1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz. Örnek 2. 10 + 0.5 de gösterilmiútir.005 V. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa. R=0.4 (b) Ters akım. ùekil 2. ùekil 2.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir.3 ùekil 2.5 . I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır. ters akım. ÖRNEK 2. ùekil 2.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir. úekil 2. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir. Devre.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0.4 de görüldü÷ü gibi olur.

eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir.0263 Örnekteki üç kısım. bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak. Bu ters dönüúüm akımı.ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2. akımın azalma oranı çok küçüktür. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi. Devre akımını bulmak için.2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0. 2 1. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri. Bu zaman süresince. akımla zaman de÷iúiminin e÷imi.0263 Ω olarak belirlenir. RD=0. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından. 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir. 1 volt’luk iç gerilim düúümü.2 (c) ùekil 2.0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17. Böyle düúük kaynak geriliminde. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir. Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına . ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur. baúlangıç akımı. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir. akım sıfır olurken de÷iúmez.2 + 0.1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi. Akımın sıfır de÷erinden sonra. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan). tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir.67 A 0.. Böyle bir yüklemeden sonra. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür.6 da görülmektedir. birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir.. RD=0. Bu grafikte.

6 da gölgeli alanla gösterilen yük.ba÷lı olarak bunu hemen karúılar. Birinci durumda. Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir. t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir. trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir.6) økinci durumda. t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir.6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2.4) Eúitliklerde.6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri. ùekil 2. úekil 2. ùekil 2.2) (2. Sınırlayıcı iki durumun birincisinde. t2=0 ve t1 = trr . Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 . 5 (2. bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir.5) 0. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler.5 I RM t rr (2. ikinci durumda. t1 = t 2 = t rr . fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0. Qrr . IRM ters akımın tepe de÷eri. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar.5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2.

7 de gösterilmektedir. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından. bariz bir devre etkisine sahiptir.8) Bu iki çözüm. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır.22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0.4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır. i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar. bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1. Anahtar kapandıktan sonra vx .5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2. ÖRNEK 2. özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda. 5 (2.97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2. t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0. Bu devrede.7) 0.5 I RM = [( 2 )( 0.10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz. . 5 = 148 × 10 −9 s 0 . Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir.22 mikrokulondur (µC). bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0. Diyot.§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0.

7 deki devrede. ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir.ùekil 2. IRM=3 A ve t2=50 ns. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir. L=30 µH. i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur. E=200 volt.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir. Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz. Örnek 2. . di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır. ÖRNEK 2.5 deki hesaplamalar. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece.5 ùekil 2. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir.

diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır.5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan. Örnek 2. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir.Aúa÷ıdakiler. t2=0.8.7 deki devrede. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre. Kapasitörün bir baúlangıç .5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur. øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. ùekil 2. anahtar üzerine ek bir yük konulur. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır. ùekil 2. örnek 2. Hızlı dönüúümlü bir diyot. yük akımı. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız.6 ùekil 2. ùayet ters akım büyükse. Bu akım.8 ÖRNEK 2. i2 20 amperdir. devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir.

6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm .624) = π de÷erinde oluúur. (ω t + 0. §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0. sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir. i1=28. Sönüm ile birlikte.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0. DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu. 246 volt de÷eri. tepe de÷er 28. ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s . mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir.de÷erinin seçimi.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle. LC Tepe de÷er. kosinüs terimi.6 Ω Böylece C = 0.203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36. t = 2.03 µF Bu de÷erler kullanılarak. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir. Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir.

akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1. PN jonksiyonun bütün alanı.2 µs de oluúur ve 275. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1.9 . bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir. Maksimum vX .12 amper ve 1. Daha büyük bir kapasitör.05 µF lık bir kapasitör de÷eri. ùekil 2. ùekil 2. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında.1826 µs de oluúur ve 25. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur.7814 ) v X = 200 − 203.12 amperdir.5 µs de vX = 271.9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir. ùekil 2. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir.. Formülde.398) dür. 0. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir. etki ihmal edilebilir.3 µs de i1=25.7 volt’tur.. øletim tüm alana yayılırken. ùekil 2. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır. 0. 0.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2.9 da gösterilen etki. bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir.33eαt cos(ω d t + 1.i1 = 20 + 7. Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır. Bu etki. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi.9 da açıkça gösterilmemiúse de. 1.6 volt maksimum de÷erlerini verir.043e αt cos(ω d t − 0.

. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Daha düúük ileri gerilim düúümü. Kromdan yapılan engeller. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. 2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2.10 da karakteristik gösterilmiútir.2 Schottky engel diyotları.ÖRNEK 2. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır.85 µs olarak okunabilir.. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler. Schottky diyotları.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından. bu soruya miktar olarak cevap verilemez. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir.. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. . øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar.8 Bir 1N5828 do÷rultucu. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. TJ = 25 °C dir. bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler.1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. (a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. ÖRNEK 2. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni. 2 2. øleri dönüúüm zamanı 1. ùekil 2. böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri. Kullanılan özel bir engel metalinin. Ters yönde. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir.2 Statik devre modelleri.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2.7 Bir 1N3879 do÷rultucu.

bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez.10 daki grafikte. ùekil 2. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır. Model.76 A 1 (c) 0. ters gerilim sabit ve etki 20V/0.10 ùekil 2.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model.008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından. parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0. Bu durumda.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında. iL = 20 − 0.24 = 19.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları. ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir. 0.11 deki devrede gösterilmektedir. do÷rultucu .030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir. úekil 2. ÇÖZÜM (a) ùekil 2. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir.008 Ω’a karúılık gelir.

böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7.60 A 1 + 0.60)( 0. L1=10 µH. 0. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. Bilgi-sayfasından. Bununla beraber.24 = 19. Buna uygun olarak. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir. .008 ) = 0.008 v D = 0. iL = 20 − 0. øleri iletimde. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2. iL = − 20 = −0.60 ) = 7.376)(19.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.030 ) = 0.376 V P = ( v D )( il ) = ( 0. C=800 pikofarad (pF).2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde. De÷iúimlerin ço÷u.12 deki devrede kullanılmıútır.78 W Ters iúlem süresince. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar.78 + 0. Bundan dolayı.60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur. çok küçük ters gerilimlerde oluúur. Bu kondansatörün de÷eri.24 + (19.60 ) = 4.. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir.97 )( −0.19 W 2 2. Örne÷in bu kısmı için. ÖRNEK 2. ters gerilim çok büyükse.97 V P = ( v D )( il ) = ( −19. L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin. statik modele paralel bir kondansatör eklenir.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19.2 2. bir tek de÷er elemanın uygun olarak. bir tek kapasitör de÷erinin..

800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir.13 deki gibi modellenebilir. (b) L2 çok büyük oldu÷undan. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur. diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. . devre úekil 2. i3 = 0. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. diyot kısmı ile ilgili olarak.12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez.ùekil 2. fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir. Daha sonra. ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez.

Azalma oranı. (a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar. gerçek devrede biraz olmasına ra÷men.i1 = 20 + 0. mevcut olan bir sönüm yoktur.9 daki devreye.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir.14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0. ùekil 2. úekil 2.179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11.10 Örnek 2. . Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz.01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. ùekil 2. Bununla birlikte. Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır. ÖRNEK 2. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır. ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden.13 Modelleme sonucu.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur.

27 volt’tur. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir.494) burada α = 1. Bu. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar.75 nanosaniyede 26.14 çözülecek devreyi temsil etmektedir. Böyle bir durumda. ùekil 2.. Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir. Bu de÷er. 2 2.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir.. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2.ùekil 2. açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men.72e −αt cos(ω d t + 0. ùekil 2. diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur. seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir.15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir.494) i1 = 20 + 0.718e −αt sin(ω d t + 0. Elemanlar seri oldu÷undan.784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri. v x = 20 − 22.3 3.. diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir. . t = 7.1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir.5 ×10 6 Np/s ω d = 2.

R nin de÷eri. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde. Diyotlar úekil 2. ùekil 2. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir.ùekil 2.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin. ÖRNEK 2. V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0.16 daki devre diyagramı. iki ters akım de÷eri. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür.15 Bu problem. . ùekil 2. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için. her diyottaki ters gerilim.0012 A ve I2=0.16 da gösterildi÷i gibi. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken.11 ùekil 2. (b) Toplam ters akım ve güç.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. Bu çözümün bir sakıncası.0015 A. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. Aúa÷ıdaki örnek.15 deki grafikten. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda.

17 ÖRNEK 2.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır. ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir. (b) Toplam güç. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir. ÇÖZÜM . ùekil 2. ùekil 2.56 W.15 deki grafikten. Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi.12 Önceki örnekte. Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır. ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan. Ters gerilim aniden de÷iúirken. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler.25 mA için. iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. (c) ùekil 2. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. ùayet bunlar eúit de÷ilse. Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. P = 1600 I = 4. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz. Diyotlara paralel yerleútirmek için. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür. de÷iúim baúlangıç olarak. iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. I=1. Bu toplam. büyük ters gerilime uygun olanıdır.

diyot gerilimlerini bulunuz. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir. C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. örnek 2. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. ùekil 2.17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için. dv1 dv 2 = 11 . Baúka bir yaklaúım. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır. dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir.11 de oldu÷u gibi. Her kısım. . seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır. Bu. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. R1 = R2 = R = 100 kΩ. (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. Bu problemde i’nin de÷eri. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur. (b) ùayet örnek 2.

11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur. ùekil 2.00E+12 0. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için. problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir.R 1 0.. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0. Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur.3 3.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) .00E-02 IS1=-30 mA VD -2.50E-02 -2.25E+03 1.END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3.01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2.01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 .00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için.75E+03 V1=-2750 V REQ 1. Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.00E+00 2 2.MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3..OP . Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir.00E+12 CAP 0. bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır.18 de görülen devre ve grafik. her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır. .

03) = 60.5 = RI 2 + VD 2 = 1. toplam 100 A iletmektedir. Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa. (b) direnç kayıpları. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri. .8 = 315 .18 deki grafikten.18 gösterilen iki diyot.35 + 1.03) = 90.5 V ve VD2= 1.8 R = 0. ùekil 2.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1. I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1.13 ùekil 2. (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim.5 = R( 45) + 1. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir.65 + 1.5 W’lık kayıptır.75 W PR 2 = ( 452 )( 0.ÖRNEK 2.03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0.

i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir. ùekil 2. úekil 2. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir. Transformatör eúde÷er devresi. Manyetik nüve. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. ùekil 2.19 ùekil 2.Dinamik bir akım bölücü. úekil 2.20 deki devre. . øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır. yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır. Transformatör. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir. ùekil 2. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır.20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir. Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir.19 daki düzenlemenin bir modeli.20 deki devrede gösterilmiútir. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa.19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi.

14 ùekil 2. (a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0. øki diyotun iletim geriliminde 0. ÖRNEK 2.14) formülde.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda. Aúa÷ıdakileri bulunuz.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır. Lm = (b) 2.5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2. ( 0.4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2..1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2.13 eúitli÷inden.004 ) = 0.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır.2 )( 0.5)( 0.2 ) = 0. ÇÖZÜM (a) 2.9) (2.1 V 2 2.10) (2.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2.11) (2.13) (2.000050 H 8 v1 = ( 0.2 voltluk farklılık vardır.5)( 0. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim. øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? . 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2.14 eúitli÷inden.

5 ùekil 2.0 V ve R=0. Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir. V=400 V ve RL=75 Ω.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2.05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız. 2.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2. 2. 2.3 E=1. 2.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz. 2. 2. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2. ùekil 2.6 Problem 2.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2.2 deki her üç durum için yapınız. 2.15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.2.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız.14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2.3 deki devrede.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.7 deki devrede kullanılmıútır.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir. 2. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz..4 Problem 2. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı .2 Problem 2.5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2. Problem 2.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2. Bunu úekil 2.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2. Anahtar t=0 da kapanmıútır.

(b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak. diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz. 2.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2. Ters tepe gerilimini bulunuz. L2=100 mH.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız. diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2. 2. L1=30 µH.04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir.(b) tepe anahtar akımı 2. 2.10 Problem 2. .16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2. (a) IRM’yi bulunuz.13 Problem 2.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir. 2 2.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız. Bu zaman. (c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz. 2. R=7. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz. (c) úıkkı için. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri. t2’ nin 0.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan.14 ùekil 2. (c) R=50 Ω ve C=0.7 deki devrede kullanılmıútır. Toplam ters gerilim 2000 V’tur. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak. 2. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır. E=25 V ve i2=15 A. 2. (a) Her diyotun ters gerilimi.8 deki gibi bir devrede.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3. E=200 V ve I=15 A. ùayet diyot bir 1N3883. Aúa÷ıdakileri bulunuz. C=0. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz.05 µF ve R=75 Ω kullanınız.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz. L1=200 µH. Diyot kapasitansını ihmal ediniz.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız.18 ùekil 2.11’i.12 deki devrede kullanılmıútır. TJ=100 °C.9 daki devrede.17 Problem 2. E=150 V. E=300 V.12 ùekil 2. 2.

amper (e) 10 5 0 I.21. amper I. amper (b) 10 5 0 I.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2. volt 5 0 0.0 0. volt 5 0 0.0 0. amper (c) 10 5 0 5 0 0.0 0. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V. volt (g) (h) (ı) . (b) Problem 2.0 1.21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz.20 de. úekil 2. 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.0 0.1 V=220 V DC. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V. 2.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. volt 0.0 1. amper I.6 2. úekil 2.0 0.0 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.5 1. volt 0.5 1.0 0.5 V.0 1. volt (a) 10 I.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir. volt (d) 10 I. volt V.5 V. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz.. her diyotta 100 A ile 0.19 da görülen iki diyot.20 ùekil 2. amper 10 I. 200 A’lik bir toplam akım için.5 V.0 1. amper I. úekil 2.5 1.0 1.2.5 V.22 ùekil 2. (b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim.21 (a) Problem 2. amper 10 5 0 0.5 1.5 1.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız. 10 I.5 V.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir. iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için.5 V.5 1.

0 1. sorudaki devrede.4 ùekil 2. amper 10 5 0 0.5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz. amper I.5 I.22 2. .0 0.0 0.5 1. volt 0. Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.2 ùekil 2. (k) 2. diyotun ileri çalıúma yönünde 0.5 V. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.5 1.0 0.3 2. ùekil 2.2. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2. volt 5 0 V.21 Çeúitli diyot karakteristikleri.5 V.10 I.0 1.0 1. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.22 deki devre.5 1. volt (i) (j) ùekil 2. amper 10 5 0 0.

diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında.24 deki karakteristiklere sahip iki diyot. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.23 2. R’nin de÷eri.4.6.24 2. diyot 1 üzerinde. paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır.ùekil 2. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır.6 volt oldu÷una göre.7 2. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2. sorudaki devrede.8 ùekil 2.25 deki karakteristiklere sahip iki diyot. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? . R’nin de÷eri.5 2. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2.8 mA oldu÷una göre. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı.6 ùekil 2. diyot 1’ den.

diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? . I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile.9 2.25 2. devrenin toplam akımının.8. úayet diyot 1 den. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında.ùekil 2.

kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman. elemanın kontrolunu sa÷lar. periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir. Bu ileri akım. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. Üçüncü bir terminal olan kapı. J1.1(a) da. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. tutma akımı olarak adlandırılır. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur. A ve K terminalleri. özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında..1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3.1 ùekil 3. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır. 3 3. . øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı. 3 1. her biri. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model.. úekil 3.. Bu modelin. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir. Daha sonra. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu). Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur. ùekil 3. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi. eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz.3 TRøSTÖRLER Tristör.2 de gösterilmiútir. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır. úekil 3. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir. Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla. SCR.1(b).

2) Formülde.(a) ùekil 3. ùekil 3. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır. SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir.1 (b) Çok basit bir model.1) (3. Bu modelden.2 . SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür. I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.

iletime neden olabilecek bir seviyede. Bundan dolayı. Aúa÷ıdaki beú metot. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa. Bu iúlem sürerken. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek.4) 3. Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile. . IA eúitli÷indeki payda.3. ùekil 3. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar. 3. Uygun SCR’lerin seçimi. beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir. düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur. 3.5) (3.1 . birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur. ùayet SCR akımı. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. Bunun yanında.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda. sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar.genelde.3) (3. bunların toplamı birim (1) olursa. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır.3 ve 3. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir. dv AK / dt sınırlaması. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer. kapı akımını artırmak (b) TJ. genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG. anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır. anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt.3.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir.4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3.6) (3. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK.

2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir. ùekil 3. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir.3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3.. 3 1. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez. úekil 3. Anot-katot arasında bir gerilim vardır. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı.4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir. elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse.1 1... Bu.. Yukarıdaki etkilerden dolayı. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar. Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez. Gerçek de÷er. 3 3. VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer.ùekil 3.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. bir jonksiyon geriliminden büyüktür.8-3 V arasında de÷iúmektedir. Ço÷u durumlarda. økinci neden. iki nedenden dolayı. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir. . bu durumda iletim úartları.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir.

elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse. sadece kısmi olarak yeterlidir. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir. gerekli kapı akımında. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir. iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. 2:1 oranında baúka bir . ùekil 3. Böylece. Bilinen bir úey ise. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. ùekil 3. Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez. EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). 3 e÷risi. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri.ùekil 3. sonuç belirsizdir. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır. Bu düúük sıcaklık. Kapı akımının daha fazla artırılması. dizaynın.5 Yapılan analiz. ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa. Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır.

4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için. ÖRNEK 3. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1. øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir. PG = v G K iG = (1. Dikdörtgenin köúesinde. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. úekil 3. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2.120 A ve v GK = 1. Bu .5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1. böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir.5 W ile sınırlandırılmıútır. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür. -40°C de.5 W sınırından daha küçüktür. sadece bir çözüm yoktur.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan.artıúa neden olur.20)(0.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak.120) = 0. Ortalama kapı gücü 0. − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz.2 V’tur. SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir.144 W Bu 0. Önceki tartıúma. Sık kullanılan bir düzenleme. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3.2 V koordinatlarına sahiptir. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır.

Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur. S anahtarı kapanır. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır. Kısa bir süre sonra. ødeal anahtar. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir. ideal olmayan bir anahtar. ùekil 3.7 deki model ile de÷iútirilmiútir.7 Analiz için. . Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır. ùekil 3. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır. anahtar açılır ve bu tekrar edilir. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. úekil 3.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3. ùekilde.6 da görülen devre. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır.6 ùekil 3.

8 deki grafik.9 daki grafiklerde gösterilmektedir. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir. eleman bir açık devredir.8 deki grafik. øletim. RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir. Bu noktada. Birincisinde. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir. ùekil 3.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir.8 ùekil 3. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir. tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir. A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda. Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız). Tipik dinamik operasyon úekil 3. gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3. iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. ES gerilim kayna÷ı. eleman akımındaki daha ileri bir azalma.ùekil 3. ùekil 3. . B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer.

zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir.8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3. 3.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir. 3. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa. 3.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı. Kalan gerilim.11) τ C = RC (3. Bu karúılaútırma.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3.8 ve 3. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3. 3. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması. úekil 3.8) (3. anahtarın açılmadan tam önceki anı için.12) 3. vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3. Bu yükleme aralı÷ı. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir. S anahtarı açıkken úekil 3. 3. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar. Anahtarın iletimi zamanında. øletim aralı÷ının sonunda.Anahtar kapandıktan sonra. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir. anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur. kapasitör gerilimi vC(0) dır: . Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir.7 de modellenen yarı-iletken anahtar.8 eúitli÷inde.13 eúitli÷i için zaman orijini.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3. kapı akımı úekil 3.9 eúitliklerinde verilmiútir. kapasitör tamamen boúalmamıútır.

10 daki devrede.2 ùekil 3. ùekil 3.3 örne÷inde verilmiútir.1 µF.20 mho SCR kapı karakteristi÷i.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3.0 V ile gösterilebilir.2 . RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3.13) (3.2 de verilmiútir. ÖRNEK 3. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0. R=100 kΩ ve C=0. aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V. Bir dizayn örne÷i 3.

2 )e − tC / τ C v C = 13.1) = 2.5 τ d = 10.0000107 = 0. E=80 V.01 = 0.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.0 = 31 V (c) 3.0 − 11.0 + 1.8 ve 3.002295 + 0. ÇÖZÜM . Diyak örnek 3.7 Hz T ÖRNEK 3.002295 s (g) Toplam periyod.722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31.2V ve RGK=35 Ω.002306 s Frekans = 1 = 433. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.95 − 1. kapasitör gerilimi 3. SCR de÷erleri. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.5 µs (d) iG ( t ) = 0.01)(5) = 11.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.0)(e −t / τ d ) = 0. 3.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30. EGK=1.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.0 = 13.13 ve 3.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur.95 + 1.2 V t C = 0.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11.722e − t / 2.2 V (f) 13.

2 − 11. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir. Böylece.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0.025 A olması gerekir. Ço÷u dizayn durumlarında.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir.2 ¹ τ c = 4356 µs 0. Zaman sabiti.383 µs olarak bulunabilir. Kapasitör geriliminin en az de÷eri.3 = 994. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı.035 µF 40 RGK + RS Diyak. fakat analiz. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber. τd=1. akım 0. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır. boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3.95 − 1. Toplam boúalma zamanı 3.01 = 0. R = 124.55 V t c = T − t d = 1000 − 5.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0.2 V’un toplamıdır.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot .5 kΩ’dur.035 µF lık kapasitörle.451e − td / τ d t d = 5. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir.7 µs 3.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31. SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31.7 deki sa÷ kısım için 3.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0.383 = = 0. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar.01(5 + 35) = 13.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31.2 + 0.55 · 994. boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir.95 + 1. Kapı akımı 3. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1. basitleútirilmiú metotlar kullanılır.14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13.

anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir.11 . sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir. 3 1.. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i. ùekil 3. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir. bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir.modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır.. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir. kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. Bu ters akım. birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider. ùekil 3. Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde. Bu metotla kesim.4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs. ùekil 3. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur. Burada dönüúüm zamanı. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur. Böylece. Bu etki.1 SCR tıkama özelli÷ini.11 deki devre için. Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir. Bazı rezonans konvertörlerde.

SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur.11 deki devre.14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda. t=0 da. De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3.13 .12 de gösterilmiútir.12 Bu. Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir. mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır. ùekil 3. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz. vC nin de÷eri V0 dır. Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü. øletim aralı÷ının sonunda. ùekil 3. úekil 3.13 deki devre ile gösterilmiútir. ùekil 3. Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. ùekil 3.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir.

L=100 µH ve C=5µF. ÖRNEK 3. .ùekil 3. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir. tq nin belirlenmiú de÷eri. vC(0)=200 V. Bu periyod.7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde. genel olarak tq olarak tanımlanır.5 = 44721 rad/s.7 A dir. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir. Ardıúık ileri gerilimde. tıkama durumunda kalmak için. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır. ω = ( LC ) −0. SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır.4 ùekil 3.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde.13 de.

SCR akımı. çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol..5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 . S anahtarının kapanması üzerine. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.15) ùayet v C = − E ise. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir.25 de temel bir devre görülmektedir. ùekil 3. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur.b) T = 2π ( LC ) 0. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3. ùekil 3. ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir.16 ùekil 3. 3 1. 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır. ùekil 3.16 da.16 için bir devre analizi yapılırsa.1 DC kaynaklı durumlarda. SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir.17 deki . sonuç úekil 3.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur. S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir. ùekil 3.18 deki grafikteki gibidir. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3. Anahtarın kapanması üzerine. Bu zaman aralı÷ı önemlidir. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır.15 ùekil 3.5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3.. úekil 3.16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır.

16) (3.16 da.17) t q = 0.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.18 ÖRNEK 3. ølgili zaman aralı÷ı.5 ùekil 3. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir. ùekil 3. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir. 3. R=5 Ω. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs . anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır.693RC ùekil 3.15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi. anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3. E=100 V.693τ = 0.

20 de úekil 3. IL = E R (3. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3. Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür.20 deki kapasitör akımı. ùekil 3.16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3.t q = 0.693(25) = 17. ùekil 3. yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır.18) burada.19) .19 ùekil 3.21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir. SCR’nin kesimi oluúur.693τ = 0.19.20 dvC iC I L = = dt C C (3.17’ye benzemektedir. Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3.

SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir. diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır.22 de gösterilmiútir. úekil 3.21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır.19 daki FWD. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır. ùimdi baúka bir problem oluúur. ùekil 3. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde.22) Sonuç. Omik bir yük. 3. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol . Omik yüklü durumda.21) (3. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3. Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi. Bu.20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır. ùekil 3.20) ùekil 3. Bu gerilimi sınırlamak için. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3. Önceki sayısal örnek için. yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder.

halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir. indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir. SCR1 deki ters akım. Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir.22 ùekil 3. t = 0 da. ùekil 3. úekil 3.21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir. Kesim iúlemi anında. ùekil 3.23 deki grafiklerde görülmektedir. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir. Ana anahtar.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3.23 .

22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur.3 A L 450 × 10 − 6 . C nin de÷eri 3. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2. Bu gerilim tersleme. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır. C ve SCR3 den oluúan devre. Bu úekil 3. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır.21 deki tq ile aynıdır.t1 zamanında. SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur. FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman. SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. ÖRNEK 3.22 deki devre ve úekil 3. Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir. L. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir. C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir.25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28.25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L. SCR1 in sonraki iletiminde. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa.6 ùekil 3.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2.

ùekil 3. Bu gecikme süresince. t3 zamanında. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra.3 3. ùekil 3.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir.. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür.25 Bu úekilde.. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır. Böylece. øliúkiler úekil 3. Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir.25 deki grafikte görülmektedir.6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu. FWD iletime baúlar ve iC 3.1 ND TÖ LE M 1. úekil 3. komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: . komütasyon kapasitörü.

23 eúitli÷inde ω.24) (3. SCR3. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır. E=250 V.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur.5V0 = 0.24 de devrede.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3.24-3.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0.5LI L + 0.25) Kaynaktan beslenen enerji. C=3 µF ve L=75 µH.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım.iC = I L cos ωt (3.5CE 2 t = t4 de.28) (3. V0=375 V.27) 3. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda. a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3. komütasyon kapasitörü.5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3. bu enerji 3.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3. Bu de÷er. Aúa÷ıdakileri bulunuz.27 eúitli÷inin 3. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir. ÖRNEK 3.7 ùekil 3.26) (3. iC T/4 süresince sinüsoidaldir. t = t3 de. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır. depolanan enerji 3. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3. Bu aralıkta. .23) 3.5CV0 2 2 (3. depolanan enerji 3. IL=25 A. kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür.5CE 2 + 0.

b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse. SCR3 ile yön ÖRNEK 3. vC de÷iútirildi÷inde. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3.30 eúitli÷inden.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz.8 ùekil 3. C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0. IL=10 A ve tq=35 µs dir.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ .6)(3 × 10 −6 ) = = 42. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1. a) L ve C de÷erlerini bulunuz. Böylece. Verilen de÷erler: E=400 V. vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir.22 eúitli÷inden.4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1. tq = b) 3. Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0.5)( 250) = 375 V Bu.Ip = E t = t1 de.6 V 3.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353.

Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar.714 × 10 −6 ) tq = = = 63. 3.6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0. kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. úekil 3. = 1125 0. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız.2014)] = −489.6 V 3.4 71.4 .27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir. úekil 3. iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0. iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince.2 )( 0.1113)] = −447. LC rezonans devresi. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0.24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489. Sonuç devre iúlemi.714 = 450 = 45 A L 71.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir. Komütasyon aralı÷ı süresince. iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir.2 V ( 0 − V X )C ( 447.714 × 10 −6 F L = 100C = 71. . úekil 3.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0. Bu ters polarlanma zamanı.

t = t3 aralı÷ı için.26 ùekil 3.31 de oldu÷u gibidir.27 t = 0 . .ùekil 3. iC yi tanımlayan eúitlik 3.

yük akımının 1.26 daki bir devrede.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0. t3 . t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı. SCR1 için 30 µs gerekmektedir.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz. vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir. Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3. ÖRNEK 3. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada.34) iC ’nin tepe de÷eri. artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. (3. L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz.t4 arasındaki zaman süresince.33) Θ1 = ωt1 (3. E=300 V ve V0=450 V. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7. t = 0 veya t = t1 ile aynıdır. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları.9 ùekil 3.26 da gösterilmemiútir. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir.5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250.26 ve 3. ùekil 3.18 × 10 −12 .31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir.27 de t = t3 de. Bu iúlem.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3.32) (3.

Birincisi.2 × 10 −6 H C = 1. Örnekler úekil 3. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir. Koruyucu dizaynının temeli. Koruyucu kapasitör ile seri direnç. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir. L = 161.L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile.16 ve 3. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37.. diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir.. 3 1. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa. Bu. Diyot. økincisi.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir.27 deki grafiklerde.19 daki devrelerde görülmektedir. Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir. diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir.8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. Bu durumlar için. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar.1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. Gerçek pratikte. vAK deki artıúlar için. Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0. bununla beraber. dvAK/dt probleminin çözümü.

. Bu. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır. devre úekil 3. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine. vS tepe de÷erinde ise. SCR bilgi sayfaları. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339. böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir.10 ùekil 3. ùekil 3.28 ÖRNEK 3.97 A 20 dvC iC 16. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır.34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6.30 daki gibi olur. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir.97 C C = 0.bulundurularak yapılır.4 = 16. ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır. normal iúlem durumuna benzer úekilde. SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir.29 da.8 µs dir. Diyot. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16.

Ω 3 Bazı komütasyon devreleri. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır. Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339. ùekil 3.32 de görülmektedir. kapasitör gerilimi 339. Devre iúleminin grafikleri úekil 3.27 de. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır.11 ùekil 3. ødeal olmayan durumda bu gerilim. süreklidir.27 deki grafiklerde. .26 daki devrede ve úekil 3.31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir. FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3. SCR1’e eklenen bir koruyucu. yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. iC IL ye eúittir. ÖRNEK 3.29 ùekil 3.ùekil 3.4 = 1131 . t = t3 de. D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir.4 V tur. ani artacak úekilde düzenlenir. ùekil 3. 0.30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde.

75 + 1.ùekil 3. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır.31 ùekil 3.27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak.25 cos ωt − 12.94 sin ωt iS = I L − I C = 1.25 − 1. CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18.32 a) úekil 3.94 sin ωt . b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz.25 cos ωt − 12. CS.

25 cos ωt − 12.25 − 13 cos(ωt + 1. anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir. SCR’nin hasar görmesini engellemek için. yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde .4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için. Bu zamanda. iS = 13.1 1. Bu sınırlama.25 × 10 t − 22.64 sin ωt + 234. (a) dan. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı.475) Maksimum cos(ωt + 1.. øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir.74 6 = S = 6 = 68. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6.475) = −1 de veya t = 6.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0..33 deki devrede. sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer.2 × 10 3 3.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur.74 A dv AK i 13.68 × 10 V/s dt CS 0.94 sin ωt iS = 1. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5.§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0. ùekil 3.25 − 1.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR.04 µs oluúur. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre. iS = 1.015 µs de oluúur.

ùekil 3.12 ùekil 3. Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3. ùekil 3.34 de görüldü÷ü gibi. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı. böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri.33 de. koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar. ÖRNEK 3. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir.34 .SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir. iA= 0.33 ÇÖZÜM øletimde. Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir.

Kilitlenme akımı.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3. Pals. Problem. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. 3 1.35 de görülmektedir. øki dizaynın etkili olması. Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür.Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın. . bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır..35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir. SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur.. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır. Kilitlenme noktasında. ùekil 3. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir. SCR tamamen iletimde de÷ildir. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki. bir koruyucu. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür.1 øndüktif yüklü bir durumda. Tutma akımı. SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır. Normal ba÷lantıda. Devre úekil 3. anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir. SCR’nin kesimi üzerine.

Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir. ùekil 3.36 da tL dir.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir. grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3.5 I Kilitleme (3. Toplam anot akımı.38) (3. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir. bu úekil 3. Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.40) .ùekil 3. SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3.36 Aúa÷ıdaki eúitlikler. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır. Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir.36 da. Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan.

04 ) = 0. iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir .015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak.0421 0.35 deki devrede. E = 200 V. anot akımı i A = 400t + 0.06e −t / τ ile verilir.0434 0.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir.04 A.0493 I Kilitleme (3.36 eúitli÷inde yerine konulursa.0600 0.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1. LL = 0.5)( 0.0481 0. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1. Formülde τ = 50 µs dir.Bu sonuç 3.41) ÖRNEK 3. iL ’nin de÷eri 3.13 ùekil 3.06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0. t 0 25 50 75 100 125 iA 0.0464 0.5 tL = I Kilitleme 0.5 H ve IKilitlenme = 0.

triyak ve GTO’dur. 3 2. muhtemel bir iletim durumudur. úekil 3. øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır. II. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir. Triyak.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar. ve III. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I. I. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin. çeyrek dilimdeki iúlem..37 Triyak’ın iletimi.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli. ùekilde. MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir.37 de gösterilen semboller. I. ùekil 3.. veya II. olabilecek dört kombinasyonunun herbiri. çeyrek dilimlerinde olur.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır.. dört durum için farklıdır.3 3. çeyrek dilimler. ùekil 3.38 de gösterildi÷i gibi. IV. Bazı kontrol devreleri. ùekil 3. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı.38 . üç terminalli bir tristör olup.

Triyak.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir..2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı.. Kaynak gerilimi. 3 2. tipik olarak 1 V civarında. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir. SCR’den. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3. ÖRNEK 3. Bu. De÷erler. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir. Triyak.39(a) daki devrede.Triyak’ın temel iletim modeli. En kötü durum de÷erleri. Bu de÷er. ùekil 3. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir. elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir. SCR’ye benzemektedir. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir. Buradaki farklılık. Triyak. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir. EA diyak tepe gerilimidir. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir.39 . Bu. özel çalıúma úartları için verilir. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir.14 ùekil 3. Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir. ana terminaller arasındaki gerilime. sıcaklı÷a. Faz kontrolu. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir. øletim kayıplarını minimuma indirmek için. 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz.1 1.. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir. 3. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir.

kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4.0 + 0. iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur.39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir. ùekil 3. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir.ES = 11.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir. Bu de÷er.029 µF R’nin de÷eri.5 + 11. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir.885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: . Bu.7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince. v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11.0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması.29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. ùekil 3. bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden. vC ’nin bu son de÷eri. Böylece.

ana terminaller arasındaki gerilim. Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir.870 µs t=2 µs de iG = 0.2 Triyak’ın kesimi.6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0. Bu. R’nin de÷erine kıyasla.0) º −t / τ iG = « e = 0. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur.41 deki grafikte gösterilmiútir.1 1. Bu. triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir.40 daki devre ve úekil 3. øndüktif bir yük için. yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır ..40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir.6167e −2 / 0. øndüktif yük durumunda. 3 2. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir. Akımın sıfır oldu÷u zamanda.5 + 1. C ’nin biraz daha büyük de÷eri.062 A vC = 11.0 + (0. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur.5 − 1..R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11. RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir.029 × 10 −6 ) = 0.. ùekil 3.2 2K KE ES SøøM M 3. küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir.87 = 0. úekil 3. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir.062)(15 + 15) = 14.

40 daki gibi bir devrede. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir. paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir. ùekil 3.Triyak’ın.02 H RS=800 Ω CS=0. koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. Devrenin dalga biçimleri úekil 3.15 ùekil 3. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0. Triyak. Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır.025 µF .41’e benzemektedir.42(a) daki RLC devredir. triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan.41 ÖRNEK 3. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir.

Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8. dv X = e −α t (8.252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99.1 × 10 6 V/s dir.00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir.5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile. ùekil 3.04 × 10 6 cos ω t + 6. t = 55 µs de bulunabilir. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak. istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır.42 . Bu zamanda.sonucu verir: i = 0. maksimum triyak gerilimi.

.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor). 3 2. -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir.2 2K KE ES SøøM M 3. ùayet devre gerilimleri çok büyükse. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri.. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır. GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır. ùekil 3. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür. 5 civarında olabilir. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır. .43(b) de tipik grafikler görülmektedir. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men.2 2. akımı belirlemek için iyi bir model olabilir. bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. Genelde GTO tristör. Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır.. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir. bu durumda sıfır anotkatot gerilimi.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir. ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur.44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. 3 2. bir koruyucu devresi olmaksızın. Böylece.2 2.3 3. IA/IG. 100 A anot akımlı bir GTO için. Kesim kazancı..1 1 øøL LE ET TøøM M 3.2 2. Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz. Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır. ùekil 3.. Daha iyi bir do÷ruluk için. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır..43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3. GTO’nun en büyük dezavantajı. ùayet bu oluúursa. Bir GTO.. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir.. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır.

16 ùekil 3. (a) Kesim kazancı 6 için. (b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz. gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz.ùekil 3. yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır. . (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz.43 ùekil 3. L’nin de÷eri.44 ÖRNEK 3.

(b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri.0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu. Böylece. negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6.0144) = 14. i A = 40 A.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde.ùekil 3. CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © . ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir. CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman.08 × 10 )( 600 ) = 0. GTO ’nun iletiminde.

.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3.4 deki devrede.0 V ile seri 25 Ω dur.2 Problem 3.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3. EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır.18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3. Diyak modeli örnek 3.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3.2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3.1 ùekil 3.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3.4 ùekil 3.3 Problem 3. 3.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır.3 3. SCR VGK=1. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3. E=70 V.1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz.2 ile aynıdır. .17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3. E=20 V ve TC=-40°C dir.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir.5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3.10 daki gibi bir düzenlemede. GK (kapı katot) modeli 1. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.1’i VGK=1. 3.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.13 Bir SCR nedir? 3.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3. R=50 kΩ ve C=0.5 W’tır. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için.5 ùekil 3.4 V ile seri 8 Ω dur.25 µF dır.3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3.26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3. 3. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3. 3.19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.

(c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz. E=400 V ve IL=20 A. R=20 Ω. L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3. ùekil 3. 3. 3.0 µF ve vC(0)=-300 V.8 Problem 3.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir. C=3. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için. SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2.0 V ile seri 20 Ω’dur. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz.22 deki gibi bir devrede.24 deki devrede. E=200 V ve IL=30 A. (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz.(a) Tepe kapı akımını bulunuz.9 ùekil 3.16 daki gibi bir devrede.2 deki ile aynıdır.6 ùekil 3. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman.46 3. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1. R=20 Ω.25 de.10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır. C=2.10 E=200 V ile úekil 3. 3. (c) ùekil 3. Diyak modeli örnek 3.13 ùekil 3.12 ùekil 3.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz.7 ùekil 3. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V.11 ùekil 3.25 deki t1’in de÷erini bulunuz. 3. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır. 3. (d) V0’ın de÷eri. E=400 V ve IL=30 A. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz.11 deki gibi bir devrede. E=80 V. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur.19 daki gibi bir devrede. tq’nün gereken de÷eri 25 . 3. 3.24 deki gibi bir devrede.0 µF ve vC(0)=-300 V.

15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız. 3. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır.23 Problem 3. Diyak karakteristikleri örnek 3.2 deki ile aynıdır. RL=20 Ω ve LL=0.22 ùekil 3. RL=20 Ω.21 Örnek 3. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır. (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir. 3. CS’nin baúlangıç boúalması.14 Örnek 3. ùekil 5. Örnek 3.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız. 3. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir.35 deki devrede.1 H. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz.39(a) daki devrede.15 ùekil 3.045 H. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz. (a) Bir kesim kazancı 5 için. CS=0.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır.17 ùekil 3.5 µF. R=10 Ω.10 da. VS=400 V RMS sinüsoidaldir. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz. (b) Kapı akım de÷iúimini –1. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir.24 ùekil 3. 3. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz. 3.20 Problem 3.33 deki devrede. E=400 V ve LL=0. RL=10 Ω. RL=25 Ω.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. E=800 V.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz.29 daki devrede. 3. 3.µs dir. ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız.45 deki gibi bir devrede. 3. 3. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz. L=2. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız.40 da. VS=400 V RMS ve R=20 Ω.16 Problem 3. 3. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız. 3.5 mH ve EG=-10 V.14 de. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz. ùekil 3. . Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır.19 ùekil 3.

.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT). Elemanların sıcaklık. transistörün özellikleri incelenecek. Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı.1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine.. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır.1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4..1 øletim bölgesinde. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir. transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde. Bu kısımda. ùekil 4. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir. 4 1. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli . Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır. ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır.4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir. bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir. transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4.

Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır. Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için.de÷ildir. oldukça büyük . VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez. ùekil 4.1) Böyle bir doyumda. Do÷rusal bölgede.2 de bu bölgeler. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir.1 ùekil 4.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir.1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur. VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır. zorlanmıú bir kazanç 4. (1) doyum bölgesi. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır. Kısmi doyum bölgesinde. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir. Buna ra÷men. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken. ùekil 4. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için.

Transistörün karakteristiklerinden. Belkide bilgi-sayfası.1 ùekil 4. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır. Bundan dolayı.3 deki devrede. transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda. Transistörün toplam gücü 4. βF nin de÷eri hesaplanabilir. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir. transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4. Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. Böylece.3) . Transistörün kazancı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4.de÷erde bir beyz akımı gerekir. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır. ùekil 4.2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir. ùekil 4.3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir.

(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir. tablo 4. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır. 4. (e) 4. P = VCE I C + VBE I B = ( 0.1 1. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0.2 eúitli÷i ile IC bulunur. VBE nin tipik de÷eri 1.4 ) = 8. 400 V ve 15 A de÷erlerinde.2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır.5 = 11.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.3 eúitli÷inden. úekil 4.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir.4A 5 ùekil 4.88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için.98 A 25 (d) IC=12 A de.2)( 2. . ùekil 4..5)(12 ) + (1. (c) I C = 300 − 0. gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir. Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda. 2N6547.5(a) daki grafikten.5 V bulunur.5(a) daki grafikten. Bir örnek olarak. 4 4..2 V olur. VCE’nin de÷eri yaklaúık 0.

RBE beyz ve emiter arasındaki direnç. Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır. 4 1.1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1. Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA).5 Tablo 4. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim. Bu gereksinim.1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında. SOA) olarak tanımlanır. ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır.Tablo 4.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area. (a) (b) ùekil 4. ikinci .1 deki bilgide..5V VBE = -1.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir..

Tipik bir e÷ri úekil 4. Bu. VCE nin büyük de÷erlerinde. transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir.6 da her iki A hattı. kollektör akımı sıfır olmadan önce. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır.6 da görülmektedir. B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır.6 Bu karakteristikler. Tipik bir pals durumuna bir örnek. ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. Tek sınırlama. C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. Pratikte. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. ùekil 4. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler. Bu sınır. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır. ùekil 4. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. Burada iki durum üzerinde durulabilir. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. øndüktans. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . E ile etiketlenen hatlar da. B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte. verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır.

ùekil 4. transistörün kesimi için úekil 4. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir. Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4.bir de÷erde olmasına neden olur.7 deki devre.7 ùekil 4. Bir örnek olarak.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır. Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır. Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir.7 de. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar. ùekil 4. Transistörün ardıúık iletimi için. Bu. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir.10 da 2 e÷risini verir. De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır. Bu grafikte. úekilde gösterilmemiútir. ùekil 4. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir. Genelde.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir.9 da. ùekil 4. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır.9 da. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1).8 de görülmektedir. kollektör akımı úekil 4. Bundan sonra. .9 da görülmektedir.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir. úekil 4.9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz. Koruyucu olmadan.11(b) deki grafikler. RBSOA grafi÷indeki yolun. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır. úekil 4. RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir. ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir. ùekil 4. ùekil 4. úekil 4.

ùekil 4.10 .9 ùekil 4.8 ùekil 4.

transistörün kesim anında. Formülde. E2=350 V ve iL=20 A dir. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki .2 ùekil 4. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir. úekil 4. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır.ÖRNEK 4.11 de. 20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır. Kollektör akımının azalması.11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında. ICM maksimum kollektör akımı. (a) (b) ùekil 4. Bu zaman süresince. iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar. E1=200 V.

IB2 /IB1 oranı genel olarak 0. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. q S = v C CS CS = 11. Daha sonra transistörü kesime götürmek için.25 × 10 −6 = 0.eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1.1 NA KB NøøM ML 1. Böylece. Depolama zamanı. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir. basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder.25 × 10 C burada qS . Bundan dolayı. Özel olarak. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. t = 1. kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır. Daha önce de÷inildi÷i gibi..5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir. .5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür..1125 × 10 −6 F 100 4 4. ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir.0 arasında seçilir. østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır. depolama zamanı artar. IB2 genli÷inin ters akımı. kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır.5 × 10 ) = 11. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece. IB2 ’nin büyük bir de÷eri.12(a)da görülmektedir. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir.5-2. beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir. IB1 ’in büyük bir de÷eri. ùekil 4. Kollektör akımı.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4.

Genelde. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir. Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir..(a) ødeal beyz akımı ùekil 4. Pratikte. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir. Bu aralık için.13 Kesim süresince.12 4 1. Ters beyz akımı beyz . iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir. VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır.. Transistörün iletimi süresince.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4.. anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır.1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4.4 4. Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar. ùekil 4. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir. Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir.

16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz. Aynı zamanda.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir.05 A ùekil 4. ùekil 4. negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar. I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.14. 4. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur. I B2 ’ye engel olarak. Bu yaygın olarak kullanılan. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir. Açıkca. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir. ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu aralık.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir. βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir. Ek olarak.15 ve 4. transistörün kesim iúlemini tamamlar. düúme zamanı olarak bilinir. ùekil 4. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir. kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir.14 .bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir.

13 deki devre için úekil 4.05 A Üst ıúın (iB): IB1=0.17 ve 4. úekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0.14 (devamı) IB2=0.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.Üst ıúın (iB): IB1=0.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.2 A ùekil 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. Bu grafikler.15 .4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.2 A ùekil 4. ùekil 4.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir.14 ve 4.

18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4.4 4..2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4..4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.19 .Üst ıúın (iB): IB1=0.1 1.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.16 ùekil 4..05 A ùekil 4.

Devredeki elemanlar. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır.2 A olacak úekilde seçilmiútir. ùekil 4.19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0. øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar. Üst ıúın (iB): 0.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü . iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0. S anahtarının kapanması üzerine.13 deki devre.ùekil 4.4 A dir. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır. Hızlandırma kapasitörlü durum için.21 de görülmektedir.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. Bununla beraber.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur. úekil 4. Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir. CB’nin de÷eri. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. Böylece. tasarımla.20 ve 4. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir. CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak.

21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir. Bu zaman aralı÷ı. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0. ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0.22 .625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda.4 A de tutulsaydı.25 A 20 βF ùekil 4. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız.8 = 0 RB2 = 43.4 A’lik I B1 için úekil 4. Her iki 4. Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0.2 Ω ùekil 4.ùekil 4. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır.19 daki devrede.3 ùekil 4. transistörün kesiminden hemen önce.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır. ÖRNEK 4. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu. vBE=0. 0.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.25 A RB2 i X − 10 − 0.20 ve 4. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır. I B1 = IC = 5 = 0. 0.22 deki devre kullanılarak. I B1 0.21 úekillerinde.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir.

25 + 0.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda. kollektör akımının 0. ùekil 4.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0.8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir.23 ùekil 4.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0. Bu.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0. RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.25 = 0.625 = 0.ùekil 4.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.25 + 0. . Beyz akımı.40 Ω RB4 = 24.50 A RB3 = 18.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz. ùekil 4. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.

Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4.4 4. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir..26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar. Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters . Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir. Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir.13 deki devre úekil 4.. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir.4 4. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir.25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle.27 de görülmektedir. ùekil 4.. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi.11(a) dakine benzetilerek. ùayet úekil 4. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez. ùekil 4.1 ND FK 1. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4. Rezistif yükler için olan önceki kısım. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4. øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir.28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi.8 ve 4. bu yeni devre úekil 4. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez. ùekil 4.25 de görülmektedir.25 deki devre.

2 A ùekil 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.28 4 1.polarlama stresinin bir ölçüsüdür..26 Üst ıúın (iB): IB1=0. Üst ıúın (iB): IB1=0.27 ùekil 4. ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır.2 A ùekil 4.1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır. ..

4) I CM = VCC R (4.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır..6) vCE = VCC − RiC ... bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur. Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar.5 5. 4 4. Kesimde.øletimde. ùekil 4.5) (4. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır.1 1. Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir.29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse.3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir.29 daki grafik úekil 4.

7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir.9) Benzer úekilde. ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise.12) ùekil 4. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur.4 (4. eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir. Kollektör akımının yükselme zamanı 0. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı.8 µs ve düúme zamanı 1.11) (4.29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir. Bu yüzden. . buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4. VCC=400 V ve R=20Ω.8) ile verilir.10) eúitli÷i ile verilir. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür.0 µs dir. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.3 deki devrede. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr .10) øki enerji ifadesindeki ilk terim.

Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: .00107 + 0.30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir. durum tamamen farklıdır.30 daki grafikte. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4. ùekil 4. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir. t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir. Bu grafiklerde. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir.1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde..10 eúitli÷inden.9 eúitli÷inden.00240)(10000) = 24 W 4 4. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir.ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4. Yük indüktif oldu÷undan.7 deki devrede.00240 J 4.8 × 10 )» = 0. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir.00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0. Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir..1 1.5 5. ùekil 4. Transistörün güç kaybı grafi÷inde.11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0.13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise. Bu enerji (4. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0. ùekil 4. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır..13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.00133 = 0. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir.

Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.30 ùekil 4.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından. ùekil 4.31 . bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir.15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4. Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz. Ölçümleri almak için.15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir. ortalama güç 4.

0040 J 4.0024 J (b) 4.7 dekine benzer bir devrede.6 Örnek 4. ÇÖZÜM (a) Örnek 4.4 µs ve t2=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.5’de.5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur.3)(10 )] = 0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır. Bu akım 400/1000=0. Kesim süresince. Bununla ilgili grafikler úekil 4. VCC=200 V ve E2=400 V.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0. ÇÖZÜM (a) 4.32 de görülmektedir.1 + 0. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0. øletim süresince. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız.2 µs.4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0.1 µs ve t2=0. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.5 ùekil 4.0024 J (b) Kesim süresince. .13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0. t1=0.3 µs.00160=0.ÖRNEK 4. 4 + 0.0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4.15 eúitli÷inden: Güç=(0. Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir.0016 J (c) Toplam enerji=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı. t1=0.0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz.00240+0. 2)(10 )] = 0.

ùekil 4. Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: .333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda. Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .333 × 106 t )dt = 0.3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3.0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4. 3×10 88.67 × 10 6 t 0 < t < 0.32 0.89 × 1015 t 2 (1 − 3.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.89 × 1015t 2 (1 − 3. vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir.33 × 10 6 t ) iS = 66.

33 4 4. güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde.34(b) deki grafik. BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir. ùekil 4.. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir.16) (4. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0.17) . iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men..0075 × 10 )( 400 ) = 0.2 2. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir. akaç akımı sıfırdır. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer.33.2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0.34 deki e÷riler. VT den büyük vGS de÷erleri için. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur. Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir.2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur. BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir. ùekil 4. Böylece. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda. Ek olarak.0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4. ùekil 4.0006 J (d) (a).0002 + 0.1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri.. ùekil 4. Gerilimler Gate(Kapı). Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için. VT den az vGS de÷erleri için.0024 + 0. MOSFET’ler. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez. MOSFET.

omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1.5 Ω de÷erini . RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men. BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4. G. 2N6762 nin bilgi-sayfası. MOSFET’in iki durumu. Akaç akımının büyük de÷erlerinde. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir.34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4. Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi.35 Ω dur. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır. 4. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir.34(a) daki grafikte (2N6762).4. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir.34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır. ùekil 4.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde. Bu iletim bölgesi. Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır. ùekil 4.17 eúitli÷inde.17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. vDS nin de÷erinin. MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır. 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir. zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir. úekil 4.

aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek. ÖRNEK 4.5 V’luk iletim durumu de÷eri. ùekil 4.2 2. MTP8N60 bilgileri. Akaç akımının bu de÷eri için.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir. Bu de÷iúimlerin ihmali. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz.35 de.8 Bu bilgi-sayfasından. ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır. Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır.. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi. Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır. vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır. Böylece. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir. Bu çizgi 3. vDS nin de÷eri 4.5 V dan az veya eúittir.göstermektedir. Böylece.2 Ω dur..35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0. 16A/3.7 Bir MTM15N40 için. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir. úekil 4. vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı.8 V G= 18 = 8. .3 Ω dur. Her kapasitans.2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir. VT = 3.2V=5 mho dur. Gerçek. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır.18 A / V 6 − 3. bu 4. 4 4. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir.19) (4. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur.

akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur.. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur.36 da. ùekil 4.22) . kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar.2 2. FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır. 4.. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4.37 de gösterilmektedir. Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır.22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir.37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar. ùekil 4. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir.3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür. ùekil 4. øletimde devre davranıúını hesaplamak için. t2 ve t3 arası aralık süresince.21 eúitli÷i 4. ùekil 4. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4. böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir. ùekil 4.35 4 4.36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir.36 daki devrenin analizi yapılacaktır. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4.21) t > t2 için. 4. Bu aralıklar süresince. Bundan dolayı. Bunu yapmak için.

vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur. eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir. Bu.36 ùekil 4.23 eúitli÷i hala uygulanır. kaynak akımı 15 A dir. t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar.36 da gösterilen devrede. buna ra÷men 4. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. .23) ùekil 4.8 ùekil 4. MOSFET. Kaynak gerilimi 250 V dur.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4. bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken. Bu aralık süresince. ÖRNEK 4.21 eúitli÷i hala uygulanır. 0. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır.37 vDS deki bu azalma. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir.

2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5.6 V olur. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir. Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0.17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4. CGS 200 pF dır.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 .t3 aralı÷ı için. vDG nin de÷eri 244.21 eúitli÷inden. 4. Bu.37 Ω ve TJ=100°C verir.6 V G 8. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir.ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir. dv GS 0. aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir. 4. Böyle bir durum.4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 .t2 aralı÷ı için. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0.33 t2 = v GS 5. toplam kapasite 2000 pF dir.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8.6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 . Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3. t4 .8 + = 5.4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir. 4. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3.t4 aralı÷ı için.2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244. Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 .t5 aralı÷ı için.23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0. Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5.

t2 . Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir. Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma. akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir. Örnek 4. örnek 4. Bu aralık süresince 4. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir. 4. t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez. Zaman orijininden t1 zamanı süresince. akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz.t2 aralı÷ı için.21 eúitli÷i uygulanır. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir. kapı-kaynak geriliminin. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır. 0. t1 . kapı akımı 4. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir. Bu de÷iúimi yapmak için.t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir.8 de bulunan anahtarlama zamanı.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir.38 deki devre ile temsil edilmektedir. 4 2.23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır. MTM15N40 karakteristi÷inde.38 t1 de.39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa. ùekil 4. Zaman orijininden t1 zamanına. Bu aralık. bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir. øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir.4 4K KE ES SøøM M 4.2 MOSFET’in kesimi için. Bu..2 A lik kapı akımı ile. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir. . ùekil 4.

t4 de. 4. akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır. MOSFET eúik gerilimindedir.9 4.ùekil 4.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0. t3 .t5 aralı÷ında.6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır.6 − 5.6 − 3.8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0.8 örne÷indeki MOSFET in -0.1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır.8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men. ÖRNEK 4. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca . ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0.1 t5 − t 4 = − (3.1 − (5.39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz.21 eúitli÷i tekrar uygulanır.1 − (5.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir.39 t3 den büyük zamanlar için.t5 aralı÷ı için. t4 .1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5.

40 da A kısmı. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 . her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir.5 nH dir.t4 aralı÷ı süresince gözükür. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma.2 2. ùekil 4. Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır. BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur. ùekil 4. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi.gözükmektedir.8 örne÷inde yapılmıútır. Daha kısa iletim zamanı.40 ùekil 4. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır. C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur. maksimum palsli akaç akımı 2. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür. izin .. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır.40 da. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir.. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir. 4 4.

MOSFET’in özellikleri úekil 4. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir.40 da görüldü÷ü gibidir.36 ve 4.10 ùekil 4.6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları. RDS(øLETøM) de÷eri. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir. øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları. VDD=400 V.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır.. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez.2 2. Sınırlamalar. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür.. de÷erlendirmede önemli rol oynar. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür.38 de . ÖRNEK 4. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur. 4 4. R=20 Ω ve iD=5 A.verilen daha çok güç kaybı demektir.41 deki MOSFET. ùekil 4. Hatta yeterli bir kısa pals süresince. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir. øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder.

ùekil 4.24) (4. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4.37 de görülmektedir.39 daki e÷riler úekil 4. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4. Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir.görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir.43 . MOSFET’in her iletiminde. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir.25 de kullanılmaktadır. bu aynı enerji kaybı oluúur.24) eúitli÷inde.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0. ùekil 4. t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır.42 ùekil 4. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir. Çok benzer bir davranıúla.42 de görülmektedir. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4. Devrenin iletimi için. bu úekil 4.43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir.

Eúitlik 4.11 ùekil 4. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir. ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir. Ço÷u durumlarda.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. Bu. Belli bir frekansta.44 . MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir. BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar. Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz.24 ve 4. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır.5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır.enerji (kesim) = (0. Anahtarlama frekansı artarken.44 de. Bu.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0.27 de. ùekil 4. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir.26) (4.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır. Yük indüktansı. (4. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. Bu.25) ùimdi toplam kayıp 4. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır. ÖRNEK 4. iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir.

3 − 3.3 V ©4¹ t1 = (3.06 (6.3 − 3.1 (6.06 t 4 − t3 = (6.1 t 4 − t3 = (6.3 × 10 −9 s 0.8 = 6.2 × 10 −9 s 0.RDS(iletim)=0.06 t5 − t 4 = .5 Ω. G=4.06 (3.1 t3 − t 2 = (200 − 6.06 t 2 − t1 = (200 − 6.1 (10 − 6.8) 1250 × 10 −12 = 47. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3. VT=3.5 × 10 −9 s 0.2 × 10 −9 s 0.3 × 10 −9 s 0.8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6.3)(50 × 10 −12 ) = 96.0)(2000 × 10 −12 ) = 26. IL=10 A.0 × 10 −9 s 0.3 − 5.1 × 10 −9 s 0.4 × 10 −9 s 0.8 V.3)(2500 × 10 −12 ) = 154.0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79.9 × 10 −9 s 0.5 × 10 −9 s 0. VDD=200 V.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.8)(1250 × 10 −12 ) = 52.0)(2000 × 10 −12 ) = 43. Tam akaç akımında.3)(2500 × 10 −12 ) = 92.3 − 5.

0005928) = 29.64 J Örnek 4. Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir. .0005928 J/saykıl ùekil 4.45 de görüldü÷ü gibi. øletimde t3 süresince.0002135 + 0.5)(200)(10)(213.0002511 = 0.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0. vDS=6. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0.11 de oldu÷u gibi.2 × 10 −9 ) = 0.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır.6 = 5021. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur.5 − 175.0001282 + 0.5 × 10 −9 ) = 0. güç kaybı P = (50000)(0.0002135 J ùekil 4.Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021. 4. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar.5)(200)(10)(128. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır.0001282 J Aynı úekilde. Bu zaman t = 5000 + 197. 4.9 ns øletim (conduction) süresince .45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında.

Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır..31) (4.4 4. iS yerine iD konularak. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir. problem daha az önemli olur.28) (4. ùekil 4. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir.46 daki devre.28 – 4.7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi.29) (4. bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir.32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince.2 ND 2. úekil 4. analiz için kullanılmıútır.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile . ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince. ùekil 4..30) (4.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek. bir yaklaúım yapılır.46 daki devre için eúitlikler 4.

iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için.5 A LS=12.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4. Önceki eúitlikler.5 nH vDG > 0 vDG < 0 .12 ùekil 4. Bu yaklaúım ile. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir.5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0.34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4. LS hesaplamalara dahil edilmiútir. Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz.33) elde edilir.37) 4. Aynı iúlem.47 deki devrede. kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4.36) ve R' = LS G C (4. (4. ÖRNEK 4.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır. Etki. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır.35) C = C gs + C gd (4. kaynak indüktansı.9 Ω RG=200 Ω I=6.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3.35) eúitli÷i (4.

5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: . R' = LG (12.0 = 5.5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6.3 ns 6. 4.86 V ©G¹ © 3. iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37.ùekil 4.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır.37 eúitli÷inden.5 ¹ Yeni.47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.

0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0. Bu de÷iúim süresince.3 nanosaniye daha artırmaktır. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir. Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9. øletim iúlemini tamamlamak için.5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193.38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir. 4. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu.7 × 10 6 s2 = −5.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür. 4. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber. (4. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22. bu yüzden.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4. Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: .3)(600 × 10 −12 ) = 170.1 × 10 −9 s »= iG 0.9)(6.86 V’a de÷iúir.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır.5) = 5.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560.0 V’tan 5. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir.85 V 15 − 5.2 × 10 −9 saniye olurdu.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83.86 = 0. vGS 5.

1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4. Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir.. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır. kaynak indüktansından kaynaklanan 9. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur. Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür.4 Bir IGBT. 4 4 IIG GB BT T 4. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses. yüksek frekanslı bir aygıttır. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır.25 µs. Düúük gürültü.2 + 31. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır. Yüksek güçlü. Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur.5 + 193. düúük kapı seri direncine. 4 4.48 de görülmektedir. SIT’in anma de÷erleri 300 A.8 ns Toplam iletim iúlemi ile. Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . øletim ve kesim zamanları çok küçüktür. 0. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir.1 + 0 = 261.t 4 = 37. Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü. (a) ùekil 4..3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una.

DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda. Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında.b de görülen eúde÷er devre. tepe akım.49. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir.eúde÷eri direnci. IGBT’lerin. ùekil 4. IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır. ùekil 4. Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır. kollektör ve emiterdir.49. Üç terminal kapı. Bununla beraber. kapı sürmesinin kolaylı÷ı. Bu. RDS . BJT davranıúında kontrol edilir.50 de görülmektedir. úekil 4.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller. Bununla beraber.49 (a) IGBT’nin kesit alanı . bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir. Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir. Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir. nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. IGBT.49. güç kaynaklarında. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4.

3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4.1 Bir BJT nedir? 4.9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.16 BJT’nin doyum modu nedir? 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? .5 4.49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4..7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.

26 Bir MOSFET nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4. (e) toplam transistör güç kaybı.4.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4.46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4..52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4.40 Bir IGBT nedir? 4. (c) IC’nin yeni de÷eri.1 ùekil 4.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4. R=15 Ω ve VCC=225 V.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC.3 de.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4. βF=4 de÷erini kullanarak.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4.38 Bir SIT nedir? 4.19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4.50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4. (b) VCE.23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4.6 4.28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4. Transistör úekil 4.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4. (d) IB.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.5 de görülen karakteristiklere sahiptir. .54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.

IB1=1 A ve IB2=0. VCC=200 V. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı.6 ùekil 4. 4.75 Ω. (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını . VBB=20 V. 4.10 ùekil 4.3 ùekil 4. østenilen de÷erler.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. iletimin sonunda βF=25. (c) anahtarlama güç kaybı.5 kHz dir.4 ùekil 4. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4. kesimde I B2 / I B1 = 1. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur. (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman. Transistörün iletim durumunda. CS=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir.11 Problem 4.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir. VX=15 V. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz. RB1=4. RB2=8 Ω.3 deki devre düzenlemesinde. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1. transistör 1. úekil 4. istenilen de÷erler. CS=0. 4. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V.3 A ve IB2=0. 4. VCE=1. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. transistör 1. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir.075 µF.0 V. 4. E2=350 V ve iC(0)=10 A.7 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı. 4. E2=350 V ve iC(0)=10 A. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir. IB1=0.75 A. (b) kesim kaybı.13 deki gibi bir devre tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE.8 ùekil 4. Kollektör akımı 10 A dir.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir.7 øletimde βF=10.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1.4.11 deki devrede. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı. (b) kesimde enerji kaybı.11 deki devrede çalıúan bir transistör 1.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde. VBB=20 V ve VX=12 V.13 de.45 A.2 ùekil 4.8 de.10 da.9 Problem 4.13 de. RC=10 Ω. 4. 4.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı.1 V. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz.19 daki gibi bir devre tasarlayınız. E2=300 V. VBB=15 V ve VX=10 V. R=10 Ω.

Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir.14 Problem 4. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz. øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur.47 deki devre düzenlemesinde. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir. aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3. (b) kesim enerji kaybı. 4. 4.13 Örnek 4. VDD=300 V ve IL=5 A.16 ùekil 4.11 deki MOSFET verisini kullanınız.15 Örnek 4. 4.13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz. (c) iletim güç kaybı. øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz.varsayınız. 4. .

SCR ve diyotlar. (c) øletimde. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir. SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir. (b) øletim sıfır zamanda oluúur. (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur. .1 Bu bölümde güç-devre analizinde. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede. temel devre davranıúları vurgulanacaktır. Aúa÷ıdaki varsayımlar. anot-katot gerilimi sıfırdır. (a) SCR. Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. ùekil 5.. Bu gibi uygulamalarda. (f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır.5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir. SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır.1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5.

1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5. .ùekil 5. aynı ideal karakteristiklere sahiptir.2(b). Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir.1(a) da görülen.. bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce. Kullanılan diyotlar úekil 5.2 ùekil 5. 5 2.2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir.. ùekil 5. akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir..

2 eúitli÷inde. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5.1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan.3 eúitli÷i ile verilir. .ùekil 5.2) 5.2 Devre eúitli÷i. akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5. vS = v D + v R (5. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir. maksimum akım. Böylece.

I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5. Vort = Vm (5.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5. akımın RMS de÷eri istenilir.8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.10) Burada da. I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5.Im = Vm R (5.3) øletim süresince. bu integral 0 . diyot ters polarlanmıútır. RMS de÷erinin tanımından bulunur.5) Bu devre için ilgili büyüklükler.9) π Bazı durumlarda. I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 .8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5.T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir. integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: . ortalama yük akımı ve gerilimidir. Akım sıfır ve vR sıfırdır.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan. Bu. Ortalama akım. ortalama yük gerilimi için 5. vD=0.5 ( 5.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır. dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5.

2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5.97 = = 8.5 (5. ÖRNEK 5..4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16.2 2.97 = = 5. 60 Hz dir. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp.48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16. ùekil 5. Yük akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.97 A R 20 Vm 339. úekil 5.deki yarım dalga devresi.12) 5.2.4 = = 16.414 )( 240 ) = 339. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı.414 V RMS = (1.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir.. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir.1 ùekil 5.2(b) deki grafik.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8.11) I RMS = Im 2 (5. diyot uçlarındaki .12 eúitli÷inin sonucu.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir.

13 eúitli÷inde verilmektedir. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan. § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5.5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ . ùekil 5.3’deki devrede.13) (5. Geçici yük akımının bir çözümü. Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır.15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0. vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı. akım t=0 anında sıfırdır. olması mümkün de÷ildir. aúa÷ıdaki gibidir.14) (5.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS . Akım iliúkisi 5. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti.

13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur.ùekil 5.3 5. L = 0. 60 Hz .2 ùekil 5. Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez. Daha ötesi. . Bu zaman. AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir. Vs=120 V RMS. R = 20 Ω .0531 H. ÖRNEK 5.3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz. Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir.

9407 rad olarak bulunur.1. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0. FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur. ùekildeki grafikler.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir.414) sin θ dθ = 45.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir.ÇÖZÜM 5. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken. vL nin ortalama de÷eri.84 = = 2. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. ωt=3.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0.5 = 28. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması.13-5. zamanın .2’ye göre burada.707e − x ùekil 5. Yüke paralel diyot.15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü. büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir.0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0.707e » 4¹ ¼ ¬ 28.9407 0 (120)(1. I= VL 45.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur.84 V Ortalama yük akımı.3’ ün.2. úekil 5.yük akımı FWD’ den geçer. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde. Yük gerilimi 0<ωt<3. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0. Örnek 5.707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir.

3 ùekil 5. VS = 120 V RMS. 60 Hz ve R=20 Ω dir.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1. Yük indüktansı büyüktür. ùekil 5.4 ÖRNEK 5.9 eúitli÷i uygulanır.4’deki devre de÷erleri.414 ) = 54 V π . Bu durumda 5.

iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5.20) 0. Ortalama ve RMS de÷erleri.8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı..18) Burada. akım hemen hemen sabittir. Tam dalga devresi. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir.5 (5. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir. 5 5. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.21 eúitli÷inin incelenmesiyle.7) 2 ( 20 ) = 145. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır. ùekil 5. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir.16) (5. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır.b) I L = VL 54 = = 2. eúitlik 5. ùekil 5..21) 5. Bu durum.5(b)’de.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır.19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık .2 KY 2. yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5.

Böylece: I RMS = Im 2 (5. Yük akımı için iki yol oldu÷undan. (a) .22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. úekil 5. ortalama diyot akımı. ortalama yük akımının sadece yarısıdır.meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır.

4 V . 20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS.ùekil 5.414 )( 240 ) = 339. Vm = 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.5(a)’da görülen omik yüklü. tam dalga bir do÷rultucu.5(b) ÖRNEK 5.414 V RMS = (1. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir.4 ùekil 5.

Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi.97 = 10. Sabit yük akımı. ùekil 5. Bu varsayımla.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16. devre davranıúı úekil 5. Yükün ortalama gerilimi. úekil 5.6.6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir. v L = vx + vR (5. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir.. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde.b) Tepe yük akımı= Vm 339. ùekil 5. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır.. Yük gerilimi. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir. yük daima kayna÷a ba÷lıdır.2 2.5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır.5 = ( 2) ( 2 )0. . Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir.97 Im = 12 A 0. Pratikte bunun manası.7’de gösterildi÷i gibidir.4 = = 16.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir.97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.

7 .ùekil 5.6 ùekil 5.

Böylece 5.24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı. (5. 60 Hz. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.414 )( 240 ) = 339. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.6 daki gibi. dir.26) (5.80 A .80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10.0 = = 10. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339.VLort = V X ort + VRort (5.5 ùekil 5. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır.24) Vx’in ortalama de÷eri. ùayet indüktörde direnç varsa.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10.25) ÖRNEK 5.27) VRort R (5. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir.414V RMS = (1. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir.

PROBE .MODEL DMOD D (IS=2.TRAN 1US 32MS 16.5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .8 = 5. Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.22E-15 BV=1800V) .667MS .4 A 2 (g) deki ½ çarpanı. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz. köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur.7V 60HZ) L 5 6 6.5 Ω 5 6.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .5MH R 3 5 2.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10.

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5.8(b) deki grafikler elde edilir.‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5. ùayet bu kapı akımı. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.. ùayet devre tam dalga ise. Bu grafiklerde. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken. 5 5. úekil 5.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde. Gecikme.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır. Bu iúlem. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır.... her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez.2 deki diyot. . SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir.3 3. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır.

Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır.8 Gerçek dünyada. bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur. I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5. bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır.29) .ùekil 5. Bunlar. SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz. T periyotluk zaman skalasında.28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5.

temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5.5. © 2π ¹ Aynı eúitlik. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4.4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.97 A R 20 § Vm · § 339. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir.414V RMS = (1. Devre α=40° ile çalıúmaktadır.414 )( 240) = 339. 60 Hz’e sahiptir.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.77A © 2π ¹ © 2π ¹ . §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ).30) Yük akımının RMS de÷eri.4 = = 16.32) Sadeleútirme sonucu.31) ( 5.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.5 (5. I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0.6 ùekil 5.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.32 eúitli÷inde verilir. sonuçta 5.5 ( 5.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.29 eúitli÷inde.33) ÖRNEK 5. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5.

Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5.3 KY 3.e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir..5 = 8. yarım dalga durumundaki 5.30 ve 5.5 § 16.33 eúitli÷inin yeniden .20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler.34) (5. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur.9’da görülmektedir. formülde. ùekil 5.5(a)’daki diyotlar. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır.96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5.35) (5. SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5..20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5.31 eúitliklerinden.36) Yük akımının RMS de÷eri.2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5. Böylece 5.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: .37) ùekil 5. dalga baúına iki pals vardır.7 ùekil 5. 60 Hz’dir.10 ÖRNEK 5.düzenlenmesi ile elde edilir. I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS. 5. Sonuç RMS de÷eri 5.9 da gösterildi÷i gibi.5 (5.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır. Devre α=40° ile çalıúmaktadır. omik yüklü.37 eúitli÷inde verilmektedir. Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında. RMS de÷eri.

414 V RMS = (1.4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.3 3.54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.414 )( 240 ) = 339.97 A R 20 V · § 339 . ùekil 5. bu anda iS>0’dır. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır.60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11.8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16.5 ª16.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1..3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A.11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.6.. ùekil 5.5 = 11.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9.4 = = 16.. .60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5. úekil 5.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0.4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 .

. T/2 . vs negatif de÷ere de÷iúirken.39) (5. SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu. Bu ifadelerin sonucu.41) ùimdi. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden. Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. v S = v AK1 + v L + v AK4 . vs.40) Burada da yine.38) (5. yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.12’deki grafikte gösterilmiútir. aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir . Yük gerilimi. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. vs<0 oldu÷undan negatiftir.ùayet vs. Bundan dolayı. (5. úekil 5. SCR1. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir. v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır. vs<0 oldu÷undan. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. v L = vS (5.t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır. iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler. v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan.

Bu. ùayet 5. Bu diyot durumuna ters olup. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. ødeal olarak úekil 5. vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. Benzer bir durumda.12 ’de gösterildi÷i gibi. transfer vs = 0 da oluúur. . o halde v AK1 nin negatif olması gerekir. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur.ùekil 5. Faz kontrolünün etkisi. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir.38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur. Bu noktada. SCR4 de iletimde de÷ildir.12 ùimdi t=t2 de. akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır. øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır.

5 = = 8.Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8. Faz kontrol açısı 40° dir.43) (5.414 )( 240) = 339.8 ùekil 5. böylece. 60Hz’dir.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8.28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8.5 V Vort 165. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5. (5.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın).4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339.28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.28 I ort = = 4.4)cos 40° ) = 165. § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir.414 V RMS = (1.

vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5.36 eúitli÷i ile aynıdır. omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir. úekil 5. SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır.14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir. Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i. Ortalama yük gerilimi 5. vs.11’deki devre. ©π ¹ (5. ùekil 5.olmasından kaynaklanmaktadır.46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir.47) . SCR3 ile SCR2 ve son olarak.. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1. 5. vL’nin negatif de÷erleri.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir.13 ùekil 5. 5 5. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur. SCR1 .4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller.12 de vL<0 olan kısımlar. yük geriliminin dalga biçimi. vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında. Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için. Bu.46 eúitli÷i do÷rulanır. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα )..3 3.45) ùimdi FWD den dolayı. v AK1 + v AK4 < 0 (5. úekil 5. D1 (FWD) ile olan yoldur. D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır.

FWD’deki akım. devre elemanının seçimi için gereklidir. FWD’nin ortalama akımı 5.48) ÖRNEK 5.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında. t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır.9 . yük akımı ile aynıdır. Ortalama ve tepe akım de÷erleri. ek bir akım daha mevcuttur.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5.ùekil 5. FWD’nin tepe akımı. Kalan sürede akım sıfırdır.

Kaynak gerilimi 240 RMS. úekil 5.54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9..FWD’li..414 V RMS = (1.12 A © 180 ¹ 5 5. tam dalga. faz kontrollu do÷rultucu.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir.54 ) = 3. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.71 A © 360 ¹ § (9. üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler.54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.4 V §V · § 339.3 3. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında . Bazı eú zamanlama vasıtaları. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir. Böyle bir eleman. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. Böylece. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9.414 )( 240 ) = 339. Çeúitli.8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190. 60Hz ve α= 40° dir.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2.

kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır.16 daki devre. úekil 5. VS nin ani düúüúü. RG ve VS ile gösterilir. ùekil 5. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. . DøYAK elemanına benzer. ùayet bu oluúursa. Elemanın sembolü. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. ùekil 5. bu her pozitif yarım dalganın sonunda. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince. ve Thevenin eúde÷eri.15 de görülmektedir. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5.15 PUT’un kullanımı. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda. Zener diyot. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. ùekil 5. Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu.15 de. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir. tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir.17 daki grafik. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. PUT’un iletiminde. Yeterli bir anot akımı almak için.

SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.17 de. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır. ùekil 5. ùekil 5. úekil 5.16 devrenin bir kısmını gösterir.18 de. ùekil 5. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden.16 ùekil 5. ES ve RS de÷erleri.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli. bilgi- . PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer.18 de devre. Kapasitör daha sonra PUT. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. Bu ek dalgalanmaların. Bu devre.ùekil 5.

ùekil 5. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi. Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1. PUT iletim modeli ile beraber. performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. VS = 120 V RMS.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte. ùayet bu seçimler yapılırsa.sayfasından belirlenebilir. (b) C’yi belirlemek için devre modeli. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır.0 V RS = 0. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir.10 ùekil 5.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur. . Güvenilir bir iletim için. Mantıklı bir seçim. bazı de÷erler verilmiútir. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur. SCR ye 3 µs için 0.16 daki devrede. úekil 5.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir. Bu. Di÷er de÷erler.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1. R1=R2=200 kΩ. Bu. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir.18 ÖRNEK 5.

679 e © 11. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0.5)C Kapasitör akımı. iG ’nin 0.923 + 11. Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5.923 + 7. R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur.04C .5 ¹ τ = (11.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0.54iC = 0.20 § 10 − 0.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.018 + 0.10 A olması gerekir.54 + 0.ùekil 5.19 vC’nin baúlangıç de÷eri. ùekil 5.018 + 0.9 − 0.02µs = 12.837 e − t / τ iR = v GK = 0.54 + 0.522 e − t / τ t = 3 µs de.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0.

10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir.. kapasitörün 1.00 ms ( C = 0. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler.. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır.49) (5.94 kΩ ile) α = 150$ için. güç faktörü.37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak. Genel olarak. RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür. α = 30 $ için. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır. yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. RMS akımın 5. Güç faktörünün tanımı kullanılarak. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır. güç 5. Bu tanım. Ek olarak. köprünün DC tarafında.50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1. burada gözönüne alınmayacaklardır.4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir.39 ms içinde. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. 5 4. Güç faktörü. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2.37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir.168 µF (c) Bu hesaplama için.65 Ω’dur. Çok kullanılan tek fazlı. Genel olarak.49 eúitli÷i ile bulunur. köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir.. kapasitörün 6. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5.C = 0. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için.414 ¹ .168 µF ve R = 11. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir.

ùekil 5.54) . do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır. Transformotor nüvesindeki manyetik akı. Bu analiz için. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan.10 ile aynıdır. Ana farklılık. her üç sargıdaki sipir sayısı. ùekil 5. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5. Yük akımı.Güç faktörü = P 1. Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0. tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir. ùekil 5. gerilim ve primer akımı úekil 5.5 (5.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir.37 eúitli÷i kullanılarak 5. Aúa÷ıdaki iliúkiler. N’dir. Im ve R iliúkili oldu÷undan.21.414 R I RMS = S Vm (5.51 eúitli÷inin sonucu. bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz. 5.53) (5.51) Vm. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir. 5.

bir sekonder sargısındakinin 1. Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1.ùekil 5.56) .55) 5.33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır.414 ¹ (5.414 I RMS ) 2 R (5. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır. Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5.22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır.55 eúitli÷inde. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir. böylece yük gücü 5. Sekonder tarafı için. Yük akımının RMS de÷eri.414 katı kadar büyüktür.

5 (5. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir. Bir düúürücü transformotor 480 V RMS. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0.5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4.707 faktörü ile daha azdır. ÇÖZÜM (a) 5. Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4.§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0.52 eúitli÷inden.33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0.414) ¼ . 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz. Transformotorun.473 A ¬ (480)(1. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur. Yük direnci 10 Ω dur.767) = 674 VA © 1.767 A Sekonder sargıları için 5. Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için. ÖRNEK 5. (a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için.37 eúitli÷i kullanılarak.414 ¹ 5.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0.9535 (b) Her sekonder akımı 5.5 = 0.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz.55 eúitli÷i kullanılarak.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir. ùekil 5. 5.83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: . I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak. iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak.82) Bu durumda. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir. Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 .§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5. 5.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan.82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5.81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir.30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er.

Yapılan önceki analiz. . 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır.14 60 Hz. Bunun olması için.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5. t1 zamanında vL=E için oluúur. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5.48° ÖRNEK 5. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5.87) (5.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 . Sınır. minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi.86) π (5. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir.85) (5. Bu. Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır.88) α = 32.

.88 úartını karúılamaktadır.6 α α< <3 32 2.102 H L’nin de÷eri.83 eúitli÷inden.ùekil 5.4 48 8° ° α < 32.58° (b) α aralı÷ı 5. Bu yüzden.31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir.48° durumunda kontrol için. 5.43° © 120π ¹ L = 0.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62. iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür. ùekil . § 120 · L=¨ ¸ tan 62. 5 6.. böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder.4 4 5. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür..43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.

91) α = 32.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5.32 de θ.89 ve 5. minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun.5.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5.90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5. ùekil 5. Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan.93) .48° (5.91’i verir (5. 5.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.90) (5. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur. §2· α < 32.48° için θ = 32. Bu.48° oldu÷una dikkat ediniz.92) (5.

sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek. α 90° ye yaklaúırken. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir. ùekil 5.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi.97) (5. .99) 5. ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa. 5. ùekil 5. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5. ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5.83 ve 5.Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır.95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5.33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir.96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir.33 deki grafik.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5.

48° . faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5.33 ÖRNEK 5. Kaynak 240 V RMS.42° (b) α < 32. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18. 60 Hz’dir.42°» = 37.ùekil 5. böylece 5.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º .4 cos α ©π ¹ α = 18. ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339.15 Tam dalga.

34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir.99 eúitli÷inde α.R= E 205 = = 20.42° de LN’nin de÷eri 0. α=18. . vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde.0222 H de÷eri bulunur.5) = 0.6 6.023 H. Burada da yine filtre kapasitörü. θ. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer.43 tür. Bu aksiyon. L= LN R = (0. Bu de÷er kullanılarak. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0.43)(20. Alternatif bir çözüm.5 Ω I ort 10 5. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir. ùekil 5. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır... úekil 5.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır. 377 ω 5 5.

5.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir. Önce. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür.100) (5.ùekil 5.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5. Sonuçlar.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. .106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır. gerilim eúitli÷i úekil 5.107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider.101) (5.108) 5.34 øndüktör akımını bulmak için.102) (5.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5.105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5. ωt3 ’ün de÷eri 5.107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.35 de sunulmaktadır.

109) (5.110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5.112) ùekil 5.111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5.Yükün gerektirdi÷i ortalama akım.35 . mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.

tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır. ÖRNEK 5.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır. indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz. Faz kontrol açısı 50° dir. verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için.37 de. . faz kontrollu do÷rultucu. Sonuç 5. økinci durum.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5. aksi takdirde SCR ters polarlanır.16 ùekil 5. grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir.35 ve 5.ùekil 5.36 5. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır.113) ùekil 5. Hemen iki örnek açıkca verilebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz). Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. Olabilecek verilen bir α için. (5.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir. Yük direnci 20 Ω dur.

38 V ©π ¹ E > 61. ILN. ùekil 5.01 H . bu durumda 5.38 V oldu÷undan.0206 H ÖRNEK 5. (c) L indüktansı.5 A R 20 I ort 4.(b) do÷rultucu iletim açısı.90 eúitli÷inden. I ort = I LN = E 90 = = 4. úekil 5.17 Bir DC motor. Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır. (c) Normalleútirilmiú yük akımı.5 = = 0. úekil 5.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir.233 olarak okunur. iletim açısı 150° olarak okunur. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0.36 dan 0. §2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61. mod süreksizdir.6 Vm 150 ùekil 5.35 den.37 (b) m = E 90 = = 0.233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0.

67) = 10.6 Vm 150 I LN = 0.1 Vs = 1..64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81.67 A (b) (c) (d) ùekil 5. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1.243 úekil 5.82 rad/s = 781 d/dak. 5 ND 5.1)(9.243)(39.1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse.79) = 9.35 den. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır. K 1.Motor sabiti K = 1.01) m= E 90 = = 0.1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5. Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder . ùekil 5.36 dan I Lort = (0..1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor.38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39..79 A ωL (377)(0. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı.7 7.7 Devre analizinin bir parçası olarak. ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir.

114) (5. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın. sonucun alternatif oldu÷u açıktır.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. ùekil 5. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır. Transformotorun devre eúitli÷i. Bütün sonuçlar.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll. α faz kontrol açısı ile. .39 da.39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan. ùekil 5. Simetrilikten dolayı. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. Bu indüktans. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak. ùekil 5. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında. bu iki de÷er eúittir. SCR1. en az iki indüktans gerekir. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir. Böylece. yük indüktansı.arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir.

5.41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi.42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir.40 ùekil 5. Eúitlikte.116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir.ùekil 5. SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir. úekil 5.40 daki grafikler.41 için. ùekil 5. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine. ùimdi SCR1 iletimde iken. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i . ùekil 5.

117) (5. ùekil 5.123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir.121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5. Bu yüzden.42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. De÷iúim aralı÷ı süresince.118) (5. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir. Bu. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: .yazılabilir.120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5. birisi artıyor di÷eri ise azalıyor. yük gerilimi sıfırdır.122) (5.

Gölgeli alan kayıp alandır. Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor .127) ùekil 5.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5.129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır. akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5.126) Net sonuç. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5. Bu. devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5. Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir. Bunun net azalması 5.43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5. ùekil 5.

ÇÖZÜM (a) (20)(0.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir. bu duruma da uygulanır.130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2. ÖRNEK 5.durumunda oluúur.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir. yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine. ùekil 5.. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır. 5. Ani gerilim eúitli÷i 5. Yüksek verim bakımından.129 eúitli÷i. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince. Bu.6 V’tur. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar.130) . Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir. 5 5. VL = 100 − 2. Bu kısımda.4 = 97. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. bu direncin etkisi incelenmektedir.4 V 0.6 V Bu yüzden. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi.7 7. (b) çıkıú gerilimi.. gerçek yük gerilimi sadece 97.

5. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır.2 V Motor hızı = E 90.7 − (10)(0. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5.44 Ortalama de÷erler kullanılarak.10 Vs. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0.ùekil 5.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak. indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür. motor hızını bulunuz.35) = 90. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında.1 K . Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1. ÖRNEK 5.35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır. Motor ortalama torkunun. Motor hız sabiti.131) Burada da yine. K=1. Direncin VR gerilimi. bu durumda.19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5.

kontrollu ve kontrolsüz olarak.46 ’da. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir. diyot gerilimlerinin sonucu (5.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. yarım dalga do÷rultucu úekil 5. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir...45’de gösterilmiútir. çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır. ia>0 iken. 5 8. çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır. Bu çok fazlı do÷rultucular. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir. Aynı anda. t3 zamanında.8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır. ùekil 5. Üç kaynak. van>vbn ve van>vcn. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler.8 Temel bir üç fazlı. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi. Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır. Bu tek akım.133) . Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. üç fazlı.45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir. ùekil 5.134) (5. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır. Böylece daha büyük çıkıú gücü için.5 5.. dengeli..

136) ile verilir ve çünkü bu anda van. Bu úekil 5. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür. 120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir.137) burada.135) (5.46’da da görülmektedir. Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır. t1 ve t2 . kaynak geriliminin her periyodu süresince. ùekil 5. B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır.47 ’de görülmektedir. üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir. Böylece. yük geriliminin integrali ile bulunur. Bu kısımlar. . Akımlar úekil 5. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir.v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir. yük akımına eúittir. Sonuç olarak yük gerilimi. Böylece. Her bir diyot akımı.

142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.141) I ort (3)(3) 0.137 eúitli÷inin çözümü 5.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.ùekil 5.5 (Vm ) = 2π R (5.827 Vm 2π (5. .139) π 6ω (5.47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5.138) 5. Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.5 (Vm ) = 0.140) ortalama yük akımı 5.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.

Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır.143) ùayet yük. Akımlar úekil 5. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir.20 ùekil 5. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur. Yük 25 Ω’luk dirençtir. bir dört telli.48 ÖRNEK 5. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır. çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır. ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı .48’de görüldü÷ü gibi olur. 480 V RMS.Im = Vm R (5.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur.

9 V 1.9 ) = 324.1 V c) Tepe yük akımı. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.9 V b) Ortalama yük gerilimi.21 Örnek 5.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır.68 A f) Ters diyot tepe gerilimi.32 A 3 ÖRNEK 5.20 ile aynı: 391. g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4. yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir.68 A R 25 Vort 324. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir.20 ile aynı: 324.414 )( 480) = 391.1 = = 12. Örnek 5. Örnek 5.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0.9 = = 15. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1.827 )(391.827 Vm = ( 0.20 deki yüke.96 A .

ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0. bu durumda A fazındaki SCR.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. . ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte.49’daki grafik. tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar.20 ile aynı: 678. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0.2221 251.207 Vm de÷erini verir.8 ùekil 5.5’u olmaktadır. 5 8. Böylece tepe dalgacık. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0. = = 0. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz..8 V g) Diyot ortalama akımı. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan. Ortalama akım. ùekil 5.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Örnek 5. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. Kabul edilebilir bir seçim.32 A Örnek 5. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir.96 A e) Tepe diyot akımı. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. Örnek 5.9 ) .20 ve 5. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur.22 Bu örnek için. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır.221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi..20’deki verileri kullanınız. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0. En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir.d) Ortalama yük akımı. ùayet α <30 ise. ortalamanın % 2.20 ile aynı: 12. direncin 10 katı yapmaktır.96 Amperdir.2 DC kısım veya ortalama akım 12.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi. Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder. reaktansı. Örnek 5. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa.20 ile aynı: 12. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir.20 ile aynı: 4.207 )(391. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür.. ÖRNEK 5.21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur. Örnek 5.

5.Buradada yine. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur . Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5.146 eúitlikleri.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile.146) 5.145) t2 = ( 56π ) + α ω (5. Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5. cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur.145 ve 5.144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir. t1 = [(π6 ) + α ] ω (5. .147) (5.143 eúitlikten farklı olarak.148) Vort = 0. 5.

9 )(cos 25° ) = 293.827 Vm cos α = ( 0.49 ÖRNEK 5.9 V 1. yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.68 A R 25 .732 Vort = 0.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.20’de. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.827 )(391.414)( 480 ) = 391.9 = = 15. Gecikme açısı 25° dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz. omik yük.ùekil 5.23 Örnek 5.

Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5.414) = 678. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.75 = = 3. Bu son aralık süresince.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11.50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir.92 A 3 3 ùayet α.50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5.7 = = 11.t2 arası yük gerilimi sıfırdır. fakat t4 .150) burada. ùekil 5. t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir. ùekil 5. Ortalama yük gerilimi.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5.d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293.68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.151) . t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir.

5 sin α ) © 2π ¹ 5.9)(sin 110° ) = 368.314Vm = (0.23 örne÷inde.92 = = 1. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur.866 cos α − 0.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir.414) = 678. omik durumla aynıdır.866 cos 80° − 0. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun. α<30° için. gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir.5 sin 80° = 0. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. yük gerilimi daima pozitiftir.9 sin(30° + 80°) 368. α>30° için durum . Ve ortalama gerilim. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir.152 nolu eúitlik. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391. = = 4.3 = = = 14.3 V b) 5.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0.314)(391.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4.24 5.64 A 3 3 Bundan sonraki durum.73 A R R 25 Vort 1231 . α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391. (5.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0.152) ÖRNEK 5.9) = 123.

Formüldeki sayısal de÷erden baúka. Bundan önceki sınırlama. omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı.de÷iúir. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz.51 Sonuç.25 480 V.153) ª (3)(3) 0. Bu durum α=60° için úekil 5.154) ùekil 5. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur.5 º Vort = « »Vm cos α = 0. Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. 3 fazlı kaynak. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir. dört telli. FWD diyotu yoktur. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir. . yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur. ÖRNEK 5. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir.51’de gösterilmiútir.

33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. α=75° durumu úekil 5.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208. α’nın daha büyük de÷erleri için.33 A R 25 d) I ort = Vort 208. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir. ortalama yük gerilimi.827 Vm cos α = ( 0.78 A 3 3 Son durum. Vm tepe yük gerilimidir. her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir. Vm =391.9 V b) Vort = 0. . FWD’nin etkisi yoktur ve 5. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8. α<30° için. ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir.827 )(391.414) = 678. 30°<α<150° için 5.152 ile verilir.52 de görülmektedir. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç.3 = = 8.154 eúitli÷i uygulanır. A fazı için bir SCR.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir.9 )(cos 50° ) = 208.3 = = 8.33 = = 2. omik yüklü durumla aynıdır. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8.

52(a) ùekil 5.ùekil 5.52(b) .

Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir. Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır. Yük gerilimi. çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır. Buna ek olarak köprü devre.. . Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir.54 de gösterildi÷i gibidir. Yük gerilimi úekil 5..53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. ùekil 5.8 YO öR RU 8. Bundan dolayı úekil 5. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir. Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir.5 5.53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır.3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi. Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir.

diyot 1.156 eúitliklerinde. v ac − v1 + v 3 = 0 (5.3.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile).155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir. Bu anda.156) . v1. vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir. Diyot 2. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir. v2 ve v3. Bu anda.ùekil 5. Diyot 1 ve 6 iletimdedir. 5. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.155 ve 5.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir. v ab − v1 + v 2 = 0 (5.54 t3 zamanında.

bu aralı÷ın sonunda.Burada da yine. Diyot 3 ters polarlanmıútır. diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır. øletim paterni. ùekil 5. Gerekli indüktans . böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir. ùekil 5. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir.55 ùayet yük indüktifse. úekil 5. Bir aralık süresince. Bu de÷iúim.55’de t = t2 de oluúur. 5 kesime ve 6 iletime gider.55 deki grafik 0.

büyük de÷ildir. 460 V.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6. ia faz akımı için.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir.955Vm. Aúa÷ıdakileri bulunuz. diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır. ÖRNEK 5.955Vm = ( 0. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir. 60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir. Ortalama yük gerilimi. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak. © 2π ¹ (5. Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır. Yük 100 Ω luk dirençtir.26 3 fazlı. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. . bu eúitlik 5. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1.157 dir: i a = i1 − i4 (5.21 A R 100 = 2. Üç faz akımının grafi÷i. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur. böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir.158) (5. diyot 1 gibi. Bu gösterimde. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0.157) ia grafi÷i.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0.

Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD .5 Ω 6 1.5) = 6.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169. Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2.e) Ortalama yük gücü. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6.212 A Böylece.5MH R 4 6 2. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0.7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1. ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır.956 I m = (0.956) 2 (6.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169.

END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.667MS 10US‬‬ ‫‪.TRAN 10US 25MS 16.MODEL DMOD D(IS=2.PROBE‬‬ ‫‪.‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.

yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir. yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren. α<60° için. α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5. 5. Her eleman. Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim. faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir. Bu. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir.8 8. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur.‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5. anlık yük gerilimi pozitiftir. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar.158 eúitli÷ine benzer. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. Her eleman.56 da gösterilmiútir. . SCR nin iletimi.4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur.. diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir.. sınırlar hariç tutuldu÷unda.

dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler. Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir.56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.955Vm cosα © 2π ¹ (5. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur.27 . SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men. ùayet yük indüktif ise. ÖRNEK 5.161) ortalama yük akımı.ùekil 5. ùekil 5.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler.56(a) ùekil 5.160) (5.

5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. α α> >6 60 0° ° 5.161 eúitli÷i hala uygulanabilir.161 eúitli÷inden.39 = = 1.26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur.8 α. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V....Örnek 5. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. ùekil 5.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8. . 5.39 A = I RMS R 100 I ort 4. 5.955 Vm cos α = ( 0. Vort = 0.955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4.46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz. FWD yoksa. 60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında. Gecikme açısı 45° dir.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir.

anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5.163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir.164) . ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır.57 Ortalama yük gerilimi. FWD’siz durum için. øntegralin üst sınırı π dir.164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak). SCR ortalama akımı 5. çünkü bu. bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur.162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5.8 8..ùekil 5..6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5.

166) 5. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir. Böylece SCR. aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0. RMS de÷eri 5. RMS de÷eri 5. (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur. faz akımının her dalgası. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır.5 (5. a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı . α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır.167) (5. çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler. Aúa÷ıdakileri bulunuz.2α) aralı÷ında iletimdedir. Benzer iki negatif parça vardır. Bu.816 I L (5.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5.ùayet α>60° ve FWD varsa. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5. Ortalama SCR akımı 5. ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır.5 = 0.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur. Bir FWD kullanılmıútır. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.165) (5.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu. AC faz akımı. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı.

4 V © π¹ IL = VL = 18.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1.161 eúitli÷inden 600 = (1. 5. α=75.414 )( 460 )( 0. Bir irdeleme iúlemi. 5. § 3· VL = ¨ ¸ (1.164 eúitli÷inden. yük akımı 60 amperde sabittir.04 A RL . Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5.414 )( 460 )[1 + cos( 75.2° de maksimum sonucu verir. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir.2 + 60 )] = 180.0° VL = 100 V için.0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için. α’nın bu de÷eri için. e) α=15° ve indüktif yükte. Vm = (1.955) cos α α = 15.414)(460) = 650.167 eúitli÷i ile belirlenir. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur.5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir. 5.414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87.

. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir.04) = 4. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur.58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır. Fakat α’nın de÷eri artarken. Bu kısım 5. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir. 5 5. Bu durumda. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir. çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir. ùekil 5.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18. indüktör akımı süreksizdir.§ 75... Gösterilen úartlar için. bu durumda.7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. iL úekil 5. E daha büyüktür. E daha az olmasıdır. Grafikte. ùekil 5.57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir.8 8.58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise. oluúmaz. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden.59(a) daki grafikler. iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1.

ùekil 5. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5.60 daki devre ve grafik. belirlenmesi gerekir.170 de gösterilmiútir. Bu iliúki 5.171 eúitli÷inin çözümü α için 10. (5.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5.08° lik bir de÷er verir. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu. ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır. Grafikte.59(a) . vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.α’nın de÷erinin.171) ùekil 5. analizin temelidir. iki durum arasındaki sınır.

ùekil 5.59(b) .

ùekil 5.172) .60 α > 10.08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.

t1 den T/6 daha sonradır.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.179) 5.172 eúitli÷i 5.83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir.174) ùayet 5. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5. t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5. 5.0931 tan α (5.iL’nin de÷eri úekil 5. α < 10. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5. çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır. iL’nin sıfır oldu÷u zaman .178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0.177 ve 5.08° durumu için.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5.178) 5. bu durumda 5. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.

59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir.182) burada θ = ωt3 . 5. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir. ÇÖZÜM (a) 5. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5.59(b) deki grafikte. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri.183) 5. Sonuç 5.185) 5.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur.161 eúitli÷inden.180) iL’nin ortalama de÷eri. 5. 5.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.úekil 5. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5. 60 Hz’dir. ùekil 5.178 ve 5. Kaynak 240V RMS.29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5. 5. Sürekli yük akımı zorunludur. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır.182’nin birleútirilmesinin sonucu. Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı. VL=100 V için: .178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir.185 eúitli÷inde.181) (5. ÖRNEK 5. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.

8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde.257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5.0° = 1.61 deki grafikler. üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir. VL=100 V için: ½ § (3)(339. ùekil 5.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür.24° = 0. 5 8. Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339. ço÷unlukla.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda. 5. .. IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir.. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır. Bu kısımda.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72.177 eúitli÷i uygulanır.

189) (5.ùekil 5. Genel durum için. Faz baúına ortalama güç.190) S / faz = VRMS I RMS . A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar.188) (5. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0.61 ùekil 5. faz baúına temelinde yapılabilir. A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise. Güç faktörü analizi.61 deki grafikte.8165 I L VRMS = Vm 6 (5. her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir.186) (5. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır.

191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından. 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5. ùekil 5.195) . FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5.62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur.62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır. Bu akım.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5.189 eúitli÷i ile aynıdır. FWD’li durum için. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur.194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5.192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5. A hat akımı. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5. α > 60° için. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz.193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5. FWD varken. RMS de÷er 5.61 ve 5. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 . bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur. úekil 5.57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir. ani yük gerilimi negatif olamaz.

f=60 Hz ve RL=10 Ω. (b) VL=600 V için güç faktörü. Bir FWD kullanılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1. 5.414) = 678.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir.24° VL=200 V için.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678. ÇÖZÜM (a) VL=600 V için.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678.8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ .ùekil 5. VS=480 V fazlararası. (c) VL=200 V için güç faktörü.8) cos α ©π ¹ α = 22.62 ÖRNEK 5. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte. 5.

5 = 0.24° için.24° = 0.8 8. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz. burada n bir tek tam sayıdır. Katsayılar 5. ùekil 5.75° (b) α = 22.884 ©π ¹ (c) α = 73. 5. Üçüncü harmonik akımının katları.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir . 5. α > 60° de÷erleri için.63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.197) 5.. hat akımının grafi÷i úekil 5.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133..9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler.α = 73. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .5 º § 2.63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir. FWD varken.62 deki grafik úekil 5.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147.75° için. ùekil 5. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi.196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır.336 5 5.196) (5.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22. Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur. AC hat akımları farklı biçim alır.

31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.25 RL = . 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. Bu dalga biçimi için. An katsayıları 5.940 Ω 71.199) ùekil 5.414) cos 30° = 280.7 280. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır.7 = 3. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.fonksiyonu olmaktadır. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır.198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5. yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı. ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1.64 ÖRNEK 5.25 A 280.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan.

199 eúitli÷inden. ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir. . Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24. VLort RL = 94.8 Büyük.93 = 24..197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71. úekil 5. Bu kısmın sınırlı amacı için. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir.09 A 3. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9. 5.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15. çok fazlı do÷rultucularda. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71..71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5.(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5. øki köprünün giriúleri.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24. sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır. Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları.93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20.

derece harmonik 6. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. Sadece 12. transformotorlar. ùekil 5. Bu gerçek úekil 5. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir.65 de. Bu yüzden.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır.. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür. ùekil 5.65 ùekil 5.65 de. .ùekil 5. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır. primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır. Bu.577 katı kadarını. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. 12.66 da dalga biçimlerinin incelenmesi. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir. 24. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür. Yüksek frekanslı olmanın yanında. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir. Her transformotorun primer tarafında. dir. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır.

Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. yıldız-üçgen ba÷lanmıútır. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder.66 da.iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir. Transformotor 1. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler. ùekil 5. i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir. Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir. Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır. dönüútürme oranı. ùekil 5. Transformotorların sekonder tarafında. .

197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.201) .ùekil 5.66 5.

203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V . Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i. Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir.32 ùekil 5.65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır. (e) AC sisteme göre güç faktörü.202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. (d) hat akımının RMS de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi.dir ki genli÷i. Kaynak 240 V RMS.204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır. ÖRNEK 5. ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1.Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda. 60 Hz’dir. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5. (b) yük gücü. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu. Bu azalma. güç faktöründe bir iyileúme demektir. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i.

5 I RMS = 1. (d) RMS hat akımı úekil 5. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan.98 A dir.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.4 A (e) S = (1.(b) I L = VL 648 = = 129.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? .1 Bir do÷rultucu nedir? 5.6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5..5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.577)(129. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.988 S 84980 5 5.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5. Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5.577) 2 + (0.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir. integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2.155) 2 + (1.6) = 204.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.732)(240)(204.12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.197 eúitli÷inden: § (4)(129.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.577 I L = (1.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0.577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0.

(c) RMS yük akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5. 60 Hz ve R 40 Ω dur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı.22 Harmonik faktörü nedir? 5. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir. 5.2(a) daki devrede.1 ùekil 5.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.5. ùekil 5.28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5. . (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz.67 de. VS 240 V RMS. b) Ortalama yük akımını bulunuz.2 ùekil 5. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0.1 H dir.2(a) daki devrede.23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5.1 5.5(a) daki gibi bir devrede.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. VS sinüsoidal 240 V RMS.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5.21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5.4 ùekil 5.67 5. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur.3 a) ùekil 5.20 Giriú güç faktörü nedir? 5. VS 240 V RMS. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz. (d) ortalama yük gücü.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5. (b) ortalama yük akımı.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5..

8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. (b) SCR ortalama akım oranı. 5. 60 Hz dir.9 daki gibi bir devrede. 460 V RMS. Kaynak 240 V RMS. (c) SCR akım ve gerilim oranları. 5. 5. øndüktans büyüktür.9 ùekil 5. (c) SCR ortalama akım oranı.(e) ortalama diyot akımı.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü. Gereken yük gücü 6 kW’tır. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır. (f) tepe diyot ters gerilimi. (b) yük direnci. 60 Hz dir. (b) tepe yük akımı. (b) ilgili R de÷eri. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. Yük gücü 1.6 ùekil 5. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir. (c) ortalama diyot akımı.7 ùekil 5.5 ùekil 5.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. 60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS. Yük indüktansı büyüktür.8 ùekil 5.11 ùekil 5. 5. (c) SCR gerilim oranı. (b) tepe SCR akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de. (d) tepe diyot ters gerilimi. (c) ters tepe SCR gerilimi.6 daki devre 240 V RMS. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı .11 daki devrede. (e) SCR tepe ters gerilimi. 5. 5. kaynak sinüsoidal 240 V RMS. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. yük 230 V RMS. (d) SCR tepe akımı.

5. VS =460 V RMS.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı.19 Problem 5. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. 60 Hz ve α = 75° . RL=15 Ω ve VS =460 V RMS. 5.21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir. 5.16 ùekil 5. 60 Hz. AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır. 5. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir.13 ùekil 5. 300 . 60 Hz. Kaynak 120 V RMS. α = 36° . 5.18 de.31 deki devrede. RL=10 Ω ve α = 50° . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi. yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω.22 ùekil 5.13 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı. kaynak gerilimi 480 V RMS.21 deki devrede.14 de.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir. VS =230 V RMS.16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur. Bir FWD kullanılmıútır. VS sinüsoidal 460 V RMS. α = 40° . 5. 5. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı. 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü. 60 Hz.17 Problem 5. α = 100° .12 ùekil 5. Problemi tekrar çözünüz. 5. DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° . 5. 5.18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. kaynak 460 V RMS. Problemi tekrar çözünüz. 5.15 Problem 5.

22 de.25 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L. 5. toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. 5. α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır. øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz.31 deki gibi bir devrede. (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak.37 deki devrede. kaynak 240 V RMS.30 ùekil 5.24 ùekil 5. 5.27’yi 460 V RMS. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i. Her durum için.27 de.23 Problem 5. 5. L’nin de÷eri büyüktür. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur. 60 Hz ve N1 / N 2 = 3. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi. Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz. 60 Hz. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0.27 ùekil 5. Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS.V’luk bir çıkıú gerilimi için. 5. primer sargının direnci 0.29 problem 5. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. Kaçak indüktans 4 mH dir.41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir. R=10 Ω ve α = 40° . indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir. kaynak gerilimi 240 V RMS. VS=240 V RMS. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.31 deki devrede.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS.5 ile tekrar ediniz.26 ùekil 5. 5.5 .28 Problem 5. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı. RL=10 Ω ve α = 75° . sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı . 60 Hz. Kaçak indüktans 5 mH’dir. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir. 5. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür.023 Ω dur.

31 Problem 5. 5.56(a) da. 60 Hz. R=20 Ω. Yük indüktansı yoktur. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı. Kaynak ve yük problem 5.37 ùekil 5.32 ùekil 5. R=20 Ω.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. 5.53 deki devrede. . 60 Hz. 60 Hz.36 ùekil 5. kaynak 460 V RMS.34 ùekil 5. VS=230 V RMS.30 daki ile aynıdır. VS=460 V RMS. VS=460 V RMS. α = 50° ve yük rezistiftir. 5. 5.35 ùekil 5. kaynak 460 V RMS.53 de.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. 60 Hz ve R=25 Ω.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz.45 deki devrede.45 deki devrede. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. α = 70° . 5. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir. 5. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır. α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi. Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.33 ùekil 5. R=20 Ω.

α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz. 20 A’lik yük akımı. Güç faktörünü bulunuz. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir.40 da. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir.40 ùekil 5. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz.42 Problem 5.45 Problem 5. VS= α = 75° . 5.48 Problem 5. 5. VS=230 V RMS. 460 V RMS. Kaynak gerilimi.47 de.) 5. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11. 5.43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. 60 Hz.2 kW arasında ayarlanabilmektedir. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz. Yük gücü 4.37 de.5.39 ùekil 5. 5.38 Problem 5. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.56(a) da.43 de. . 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri.41 ùekil 5.44 Problem 5.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. Bir FWD kullanılmıútır. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. (Bu problemin amacı için. R=10 Ω.58 de. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir.43 de. bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° . yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz. 5.47 ùekil 5. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır. 5. úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir.5 kW ile 1.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı. AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri. 60 Hz dir. 230 V RMS. Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir.58 de. RL=20 Ω ve P=15 kW. 5. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır. AC kaynak 480V RMS fazlararası. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir.

Yükten geçen ortalama akım 16. Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5.707e » ile 28 .b deki gibidir. DC kaynak gerilimi. Yükün omik kısmı R=10 Ω dur.21. SCR’ler ideal varsayılacaktır. 5 5.68 deki devrede. f=50 Hz dir..70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt. 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir. 100 volt.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α .68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5.69 5. R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz.69 daki devreden geçen akım.1 ùekil 5. do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2. Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2.21. f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0.b deki gibidir.2 ùekil 5.3 ùekil 5.

21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.ùekil 5.70 5. .3. soruyu úekil 2.4 5.

iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir. . tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. Birkaç istisna dıúında.1 6 6.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır. temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde. Bu anahtar.6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün.. Birincisi. bir AC anahtar kullanılır. ùekil 6. øki adet uygulama yeri olarak. Genel olarak. Böylece.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup.1 de görüldü÷ü gibi. (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. Yük tepkisinin zaman sabiti. kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir. tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir. ùekil 6. úekil 6. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır.

anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır. øletim paterninin tekrarlandı÷ı. bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir.. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir. yükün ortalama gücünü kontrol eder. yükün ortalama gücü de÷iúebilir. ùekil 6.3 6 6.1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur. Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir. Bu iúlem. Omik yük durumunda ortalama güç 6.2 de.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6.ùekil 6.2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur.3. iletim zamanının. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır. ùekil 6. yükün ortalama gücü sadece sonlu . ùekil 6. Kalan (n-k) dalga süresince. Motor hız kontrol metodu.2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa. toplam dalga zamanına oranı.

kademelerde de÷iúir.5) = 10000 W. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse.414) = 61. Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0. 2000 k = = 0.1 Omik bir yük.29 I LRMS = 61.5 = 43. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. yükteki en küçük de÷iúim. k = (0. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir. 230 V RMS.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır. Port = ( 230 )( 43. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir. (c) P=2000 W için. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için. Bu kontrol metodunun bir avantajı.29 Ω. ÖRNEK 6. Böyle bir sistem.5 sn dir. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı. . kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır. di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir. tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir.5 A tepe de÷er 5. Kapalı bir döngü sistemi.5 A 1.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir. 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1. RL=5. Anahtar. Kaynak.

Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi.4) Yük geriliminin RMS de÷eri. ùekil 6. Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda. úekil 5.3) Yük gücü 6. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5.. 6. omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6.5 (6.1 deki temel devre. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir.3 deki grafikler.3 ve 6. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır. 5 (6.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır.2) Bu.7) Sonuç güç faktörü.3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur. 6. Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0. α = ωt1 (6.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6. bölümde verilen faz kontrol açısıdır. Tanıma göre güç faktörü 6.5 2 (6. Bununla birlikte.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 .3 ve 6.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.2 eúitli÷i ile verilir.6 6. IL nin RMS de÷eri için 6. Buradaki farklılık. Bu eúitliklerin birkaçı 6.4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır. 5.4 eúitliklerinin incelenmesi.37 eúitli÷i ile aynıdır.6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir. Bu eúitlik.6) Bu tanımın.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0. 6. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir. α açısıdır ve 6. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.5) 6. çünkü yük . anahtar akımı sıfır olur.

Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi.3 = 0.2 ùekil 6. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir. tabiki. Bundan dolayı. kaynak geriliminin tepe de÷eridir.3 eúitli÷inden. α >90° de÷eri için. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır.48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir. I L RM S ª 32. anahtar 460 V RMS. (d) 6.414 ) = = 32. Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır.53A R 20 0 . anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir. ÖRNEK 6. Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6.5 (b) 6.omiktir. Aynı tıkama kapasitesi. α’nın çok küçük bir de÷eri için. Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur.9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. Yük omik oldu÷undan dolayı.1 deki devrede. kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir.7 eúitli÷inden. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22. akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir. iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . 60 Hz lik bir kaynaktan. 0. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa.

5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.414 ) = 339. 5.6$ ª 33. ª 33.94 º ª § α · § sin 2α · º 22.(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6. I L RMS = (c) P=5000 W için. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir.5 α = 104.94 º ª § α · § sin 2α · º 14. 6. Bazı durumlar için bu yeterli olabilir.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51.3 eúitli÷i kullanılarak.5 α = 51.0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için.36 = « 0.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım.3 eúitli÷i kullanılarak.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.14 = « 0.590 .94 A RL 10 5000 = 22. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur.14 A 10 (b) P=5000 W için.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1. 6.4 V Im = Vm 339.4 = = 33.6 $ ) = 8.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33. 0 . I L RMS = P=2000 W için.5 = 0.36 A 10 2000 = 14.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339.

4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS.3 deki akımın dalga biçimi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3. Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir.8) (6.11) (6.13) (6.6 6.10) (6.4 deki grafik. Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir. ve 5.9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6. Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.8 ve 6. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir. ÖRNEK 6.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6..4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: .12) (6. Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir.

4124 rad = 80.4124)) + (sin 2(1.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.4124)) − 1 = −14.9° (b) 6.4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1.1 Ω 15000 P=9000 W ile 6.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 . 5 = 25.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6.4124)]} = 11.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1.77 A ¹ .4 eúitli÷i kullanılarak.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile.1 ¹ 0.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.4124)) = 27.10 ve 6.4 RL = 460 2 = 14. α bulunabilir: α =1. A § 46.14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1.12 ve 6.14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.ùekil 6.26 A 6.

§ 46. úekil 6.5(a) da ve ilgili grafikler 6.4124)]} = −3.59 A § 46. úekil 6.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1.5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının. Bu.17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5.4124)]} = 4.46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12. yükün indüktansından .23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6.16 A ¹ § 46. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1.4124)]} = −4..14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1. ùekil 6. Devre.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1.5(b) de gösterilmiútir.5 øndüktif bir yük için.

Bu.14) 6. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir. sadece úekil 6. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre.14 eúitli÷i. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir.17) Z = R + jωL = tan θ (6.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0.20) øntegral iúleminin sonucu.21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0. . β bir kere bulunduktan sonra. akımın RMS de÷eri 6. 5 (6. bölümde bahsedilmiútir.14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6. Sonuç 6. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir. Yük akımı için. akım 6. ùekil 6. burada α ω β t2 = ω t1 = (6. 6.15) (6.19) e 6. t = α / ω da baúlanarak. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir.5 ( ) (6.kaynaklanmaktadır.16) (6.14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6.22 eúitli÷inde verilmiútir.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

11 ùekil 6. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir.. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır. 3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir.12 6 7. . α<60º için. dalga úekilleri úekil 6.. α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır.1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6. Aúa÷ıdaki eúitlikler.ùekil 6.7 Omik bir yükle.11(a) daki gibidir. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır.

38) (6. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir.75 sin 2α ) 2π (6. 6. dalga úekilleri úekil 6. ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6.36) I LRMS = I m 1 (π − 1.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0. 6. Akım iliúkileri. A fazının iletiminde bir boúluk vardır.36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur. 5 (6.34) (6.32) (6.30) (6.39) (6.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri. sütundaki 6 eúitli÷in.37) 60º<α<90º için.11(c) deki gibidir. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri.5α + 0. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir. sonuç 6. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6. dalga úekilleri úekil 6. Anahtarın kapı terminalinin.39 ve 6.38. yeni sınırlardaki integralleri ile 6. .ia = 0 0 <θ <α (6.41) 90º<α<150º için.36 eúitli÷inde yerine konulup.11(b) deki gibidir. 6. øletim B fazından C fazına anahtarlanırken.33) (6.40 eúitlikleri ile ifade edilir. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6.

anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır. tepe akımı 18. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0.24 A 6. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0. 460 V RMS. bir irdeleme iúlemi ile 46. α > 30° ise.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0. Yük gücünün. α’nın de÷eri. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır. 9 kW ile 3 kW arasında.5 = 7. 6. her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir.44) (6.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. 3 kW lık yük gücü için. (b) 9 kW lık yük gücü için.78 A α < 30° oldu÷u sürece.37 eúitli÷i kullanılarak.5 = 12. 6.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla.42) (6.67° veya 0. ùayet.5 = 18.07 A .78 A den biraz azdır.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6.46) ÖRNEK 6.8145 rad olarak hesaplanır.43) (6.

8 deki. Pratikte.6.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı..48 eúitli÷i elde edilir.48) ÖRNEK 6.37 ve 6.41 veya 6. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır.11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir.8 Yük indüktansı ile úekil 6.8° veya 1.46 eúitliklerini.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1. Eúitlikte parantez içindeki boúluk.8145) + 0. kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1.7 7. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6.585 rad sonucunu verir.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6.585) + 0.75 sin 2( 0. 6.414=650 V dan az olmaması gerekir.. 6.8145)) = 0.5( 0. 6 6.8145 rad için..585 rad için 6. (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1. α = 90. (d) Anahtarın gerilim oranının. 6. Akımlar artık kolaylıkla . Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir.5 sin ¨ 2(1. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6.9 Örnek 6. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz. 6.47) 6.46 ve 6.922 2π P=3 kW ve α=1. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır. Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir.2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.37.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm.

her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır. . ùekil 6. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır. Yük indüktif oldu÷undan.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir. ùekil 6. Bu úekilde. Büyük yükler için. Bunun anlamı. Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6. 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir . Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir.hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır.13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir. Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır.

04594407 IC=1. Devre úekil 6.018 L3 6 20 0.77778M 0 2U UIC * .14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * . ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.04594407 IC=-1.0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0.TRAN 69.13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.PHASE CONTROL .6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2. ùekil 6.04594407 IC=0 L2 5 20 0.ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4. ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE . øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir. Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7.14 de görülmektedir.ÖRNEK 6.000 DEG C .10 ùekil 6.4444U 2.END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27.MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * .018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .

482E-10 -1.500E-03 2.400E-10 -1.455E+00 1.448E-01 5.414E-10 -1.335E+00 -1.375E+00 -1.083E-04 2.926E-01 2.209E-01 5.398E+00 -1.438E+00 -1.467E-10 -1.272E+00 -1.361E+00 -1.736E-03 1.449E+00 -1.000E+00 6.597E-03 1.112E+00 1.112E+00 -1.318E+00 -1.433E+00 1.556E-04 6.528E-03 1.236E+00 1.299E-10 -1.427E-10 -1.944E-03 2.472E-04 4.113E+00 -1.111E-03 1.487E-10 -1.077E+00 -1.065E+00 -1. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.839E-01 4.492E-10 -1.708E-03 2.160E+00 1.461E+00 -1.5 I RMS Yukarıda.246E+00 1.354E-10 -1.054E+00 1.250E-04 6.438E-10 -1.083E-03 2.198E+00 -1.284E+00 -1.433E+00 -1.284E+00 1.495E-10 -1.500E-10 -1.222E-03 2.457E+00 1.569E-03 2.385E+00 -1.446E+00 -1.348E+00 -1.361E+00 1.944E-01 7.305E+00 1.417E+00 1.190E-01 3.066E+00 1.406E+00 -1.080E-02 -1.319E-03 1.066E+00 -1.657E-01 1.279E-10 -1.246E+00 -1.346E-01 1.847E-01 8.449E+00 1.460E+00 1.014E-03 2.305E+00 -1.406E+00 1.460E+00 -1.198E+00 1.495E-10 -1.389E-03 1.038E+00 -1.498E-10 -1.236E+00 -1.722E-04 1.114E-01 9.464E-09 1.462E+00 -1.318E+00 1. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.806E-03 1.500E-10 -1.205E+00 -1.398E+00 1.475E-10 -1.944E-05 1.181E-03 1.361E-03 2.077E+00 -1.459E-10 -1.492E-10 -1.157E+00 1.160E+00 -1.335E+00 1.TIME 0.458E-03 1.639E-03 2.500E-10 -1.205E+00 1.018E+00 8.113E+00 1.459E-10 -1.292E-03 2.457E+00 -1.461E+00 1.417E+00 -1.667E-03 1.017E+00 I(V3) 1.018E+00 -1.375E+00 1.875E-03 1.153E-03 2.487E-10 -1.498E-10 -1.028E-04 9.272E+00 1.017E+00 I(V2) -1. tk her aralı÷ın .250E-03 1.944E-04 7.545E-01 6.073E+00 -1.467E-10 -1.438E+00 1.385E+00 1.066E+00 -1.157E+00 -1.778E-03 I(V1) 5.389E-04 2.073E+00 -1.446E+00 1.384E-01 1.700E-01 6.348E+00 1.333E-04 9.861E-04 5.054E+00 -1.318E-10 -1.482E-10 -1.042E-03 1.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.449E-10 -1.370E-10 -1.431E-03 2.475E-10 -1.337E-10 -1.423E+00 1.778E-04 3.167E-04 4.386E-10 -1.455E+00 -1.423E+00 -1.639E-04 8.436E-01 2.462E+00 1.

. kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir.9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru.15 .9 = 0.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir. Verilen herhangi bir gerilim için. fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir.9 µs.179 (3)(57.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir. ùekil 6.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir. Verilen bir hızda. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir.031) 2 (10) = 31.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar. n=60 ve ∆t=138. bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6.031) 6 6. Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi.7)(1. Bu örnekte. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1. Grafik. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri. ùekil 6.

triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir. Motorun tasarımı. üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır. Bu úekildeki faz gecikme açısı. Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır. Kontrol sistemi. kısım 6.5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir.16 ùekil 6. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır. Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar. ùekil 6. motorun tasarımı. ùekil 6. Bununla beraber. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir. Buna ra÷men.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir. Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6. kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir. ùekil 6.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir.17 deki grafikler. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir. úekil 6. .16 daki devrede.Motorun gerilimi. Tek fazlı motorlar için. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir. Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. Bu durumda.

1 6.ùekil 6. 6.1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6.17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6.5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6.4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6. VS=230 V RMS.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8. Anahtar olarak triyak kullanılmıútır. Güç.2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir. Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri. 60 Hz ve RL=5 Ω. úekil 6.2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS.2 kW arasında güç vermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ..6 Güç faktörü nedir? 6.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır.5 kW ile 1.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir.

6. VS=230 V RMS. VS=460 V RMS.3 Problem 6.6 ùekil 6. α = 80° .1(b) deki devre. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda. 60 Hz. 6. RL=10 Ω ve L=0. 6.4 ùekil 6.2’yi úekil 6. RL=6 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. 6. Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır. Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. 60 Hz. 6.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz.04 H.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı .015 H. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü. VS=460 V RMS.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS.5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir. 60 Hz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı. 60 Hz. RL=15 Ω ve L=0. 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır. (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz.9 ùekil 6. VS=460 V RMS. RL=5 Ω. RL=12 Ω ve α = 45° .8 Problem 6.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6.

yıldız ba÷lı. faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır.10 daki gibi ba÷lanmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6. yıldız ba÷lı. .11 Dengeli üç fazlı. 6. α = 80° .(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü.10 Dengeli üç fazlı. 6. Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü.

ùekil 7. Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7..7 DC .DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu. çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse. sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır.1 øndüktör ve kapasitör. ùekil 7. indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır.2 ùekil 7. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri. Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır. Toplam periyod T . DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır.1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir.2 Temel azaltan kıyıcı.1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar.1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir. 7 2. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler.. Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır. ùayet indüktans küçükse. Azaltan(Buck).. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7. Bazı manyetik kuplajlı devreler de.. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından.

De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7.6) .3’te görüldü÷ü gibi. devre úekil 7. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır. Analiz amacı için. úekil 7.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir.5) diL V =− C dt L (7.4 eúitli÷i. (1−D) olur. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde. Anahtar açık oldu÷u zaman. 7. øndüktör akımı. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı.2(b)’ de gösterilmiútir. úekil 7.3) ùekil 7.2) (7.1) (7.5 ve 7.4) 0= L diL + VC dt (7. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7. sabit bir e÷imle artar.2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7. 7. 7.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7.

Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için.11) (7. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır. Sondaki bu akım de÷eri. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır. . operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7.7 ve 7.9) (7. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince.10) (7.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece.7) (7. Bundan dolayı. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. indüktör akımı. Imin sıfıra eúit veya büyüktür.ùekil 7. Bu ifadeler 7.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7.3 Böylece. indüktör akımının sürekli olması úartıyla.

2 2. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı.. Aúa÷ıdakileri bulunuz. 7. IR = VC R VC R (7. 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır. 7. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir.1 ùekil 7. 7..15) I max + I min = 2 (7.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7.13 eúitli÷i ile verilir.17) (7..1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı. Bu eúitliklerin kombinasyonu. 7..18 eúitli÷inde.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7. 7.19) ÖRNEK 7.7 7.18) 7.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi.15 eúitli÷i ile verilir. Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle.16) 7.7 ve 7. Bu de÷er. 7.14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7.14) IR’nin de÷eri. . Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan.13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak.3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle.16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. 7. indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir.2 2. bir periyot üzerindeki akım denklemi.19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7.13) (7.

4)( 30) « − 2(0. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir.4) = 0.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0.(a) D’nin de÷eri. D = 25 / 40 = 0. (a) Gereken D aralı÷ı.625 .48 + 1. ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0.4)( 30) « + 2(0.000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0.5 mH ise.0002) º = 2.0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0. (b) Gereken minimum L de÷eri. (d) Kaynaktan çekilen güç. § I + I min · § 2. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede.4)(0. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7.4 = 0.0002) º = 1. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir. (e) Yükün gücü. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0. minimum ve maksimum iL de÷erleri.48 A I max = (0. E=40 volt ve f=8 kHz dir.4)(0. Aúa÷ıdakileri bulunuz. (c) L=1.52 A I min = (0.375 VC=25 volt için. ayarlı bir dirence.2 Bir azaltan kıyıcı. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L. østenilen gerilim aralı÷ı.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç. D = 15 / 40 = 0.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0.4 E 30 (b) § (0.

Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık. Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu. R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. periyodik operasyon elde etmek için.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı. ùekil 7.21) ùekil 7. Kapasitör akımının grafi÷i. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur.. sürekli indüktör akımı için.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7. Daha önceden bahsedildi÷i gibi. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük.4’te oldu÷u gibi olmalıdır. ùekil 7.4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri.22 eúitli÷i ile verilir: . 7. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır.4’de. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir. küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir. úekil 7. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir.. ( I max − I min ) / 2 dir.4’te görülen.2 2. Bu durumda L hesaplanır.

33 D= 12 = 0.5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse..3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı. Aúa÷ıdakileri bulunuz.000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0.1 1G GE ER RøøL ùK 7. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz.33 A. gerilim artıran kıyıcı elde edilir. ª (16. indüktör akımı 7. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans. 20 volt’luk bir kaynaktan.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri. 7 3.0001) º I max − I min = « » = 16.23) .. 12 R= 12 = 1.22 eúitli÷inden.000208 = = 0..44Ω 8.0001)(1.0000288 ¼ ¬ (c) 7.667)(0.0001) º ∆Q = « » = 0.0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7.7 eúitli÷inden. úekil 7.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı. bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.6 20 ª ( 0. ª ( 20 − 12)(0.667 A 0.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7.∆VC = ÖRNEK 7.1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8.6) = 0.6)(0.

dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için.5 Aynı zamanda bu aralıkta. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.6 da görülmektedir. Anahtarın açılması üzerine. Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.ùekil 7. diyot ters polarlanmıútır. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir. indüktör akımının azalması gerekir.27) (7.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının.24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7. øndüktör akımının azalması için. 7. indüktör akımının türevi.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7.26) . VC = E 1− D (7.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir. VC’nin E’den büyük olması gerekir. ùekil 7. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7.

Bu. (anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir.Eúitli÷e göre. D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur. pratik bir üst sınır olarak önemlidir.28) . Di÷er akımların bulunabilmesi için. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir. Anahtar’ın.. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri.29) (7. øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir. Bunların yanında. çıkıú gerilimi.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir. ùekil 7. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır.. D birim de÷ere yaklaútıkça.3 3.7 Giriú gücü = (0.7’de iúlemin bir dalga boyundaki. ortalama giriú gücünün. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir. Eúitli÷e göre. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde. 5:1 oranındaki bir artıú. 7 7. istenildi÷i kadar büyük olabilir. D arttıkça. bütün akımlar görülmektedir. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür. VC artar. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7.

53. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7. (c) Imax.83 A 2(0.267) 2 − 40 (0. 7.31) I max = (7.27 eúitli÷indeki.27 ve 7.50 + 14. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak. (a) D’nin de÷eri.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır.0001467) = 22.0002) (c) 7.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7. diyot akımı.31 ve 7. . DT = 200-146.30) 7.0001467) = 22.17 A 2(0.4 ùekil 7.3 µs boyunca. DT = 0.3 µs açıktır. (b) Imin. Böylece. (b) 7.31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0.7. Aúa÷ıdakileri bulunuz.7 µs kapalı ve Anahtar.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u.26. L=200 µH ve T=200 µs dir.32) ÖRNEK 7.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7. Kapasitör yeteri kadar büyük olup.17 A ile 7.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0.67 = 37.7=53. 37. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.733×200=146.733 Anahtar. (d) Ortalama diyot akımı. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.67 = 7.50 − 14.267) 2 + 40 (0.

31 eúitli÷i kullanılarak. daha önceden hesaplanmıú sayılarla. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. østenilen durumların bir tanesi.8 de oldu÷u gibi de÷iúir. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden.33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7.17 − 0. ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7.87 amperlik dalgacık akımı. 7. ortalama diyot akımı. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir. 7 [31. . (e) Kapasitör akımı.8 200 § § 1 · 146.3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. úekil 7.. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir.87A Formülde ikinci integral kısmı. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti.3· § 37. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir. Sürekli akım durumu için sınır. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10.34 eúitli÷i bulunur. 7 3. 7.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir.267)(22. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0.§ 53. bu durumda örnekteki 10. Örnek 7.33) eúitli÷in çözümü ile 7..50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir.55(t − 146. Çözüm ise. Bu.17 + 7.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146.

0002) º § RT · 2 (0. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur. Anahtar kapalı iken. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar..34) ÖRNEK 7.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7.§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7.000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7.4 durumunda.733)2 = 0. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak. Örnek 7.3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3. Örnek 7.4’deki bütün bilgiler kullanılarak.36) ÖRNEK 7. anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür.5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir.733)(1 − 0.35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7.6 Örnek 7.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7. . Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük..5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0.5 øndüktans de÷erinden baúka.4’deki bilgiler kullanılarak. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür.35) (7. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0.7 deki kapasitörün akım grafi÷inden. 7. úekil 7.733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0..

4 4.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7... kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar. Anahtar kapalı iken. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır.40) .37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. (7. indüktör akımı 7. Aynı zamanda. S açık durumda. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır. benzer de÷iúimler 7.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda. ùekil 7.39 ve 7.9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir.41) (7. 7.39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında.37 ve 7.9 7 7.5 de÷erleri için. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az.38) Anahtarın açık durumunda. úekil 7.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7.41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0.

46 eúitlikleri bulunur: .43) ùayet 7.43 eúitli÷indeki giriú gücü.5 de÷erleri için. de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir.41 eúitli÷i ile.4 4.43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7. (Imin+Imax) de÷eri 7. çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7. 7.10 da gösterildi÷i gibidir. (Imax-Imin) için 7.44) Önceki.42) ùekil 7. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür.D > 0..38 eúitli÷i kullanılarak. Ortalama anahtar akımı 7. Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri. 7 7..42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7.45 ve 7.44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7.10 Ortalama giriú gücü 7.

94 üçgen kısım eklenmiú olarak. (b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı. T=200 µs ve L=700 µH. Anahtar kapalı oldu÷u sürede. tepe de÷erin 1. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: . kapasitör akımı.45 ve 7. ortalama yük akımı ile aynıdır. baúlangıçta +2.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı.588) I max = (c) 7.46) ÖRNEK 7.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0.588) = 2.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir.42 eúitli÷i kullanılarak. (d) Ortalama diyot akımı. kapasitör akımı 2. Her dalganın di÷er kısmında. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri. -2 A sabittir. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7.588)( 200) (0.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0.45) I max = (7. Örnek 7.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı.588)( 200) (0.94 ve sonda -2.732 ye bölünmesidir.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir.94 = 1. § I + I max · § 7.80 + 1. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir.92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. 35 V’luk bir kaynaktan. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri.4 deki metottan daha basit bir metot.94 = 7.588)35 = 4.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7.7 ùekil 7. I min = (35)(0.588)35 = 4.588) (35)(0.86 + 2.86 − 2. Böylece.46 eúitlikleri kullanılarak. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir.588 (b) 7.

böylece minimum akımın.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2.588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7. Bu aralık süresince.45 eúitli÷i kullanılarak. L bu de÷erden büyüktü. Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7.. Örnek 7.7’deki bütün bilgiler kullanılarak.. Imin sıfırdan büyük olması beklenir.4 · ½ ° ° 2 2 § 117.7 de. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir.48) ÖRNEK 7. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse. dikdörtgen alandan.ùekil 7..63 A 7 4. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.4 Sürekli indüktör akımı úartı.94) 2 º§ 82.4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0. kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur.4 4.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2.11 I C RMS ­ ª (2. 7.49 eúitli÷i ile verilir: ..3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7.8 øndüktans de÷erinden baúka. 7.

80 0.7 deki gibi bazı devre durumları. Bu durum.50) Örnek 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7. farklı sayısal de÷erlerle.. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır. Baúka durumlarda.6 200 − t x t x = 195. kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında.08 = t x − 117. ÖRNEK 7. üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir.9 Örnek 7. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: .7) 2 ∆VC = 0.37 = = 1177 µF ∆VC 0.7 ye devam ederek. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir.08)(200 − 195. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır.49) (7.2 V = 235. Bu zaman tx olsun: 5.2 Bu örnekte.37 µC C= ∆Q 235. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda.11 de.6) + (0.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur.

tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer.13 de gösterilen durumlar. VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. i2 sıfırdır ve diyot.. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile .1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür. Aynı úekilde. ùekil 7. ùekil 7.. Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir. Baúlangıç analizinde. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır.5 5. ùekil 7.13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir.a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır. Bu durum daha sonra kaldırılır.12 de temel bir devre görülmektedir. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir.. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için...1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7.12 Baúlangıç analizinde.5 ùekil 7. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır. 7 5. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir. 7 7. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar. N1=N2 oldu÷undan. Aynı zamanda. Genelde. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır. Bu bölümde. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır. Sonra. Bu zaman süresince.1 1.

Anahtarın kapalılık süresince.52) ùekil 7.53) ve . di1 E = dt L1 (7.aynıdır.13 Anahtar açıkken. Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir.51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7. di2 VC = dt L2 (7.

Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür.55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7. standart 220 V RMS.60) .55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir..54 eúitliklerinin kullanılması 7.51-7. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7. Imax-Imin eúitli÷i 7. Imin de÷erinin çözümü ile bulunur. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir.54) Önceki dört eúitlikte.56) (7. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır.58 eúitlikleri ile 7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir. Tek farklılık.58) 7.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7.55) Bu gerilim iliúkisi. Çok kullanılan bir uygulama. Daha önce. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir.1 1. Di÷er bir seçenek.59) bulunur. 7. Olabilecek metotlardan birinde.5 5. 7 AK 7. i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir..54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti.41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır. 7. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır.57) (7.. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır.2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu.57 ve 7.

§ D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.62 eúitli÷i kullanılarak. T=100 µs.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır.571 b) 7. Tepkili versiyon. ÖRNEK 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için. 7. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7. L1’in de÷eri bulunabilir. 7.62) Bu sonuçlar.55 eúitli÷i kullanılarak. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir.10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör. bunların yanında. § D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0. c) D = 0.6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. Böylece. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır. Kaynak gerilimi 30 V’tur.7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir.25 de .25)2 = 140.61) (7. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0.25 Ö D = 0. tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir.

12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir.3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa. Böylece.571 de · 30 § 30 · § 0. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.571)(100) = 24. 1:1 lik sarım oranı ile.63) (7. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir. dalgacık geriliminin analizi. 1.65) .. bu zaman süresince.1 1. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7. ùekil 7.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7.6 ) ¹ D = 0.64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7. 7 5.25) ¹ © ( 2)(140. øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır. 7. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır. N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir. úekil 7.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir..571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. ùekil 7. sarımın gerçek birimleri. úekil 7. e1 aynı de÷erdedir.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. Aynı úekilde.· 30 § 30 · § 0.571) ¹ © ( 2 )(140. 2.33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0.71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.13 deki e2 gerilimi -40 V tur.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda. ùekil 7. Bu.14.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0. d) D = 0.25)(100 ) = 5..6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır.571 ve anahtar açıkken.

11 2 2 (7.69) Bir tepkili konvertör. Kıyıcının frekansı 40 kHz dir. ∆VC = 0. § D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0.55 eúitli÷inden.68) (7. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7.5 . azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır.67) (7.05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa.66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1. Gerçek konvertörde.

bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0. 7 7.. f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7.2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7.49 ve 7. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından.11 örne÷i. Bunu yapmak için. e1 = e2 ′ == 300 V..025 F 7. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım. Analizde de görülece÷i gibi.8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince.94 × 10 −6 ) = 0.94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır.c) 7. harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir.5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7. bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır. 7 5. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine. anahtar kapalı iken enerji yüke..62 eúitli÷inden.5)( 25 × 10 − 6 ) = 20.5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7. Tipik olarak. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0.68 eúitli÷inden.156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir. Bu . nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir..5 5.8 × 10 −6 = = 6.15 de görülen ileri konvertördür.2 2..

FWD ve D4 ters polarlandı÷ından.74) Böylece. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır. 7. iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar. Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7.75 eúitli÷inde. ùekil 7.75) .71) (7.70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7.74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7. üç sargının gerilimleri 7.büyük öz indüktans.73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7.15 Anahtar kapalı iken.72) (7.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın. normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir. i2 = iL dir.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

D>0.30 7.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0.6 7. K ’nın de÷eri 7. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür.48 eúitli÷inden. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0. ÖRNEK 7.85 eúitli÷inden.100 eúitli÷i ile bulunur: . 30 V ta çıkıú gerilimi ile.3®1 + « ¾ = 0.6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için. D<0. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır. Süreksiz mod’da. 7. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz.98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0.21 deki grafikler 0.7 » (2)(0.281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7.5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0.281 7.281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0. D2’nin de÷eri bulunur: 0.ùekil 7.5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır.99 eúitli÷inden.

.. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber.1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir... ødeal durumda. bununla beraber i1 kaçak indüktans. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir.7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda. øki sargı. bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5. Basit olması için.1 1. 7 7.22 Anahtarın kapanması üzerine. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır.1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek. 7 7. Genel olarak. anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir.§ 20 · ª (4)(0. LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz. Bazen her iki yaklaúım kullanılır. Tasarım amaçları için. . tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır. ùekil 7. dönüútürme oranı 1:1 dir. Bunlardan birinde.3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir.. ideal olmayan kuplaj ile. bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir.22 de görülen devre ile modellenir. Bu modelde. Örne÷in.7 7.00 A 0. úekil 7. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa..

vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir. CS kapasitörü.109 eúitli÷ine göre.22 deki devrede. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. Ek olarak. i1’in azaldı÷ı aralık süresince. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. ùekil 7. anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi.23 de görülmektedir. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. 7. Anahtar kapandı÷ı zaman. Kıyıcının verimi. ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. Sürekli akım durumu için. ùekil 7. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur. koruyucunun esas bileúeni. . Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir. de÷iúken bu akımlar úekil 7.LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak. Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur. ùayet bu kayıplar aúırı ise. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır.

104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir.5 sin ω t (7. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir. t1’in de÷eri için çözülebilir.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7. ùekil 7.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak. D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir.105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7. ùekil 7. D2 ileri polarlandı÷ında.5 Bu iliúkiler.24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir.101) 0. Sonuç 7.5 sin ω t (7. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0.101 eúitli÷i úimdi. .24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır. 7. vm 7.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan. ùekil 7.24 den.

5 sin ω (t − t1 ) (7.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir.110) ω= 1 ( LC S ) 0. Sonuç 7.5 sin ω (t − t1 ) (7.25(a) da görülmektedir.108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda.t > t1 için devre.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir. Bu devre úekil 7. yeni eleman de÷erleri 7. úekil 7.5 (7.109) (7.106 ve 7.107) ùekil 7.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7.106) V 'C = (7.112 eúitli÷inde verilmiútir: . i1 sıfıra eúitlenerek 7. ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.

Bu deúarj.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7.114) (7.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur.116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0. Baúlangıç tasarımı. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir. koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir. R=75 Ω ve N1/N2=1.112) 7. koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur.115) vS ’nin maksimum de÷eri 7. . ideal bir transformotor varsaymaktadır. Maksimum anahtar gerilimi 7. Anahtar iletime geçti÷i zamanda.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü. T=80 µs. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur.5 (7.5 (7.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0.109 eúitli÷i 7.117) ÖRNEK 7.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir. Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için.5 (7. Sargılar.

84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0.05 × 10 −6 ) ] 0. 5 = 147000 rad/s 7. sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.92 + 1.05 ¹ t1 = 3.68 A .05 · i1 (t1 ) = 3.105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.62 eúitli÷inden.65 × 10 −6 s (e) 7.ÇÖZÜM (a) 7.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180.444 · § ¸(0.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0.103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.444 (b) 7.92 = 3.102 eúitli÷inden: 0. 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.84)¨ ¸ © 0.5 sin ω 1= 3.9 V © 916 ¹ 7.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 .444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7.5 sin ωt1 § 0.84 A (d) 7.

40 2 ) 0.116 eúitli÷inden: 0.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir. 5 = −0.9 − 100 − 79.114 ve 7.941 t 2 − t1 = 2.14) 2 = 0.68) = 73.112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79. Koruyucunun her deúarjından enerji 7.5 = 252.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.9)¨ ¸ © 19.5 kHz anahtarlama frekansında.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2.000802 J 12.89 · V2 = ¨ ¸ (3.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3.89 ×10 −6 )(0.40 V © 0.58 µs (g) 7.L' x = (916)(10) = 9.89 µH 7.89 ¹ 0.05 × 10 −6 )(179.117 eúitli÷i ile bulunabilir.14 + 180. 5 = 1. gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.68 § 0.89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.05 ¹ 7.05 × 10 ) −6 ] 0. Güç = (0.76 V § 19.93 µs t 2 = 6.14 = 1.05 · (100 + 79.5)(0.000802)(12500) = 10. Enerji = (0.0 W .14) + (1.5 vS max = (100 + 79.76 2 + 73.115 eúitliklerinden: V1 = 180.

Birincisi. økincisi. bu yüzden.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir.28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir.. i1.27 olarak yeniden çizilmiútir. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için. Daha da ötesi. ùekil 7. Bu úekilde.1 1. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. ùekil 7. anahtar gerilimini.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: . D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir.27 deki devre úekil 7..7 LøøM MS ùT TIIR 7. Etkin olması bakımından. ùekil 7. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır. sürekli olmalıdır.7 7.2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. Kaynak akımı.. kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır. istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. gerilim sıkıútırma ile.

Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar.ùekil 7.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için.120) ùekil 7.120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7.121 eúitli÷indedir: . Bu gereksinimin sonucu 7.119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7.27 de yeniden bir düzenleme. 7. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir.27 ùekil 7.28 t1 = −I di1 dt (7.

§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.5I t1VZ Güç = 0.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır.125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir. ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir. VC’nin de÷eri 7. ÖRNEK 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.124) (7.5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır.17 (7. i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur.124 ve 7. . Enerji ve güç 7.122) (7. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır.121) øyi kuplajlı bir transformotor için. ùekil 7.

Bu daha iyi kuplaj. t1 = − 3.0262 µs − 3.77 W 7 7.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148.481 A (d) 7.5)(3.9 7.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi.119 eúitli÷i kullanılarak.0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5..tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3.125 eúitli÷i kullanılarak.120 eúitli÷i kullanılarak.19 = = −3.6)(1. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80.7 7.19 V © 1000 ¹ 7.392 A/µs dt 10 + 9. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar.392)(1.0262) = 3. di1 100 + 80. ortalama güç elde edilir: Güç = (0..5 − 81 = = 3.9 i2’nin tepe de÷eri.508 (c) 7. 7. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir.6 = 1.118 eúitli÷i kullanılarak.1 1. .. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir. Bu nedenlerden biri.508 A/µs dt 10 + 9. 7.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece.123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3.5 V © 1000 ¹ Bu durumda.

ve 3.30 Bu analiz için. sonuç eúde÷er devre úekil 7. ùekil 7.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir. Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez.126 ve 7. Bu zaman süresince.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir. ùekil 7.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7. Sonuçlar 7. sargı 1 deki akım. ve 2. Bu durumda. úekil 7. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir.31 de görülmektedir. ùekil 7. 1. sargılar arasında ideal fakat 2. ùayet böyle yapılırsa. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır. 1. 3. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir. Anahtar kapalı iken. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. ve 3.126) . sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür. sargı 1. E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır. 1. Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur. ùekil 7.30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir.31 Çözüm.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır.

ùekil 7.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir.18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: . ÖRNEK 7.5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır.127) ùekil 7.32 ùekil 7. D>0.128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7.33 de görülmektedir. alternatif bir çözüm D<0. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7. VC için bir üst sınır elde edilir.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse.5 gerektiren bir VC de÷eri için. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar.

E = 100 V Lx = 0.4 T = 200 µs VC = 64.0 A 0 . § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8.8) = 63.7 7.68 µs 0.67 Ω Lm = 0. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.8 = = 0.68 × 10 ) = 0.838)(8.00002 H D = 0.0)(100)(8.68) = 7.504 V © 1000 ¹ di3 63.838 A/µs dt 20 + 19.6 ∆t = 8..6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0.504 − 100 = = −0. ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64. di3 / dt 7.00347 J 7 7. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması .9216 A/µs dt 20 + 19.00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır.4)(20) = 80 µs için kapalıdır.0 = 8.127 eúitli÷i kullanılarak.916 (c) 7. indüktör direnci ihmal edilmiúti.8 V R = 29. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64.. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8. di2 / dt nin de÷eri bulunur.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda.

ùekil 7. R=10 Ω.akla uygundu. D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir.2 2. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde..34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir. Bu eúitliklerden yararlanarak. ÖRNEK 7. RL=0.34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler.19 Bir azaltan kıyıcı.15 . Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir.129 ve 7.12. Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber. zaman sabiti.8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir..7 ve 7. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. 7. 7 7.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7.131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7..15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi.130) 7.131) RL / R ’nin 0. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır. 7.1 deki devre diyagramı úekil 7. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır. VC’nin çözümü 7. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir.14 ve 7. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir.7 7.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan.

RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır.26 eúitlikleri 7.2 2. 20 = 50 D 1 + (0. 7.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir. yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi. úekil 7.133) ùekil 7.35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir.25 ve 7.. Bu.35 de görülmektedir.15 / 10) 20 = 0..133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7. L=250µH ve f=25 kHz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri.134 eúitli÷i gerçekte.7 Artıran kıyıcı durumu için.. 7.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .131 eúitli÷inden.Ω.4 50 D = 0.132) (7.132 ve 7. Yeni devre úekil 7. 7 7. IL iliúkilendirmektedir. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7.

Bu artıú. Gerçekte. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir.015 durumunun etkisini göstermektedir. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir.36 daki grafik RL / R = 0. Bunun çaresi D de÷erini.135) Bu iliúkide. ùekil 7. ùekil 7.135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7. RL=0. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar.3 Ω ve indüktör akımı süreklidir. RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7.20 Bir artıran kıyıcının. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır. Normalde. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri. ÇÖZÜM (a) . ÖRNEK 7.

úekil 7..135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0.00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi..00938 R 7.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz.652 veya D = 0. 7 7.1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7..625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0.973 D’nin büyük de÷erini.37 .7 7. ùekil 7..7 7.37 de görülmektedir..1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir.3 3. 7 7. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez. anahtarlara gerilim kayna÷ı. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir. Bu çözüm.40 = 15 1− D D = 0.

137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir.2 V. .Analiz kısım 7. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir.9 V ve indüktör büyüktür. Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem.136 ve 7.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0.139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir. ES=1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri. ED=0. VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir.9 © 1− D ¹ D = 0. § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7. ÖRNEK 7. ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0.2’ye benzer olup 7.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir.5 (b) § 20 − 1.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı.7 ve 7.

D’nin gereken de÷erini bulunuz. ùekil 7. Bu yüzden. ùekil 7.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7. 7.143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7. L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir.3 3.7 7.140) (7.7 RE NøøN NE 7. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0.. øndüktör akımı süreklidir..142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7.22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır.143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir. .. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir. ÖRNEK 7. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili.38 Anahtar akımı. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir.15 Ω ile modellenebilmektedir.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir.141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7.38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler.

6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.15 / 5) D] D = 0. 7.145) ùekil 7.ÇÖZÜM 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0. D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0. ÇÖZÜM .145 eúitliklerinde verilmiútir (7. Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir.143 eúitli÷inden.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır. ÖRNEK 7.23 ùekil 7.39 da görülmektedir.18 Ω.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7. R=10 Ω ve RS=0. Bu devrenin analiz iliúkileri 7.144 ve 7. øndüktör akımı süreklidir.144) (7. Yeni devre úekil 7.508 Artıran kıyıcı durumunda.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir. úekil 7.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir. Etki.

08 Ω ve RL=0.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir.02 D . E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor). RS=0. ÖRNEK 7. ødeal durumda.015 + 0. anahtar direnci. VC’nin de÷eri 99.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0. øndüktans büyüktür. VC=20 V. D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0.9 1 + 0.9 V. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi. Bu.(a) 7.9 V’tur.6 V’a karúılık gelir. D’nin bu de÷eri için. bu D de÷eri VC=186. ED=0.5 V ª 0.24 Bir azaltan kıyıcı.18 · 1 − 0.018 kullanılarak sonuç D=0.866 olarak bulunur.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir. (b) 20 = D(50 + 0.6 º§ 0.06 Ω.9) − 0. E=50 V. R=4 Ω.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC.

ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir.D = 0. ùimdiye kadar kaynak gerilimi.4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7.420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7.3 de görülmektedir.2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir.. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0. 7 Røøù HA KL 7.10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2...7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti. gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır.1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7.4 4.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95.147) (7. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7.149) .148) (7. beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı... 7 KA 7.420)(5) = 2.

ùekil 7.150 ve 7.( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder.40 daki devrenin analizi.153 ve 7. ùekil 7. Ek olarak.151) ω0 = 2π T (7. ùekil 7. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir.150) (7..4 4.154) (7.40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: .40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler.152) 7.151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7.153) (7. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur. Genel olarak. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir..2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7.154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7. Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir..155) 7 7.

Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir. ÇÖZÜM D= 35 = 0.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir. Minimum indüktans ile. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır. Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan. T=25 µs.153. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7.5 A ve I min = 2. I max = 7. kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen.1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7.155 eúitliklerinden.154 ve 7.2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0.5 A.156) jω 0 L1 (7.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A. 7.25 In ω 0 C1 (7. 7.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: .159) Vn = ÖRNEK 7.

95 µH 7 7. . iki gerilim arasındaki hata. böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir. Konvertörün her durumu için devre.004 A ¸®7. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır.4 µF L1 = 9.2 = 3.665) + 3. deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür. østenilen çıkıúı elde etmek için. Bu amaç için.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar.646 A ¨π ¸ ¸®2. görev saykıl’ı.5 − 7. D’yi ayarlamak için kullanılır.160 eúitlikleri kullanılarak.Dω 0T = 3. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2.. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır.159 ve 7.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.319 A 7.319 (251300)C1 0.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır. Anahtarlama frekansına kıyasla.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3.5 cos(3.665) − ¨π ¸ 3. Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler. küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır.665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2. Verilen bir anahtarlama frekansı ile.5 = C1 = 26. konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır.5 sin(3.

d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir. Bu.163) (7. küçük sinyal görev saykıl’ı.. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun. . dinamik model görev saykıl’ı. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır. Burada bahsedilmeyen. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur.164) ùekil 7. ùekil 7. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir.161) (7.41 ùimdi d. ùekil 7.162) (7.8 8. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir. Ek olarak. artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için. 7 7..41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir. iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır.1 de. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır. Bu iki úart. S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır.

167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7.170) (7. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır.168) (7.171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i . 7. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir.Bundan sonraki adım. sonuç 7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7. 7.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7.164 eúitlikleri aynı úekilde 7. Benzer davranıúla.170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7.162 ve 7.166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa.167) 7.168 ve 7.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir.169) 7.170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır.161 eúitli÷i 7. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir.165) (7. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım. bu eúitlik 7.

167 ve 7.178 ve 7.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7.172 ve 7.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7. 7. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir. Sonuçlar 7. Birincisi. sıfırdan farklı.42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7. alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır. Bu.42 de gösterilmiútir. ùekil 7. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir.170 eúitliklerinde yerine konulur.179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7. iki eúitlik grubuna ayrılabilir.173) Sıfır. eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder.174 ve 7.172 ve 7. .43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7.176 ve 7. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir.2 de geliútirilenler ile aynıdır.175) Bu eúitlikler. Sabit kısım 7.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7. Normal. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7. Bu úekil. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar.7.176) (7.173 eúitlikleri 7.177) 7. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7.176 ve 7.

bu durumda devre performansı verir.43 deki akım kayna÷ı önemli olur. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur.ùekil 7.43 deki devre modeline eklenir. ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7.2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC .. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır. 7 7. ùekil. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre.43 deki eúde÷er devre. azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir. E + e . Aúa÷ıdaki analizde sonuç.8 8.43 ùekil 7. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller. bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. kontrollu çizilmiútir.DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi. bu de÷iúimlerle úekil 7. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi.42 ùekil 7. giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir. Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. Buna uygun olarak ùekil 7..

s devreyi verir.45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7. ùekil 7. d domenindeki sistem tepkisi 7. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir.180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir.44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7.180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7.46 .46 da gösterilmiútir.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur. ùekil 7.

7 7. ùekil 7. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir.182) Bu iliúki. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir. 7.184 ve 7. sistem hatası 7. Bu düzenleme için. Bu örnekte.181) ùekil 7.185) Bu sonuçlar úekil 7. 7. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir. v e = vi − vC (7. ..185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7. 7.181 eúitli÷i ile verilir.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7. Bir analiz.183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder.47 böyle bir sistem için tipik bir devredir.47 Görev saykıllı kıyıcı. Bu genel iliúki úekil 7.183) 7.183 ile 7. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır.8 Søø 8.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7.. 7.184 eúitli÷i 7.49 daki grafikte gösterilmektedir.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa. Bundan böyle.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir.

49 Örnek 7. E=40 V.ùekil 7. ÖRNEK 7. R=10 Ω. (c) v .1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz.) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi.50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0. VC=15 V ve f=100 kHz.48 ùekil 7. Örnek 7.27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır.26 ùekil 7.

1 = (2.75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1.375) 10 × 10 −6 º I max = (0.75 ×10 −6 F (b) 7.17 ve 7.177 eúitli÷inden: D= 7.75 A 7.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0. açık döngü kazancı bulunabilir: .185 eúitliklerinden.25 − 0.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.375) § TR · = 31. 7.75 = 0.50 ÇÖZÜM (a) 7.5 ×10 −6 H olur.5 + 0. L = 62.25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece.75 = 2.5 − 0.180 ve 7.25 A I min = 1.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.22 eúitli÷i kullanılarak: 0.ùekil 7.

172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.25 × 10 −6 s + 1. K ’nın 31. 7.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle.25 ×10 s + 1.8 + s + (6. Grafikten. ùekil 7.51 de çizilmiútir.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder.G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.079 × 1012 v 2 ( s + 1272. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264.1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v .172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda.62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.8 = ˆi ( s ) 1264.5)( s + 4061s + 8.25 ×10 −6 s 2 ) + (1.

186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır.52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir.ˆC (t ) = 1. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir. Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir.0 − 1. F(s)’nin yeni ifadesi 7. C2’nin de÷eri.52 Bu devrenin tasarımı. R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir.52 deki devre kullanılarak.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7.187) ÖRNEK 7. Yük direnci. Tasarım için uygun bir iliúki 7.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7.24) v Tepki bir sabit.0439e −2030 t sin(29052 t − 3. LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir.0042e −1273 t + 0. ùekil 7. ùekil 7. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır. ùekil 7. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir.26 daki tepki. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir.27 Örnek 7. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür.

5 = 1. Önceki rezonans frekansı 29. örnek 7. Bu grafikten.9 × 10 −6 ) s + (5. ÇÖZÜM (a) 7.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11.83 Ω 18.64 ×1015 )(1 + 102.212 rad/s. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir.32 × 10 −9 ) s 2 + (120.64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56. R2 seçilir: R2 = L / C = 62.186 eúitli÷i kullanılarak. .109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0. (b) ùekil 7.26 da kullanılan aynı kriterdir. Bu.53 de çizilmiútir. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki. ˆC ( s ) Bu.444e −7708 t sin(17426t − 3.97 × 10 ) s + 35. Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir. v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35. yaklaúık olarak örnek 7.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir.178e −24851 t + 0. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır. Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur.807e −3950 t − 0.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102. ùayet bu yapılırsa.66 × 10 −6 ) s 1 + (108.

Bu.8 8. Aúa÷ıdaki iliúki.54 deki düzenleme.4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler. ùekil 7.183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir.42 ve 7. e sıfır de÷ildir. ùekil 7.. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır. úekil 7.53 7 7. kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir.188) . Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir.ùekil 7. Böylece.54 ve 7.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir..

27 deki kıyıcı.ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır.9 ×10 −6 ) s 2 + (5. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır. döngüde basit bir integratör vardır. Birincisi. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır.9 7.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür.7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de .189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i.7 × 10 −6 ) s 1 + (108. bu fonksiyon hesaplanabilir. Bunun iki nedeni vardır. LC filtre. ÇÖZÜM Örnek 7.32 ×10 −9 ) s 2 + (120.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir.9 ×10 −6 ) s + (5.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için. økincisi.2 D=0.188 eúitli÷inde. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir.375 E=40 V F ( s) = 1 + (102. Bu elbette tepkinin. ˆC ( jω ) v = 0..28 Örnek 7. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır.375s (1 + 102. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.32 × 10 −9 ) s 3 + (120. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır.27 deki sonuçlar kullanılarak. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7. ÖRNEK 7.189 eúitli÷i elde edilir: 7.1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık.461s + (108.189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0.

kapalı döngü tepkisi.4 ùekil 7.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7.15 V’tur. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak. D=0. L=20 µH. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0.15 Frekans tepkisi. L ve C de÷erlerini. .11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7. T=15 µs. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . C=60 µF ve R=10Ω.2 ùekil 7. 7.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir. 7.3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7.1 ùekil 7. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D.13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7..1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V.5 ùekil 7.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.6 ùekil 7.7.1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7.7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7. giriú tepkisi ne demektir? 7 7. Anahtarlama frekansı 25 kHz dir.1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir.0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız. 7. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır. T=50 µs. 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. L ve C de÷erlerini bulunuz. L=250 µH. 7. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1. En kötü durumda ∆VC 0. C=200 µF.4 ve R=6 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC.

7.8 ùekil 7. T=25 µs. uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . Çalıúma frekansı 50 kHz dir. T=15 µs. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. L=378 µH.9 ùekil 7.2 .4. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0. 7. L ve C de÷erlerini. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω.7 ùekil 7. L1= L2= L3=12 mH. C=40 µF. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç. 7. D=0. 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir.10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir. 7.13 ùekil 7. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0.05 V’u geçmemesi gerekir. D=0.45.7.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız.35.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V. 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz.15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir. C=20 µF. ve . øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . 1. C=40 µF. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. L1= L2=600 µH.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız).5 V’u geçmemelidir.12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız. ∆VC=0.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. T=25 µs. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω . Çözümün bir parçası olarak. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. 7. L=50 µH.5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız.

18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. C=50 µF ve R=20 Ω. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz. E=20 V. . Anahtarlama frekansı 50 kHz dir. (a) i1’in tepe de÷eri.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi. 7. L=19. 7.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir. N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω.15 V ile sınırlayan C de÷eri 7.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0.2 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7. L=8 µH.3 V. Lm=496 µH.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir. ideal transformotor kuplajı varsayınız. D=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0. Lx=4 µH. ∆VC ’nin 0. VZ=325 V.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir.sarımlara kıyasla 2. C=200 µF. E=150 V. 7.21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz. T=75 µs. L=50 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0.12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. T=40 µs.21 Problem 7. VC=99. f=50 kHz. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür. 7. L1= L2=1 mH. Baúlangıçta. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır.4. T=20 µs. Akım modu tam süreklidir.

7. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz). (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir. D=0. VC=78 V. RL=0. Lx=5 µH. VC=60 V ve R=7. C=100 µF. T=50 µs.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir. ED=1.4. E=100 V. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 . øndüktör akımı süreklidir. 7. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7. VC=110 V. 7.25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir. D’nin gereken de÷erini bulunuz.5 V ve ED=1.(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü. Di÷er devre elemanları idealdir. N1 = N 3 . D’nin 0. RL=0.15 Ω ve f=40 kHz. C büyüktür.27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır. T=50 µs. VC=35 V ve R=10 Ω. VZ=600 V. RS=0. øndüktör akımı tam süreklidir. D’nin gereken de÷erini bulunuz. RL=0. D=0.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz. D’nin 0. 7.1 V.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7.4 V. Bütün anahtarlama elemanları ideal .0 V olarak temsil edilebilmektedir. Lm=495 µH. R=27 Ω. 7. N1 / N 2 = 5 . Di÷er devre elemanları idealdir.3. Lx=5 µH.29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V. øndüktör akımı tam süreklidir. E=100 V. VC=13. Lm=495 µH.24 ùekil 7.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir.12 Ω. E=35 V.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri.06 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman.2 Ω. øndüktör akımı tam süreklidir. ED=1.05 Ω.2 V. E=240 V.

Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. . L=80 µH.4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız.0 Ω ve C2=60 µF. 7. DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır. D=0. L=30 µH. T=15 µs. Kıyıcıda.düúünülmektedir.35.32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir. C=100 µF ve R=8 Ω.34 deki veri ve çözümü kullanarak.33 Problem 7. T=25 µs. T=25 µs. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz. R=10 Ω. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere. 7. C=20 µF.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. 7.2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz.5 V tepe de÷erini geçmemelidir.05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7. R2=2. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.35 Problem 7. 7. VC=35 V. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. gerilimin 40 kHz bileúeni 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0.

bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir.. ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. SCR veya MOSFET olabilir. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için. iL pozitiftir.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir. ùekil 8. úekil 8.5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). Belli bir zaman sonra.3 de yeniden çizilmiútir. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir. Sonuç. Anahtarlar. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. . úekil 8. S2 açılır. úekil 8.1 ùekil 8. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8. v L = E olur.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz. Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez. ùekil 8.8 øNVERTERLER Bu bölümde.1. S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men. AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. S1 açılır ve S2 kapanır. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir. Zamanın belirli bir periyodunda. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir. BJT. yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre.

Q2 transistörü yük akımını iletemez.2 S1’in kapalılı÷ının sonunda. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir. ùekil 8. Böylece. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır.ùekil 8. Aynı anda iL. iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. iL pozitif oldu÷undan. Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir.1 ùekil 8. Aynı anda. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı. Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın.3 . Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez. Q1 den D2’ye anahtarlanır.

Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8.4 .1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. 8. 8. ùekil 8. S1 anahtarı kapalı ilen. Bu pratik bir probleme neden olmaz. Bundan dolayı. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir.1 deki devrede.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra.2) ùekil 8. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir. ùekil 8. gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez.1) S2 anahtarı kapalı ilen. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir. transistörün iletimi. çünkü iletime geçecek transistör. Bu zaman noktasında.

Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır. Bu zaman.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada. 8.1 ùekil 8.01 · ¸ ¸ = 20. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır. 01667 / 0 .3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8.8. 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0.00260 sn − 0 . R=10Ω.3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V.47 A − 0 . 01667 / 0 . − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8.5 eúitli÷inden: τ = 8.4 de. f=60 Hz ve L=0.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları. 01667 / 0.5) ùekil 8.4 eúitli÷inden: L 0. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir. 01 ¸ ©1+ e ¹ .7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. 8.005) ln¨ = 0. bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur.1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0.05 = = 0.4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8.4) ve τ= L R (8.005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8. t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer. 8.8) ÖRNEK 8.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi.4 deki grafikten.05 H. Ortalama akımlar 8.6) ùekil 8.3) (8.7 ve 8.

bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır. Alternatif bir iletim prosedürü.00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50. kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer. GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir.8 eúitli÷inden: 1 · 0. ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa. bu durumda SCR iletime baúlamaz. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır. yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar. Bu dizayn gereksinimleri. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır. sürekli kapı akımı uygulanabilir. Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda. 005 )dt = 4. 0 . 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8. Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. Bu problem. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. Yarı-iletken elemanların geliúimi. Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse.18 A ¸³ 0 . SCR lerin kullanılması savunulabilir. 005 )dt = 1.47e −t / 0. Kısa bir zaman sonra. Bu metodun açık bir faydası. Bunun yerine. . 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50. SCR iletime baúlar. Bu iúlem. yarım periyotluk aralık süresince. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için.4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber. ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir.47e −t / 0. Çok büyük donanımlar için. Bazı durumlarda. 00260 t ©T ¹ 1 © 0. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. Q1 in beyz akımını. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir.T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir. köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir.46 A ¸³ 0 0 T 0 .. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8.01667 ¹ (d) 8. bu durumda 3. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir.(c) 8.7 eúitli÷inden: 1 · 0.

bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. indüktif yükün bir sonucu olarak. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. Bir yarım dalganın sonunda. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir.5 deki devre. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar. Problem.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir.5 ùekil 8.. Örne÷in. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri. ùekil 8.5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. ùekil 8. ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir. gerilimin genli÷i ve harmonik . S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. Köprü düzenleme. Burada yine. ønverter iúlemi süresince. 8 8. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır.

Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. Ayarlanabilir DC kayna÷ı.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir. ùekil 8. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir.11 eúitliklerinden bulunur: . S1 yolunun. yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır.9-8. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. Bu gibi durumlarda. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur.. Bu úekil 8. Bunu sa÷lamanın en temel yolu. Bu devre iúlemi. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir. inverterin her yarım dalgasında. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir.. ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir. en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. ùekil 8. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur.1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise. Sonraki durum. 8 3.6 daki grafik.

11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8. üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur. t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir.11 eúitli÷i. E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için.12) Özel bir durum.9) (8. Temel harmonik gerilimi cos 30°=0. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir.11 nolu eúitlikten.6 daki düzenlemede.96$ .866 katsayısı ile azalır. ÖRNEK 8. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur.2 a) ùekil 8.§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8. her yarım dalga süresince. inverter çıkıúının temel bileúeninin. Daha genel bir analiz 8.

Bundan dolayı. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak. úekil 8. Çok temel bir örnek. Dalga úeklinin simetrili÷inden. Örnek 8.13) (8.. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır. iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir.11 ve 8. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle.b) 8. büyük bir aygıt içinde yapılır.2 de verilmiúti. 3.96 = −48. Her inverter. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise. Bu. úekil 8. Çıkıú gerilimi 8. anahtarlama noktaları.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir. Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: .3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir. Bu durumda α.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır. ve 5. Toplam gerilim. birden fazla harmonik kontrol edilebilir. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak.6 daki dalga biçimine sahiptir.. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde.12 nolu eúitlikten. Bu iúlemde.7 deki grafikte. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir.14 eúitli÷inde verilmiútir. ùekil 8. B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir. § 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80. øntegral iúleminde de÷iúken olarak. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur. Bazen bu. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur. 8 3. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur.

øki adet anahtarlama noktası sadece 3.8$ ve α 2 = 57. ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0.14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama. . 1 − cos α1 + cosα 2 = 0. α1 = 29. 8.3 ùekil 8.7 Bu iúlemde. Ek bir kontrol.1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda. B1 = 0. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir. (8.E ve B3= 0 konulursa. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır.E olması gerekmektedir. α1 ve α2 yi bulunuz. temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile.15) (8. Özellikle temel bileúenin 0.8$ ve α 2 = 38$ bulunur.16) ùekil 8.85.836( 4 E / π ) sonucunu verir. temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz.7 deki benzer metotla. ÖRNEK 8.85.6 $ bulunur. harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa. α1 = 17. ve 5.

2. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz.3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0. Bir PWM in yapılıúındaki metot.8 de gösterilmiútir. Her pals. Böylece. Pals geniúli÷inin 36° olması.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde. dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir.17) .8 de oldu÷u gibi düzenlenir.3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8. her yarım dalgadaki palslerin. Bu düzenlemenin sonucunda..1. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır.. Her i = 0. Pals geniúli÷i. Bu bir yaklaúımdır. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir. Metotlardan biri. ùekilden de açık oldu÷u gibi. Aúa÷ıdaki eúitliklerde. yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır. çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak..8 PWM’in amacı.. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır.. ( k − 1) (8. her yarım dalgada herbiri pals.. ùekil 8. 8 3.2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir. istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir. úekil 8. ømpals. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir. fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır. temel ve 3. ùekil 8. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak. úekil 8.8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir.

Her palsin gerçek geniúli÷i. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8.20 eúitlikleri elde edilir.0989 E 0. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır.18) 8. harmoni÷in temel dalgaya oranı.19 ve 8.18 eúitli÷inde. Pals geniúli÷inin de÷iúimi.tp = mT 2k (8. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir. m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır.2589 E 0.9 da görüldü÷ü gibi. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için.2589 E -0. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0. Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8. úekil 8. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8.0800 E 0.1 de verilmiútir.20) k = 5 durumunda.0989 E 0. 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0. Fakat temel dalgaya göre. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse. sonuçlar tablo 8.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0.21) Tablo 8. sonlu geniúlikteki her pals.2589 E (8. Daha da ötesi.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır.1 Önceki eúitlikliklerle. Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz. Bu iúlemde. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir.22) .

.2 . ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0..22 eúitli÷i yerine konularak.24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda.9 Fourier serilerinin katsayıları. 8..2 de görülmektedir..25) (8.§T · ti = ¨ ¸(i + 0. 8.24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8.25 eúitli÷i elde edilir: (8.5) i = 0. (k − 1) © 2k ¹ (8.23) ùekil 8.4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8.2.1.26) Tablo 8.

0053 E -0. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır.2 de÷erini kullanan tablo 8.4 Geniúli÷i 2.2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. n = 2 kr ± 1 (8. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır. m = 0.2 deki sonuçlar ve tablo 8. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8. r bir pozitif tam sayıdır.ødeal sonuç.27) Gerçek bir uygulamada. 8. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir.82° 2. Tablo 8.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0. tablo 8. ve 11. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır. tablo 8.0002 E 9.3 ve 8.1999 E 0. 8. Bunlar filtre edilebilirse. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda. Tablo 8. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.1921 E -0.4 de sonuçlar.4 de görülmektedir.0003 E 0.0016 E 0.27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur. . Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık. k = 5 ve m = 0.0000 E 0.82° 7.22° 5.20° 5. harmoniklerin de÷erlerinin.27 eúitli÷inde. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır.1883 E -0.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir.2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir.

5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik.4 Önceki PWM metodu kullanılarak. ÇÖZÜM m= 8. R = 10 Ω. f = 100 Hz.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.40 A RMS 10 + j12. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır. r = 1 ile 8.5 E = 100 V B19 = 0. L = 0. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri.25 eúitli÷inden: 100 = 0.27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0.02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır. I1 = B1 100 = = 6. ve 33.ÖRNEK 8.5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0.23 A tepe = 4. harmonik akımı hesaplanabilir.56 Z1 .5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21. dalgacık akımını. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse.

47 2 + 0. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0.18-16. temel akımın (0. k = 5 için.10 da gösterildi÷i gibi. úekilde görülmektedir.18° dir.3 ve 8. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir. pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir.10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır. çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır. ùekil 8. Tüm dalga boyunca.40=10.23° dir ve esas olarak tablo 8. Bir analog iúlem. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni.95=2. inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır. Pals geniúli÷i.47 A tepe = 0. úekil 8.42 A tepe = 0.10 örne÷inde.I17 = B17 100 = = 0.07° de pals merkezi ile. birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir.444 A Böylece. 16.332 A RMS 10 + j(17)12.09) %10’unu geçmektedir. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir. Bu PWM metodunda.23°) 2. analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler.56 1/ 2 ª 0. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir.444/4. .42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0.297 A RMS Z19 10 + j(19)12.10 görüldü÷ü gibi. (19. m = 0.2 durumunda. 18° yerine 18. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte. Mantık. ùekil 8.95° ve 19.

ùekil 8. Fourier serilerinin katsayıları. ùekil 8.12 de. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir.11 ve 8. Q1 transistörünün beyz akımı.0032 E -0.1903 E -0. Bu. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için.2000 E 0. úekil 8. úekil 8. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır. ùekil 8. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men. Q1’in beyz akımından sonra. her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir.ùekil 8.1903 E -0. .12. ùekil 8. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir.0032 E 0. transistörün kollektör akımları.12 de iki detay gösterilmemiútir. úekil 8. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir. Ek olarak. tablo 8. Örne÷in.0000 E 0. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir. m = 0.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle.12 de aynı zamanda.10 da görülen PWM paternini elde etmek için. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.2 ve k = 5 durumu için. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden.0000 E 0.5 deki gibi belirlenir. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde. ikinci transistörün iletiminden önce. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar. her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir.11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir. Tablo 8.10 da gösterildi÷i gibi.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında.

ùekil 8.ùekil 8. . Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır. çok fazlı bir inverter oluúturulabilir. Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir.13’te..4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle.12 8 8. tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir.

Tablo 8. ùekil 8. iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar.. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. yükün dengeli.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için. Bu ekseriyetle. S4. Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü.6’da görülmektedir. Anahtarlamanın paterni. Devre analizi. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır. de÷iúkendir. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır..ùekil 8. S2’den 120º sonra kapatılır. Çıkıú. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır.1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8. Tablo 8. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir. S1’den 120º sonra kapatılır. ùekil 8. 8 4. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. Bu indüktör. S3. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım. bir güç kayna÷ı için kullanılır.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır. yük durumuna ba÷lı olarak.13 deki gerilim kayna÷ı. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar. S1’den 180º sonra kapatılır.4 En basit kontrol. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir.13 deki düzenleme. sırayla her altı aralık . inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir. Anahtarların kapalı durumları.

0º-60º aralı÷ında. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. BJT akımın pozitif kısmını. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır.üzerinde yapılabilir. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik. úekil 8.) . yük akımı. bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir. 60º-120º aralı÷ı süresince devre. (180º-360º aralı÷ında ise. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir. úekil 8. 0º-60º aralı÷ı. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. Genel olarak. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir. BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır.14(b)’ de görülmektedir. yük akımının úekli. yük azda olsa indüktif oldu÷undan. tablo 8. Tabiki bu. bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler. Yük omik oldu÷u sürece.16 ’da görülmektedir. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır. úekil 8.14(a)’ da görülmektedir.7 ’de ve grafikler ise úekil 8. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır.15 görülmektedir. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir. Ço÷u inverter uygulamalarında. Ço÷u altı adımlı inverterler.

6 adımlı bir inverter. (ia negatiftir). Bu bölge. ùekil 8. hiç problem olmayabilir. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. Daha önce de bahsedildi÷i gibi.7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce. ønverter dizaynında. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi. Q4 transistörünün. Yük indüktif oldu÷undan. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. Akımın iletilmesi için tek yol. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. ùekil 8. Motorun da. Transistörün yük hattını biçimlendirip.16’da. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra. vag. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. . Anahtarlama noktasında. ùekil 8. Bu.19 da görüldü÷ü gibidir.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler.17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. Tablo 8. transistörü. normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. S4 üzerindeki gerilimdir. Genel olarak. a noktasından D1 diyotudur. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar. úekil 8.17’ deki gerilim. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır. ia akımının devam etmesi gerekir. Bu davranıú. E gerilimine eúit olur. Bu durumlarda. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar.

ùekil 8. maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: . yarım dalganın altındaki alan. normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler.29 eúitliklerindeki iliúkiler. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder.28 ve 8. Bu eúitlikler.15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde. 8.

28) (8. .260V1T1 Bu eúitliklerde.17 ùekil 8. V1 motorun fazlararası gerilimi.414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1. T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır.16 ùekil 8.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.ùekil 8.18 (8.

çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir. DC bara geriliminin maksimum de÷eri. f.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan.222 E T = 0. V1 T1 ) f Burada. 8. genel olarak operasyonun anma frekansında . (8. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır. 8. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse.260 V1 T1 E = (117 . 6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi. bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır.31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar.30) ùayet 8. 8.31 eúitli÷i oluúur: 0.30 eúitlikleri birleútirilerek 8.29 ve 8. Böyle inverterler. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u. Genel olarak.ùekil 8.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0.

60 Hz’li bir indüksiyon motorunu. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır.. Anma frekansının üzerinde. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66. anma durumundaki maksimum tork yerine. ÖRNEK 8. . 8 8.4 4.9 448. Do÷rultucunun düzenlemesi.. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez. ùayet inverter PWM tipi ise.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı. E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. Bu mod. 230 V.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· .5 Bundan dolayı maksimum tork.veya yakın bir de÷erinde gerekir.5 V © 60 ¹ olması gerekir. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur.9 V © 60 ¹ (b) 8.9 de÷erine düúmüútür. Normal akı yo÷unlu÷u oranı. )( 230)¨ ¸ (100) = 448.9 Hz (c) 100 Hz için.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde. DC bara gerilimini. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. PWM iúlemi.31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 . çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder. )( 230) ¨ ¸ (10) = 44. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir. 300 V ile sınırlamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8. 230 V. E’nin de÷erinin § 1· E = (117 . % 66.

øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır. S4 açılırken S1 kapanır. S1 açılırken S4 kapanır.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. Baúka bir sınırlama ise.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. Sınırlamanın birisi. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman. a sinüsoidal dalgası. úekil 8. Negatif DC bara gerilimine göre. . üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir.20 de. ùekil 8. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir. g noktası. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir.21 de görülmektedir. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir. pals sayısının tek olmasıdır. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. ùekil 8. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman. Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır. bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur.21 de gösterilmiútir. Bu gerilim. ùekilde gösterilmemekle birlikte. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. Bu iúlem. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır.

21 8 4.2.2. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur. k (8. Pals geniúli÷i... DC kısım ayrıldıktan sonra.8(b) deki sayılar bunun sonucudur. yarım periyot için palslerin yerleri 8.2 için sonuçlar tablo 8.. DC kısmı (E/2) ayrılırsa..8(a) da verilmiútir.29 ve 8. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri.33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0.33) 8.. kalan kısımda. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun.32 eúitli÷inde. ùekil 8.21 de görülen palsler. üçgen dalganın.. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır. sonuç dalga.32 ve 8. Tek fazlı durum için bu.ùekil 8. yarım periyotta k pals vardır.. tpi 8... .21 deki üçgen zamanlama dalgasında.32) 8. Sonuç olarak.21 de gösterilen modülasyon metodu.3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8.. ùekil 8.32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır. Bu palsler alternatif iúaretlidir. ùayet úekil 8.33 eúitlikleri. k=9 ve m=0.21 deki kutup geriliminden. k © 2k ¹ [ ] (8. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler. k’nın tanımına benzememektedir. sinüs dalgasının maksimumunun. (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır.4 ùekil 8.5) © 2k ¹ i = 1. tablo 8.

35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir.04° 23.67° 30.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz.37) Faz gerilimi.00° 23.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.00° 19.68° 16.76° 16.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır.68° 16.86° 130. Tablo 8. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur.8 deki iki sütun.31° 22. 8.32 ve 8. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir.00° 16.94° 23.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9.34° 21.98° 21.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir.98° 23. kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir. böylece sonuç 8.33° (8.33° 49.19° 149. Motorun faz gerilimi.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır.94° 22. ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir. Tablo 8. yukarıdaki sonuç 8. Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında.67° 170. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz. Burada da her pals. .81° 70.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8.00° 109.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri. vab = vag − vbg (8. 8.98° 16.98° 19.14° 90.76° 16.

. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir. Bu. olabilir). maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men. Harmoniklerin bazıları.4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz.10E olmaktadır.22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta.25) E = 0. ve 13. 0. Bir örnek olarak.ÖRNEK 8. mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman.732)(0.25 E B19 = 0. dalga baúına palslerin adedi.21 deki grafiklerde.20 ve 8. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse. k=9 ve m=0. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir.732)(0. oldukça yüksek harmonik terimleri (17. ÇÖZÜM 8. bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir. m = 1 olsaydı. gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir.433E B19 = (1.. 8 4. ønverterin çıkıú frekansı. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda. Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan. úekil 8. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. Aynı DC bara geriliminde.37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır. üçgen dalgayı geçecek úekilde.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak.36 eúitlikleri kullanılarak. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8.25) E = 0. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu. . Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8. Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir.866 E olurdu. bu de÷er 1.5 olsun. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder. En düúük frekansta. Bu problemi çözmek için.6 ùekil 8.33 ve 8.25) E = 0.433E Yukarıdaki örnekte. sonuç kabul edilebilir. 6 adımlı metodun kullanılması halinde.433E B17 = (1. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır.732)(0.

6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8.6 8.4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8. R=20 Ω ve .8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8. 8 8.1 ùekil 8.3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V.12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8.5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8. ùekil 8. E=250 V ve T=8 ms. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur.1 Bir inverter nedir? 8.3 ønverter tipleri nedir? 8.3 deki gibi bir inverter 0.9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8.22 Bu problemi gidermek için.küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8..11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.2 ùekil 8..

8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır. 8. m=0. 8. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz.5 ms. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz.5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.4 için B13 de÷erini hesaplayınız. (b) ortalama diyot akımını bulunuz. 8. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz. f=100 Hz. L=0. m=0. E=100 V. 8. 8. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz. DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur.3 ùekil 8.7 Bir inverter úekil 8. m=0. B1’in 110 V olması gerekmektedir.5 ve T=12.6 ùekil 8.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir. Modülasyon metodu úekil 8.6 ve T=10 ms.9 daki gibi PWM dir. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak.4 de. R=30 Ω.8 Bir inverter úekil 8. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz. bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir. .7 deki anahtarlama metodu kullanılarak. Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8.1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz.5 Problem 8.T=10 ms. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz.5 ms. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29. 8. Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir. k=7. E=80 V. 8.16 H ve T=12. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur.9 R=25 Ω ve seri L=0.4 ùekil 8. L=0. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz. k=7.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz.6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde. α1 = 25° .06 H. E=100 V. 8.10 ùekil 8. (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz. R=20 Ω.

13 Bir PWM. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz.23 (b) 8. volt V . volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V . dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V . 200 V .24 (b) . k=15 ve m=0.6. (b) yıldız ba÷lı. üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. k=15. Z = 10 + j15. DC bara gerilimi 650 V’tur.12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir.23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. 8. (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak. temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8..7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir. Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz. üç fazlı inverter 460 V. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2.23.1 ùekil 8.(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8.7 8.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2.2 ùekil 8. inverterlerin frekansının %100 artırılması.

26 .25 8.26 deki grafiklerde.4 ùekil 8. inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir. palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz.3 ùekil 8. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz. Gerekli hesaplamaları yapınız. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. 50 B.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri. düz ve kesik çizgili olarak. Gerekli hesaplamaları yapınız.8.

vb.1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler. yüksek anahtarlama hızları. hızlı çalıúan kullanılabilir. elektriksel.2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir. kullanılabilir.c de görülmektedir. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır.1. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9.1 de görülmektedir. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler.2 de görüldü÷ü gibi. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak. çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri. Giriú gerilimi. pozisyon. Devrelerin nasıl tetiklendi÷i. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9. . düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir.. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir. Mekanik.b ve 9.. tristör veya transistör devreleri. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9.1. tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler. büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. zaman gecikmesi.9 STATøK ANAHTARLAR 9 9.. yakınlık. elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6). Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır. kilitleme. güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar.

1 deki devre úekil 9. T1 tristörü yerine bir . Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir.ùekil 9. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir. ùekil 9.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir. T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir.4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir.2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9.1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9.

4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9. . ùekil 9.3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir.5.6 daki devre düzenlemesi yapılabilir. Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır.5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür.a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir. fakat bir tristör ve úekil 9. ùekil 9.transistör de kullanılabilir. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir. ùekil 9.b de görülmektedir.5.a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9. ùekil 9.. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms). Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar.1.

.5 Üç fazlı tristör AC anahtar.(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9.

faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar. ùekil 9. B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi. Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir. B fazı c terminalini. Pratik uygulamada. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler. Faz sırası de÷iúti÷inde.7 Üç fazlı. úekil 9. T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. Normal çalıúmada.6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur. A fazı a terminalini.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir .ùekil 9. C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur.

T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir.8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9. ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa. giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3. øndüktif yük durumunda.8 Tek fazlı bara transferi. ùekil 9.12 de görülmektedir. ùekil 9. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir. ùekil 9.10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir. 9 9. .4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda.9 Üç fazlı bara transferi.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir.. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir. ùekil 9.

13 ve úekil 9.. ısıtıcılar.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in. Katı hal röleleri. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride.ùekil 9. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir.12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. Transistörler yerine úekil 9. vb.10 Tek kutuplu transistör DC anahtar. . motor yükleri. uygulamalarda kullanılır.5 Statik anahtarlar.14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir. transformotorlar. ùekil 9.12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir. ùekil 9. ùekil 9. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları.

5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? .13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.(a) ùekil 9.14 AC katı hal röleleri 9 9.2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9.3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9..

14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .9.13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.

1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir. Güç akıúının kontrollu yönü. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI . Yüksek dönüúüm verimi.. AC-AC. DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir. ¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü.1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0. Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u.

ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından.1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları.1 10 0.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili). yarım köprü ve tam köprü.. Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir.1 de görülmektedir.. (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10. ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür. push-pull.2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0.2 2.. . DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir. Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10.

2 de görülmektedir.3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı.3 de görülmektedir 0. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda.. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10. Rezonans osilasyonundan dolayı.2 2..2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları.. 1 10 0..2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10. Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir. transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur. . güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir.1 10 0.2 2. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. rezonans pals inverterleri kullanılabilir. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür.

Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir. yük ana úebekeye anahtarlanır. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları.Güç akıúının yönü V0. inverter do÷rultucu olarak çalıúır. ønverterin çalıúmaması durumunda. Kaynaktan yüke güç akıúında. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. Çıkıútan giriúe güç akıúında.. ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur. transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar. 1 10 0. bu durumda V0 < aVs .3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. Vs ve sargı dönüúüm oranına..3 3. 1 10 0. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak. Giriú tarafındaki inverter. Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar. kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır. ùayet úebeke enerjisi kesilirse. ùekil 10. bu durumda V0 > aVs . . Di÷er bir uygulama. inverter ters mod’da çalıúır..

4 de giriúteki inverter. 1 10 0. ùekil 10.1 10 0.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10. úekil 10..1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri.3 3.2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10..4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10. úekil 10. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır.4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir.5 Rezonans AC güç kaynakları.6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0.6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10...3 3..3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10. Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür.7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10. ùekil 10.

14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.10.

Zamanla de÷iúen durumlar için. 1 1.1 eúitli÷i ile verilmektedir.1 1. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir.1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir. RJC olarak gösterilir. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç.. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11. Bu sadeleútirme ile.1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı.. aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir.1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda. burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan..1 de görülmektedir. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11. herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. RSA. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır. 1 1. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: . ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse.

elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir. Gresin termal iletkenlik özelli÷i. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir. ùekil 11.2 .2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge. Üretici. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir. Bu.1) ùekil 11. Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır. Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak. Daha iyi bir temas.TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. mika levhalar. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir. Kapton™ gibi plastik filmler.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. görülmesi bakımından çok abartılmıútır. Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. ùekil 11. Bu. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır.

bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0.83 + 0.5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir.2°C/W vermektedir. Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır.Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır. ÖRNEK 11.15°C/W azaltır. (RCS=0. ÇÖZÜM . øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0.2°C/W ve 0.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir. Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir.3°C/W olacaktır. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0.8 °C (b) 11.3 °C ÖRNEK 11.15 + 2.5) = 115. ÇÖZÜM (a) Ek B’den. Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır. Ek olarak.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir. RJC’nin de÷eri 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır.5°C/W de÷erine sahiptir. RSA=2. bu aygıtın veri sayfası RJC=1.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir.2°C/W’a düúürülmüútür.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0. TJ = 70 + 10(0.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı.2 + 2.1 eúitli÷inden. 11.5) = 104. yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır.83 °C/W’tır.83 + 1.

ùekil 11.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir.3 11.. t1 zamanında.1 1.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez. jonksiyon sıcaklı÷ının 11.2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar. 1 1. r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir. . t1’in büyük de÷erleri için..1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0.2 eúitli÷inde.2) ùekil 11. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar.2 + RSA ) RSA = 6.11. Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir. r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir.3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir. øyi tasarım.83 + 0. Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez. Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir.

t=10 ms için r(t)=0. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. Örnek 11. RJC=0. 11.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0.83°C/W.31)(0.83)(12) r (t ) = 0. ÇÖZÜM 11.4 ÖRNEK 11. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde.ùekil 11. tek pals modunda kullanılmaktadır.4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir.3 den.83°C/W. Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile.4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek.602 . jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar. ùekil 11. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz.31 ve RJC=0.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0. ÖRNEK 11.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır.83) = 126.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine.

r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir. ÖRNEK 11. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler..5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11.3) ùekil 11.2 eúitli÷i ile ifade edilir.4°C/W. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır.2 eúitli÷inde kullanılabilir. RCS=0. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir. ùekil 11. TA=65°C. 1 1.2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür.6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11. sıcaklık da periyodik olur.2°C/W ve TJ=130°C.1 1. RJC=1. r(t) 11. ùekil 11. Örnek 11.. úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar. ùekil 11. t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11.6 daki veriyi kullanınız. Bu durumda. ùekil 11. 11.3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır. Böyle bir çalıúma modunda. Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini.Veri sayfasından.5 deki grafik.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir. Bu durumda.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber.

2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0. úekil 11. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri. ùekil 11.4 + RSA ) RSA = 1. Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür. hesaplamalar úekil 11.6 daki grafikten. t>0 için.4 deki gibi veriler sa÷larlar.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur. .21)(1. gerçek periyodik pals gücü kullanılır. Zaman sıfıra eúit olmadan önce.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir. fakat úekil 11.59 °C/W ùekil 11.8 °C (b) 11.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar. 11.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir.2)(100) TC = 104.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104.8 = 65 + 2(0. ÇÖZÜM (a) ùekil 11. D=0. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa.8 deki grafik úekil 11.

8 deki ilk pals için.8 de. Hesaplama iúlemi úekil 11. Güç palslerinin periyodu.ùekil 11. Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder. ùekil 11. Birleútirildiklerinde. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11. Ek bileúenler. t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu. Bunun oluúmasının nedeni. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir. ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir. økinci palsin zamanında.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır.8 ùekil 11. periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu .7 ùekil 11. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir.

RCS=0. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır.hassasiyet genelde gerekli de÷ildir. P0 11. TA=60°C. ùekil 11.6 ùekil 11.4) (11. ÇÖZÜM .4 deki.0°C/W ve RSA=1.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir. RJC=1. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir.3°C/W.4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11.5°C/W.5) ÖRNEK 11. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT.4 eúitli÷inde.

6 eúitli÷i ile hesaplanır: . ùekil 11. Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir. úekil 11. ùekil 11. ùekil 11.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0.11 deki sabit güç úekil 11.2 °C ùekil 11. ùekil 11.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir. bu yüzden.10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir.10 daki t1 den daha küçüktür.4 den. ùekil 11.5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.27) − (60)(0.11 için.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11.11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir.2 + 1. ùekil 11. tepe güç palsi ve úekil 11.5) = 113. Tasarım iúlemi.3 + 1.11 deki grafik.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir.0[24 + (36)(0. ùekil 11.11.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir. iletim süresince sabit güç ve úekil 11. 11.24) + (60)(0. 5 ms ve 7 ms de belirlenir.10 ùekil 11.15)] = 141.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir. pals süresi 11. ùekil 11. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11.

4°C/W ve RJC=0.6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0. r(t)’nin de÷erleri úekil 11. TA=70°C.6 eúitli÷i kullanılarak.001) + (20)(0. eúde÷er zaman.4 den belirlenebilir. ùekil 11.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11. ùekil 11. t '1 hesaplanabilir: .001) + (30)(0.t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11. RCS=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri.9°C/W.7 Bir BJT úekil 11.001) = 0.11 ÖRNEK 11.090 J PM=40 W de÷eri ile 11.12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır.

090 = 0.4 eúitli÷i kullanılarak. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir. Örne÷in.8 °C 11. bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir.34) dür.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir.. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0..2 °C (b) TC = 140 − 12. D’nin azaltılmasıyla yapılır. (0.25 ms.31) ve (0.34) − (40)(0. Son olarak.4 + RSA ) RSA = 6. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı.2 2.0 °C/W 1 1. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar.16)] = 12.1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127.31) + (40)(0.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11.8 = 70 + 9(0. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir. ùekil 11.2 = 127.16). Bu de÷erler sırasıyla (0. giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i.t '1 = 0.5 eúitli÷inden. r(t)’nin de÷erleri 2.4 den.00225 s 40 ùekil 11. Koruma.. P0 hesaplanabilir: § 2.25 ms zamanlarında belirlenir. koruyucu özelli÷in. 11. 10 ms ve 12. ùayet mümkünse. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir.9[9 + (31)(0. 1 1. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir. .

15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur. Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır. Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir. ùekil 11. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur. görev saykılı. Kollektör akımı. ùekil 11. Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında. Çıkıú akımının sınırlanması. ùayet bir úey yapılmazsa.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri. tabiki. ùekil 11. Akım sınırlama iúlemi süresince.ùekil 11. ùayet bu gerilim sınırı aúarsa.14 . Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır. normal çalıúma devam eder.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır. Bu úekilde. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir.

4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek.Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca.. transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır. ùekil 11.15 ùekil 11. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu.. vCE’nin de÷eri artar. ùekil 11. Bu durumda. Q1’in iletiminde. dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi . vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir. vX’in çalıúmasının. 1 11 1. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir. Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken. úekil 11.16 daki devre. Transistörün doyumu ile normal çalıúmada.2 2.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir.

belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez. ùayet bu. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır.17 ùekil 11.17 de. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir. Bu. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise... dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir. Örne÷in. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır. yükü korumayı baúaramazsa. Bir koruma devresi. 1 1. úekil 11. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber. Hızlı çalıúan bir SCR.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir. ùekil 11.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır.2 2. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır. Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir. Ek olarak. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir. koruma devresinin iki farklı amacı vardır. . bununla beraber. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim. lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir. anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur.

Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır. A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır. C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. süre sınırlanmalıdır. ùekilde. di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir. Burada yapılan hareket. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir.4 V’u . aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır. Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür. ùekil 11. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar.8 ùekil 11. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir. ùekil 11. V0 daki de÷iúim.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. ÖRNEK 11. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden. Son olarak. Daha özel olarak.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra. R4 ile beraber A2 yükselticisi. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak. bu. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. ùayet bu de÷er aúılırsa. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler. böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir.4 = 0. RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0.geçmemektedir. (b) A2’nin eviren terminali topraktır. R4 deki akım R4 için 2. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir. 30 A tepe transistör . 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur. Bu hesaplamada. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için. (c) V2 ve R4 den giriú. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile. Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır.02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım.

Aynı zamanda. Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar.akımı úartı için..6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1.21 deki devreyi elde etmek için yapılır.. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. Genelde.2 2. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir. ùekil 11.19 ùekil 11. Bu bileúenler kullanılarak. Bu devre úekil . böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler. Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11.19 da görülmektedir. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir. belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir. ùekil 11. Koruyucu eleman.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar. vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir. Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

7(b) negatif olmayabilir.316 mho = 3. ùekil A.7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0. Akım. akım úekil A.4 de negatiftir. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A.5 0. Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır.623 rad/s = 0. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır.5 = 31. Bu düzenleme .1 A ve vC = 92.8 sin ω 0 t t = 40 µs de.7(a) daki devre.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir.16 Ω iL = (100)(0. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur. ùekil A.8 dedir. iL = 24. t > T / 2 için. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer. ùekil A. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur.5 0.5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle. Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar.316) sin ω 0t = 23. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır.316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0. Negatif akım mümkün de÷ildir.

5 (A.16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.10 eúitli÷i olur ve çözüm A. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür.15) (A. A.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A.13) α= R 2L (A. A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır.ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A.11-A.11-A. ùekil A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0.16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız .12) ω 0 = ( LC ) −0.3 eúitli÷i A.3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse.14) (A.8 ùayet úekil A. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için.

5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0. C=1.5 = 10 A (c) A.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0.5 = 99998.duruma göre çok az farklılık gösterir. VC(0)=100 V ve IL(0)=0.7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0.1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0.16 eúitlikleri kullanılarak. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.8 deki devrede. Bu t = T / 2 anında oluúur.416 ×10 −6 s 2 ωd .0050 rad ¸ © 99998. Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0. ÖRNEK A.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra.4 ùekil A. Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A.0 µF.11-A.7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir.8 eúitli÷i ile bulunur. ω d kullanılarak: T π = = 31. de÷eri A.

iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır.44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0. SCR ve diyot ideal düúünülmektedir. L=100 µH.0050) = 98.1416 − 0. I=20 A. 0157 cos(3. ùekil A.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .4 V Sonuçlardan.9 ÖRNEK A.8 eúitli÷i kullanılarak. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır. C=2 µF. E=200 V. ùekil A. Akım kayna÷ı idealdir.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz.Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A.5 ùekil A.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0.

iL < 20 A ve böylece iD > 0 . diyot iletimdedir ve devre úekil A. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için. vC’nin de÷eri.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174.11(a) daki gibi olur. § 20 · vC = −174.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 .7.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374. zamanla do÷rusal olarak de÷iúir. yeni bir zaman orijini kullanılarak.9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra.2 + (10 × 10 6 )t .11 µs aralık süresince. A.11×10 −6 s Bu zamanda.3 deki gibi çalıúır ve ùekil A. t > 5. Diyot iletimdedir ve v D = 0 .8 ve A.11(b) de görülmektedir.5 0. Bu aralık için yeni model úekil A. A.(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi. iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir. Bu devre úekil A.11 A.2 V (b) ølk 5.

iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur.(c) b úıkkından.12 de görülmektedir. Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse. Bu. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A. Bu. vC(t) 341.42 ×10 −6 de v D = 0 . t = 37. ùekil A.21 µs de oluúur. diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir. yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir. t=22.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0.74 µs dir. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64. . (d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda. Üç aralık için bütün iúlem úekil A. Bu aynı zamanda úekil A.4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır.5 sin ω 0t = 200 + 141.12 (f) Üçüncü aralık süresince.11(a) da da gösterilmiútir.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de. Yeni bir zaman orijini ile. baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir. Bu modelde. A. Sonuç akım yalnızca. v D pozitif olurdu. E ve VC(0) birbirine eúit olarak A. Yeni bir modelin.

13 deki devre úekil A.17.4 dekiler ile aynıdır.5 0..14 .19 eúitliklerinde verilmiútir.5 sin ω 0 t (A. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır.3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde.18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A.5 (A.13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.7.19) ùekil A. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0. A. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A. ùekil A.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir.3 devresinin bir çiftidir. A.18 ve A.5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0. Bunlar. A. ùekil A.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir. LC elemanları seri olarak bulunuyordu.8 ve A.A A. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir. A.

ùekil A. ùekil A. ÇÖZÜM .1 µF.14 de görülenle aynıdır. S anahtarı. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir.16 ÖRNEK A.13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A.15 deki devrede. ùekil A. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur. úekil A. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür. S’nin açılması üzerine. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. VC(0)=0.15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir. IL(0)=-5 A. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A.6 ùekil A. ùekil A. S anahtarı t=0 da açılır.13 deki devre úekil A.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A. L=10 µH ve C=0.15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. Bu yarım periyottan sonra.

5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan..4 A A.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A. gerilim yükselten bir devrenin.18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0. giriúten ölçülen etkin empedans.841 rad t = 0. vC sıfır oldu÷unda. t=T/2 de iletime baúlar.1 ¹ 0. 5 = 150 V (c) Diyot. Z V Av AvV ùekilden.1 ¹ 0.5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0. Av.1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. vC(t)’nin de÷eri A.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0. Z´ daha küçük olur. giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa..4 4.. øndüktör akımı A.1× 10 ) ¼ 0. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z .

5 A.3 de.6 Küçük bir seri direnç úekil A.1 ùekil A.3 ùekil A.1 A.2 deki devrede.4 Problem A.3 deki devreye eklenmiútir. L=500 µH ve C=1 µF.. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur. giriúten ölçülen etkin empedans. L=250 µH ve C=5 µF. indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir. A. L=500 µs ve i(0)=0. A. IL(0)=-20 A.3 de. A. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz.5 ùekil A.2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A. Ai. A. Anahtar t=0 da kapanmıútır. VC(0)=-50 V. akım yükselten bir devrenin. kapasitör. E=100 V. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal .. A 4. I=0.. IL(0)=0. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz.1 de.2 Problem A. VC(0)=-100 V. C=2 µF ve v(0)=8 V. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A. E=200 V. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A.4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa. E=300 V. anahtar t=0 da açılmıútır. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır.1 deki devrede.

17 ùekil A. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz. ùekil A.7 ùekil A. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A. Devrenin önceki çalıúmasından.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa.8 ùekil A.8 deki devrede. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir. SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır. I=10 A.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir.10 Problem A. L ve C de÷erlerini tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı. VC(0)=50 V. I=20 A. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir. VC(0)=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman. L=100 µH ve C=1 µF.9 ùekil A. IL(0)=15 A. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir.7 deki kapasitörün.18 A.9 da. D idealdir. A. úekil A. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur. A.17 de. L=500 µH ve C=10 µF.11 Önceki çalıúmasından. devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir. . bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz. anahtar t=0 da açılmıútır. IL(0)=-4 A. A. Anahtar t=0 da açılmıútır. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir. E=100 V.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

Marvin J. 1991 3.A. Tihanyi. 1997 (Birinci Baskı) 2. K. 1989 7. Kasım 1995 21. Prentice Hall. Power Electronics Devices. CRC Press. 1989 5. MacMillan. John Wiley & Sons. Louis Nashelsky. B. Power Electronic Control of AC Motors. Devices and Applications. Prentice Hall. L. Canada. John Wiley Sons. Undeland. Shepherd. UK. Chartwell-Bratt Ltd.. Lander. S. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. Queen’s University. Osman Gürdal. Gottfried Möltgen. 1996 14. Power Electronics and Motor Control. Vector Control of AC Drives. Boston. Power Electronic. BAL Güngör. Cambridge. Sweden. Cilt 11. Sefa I. 1987 9. Electronics Handbook. Robbins. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. 1992 10. PWS-Kent Publishing Company. Applications and Design. School of Electrical and Electronic Engineering. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. William P. 1997 . Pergamon Press. Duncan A. 1989 19. Özel Elektrik Makinaları. Bose. Nasar. UK. Principles of Electric Machines and Power Electronics. Boldea. Rashid. New York. JMD Murphy & FD TurnBull. John Wiley & Sons. UK. Cambridge. 1996 15. 1986 17. Bristol. McGraw-Hill.. I. John Wiley&Sons. 36-48. Erwin Kreyszig. 1994 16. 1998 4. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi. W. Addison Wesley Publishing Company. ANKARA. New Jersey. W. Cambridge University Press. MEB Yayınları. Sen. P.. Applications and Passive Components. Drivers. John Wiley & Sons. Tore M. 1996 13. Jorge de Sousa Pires. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. Kayseri. Hulley&Liang. Özer ù. Power Electronics Converters. Oxford. Advanced Engineering Mathematics.. Güç Elektroni÷i. Cambridge University Press. 1992 18. Power Electronic & Motor Control. Inc. 1988 20. B. ANKARA. Florida. Inc. Power Electronics. ButterworthHeinemann. Muhammed H. Canada. Power Electronics Circuits. Grant. 1984 12. John Gower. sayı 1-2. Power Electronics and AC Drives. Fisher. 1992 8. Gordon R. Robert Boylestad. Electric Machines and Drives. Williams. Slemon. Ned Mohan.KAYNAKLAR 1. University of Bradford. Edinburgh. Power Mosfets Theory and Applications. C. University of Toronto. 1989 11. Cyril. 1989 6. Heriot-Watt University.

. . A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. K. European Power Electronics and Applications Conference.973-976. Giacoletto. Çetin Elmas. SPICE for Power Electronics and Electric. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". New York. Manchester. Ömer Faruk Bay ve M.UK.5. IEEE Transactions on Industry Applications.: Prentice Hall. Switching Power Converters. PE7. IEEE Transactions on Industrial Electronics. 1996 35.1003-1006. Çetin Elmas. pp. Englewood Cliffs. IA8. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models. No. IEEE Transactions on Power Electronics. Ömer Faruk Bay. Wood. Zuliski. Vol. “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”. IE33. Bursa. Türkiye 29. Spain 23. BAL Güngör. BAL. B. s. 1972. GRANT D. Elektrik Mühendisli÷i 6. Vol. ÇOLAK ø. E. 1992 31. M. Sevilla. Çetin Elmas.. No. L. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. Baveno. Bose. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic". Optimum Snubbers for Power Semiconductors. 3/592-3/597. "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". Nimes. BAL Güngör. Recent Advances in Power Electronics. pp. 386-389.(1993). 19-21 September 1995. 1981 34. Güngör Bal. pp. J. Rashid. H.J. Van Nostrand Reinhold Company. France 27. “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”. pp. 14-16 September.M. McMurray. pp. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. 1986. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96. “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”. SEFA ø. BAL.. 1992. R. Englewood Cliffs. 3. ELMAS Çetin. UMIST. H.22. Inc.2-16 26. N. 24. ELMAS Ç. IEEE Transactions on Industrial Electronics. ÇOLAK ølhami.1. Ömer Faruk Bay. pp. No. UK 33.: Prentice Hall. M.. pp. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". Alçı. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC). IE36. 15th-17th September. Vol. 21-23 September.J. 11-17 Eylül 1995. Rashid. Ömer Faruk Bay. Italy 25. Güngör. 16-19 September 1997.M. Staffordshire University. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice. 1993 30.597601.503-510. Vol. P. Ömer Faruk Bay. pp. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). W. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. N. 451-455 32. Ulusal Kongresi. IRELAND.. 1990 28. Güngör ve GRANT D. 340-342 36..

No. Dewan. IEEE Transactions on Industry Applications. pp.9-15. No. B. P. New York: IEEE Press. Lansing and S.3/448-452.5. R. 562-575. May. 1995 41. K. IEEE Transactions on Industry Applications. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). D. 1994 37. "Sabit kondansatör . Weichman. D. ÇOLAK ølhami. 1985. Budapest. Ömer Faruk Bay. Ziogas and V. Bose. A Fast DC Circuit Breaker. Stefanovic. pp.5. 1996 45. No. Present and Future. Sen. Electric Motor Drives and Control: Past. P. IEEE Transactions on Industry Electronics. 44. 2-4 September. F. 1985. 1996 43.3. pp. Nurse. Haziran. A. B. IA21. IE37. pp. Adjustable AC Drives. HUNGARY. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. . 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). pp. 1176-1181 38. No. 1980. G.6. 483-489. P. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami. Ireland. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". L. C. BAL Güngör. 42. Vol. pp.6. BAL Güngör. 1990. P.1. E. vol. s. E. Newbery and N. Dawson. P. 40. F. DC Fusing in Semiconductor Circuits. Vol. Howe. DEMøRBAù ùevki. 5-7 September. IA21. pp. 1995 39. 501-504.37-43. 2. The University of Greenwich. 14-16 September. 1986. No. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. IEEE Transactions on Industry Applications. Vol.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. (EPE) European Power Electronics and Drives. UK. ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”. Cilt 8. No.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. Vol. IA22. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies. 1226-1233.

Bunlara ek olarak. Dr.edu. Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir. vb. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır. SCR. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı. Triyak. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Böylece. Bu de÷iúime bir örnek. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. 3. DC-DC konvertörler. AC ve DC güç kaynakları.. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir.gazi. Osman Gürdal Ankara. bölümlerdeki konular atlanılarak. faz kontrollu do÷rultucu durumunda. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. ølk bölümlerdeki konular. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir. Bu ders kitabı. Bu ders kitabı. Statik anahtarlar. Böyle enerji dönüúüm metotları. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde). yarım ve tam dalga. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. Bu seçim. Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. kitabın ilgili kısımlarındaki formül. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. 2000 . önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. BJT ve MOSFET karakteristikleri. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. 1 ve 3 fazlı. vb. ve 4. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. úekil. veri-sayfası. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. Doç. ogurdal @ tef. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir. devre analizleri. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. GTO. Örne÷in. ders notu hazırlama.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful