & Sons. Prentice Hall. UK.

Çetin Elmas. A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. 1990 28.UK. BAL Güngör. 24. Rashid. ELMAS Ç. Güngör ve GRANT D. IEEE Transactions on Industrial Electronics. New York. BAL.J. 19-21 September 1995. Sevilla. 1993 30. E. GRANT D. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. K. “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”. Ömer Faruk Bay. R. 340-342 36.M. 1972.22.1.2-16 26. L. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. H. 1992 31. J. No. “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”. UK 33. Englewood Cliffs. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC). Wood. P. Bose. Güngör Bal. No. pp. Vol. McMurray. 1996 35. IE36. Alçı. Switching Power Converters. pp. Baveno.1003-1006. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96.503-510. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice. 3/592-3/597.(1993). pp. 1986. s.. 15th-17th September. W. IEEE Transactions on Power Electronics. Ömer Faruk Bay ve M. Çetin Elmas. Türkiye 29. .. pp. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. 386-389. 11-17 Eylül 1995. pp. ÇOLAK ølhami. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". IE33.M. Van Nostrand Reinhold Company. Rashid. IEEE Transactions on Industry Applications. IEEE Transactions on Industrial Electronics. N. France 27. IRELAND. 14-16 September.J. B. ELMAS Çetin. 451-455 32. Vol. European Power Electronics and Applications Conference. 3. Elektrik Mühendisli÷i 6. 1992. pp. Optimum Snubbers for Power Semiconductors. pp... “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”. Ömer Faruk Bay. M.: Prentice Hall. Güngör.597601. Giacoletto. Manchester. Vol.: Prentice Hall. BAL Güngör. Staffordshire University.5. SPICE for Power Electronics and Electric. H. 16-19 September 1997. Ömer Faruk Bay. Vol. UMIST.973-976. Englewood Cliffs. IA8. 1981 34. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". Zuliski. BAL. SEFA ø.. M.. 21-23 September. Çetin Elmas. Nimes. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic". Inc. Spain 23. Ömer Faruk Bay. pp. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). N. Italy 25. No. Ulusal Kongresi. Bursa. PE7. ÇOLAK ø. "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". Recent Advances in Power Electronics.

5.3/448-452. 1990. pp. 1176-1181 38. L. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. vol. Adjustable AC Drives. R. DEMøRBAù ùevki. ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”. IEEE Transactions on Industry Applications. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami. Dewan. 40. C. E. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). . (EPE) European Power Electronics and Drives.37-43. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. BAL Güngör. 562-575. D. Nurse. P. pp. 5-7 September.9-15. 42. G. Stefanovic. ÇOLAK ølhami. 1995 41. Weichman. Lansing and S. 14-16 September. IA21. Cilt 8. Howe. IE37. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". 2. HUNGARY. "Sabit kondansatör . New York: IEEE Press. P.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. No. 501-504. 2-4 September.6. A Fast DC Circuit Breaker. B. K. D. pp. Sen. pp. F.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. IA22. Budapest. 483-489. Ömer Faruk Bay. BAL Güngör. IEEE Transactions on Industry Applications. Vol. UK. The University of Greenwich. IEEE Transactions on Industry Applications. E. 1995 39.6. IEEE Transactions on Industry Electronics. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. pp. 1986. Vol. Newbery and N. No. Ziogas and V. pp. 1994 37. DC Fusing in Semiconductor Circuits. 1996 43. P. 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). Vol. May. P. B. 1985.3. 1985. Bose. 44. Present and Future. F. No. 1996 45. IA21. P. pp. Electric Motor Drives and Control: Past.5.1. Haziran. A. 1226-1233. No. 1980. Dawson. Vol. s. No. Ireland. No. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies.

. Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı. ogurdal @ tef. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir. faz kontrollu do÷rultucu durumunda. Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim. devre analizleri. yarım ve tam dalga. veri-sayfası. BJT ve MOSFET karakteristikleri. 3. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. kitabın ilgili kısımlarındaki formül. bölümlerdeki konular atlanılarak. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. Doç. Bu de÷iúime bir örnek.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. 2000 . ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. GTO.gazi. Statik anahtarlar. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. 1 ve 3 fazlı. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. ølk bölümlerdeki konular. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. Bu seçim. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular. Bu ders kitabı. Böylece. Örne÷in. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. DC-DC konvertörler. Osman Gürdal Ankara. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. ve 4. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde). çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. SCR. Bunlara ek olarak. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. Bu ders kitabı. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir.edu. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. Dr. Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. vb. vb.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. úekil. malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama. ders notu hazırlama. Triyak. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. AC ve DC güç kaynakları. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. Böyle enerji dönüúüm metotları.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful