1 GÜÇ ELEKTRONøöø

1 1..1 1 G GøøR Røøù ù Güç elektroni÷i terimi, çok geniú bir alanda elektronik devreleri içine alır ve buradaki amaç ise bir kaynaktan bir yüke giden elektrik gücünün kontrol edilmesidir. Bu kontrol çok de÷iúik biçimlerde; örne÷in, sadece kaynaktan yüke giden gücün miktarı olabilir. Bunun yanında, kaynaktaki gücün özelli÷iyle karúılaútırıldı÷ında yüke verilen gücün özelli÷inin de de÷iútirilmesi gerekebilir. Buna örnek ise, bir AC kaynak frekansının yükün gereksinimi olan baúka bir frekansa de÷iútirilmesidir. Bütün bu de÷iúimlerde veya kaynaktan yüke aktarılan gücün kontrolünde, iúlemin verimlili÷i önemlidir. E÷er aktarılan güç büyük ve iúlem verimsiz yapılmıúsa, büyük kayıplar oluúur. Bu kayıpların ekonomik verimlilik üzerinde de÷erlendirilmesinin yapılması gerekir ve bu kayıpların, aúırı ısınma sonucu elemanın korunması için elemandan uzaklaútırılması gerekir. Böyle bir kontrol, anahtarlama teknikleri kullanılarak yapılır: Bazı elektronik elemanlar açık veya kapalı durumlu bir anahtar olarak kullanılır. ødeal bir anahtar ile, kayıpları önleyecek bir kontrol yapılabilir. Gerçekte ise hiçbir eleman böyle bir ideal anahtar görevini yerine getiremez fakat ideal eleman olabilecek kullanıúlı elemanlar mevcuttur. Aúa÷ıda sıralanan elemanlar bunlara örnek olabilir: • BJT (bipolar junction transistor = bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) • IGBT (insulated gate bipolar transistor = yalıtılmıú kapılı bipolar transistör) • SCR (silikon-controlled rectifier = silikon kontrollu do÷rultucu) • TRIAK (bi-directional gate-controlled thyristors = çift yönlü kapı kontrollu tristörler) • GTO (gate turnoff SCR = kapıdan kapanabilir SCR) Yüksek verimlilik gereksinimleri için böyle elemanların güç katlarındaki elektronik elemanların do÷rusal operasyonu nadiren kullanılır.

Güç elektroni÷i dönemi, baúlangıcını 1957’de SCR’nin tanıtılması ile yapmıútır. Civalı ark do÷rultucular gibi di÷er kontrol edilebilen do÷rultucuların uzun yıllar boyunca endüstride var olmasına ra÷men, böyle elemanlar çok büyük ve yardımcı elemanlara gereksinim duymuúlar, düúük ve orta gerilimlerde verimli olmamıúlardır. SCR’nin tanıtılması ile böylece, güç kontrolunun büyük oranda döner makinalardan ve statik manyetik yükselticilerden elektronik elemanlara kaydırılması periyodunun baúlangıcı olmuútur. Bu periyodun baúlangıcında, güvenilirlik problemleri nedeniyle geliúim yavaú olmuú fakat 1960’lı yılların baúında SCR bir çok uygulamalarda kullanılmaya baúlanmıútır. O zamandan sonra, yukarıda bahsedilen anahtarlama elemanları geliútirilmiútir, güç yarı-iletkenlerinin çeúitlerindeki bu artıú ile, verilen bir uygulama için en uygun güç yarı-iletkeninin seçilmesi gerekir. 1 2 K KO ON NT TR RO OL LT TøøP PL LE ER Røø 1..2 Güç elektroni÷i uygulamalarının ço÷unlu÷unda kullanılan dönüútürme düzenlemeleri aúa÷ıda sıralanmıútır. AC-DC: AC gerilim kayna÷ı, do÷rultularak tek yönlü bir kayna÷a dönüútürülür ve daha sonra bu kayna÷ın filtre edilmesiyle DC kayna÷ı elde edilir. DC çıkıú gerilimi kontrollu do÷rultucu kullanılmak suretiyle ayarlı úekle getirilebilir. Ayarlı bu çıkıú, DC motorunun hız kontrolünde bir kaynak olarak kullanılabilir. DC-DC: Herhangi bir gerilimdeki DC, daha büyük veya küçük olarak, baúka bir DC kayna÷ına dönüútürülür. Bir sistemdeki böyle bir uygulama, anahtarlamalı güç dönüúümü olarak adlandırılır. Bir uzay aracının güneú pilleri çıkıúının, uzay aracındaki de÷iúik güç sistemlerinde kullanılmak üzere dönüúümü buna ait bir uygulamadır. DC-AC: Bir DC kayna÷ı, bir yüke AC gerilim sa÷lamak için anahtarlanır. Sinüsoidal olmayıp kare biçimli veya adımlı dalga biçimli bu inverter çıkıúı, çıkıú frekansının de÷iútirilmesiyle AC motorunun hız ayarında kullanıúlıdır. AC-AC: Ayarlı frekanslı AC çıkıú gerilimi, istenilen çıkıú dalga biçimini alabilmek için giriúin uygun dalga elemanları ile birleútirilir. Giriú genellikle 3 fazlı kaynak ve çıkıú frekansı ise giriú frekansından daha azdır. Bu gibi sistemler, teorik olarak cazip olmasına ra÷men, ticari olarak geniú alanda kullanılmamaktadır. Çünkü bu sistemlerin düzgün bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için karmaúık kontrol sistemleri gerekmektedir. AC-AC: AC çıkıú gerilimi, giriúteki temel dalga frekansıyla aynı olarak, faz kontrollu alternatif çıkıú gerilimi üretmek için, her yarım dalgada bir kere açılır ve kapanır. Çıkıú gerilimi giriúe göre azalmaktadır. Böyle bir eleman kaynaktan yüke giden gücü kontrol etmektedir. Akkor flamanlı lambaların ıúık yo÷unlu÷unun kontrolu buna bir örnektir. AC-DC-AC: Yukarıdaki metotların ikisinin birleútirilmesiyle daha baúka düzenlemeler yapılabilir. Normal olarak AC úebeke gerilimi, DC’ ye dönüútürülür. Bu DC gerilimden inverter ile ayarlı frekanslı bir AC çıkıúı elde edilir. Üretilen AC ise AC motorunun hız kontrolünde kullanılır.

1 1..3 MK 3 V VE ER RøøM KA AV VR RA AM MII Bir anahtarlamalı kontrolun veriminin, do÷rusal bir kontrolla karúılaútırılması aúa÷ıdaki örnekte görülmektedir. 100 volt’luk bir DC kaynak, 20 Ω’luk bir yüke 100 watt vermektedir. Bu, úekil 1.1 ve 1.2 de oldu÷u gibi iki úekilde yapılabilir. ùekil 1.1 de do÷rusal kontrolda, R’nin de÷eri, 20 Ω’luk yüke 100 watt verecek 2,24 amperi sa÷lamak için 24,7 Ω olmalıdır. Yükün gücü 100 watt’tır, fakat yükün gücünün kontrolunda R direncinde 124 watt kaybolur. Kaynaktan yüke enerji aktarımındaki verim, iúlemdeki 124 watt’lık kayıpla %45 tir.

ùekil 1.1

ùekil 1.2

Yukarıdaki durumdan farklı olarak, úekil 1.2 deki ideal S anahtarı periyodik olarak açılacak ve kapatılacak úekilde düzenlenir. Anahtar kapalı iken, yük gücü 500 watt ve anahtar açık iken sıfırdır ve bunların hepsi úekil 1.3 de gösterilmiútir. ùayet anahtar zamanın %20 sinde kapalı ise, ortalama güç 500 watt’ın %20 si veya 100 watt’tır. Kayıplar yoktur, böylece kayna÷ın bütün enerjisi yüke aktarılır. Gerçekte ideal anahtarlar yoktur fakat bir ideal anahtar yaklaúık olarak bir BJT olabilir, sonuç ideal bir devre iúlemine oldukça yakındır. Orta derecedeki anahtarlama frekanslarındaki kayıplar, transistörün kollektör-emiter doyma geriliminden kaynaklanmaktadır. ùayet bu gerilim 2 volt ise, bu durumda anahtarlama iletim kayıpları yaklaúık olarak 10 watt olacaktır. Bu, zamanın %20 sinde oluúmakta ve ortalama 2 watt’lık güç kaybına neden olmaktadır. Böylece, yüke 98 watt aktarılabilmesi için, kaynaktan 100 watt’lık bir besleme gerekecek ve kaynaktan yüke güç aktarımının kontrolunda %98 lik bir verim sa÷lanacaktır. Tabiki, bu bir ideal kabuldür, çünkü anahtarlama süresinin di÷er kısımlarında genelde küçük olan baúka kayıplar da vardır ve kontrol devrelerini besleyen bazı güç kaynaklarına da gerek vardır. Bununla birlikte, bu, alınabilecek yüksek verimi göstermektedir. Bunların yanında, 0 ile 500 watt arasında de÷iúen bir yük gücünün sabit bir 100 watt’lık güç de÷erine uygun olup olmadı÷ı sorulabilir. Bu, yükün özelli÷ine ba÷lıdır ve ço÷u durumlarda, yük gücünün uygunlu÷u için bazı filtreleme iúlemleri gerekebilir. Bu filtrelemenin gereklili÷i, olabildi÷ince yüksek anahtarlama frekansının kullanılması gerekti÷ini söyleyebilir. Mevcut kıyıcı devrelerinde 20 kHz’in üzerindeki anahtarlama frekansları kullanılmaktadır ve 500 kHz ve üzeri için yeni tasarımlar geliútirilmeye çalıúılmaktadır. Örne÷e baúka bir açıdan bakıú ise 100 watt’lık istenilen de÷eri sa÷lamak için 44,7 volt’luk DC gerilim de÷erinin yüke uygulanmasının gerekti÷ine dikkat etmek gerekir. Anahtar ile yük arasına düúük geçiren bir filtrenin yerleútirilmesi, yüke hemen hemen

sabit bir gerilim sa÷lar. Böyle bir düzenleme, 7. Bölümde de görülece÷i gibi bir DC-DC konvertörün basitleútirilmiú biçimidir ve úekil 1.4 de görülmektedir. S anahtarının periyodundaki kapalılık çarpanı úimdi % 44,7 olmalıdır.

ùekil 1.3 1 1..4 4 A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NL LA AR RIIN NIIN NA AN NM MA AD DE Eö öE ER RL LE ER Røø

ùekil 1.4

Güç yarı-iletkenleri ile belli miktardaki güçler kontrol edilebilir. Tablo 1.1, ticari olarak mevcut olan bazı elemanlar ile anahtarlanabilen akım ve gerilimlerin büyüklüklerini göstermektedir. Maksimum gerilim ve maksimum akım kapasitesinin ikisinin birden verilen bir eleman üzerinde aynı anda bulunması genelde mevcut olmamaktadır. Tablo 1.1
Eleman Tipi Anma Gerilimi (V) 5000 3000 40 5000 1200 2500 2500 1200 6000 1200 4500 4000 400 400 630 1200 1200 500 1000 500 1200 600 Anma Akımı (A) 5000 1000 60 5000 1500 400 1000 400 1500 300 3000 2200 250 40 50 400 300 8,6 4,7 50 400 60 Üst Frekans (Hz) 1k 10 k 20 k 1k 10 k 5k 5k 20 k 400 400 10 k 20 k 20 k 20 k 25 k 10 k 100 k 100 k 100 k 100 k 20 k 20 k Anahtarlama øletim zamanı (µs) Direnci (Ω) 100 2-5 0,23 200 20 40 40 8 200-400 200-400 15 6,5 9 6 1,7 30 0,55 0,7 0,9 0,6 2,3 2,2 0,16 m 1m 10 m 0,25 m 0,47 m 2,16 m 2,1 m 2,24 m 0,53 m 3,57 m 2,5 m 5,75 m 4m 31 m 15 m 10 m 1,2 0,6 2 0,4 m 60 m 18 m

Genel Amaçlı Yüksek Hızlı Schottky Ters Tıkama Yüksek Hızlı Kesime götürülen Ters Tıkama Tristörler Ters øletim GATT Iúık tetiklemeli Triyaklar Kendili÷inden GTO kesilen tristörler SITH Do÷rultucu Güç transistörleri Tek Darlington SIT Güç MOSFETleri Tek

IGBT MCT

Tek Tek

1 1..5 5G GÜ ÜÇ ÇY YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NL LE ER RøøN NøøN NK KU UL LL LA AN NIIM MII Aúa÷ıdaki bilgi güç elektroni÷inin büyüklü÷ü ve önemi hakkında bir fikir vermektedir. Temel olarak, bütün de÷iúken hızlı endüstriyel motor sürücüleri güç elektroni÷i sisteminin belli bir biçimini kullanmaktadır. Uzun yıllar boyunca SCR’ler kullanılmıútır; bunlar de÷iúken hız iúlemi sa÷lamak için bir DC motora ayarlı gerilim

verebilecek faz kontrollu do÷rultucular olmuútur. Son yıllarda, AC motorlara de÷iúken frekans sa÷layan AC-DC-AC inverterler bu endüstri pazarının büyük bir kısmını eline geçirmiútir. Tablo 1.2 güç elektroni÷inin bazı uygulamalarının listesini göstermektedir. Tablo 1.2
Reklamcılık øklimlendirme Isı kontrolörleri Alarm sistemleri El aletleri Ses yükselticiler Pil ve akü úarjı Karıútırıcı, mikser Manyetik kayıt Boylerler Hırsız Alarmları Çimento fırını Kimyasal iúleme Elbise kurutucu Bilgisayarlar Konveyörler Vinçler Iúık ayarlayıcılar Displayler Vantilatörler Elektrikli taúıtlar Elektromıknatıslar Flaúörler Buzdolapları Asansörlerde Aspiratörler Model trenler Motor kontrolleri Motor sürücüleri Sinema projektörleri Elektronik ateúleme Regülatörler Matbaa makinaları Makine tipi güç aygıtları Yüksek gerilimli DC øndüksiyonla ısıtma Lazer güç kaynakları Kilitleme röleleri Madencilik Lokomotifler Katı hal kontaktörleri Parçacık hızlandırıcılar Vakumlu süpürgeler Statik devre kesiciler Trafik sinyal kontrolleri VAR kompanzasyonu Pompa ve kompresörler Elektrikli battaniyeler Elektrikli kapı açıcılar Elektrikli kurutucular Elektromekanik elektrokaplama Nükleer reaktör kontrol çubu÷u Lineer indüksiyon motor kontrolu Civa buharlı lamba balastları Güneú enerjili güç kaynakları Radar ve sonar güç kaynakları Senkron makina yol vericileri Yiyecek ısıtma tepsileri Elektrostatik çökelticiler Ultrasonik generatörler Kesintisiz güç kaynakları Yüksek frekanslı aydınlatma Hava taúıtı güç kaynakları Uzay aracı güç kaynakları Saç kurutma makinaları El tipi güç aygıtları RF yükselticiler Güvenlik sistemleri Servo sistemler Dikiú makinaları Televizyon devreleri Yük taúıma Katı hal röleleri Trenler Güç kaynakları Statik röleler Çelik de÷irmenleri Sıcaklık kontrolleri Zamanlayıcılar Petrol sondajları Fırın kontrolleri Mıknatıslar Yolcu taúıma TV saptırıcıları Fırınlar Fonograflar Forkliftler Oyuncaklar Meúrubat makinaları Gerilim regülatörleri Çamaúır makinaları Kaynak makinaları Fotokopi makinaları Yiyecek karıútırıcılar TV oyunları Garaj kapı açıcıları Gaz türbini baúlatıcıları Generatör uyartıcıları Ö÷ütücüler

Genel elektronik elemanlarında kullanılan DC güç kaynaklarının ço÷u, AC kayna÷ının do÷rultulması ile DC anahtarlamalı güç kayna÷ı tipidir. Di÷er uygulamalar ise evlerde kullanılan ıúık ayarlama anahtarları ve taúınabilir güç aletlerinde kullanılan de÷iúken hız kontroludur. Çok büyük güçlerde, üretilen AC enerjisi DC olarak uzun mesafeli iletimi sa÷lamak için do÷rultulur; iletim hattının sonunda bir DC-AC konvertör AC sistemi enerjilemek için 50-60 Hz de çalıúır. Böyle bir düzenleme, bir elektrik da÷ıtım úirketine ekonomik ve iúlemsel avantajlar sa÷lar. Böyle güç elektroni÷i sistemleri tüketici ve endüstriyel elemanlarda çok geniú alanda bulunmaktadır. 1 6 A AN NA AL LøøZ ZM ME ET TO OT TL LA AR RII 1..6 Kullanılan analiz metotları, parçalı do÷rusal modelli bir yarı-iletken elemanı modellemektedir. Baúka bir modelle temsil edilen, yeni bir bölgeyi geçen yarı-iletken iúleminde yeni bir model kullanılır. Modellerin en basit olanlarında, iki durum

bulunmaktadır: Yarı-iletken iletimde veya iletimde de÷ildir. Bu model üzerinde gerekli oldu÷u zaman hassasiyet artırılabilir. Örne÷in, yarı-iletkenin kayıplarını gösterebilmek için böyle ikinci dereceli modeller gerekebilir. Güç elektroni÷indeki yarı-iletken uygulamaları bu birinci derece teknik ile iyi bir úekilde modellenebilir. Ço÷u devrenin çalıúma modu, bir ideal anahtar elemanının çok basit bir modeli kullanılarak belirlenebilir. Gerekli oldu÷u yerde, analize gerçekte ideal olmayan eleman için hassasiyet eklenebilir. Örnek olarak bir rezonans devresinin analizinde, kayıpsız LC analiz kullanılır. Bir anahtarlama elemanındaki kayıplar veya bir indüktörün direnci, bariz bir etki varsa hesaba katılır. Amaç verimli bir güç dönüúüm iúleminin gerçekleútirilmesi oldu÷undan, kayıplar devre iúleminin büyük bir bileúeni olmamalıdır. ølgili bölümlerde amaç, anahtar olarak kullanılan özel bir anahtardan ba÷ımsız olarak devre analizini yapmaktır. Bazı durumlarda anahtarlama elemanı olarak sadece SCR’nin kullanılabildi÷i AC-DC dönüúümlerinde bu mümkün olmayabilir. DC-DC dönüúümü gibi di÷er durumlarda bir tipten daha fazla tipte anahtarlama elemanı kullanılabilir. Bir SCR, bir BJT veya bir MOSFET arasında güç seviyesine, istenilen anahtarlama frekansına ve istenilen verimlili÷e ba÷lı olarak seçim yapılabilir. 2., 3. ve 4. bölümlerde, farklı yarı-iletken anahtarlar gözönüne alınmıú, modelleri yapılmıú ve bazı çalıúma úartları analiz edilmiútir. Di÷er bölümlerde, güç kontrolunun de÷iúik tipleri analiz edilmiú ve tasarım metotları gösterilmiútir. Güç elektronik aygıtlarının tasarımı, ilgili bölümde de görülece÷i gibi, dört kısma ayrılabilir: 1. 2. 3. 4. Güç devrelerinin tasarımı Güç aygıtlarının tasarımı Kontrol stratejisinin belirlenmesi Lojik ve kapı devrelerinin tasarımı

Bir prototip yapılmadan önce tasarımcının devrenin parametrelerini bulabilmesi ve devrede oluúabilecek ideal olmayan durumları gözönüne alıp gerekti÷i zaman bunları düzeltmesi gerekir. Prototip yapıldıktan ve denendikten sonra tasarımcı tasarımının geçerlili÷i hakkında emin olabilir ve devrenin bazı parametreleri (indüktanstaki bazı kayıplar gibi) hakkında daha do÷ru tahminlerde bulunabilir. 1 7 Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 1..7 1.1 Güç elektroni÷i nedir? 1.2 Tristörlerin de÷iúik tipleri nedir? 1.3 Bir konvertör nedir? 1.4 AC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.5 AC-AC dönüúümünün prensibi nedir? 1.6 DC-DC dönüúümünün prensibi nedir? 1.7 Güç elektroni÷i aygıtlarının tasarımında izlenecek adımlar nedir?

2

GÜÇ DøYOTLARI

Bu bölümde güç do÷rultucu diyotlarının ana karakteristiklerinden bahsedilmektedir. Schottky engel diyotlarının da belli bazı kullanım yerlerinin olmasına ra÷men, çok kullanılan diyotlar daha çok PN jonksiyon elemanları olmaktadır. Dinamik davranıúına ek olarak büyük ilgi, diyotun temel modelleri üzerindedir ve ilerleyen kısımlarda bunlar üzerinde durulmaktadır. 2 1P PN N--J JO ON NK KS SøøY YO ON ND DøøY YO OT TL LA AR RII 2..1 En çok kullanılan güç-do÷rultma elemanı PN-jonksiyon diyotu’dur. Uygun bir akımın iletimi için, bir jonksiyon bir kılıfın içine yerleútirilmiútir. Bu elemanlarda, ileri iletim durumunda, jonksiyon elemanları arasında çok az bir gerilim düúümü vardır. Geri (ters) çalıúma durumunda ise çok az bir akım geçirirler. PN-jonksiyonlu diyotlar, iletim ve tıkama durumlarında hızlı geçiú özelli÷ine sahiptirler. Birkaç mikro-saniyelik anahtarlama zamanlı diyotlar, 50 Hz gibi düúük frekanslı gerilimleri do÷rultmada uygundur. Nano saniyenin onda biri civarında (10-10) anahtarlama kapasiteli diyotlar, akım ve gerilimin hızlı de÷iúti÷i devreler için uygundur. Hızlı iletimli diyotların fiyatı yavaú diyotlara göre pahalı oldu÷undan, uygulama yerinin iyi seçilmesi gerekir. 2 2..1 1..1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø ùekil 2.1(a) da görülen diyot devresi, ideal bir PN-jonksiyonlu diyotu temsil etmekte ve ço÷u durumlar için yeterli do÷rulu÷a sahiptir. Daha titiz ve karmaúık modellemelerde (b) ve (c) durumları da gerekebilir. ùekil 2.1’in (a), (b) ve (c) kısımları olabilecek, parçalı do÷rusal grafikleri gösterir ve dolayısiyle daha karmaúık modellemelerde kullanılabilir. ùekil 2.1 de görülen karakteristiklerdeki devre modelleri, úekil 2.2 de verilmiútir. ùekildeki her diyot sembolü ideal bir diyotu temsil eder; (b) ve (c) durumlarında devre ideal devre elemanları ile yeniden düzenlenmiútir. ùayet diyot úekil 2.1 de görülen üç durumdan herhangi biri ile gösteriliyorsa devrenin analizi, parçalı do÷rusal devre analizi kullanılarak yapılabilir.

(a)

(b) ùekil 2.1

(c)

(a)

(b) ùekil 2.2

(c)

PN-jonksiyonlu diyot’un akım ve gerilim karakteristikleri üzerinde biraz deneyim sahibi olmakla, ideal modeller gerçek karakteristiklere uydurulabilir. Devre gerilimi ve akımının sınırlamasına ba÷lı olarak, devrenin performansını en iyi tahmin edebilecek, en az elemanlı model kullanılır. Diyot sembolü ideal olmayan bir elemanı temsil eder. ùayet VD ’nin sıfır oldu÷u, úekil 2.1(a) daki model kullanılırsa akım, aúa÷ıdaki gibi bulunur.
I= V R

(2.1)

ùekil 2.3 ùekil 2.3 deki ideal diyot devresinde, V = 100 volt oldu÷unda, VD’nin yaklaúık 1 volt’luk de÷eri gözönüne alınmayabilir. Bununla beraber, V = 2 volt oldu÷unda, VD’nin 1 volt’luk de÷erini gözönüne almamak, kabul edilemez bir hata meydana getirir. Bu durumda úekil 2.1(b) veya (c) seçilmelidir. Yüksek akımlı durumlarda ise (c)’nin seçilmesi do÷ru sonuçlar almak için gerekebilir.

Genel olarak PN-jonksiyonlu diyotlarda ters akım ihmal edilir, fakat bazı özel durumlarda, özellikle yüksek sıcaklıkta ters akım ihmal edilmeyebilir. Bu problem, model’e paralel eklenen bir dirençden bu ters akımın akıtılmasıyla giderilebilir. Direnç seçiminde ters gerilimin maksimum de÷eri dikkate alınır. ùimdiye kadar bahsedilen statik modellere ek olarak, bazı dinamik etkiler eklenebilir. Bunlardan biri de jonksiyon kapasitesidir. Bu kapasite do÷rusal olmayıp ters gerilime ba÷lıdır. Ço÷u durumlarda bu kapasitans, devrede mevcut baúka kapasitörlere kıyasla ihmal edilebilir. ÖRNEK 2.1 ùekil 2.2 deki devrede 1N5402 diyotu kullanılmakta olup V = 100 volt ve R = 11 Ω dur. Devreden geçen akımı bulunuz. ÇÖZÜM ùekil 2.1(a) daki model kullanıldı÷ında,
I= 100 = 9,1 A 11

ùekil 2.1(b) deki model kullanıldı÷ında, VD’nin de÷eri gerekir. Bu do÷rultucunun bilgisayfası, 9,4 A ve 25 °C için, tipik ve maksimum olarak, 1 ve 1,2 V de÷erlerini verir. Tipik de÷er kullanıldı÷ında, I=
Maksimum de÷er kullanıldı÷ında, 100 − 1 = 9A 11

I=

100 − 1,2 = 8,98 A 11

bulunur. Do÷rusal grafik koordinatları üzerinde, tipik 1N5402’nin bilgilerinin yeniden çizilmesi ile, E = 0,86 V ve RD = 0,0135 Ω olarak belirlenir.

I=

100 − 0,86 V −E = =9 A R + RD 11 + 0,0135

bulunur. Bu örnekte RD’nin eklenmesinin çok etkisi olmamıútır.

ÖRNEK 2.2
Örnek 2.2 deki kaynak gerilimi -200 volt olarak de÷iútirilmiútir. Bu elemanın -200 volt ters gerilimde, ters akımın bilgi-sayfasındaki de÷eri 500 µA dir (TJ=150°C). Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Ters gerilim iúlemini temsil eden bir devre modeli

R=0. ters akım.4 MΩ’luk bir dirençle temsil edilir.005 V. Devre.1 de hesaplanan ileri akıma kıyasla ters akım epeyce küçüktür ve ihmal edilebilir.5 . ùekil 2.3 ùekil 2. -200 voltluk kaynak gerilimine kıyasla VR ihmal edilebilir. úekil 2. ùekil 2. Örnek 2.b) Devre akımı c) VR’nin de÷eri ÇÖZÜM (a) 500 µA lik en kötü durum gözönüne alınırsa.2 de gösterilen her üç model için akımları bulunuz. I = − 200 = −500 × 10 −6 A olarak hesaplanır. 10 + 0.3 deki devrede kaynak gerilimi 5 V. 1N3879 diyotunun karakteristik e÷risi (TJ=150 °C) úekil 2.5 de gösterilmiútir.4 (b) Ters akım. Kaynak geriliminin hemen hemen hepsi do÷rultucu uçlarında gözükür. ÖRNEK 2. ùekil 2.2 Ω ve diyot tipi 1N3879 dur.4 × 10 6 (c) VR’nin de÷eri I akımı kullanılarak hesaplanır: V R = 10 I = −0.4 de görüldü÷ü gibi olur. devrenin di÷er kısmı ile paralel 200/500 = 0.

akımla zaman de÷iúiminin e÷imi. bu de÷er devre davranıúının modellenmesinde kullanılabilir. RD=0. tepe de÷erinden sonra ters akımın de÷iúim oranı tamamen ani veya yavaú olabilir.2 2K KE ES SøøM MD DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü 2.2 (c) ùekil 2. ters akım bilgi-sayfasında belirtilen kararlı durum ters akım de÷erinin küçük bir de÷eri olur. Devre akımını bulmak için. Bu zaman süresince.. 2 1. devre aksiyonu ve eleman de÷erleri. sıcaklık ve kesim iúlemi süresindeki akımın de÷iúim oranı gibi de÷iúkenleri içeren çok sayıdaki de÷iúkenlerin fonksiyonlarıdır.67 A 0. Eklenmiú direnç elemanı ile bu model büyük diyot akımları için gerekebilir. Ters kesim aralı÷ı süresince diyot akımının zamanla de÷iúiminin bir grafi÷i úekil 2. tahmin edilen akımın de÷iúik modellerdeki etkisini açıkça göstermektedir.5 deki diyot karakteristi÷inin e÷iminin tersi. Akımın sıfır de÷erinden sonra. Kaynak gerilimi yön de÷iútirirken. Böyle bir yüklemeden sonra. dıúarıdaki devre akımın de÷iúim oranını belirlemeyi sürdürür. akımın azalma oranı çok küçüktür. do÷rultucu de÷iúimlerin oluúum hızına .0263 Ω’luk iç direnç ve ideal diyot ile: I= 5 −1 = 17.2 (b) Gerilim düúümü 1 volt olan ideal diyot ile: I= 5 −1 = 20 A 0. Bu grafikte. ters gerilimi karúılayabilecek bir de÷erde PN jonksiyonunun yüklenmesi için negatif eleman akımını gerektirir. Sadece jonksiyon bölgesine yeterli yük sa÷landıktan sonra jonksiyon ters gerilime karúı gelmeye baúlar ve ters akım de÷erinin kararlı duruma azalmasına neden olur. akım sıfır olurken de÷iúmez.ÇÖZÜM (a) Gerilim düúümü sıfır olan ideal diyot ile: I= 5 = 25 A 0. birinci model devre akımını bulmak için do÷ru de÷ildir. diyot uçlarındaki gerilim temelde sıfırdır.2 + 0. Böyle düúük kaynak geriliminde. eleman akımının orijinal de÷erinden sıfıra düútü÷ü oranı belirlemektedir..6 da görülmektedir. 1 volt’luk iç gerilim düúümü. üçüncü modeli kullanmada sarfedilen çaba gerekli olmayabilir. baúlangıç akımı. 50-60 Hz iúlemi için bu etki genel olarak ihmal edilebilir. devrenin toplam performansı üzerinde bariz etkiler oluúturabilir.0263 Örnekteki üç kısım.0263 Ω olarak belirlenir. RD=0. Diyot ters gerilimi henüz karúılayabilecek durumda olmadı÷ından. PN elemanının dizaynına ba÷lı olarak. Bu ters dönüúüm akımı. Ters akımın tepe de÷eri ve dönüúüm yükü (gölgeli kısımla gösterilmiú alan).1 Ardıúık ters polarlama gerilimi ile diyotun kesimi.

6 da gölgeli alanla gösterilen yük.6 daki grafikten aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: Qrr = 0. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: 2 .ba÷lı olarak bunu hemen karúılar. t1 = t 2 = t rr . ùekil 2. Yukarıdaki eúitlikler trr ve IRM de÷erlerini bulmak için kullanılabilir. fakat normal do÷rultucu akımı ile karúılaútırıldı÷ında bu de÷er genelde küçüktür. t2 trr ile karúılaútırıldı÷ında ihmal edilebilir ve ani dönüúüme karúılık gelir. Birinci durumda. ikinci durumda. t2=0 ve t1 = trr .5) 0. bazı hızlı do÷rultucular için belirlenebilir.5 I RM t rr (2. Qrr . Sınırlayıcı iki durumun birincisinde. úekil 2. ùekil 2.2) (2. t2 trr’nin yarısıdır ve yumuúak dönüúüme karúılık gelir. eúitlikler aúa÷ıdaki gibi olur: § 2Qrr · t rr = ¨ ¨ ( di / dt ) ¸ ¸ © D ¹ 0.6 Ters akım de÷eri ve tersine dönüúüm zaman de÷eri. 5 (2. genel olarak bu etki için karakterize edilmezler.4) Eúitliklerde.6) økinci durumda. IRM ters akımın tepe de÷eri. Düúük frekanslı iúlemler için kullanılan böyle elemanlar.3) § di · I RM = ¨ D ¸ t1 © dt ¹ t rr = 2Qrr ( diD / dt )( t1 ) (2. trr tersine dönüúüm zamanı ve t1 ve t2 ise trr zamanının alt bölümleridir. Devreye ters gerilim uygulandı÷ında ters akımın jonksiyonu yüklemesi gerekir.5 I RM ª § di · º = «2Qrr ¨ D ¸ » © dt ¹ ¼ ¬ (2.

.22 × 10 − 6 )( 20 × 10 6 )] = 2. i1=I iken i3=0 ve diyot ters dönüúüme baúlar. i3 ’ün ters tepe de÷erine kadar artıúını sürdürür. Bu devrede. Qrr de÷eri tamamen devreye ba÷lıdır ve bazı hızlı do÷rultucuların bilgi-sayfalarında bulunabilir. 5 (2. 5 = 148 × 10 −9 s 0 . S anahtarı i1=0 ve i3=I baúlangıç úartları ile kapanır.4 Bir 1N3879 diyotu 100°C lik jonksiyon sıcaklı÷ında 20 amperlik baúlangıç akımı ile çalıúmaktadır.22 mikrokulondur (µC). Diyot. i1 artarken ve i3 azalırken sıfır de÷erinde kalır.8) Bu iki çözüm. t2’nin ihmal edilebildi÷i durum için çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: § 2( 0. bu úartlar için tipik Qrr de÷eri 0.5 I RM = [( 2 )( 0. ÖRNEK 2. gerçek bir durumda sınırları verir ve problem iki durum arasındaki bir yerde bulunabilir.7) 0. trr ve IRM de÷erlerini bulunuz. Bu etkiyi temsil edebilen bir devre úekil 2. özellikle t1 ile karúılaútırıldı÷ında t2 nin küçük oldu÷u durumda. ÇÖZÜM Bu elemanın bilgi-sayfasından.97 A økinci gurup varsayımlar için hesaplar yeniden yapıldı÷ında çözüm aúa÷ıdaki gibi olur: t rr = 210 × 10 −9 s I RM = 2.5 I RM ª § di · º = «Qrr ¨ D ¸ » ¬ © dt ¹ ¼ (2.10 A Ters akımın tepe de÷erindeki de÷iúme. vx de÷eri sıfırda kalır ve i1. bariz bir devre etkisine sahiptir. bir devrede akımın 20 amper/mikrosaniye (A/µs) oranında yön de÷iútirdi÷i tıkama kapasitesini karúılayabilmektedir. Anahtar kapandıktan sonra vx .22 × 10 −6 ) · t rr = ¨ ¸ © 20 × 10 6 ¹ 0.7 de gösterilmektedir.§ 4Qrr · t rr = ¨ ¸ ¨ ( di / dt ) ¸ ¹ © D 0.

. IRM=3 A ve t2=50 ns. ÇÖZÜM i1 + i3 = i2 i2 sabit oldu÷undan. L=30 µH. i3’ün de÷iúme oranı ve dolayısiyle i1 büyük olur. dönüúümün t2 dilimi epeyce küçük fakat sıfır de÷ildir.5 ùekil 2. ÖRNEK 2. bu sayıların büyüklükleri konusunda bir bilgi vermektedir. Dönüúümün oluúması sırasında diyot uçlarındaki ters gerilimi bulunuz. Jonksiyon kapasitesinden dolayı oluúan tüm etkiler ihmal edilecektir. vx de÷eri büyük olacak ve diyot bozulmaya baúlayacaktır.ùekil 2. Örnek 2. di1 I RM = = −60 × 10 6 A/s dt t2 § di · v x = E − L¨ 1 ¸ = 200 − (30 × 10 − 6 )( − 60 × 10 6 ) = 2000 V © dt ¹ Burada.7 deki devrede.7 E÷er ters diyot akımı aniden sıfıra giderse.5 deki hesaplamalar. E=200 volt. diyotun ters gerilimindeki ani bir azalma ile uygun de÷erde bir ters gerilim oluúturulabilece÷i açıkça görülmektedir. § di1 · § di3 · ¨ ¸ +¨ ¸ =0 © dt ¹ © dt ¹ ve di3 I RM 3 6 = = −9 = 60 × 10 A/s dt t2 50 × 10 Böylece.

Aúa÷ıdakiler. diyot üzerindeki ters gerilimi sınırlayacak bir koruyucu devre dizayn ediniz. devrenin koruyucu devre ile yeniden düzenlenmiú durumunu göstermektedir. anahtarın iletimde iletmesi gereken akımın tepe de÷erini sınırlamaktır. Diyota paralel ba÷lanan bir koruyucu devre. i2 de÷eri ve diyot ters dönüúüm akım de÷erinin toplamıdır. anahtar üzerine ek bir yük konulur. Yük akımının ilgili aralıkta de÷iúmedi÷ini varsayınız. ùekil 2.8 ÖRNEK 2. Dizayn eúitlikleri tek olmamakla beraber mantıklı bir tahmin yapılabilir ve uygun sonuçların elde edilip edilmedi÷ini belirlemek için bir analiz yapılabilir. gerilim seviyesini bariz olarak azaltabilir. ÇÖZÜM Problemde iki de÷iúken olup karúılaúılabilecek iki sınırlama vardır böylece R ve C de÷erleri tek olarak belirlenebilir. øúlemin irdelenmesine mevcut bir çözüme ulaúıncaya kadar devam edilir. Anahtar akımının bir denklemi (sönümsüz) aúa÷ıdaki gibi yazılabilir: §C · i1 = 20 + 5 cos ω t + 200¨ ¸ ©L¹ 0. Diyot ters gerilimini 250 volt ve maksimum anahtar akımını 26 amper ile sınırlayacak úekilde R ve C de÷erlerini bulunuz. anahtarın tepe akım de÷erini aúmadan. ùayet ters akım büyükse. Hızlı dönüúümlü bir diyot. L=25 µH ve E=200 V ile ani diyot dönüúümü yapıldı÷ını varsayınız. ùekil 2. t2=0. Örnek 2. Diyotun maksimum tersine dönüúüm akımı 5 amper.6 ùekil 2.7 deki devrede.5 de görülen bir probleme neden olmakla beraber bu problemi çözmeye yardımcı olur. yük akımı. Kapasitörün bir baúlangıç . Bu akım.5 sin ω t Anahtarın tepe akımı 26 amper ile sınırlandırılmıútır. örnek 2.8.5 de karúılaúılan problemlere bir çözüm olarak verilmektedir: (a) daha yavaú dönüúümlü bir diyot (b) diyota paralel bir (snubber) koruyucu devre (c) diyota paralel zener diyot gibi bir sıkıútırma elemanı (d) yukarıdakilerin bir kombinasyonu Hızlı dönüúümlü diyot kullanmanın bir nedeni. i2 20 amperdir.

mikrofarad cinsinden kapasitans bulunur: C = 0. §L· vC = 200(1 − cos ω t ) + 5¨ ¸ ©C ¹ 0.18 × 10 6 s − e −αt = 50 = 0. Bu de÷erler kullanılarak tam bir çözüm . LC Tepe de÷er. Sönüm ile birlikte.624) Direnç üzerindeki gerilimin geçici bir süre için ihmal edilmesiyle. sinüs terimine keyfi bir de÷erin atanması ile yapılabilir.6 amperden daha az olacaktır: 200 C = 7A L Yukarıdaki terimin. DC terim ve mevcut gerçek sönüm ile birlikte kombinasyonu. kosinüs terimi. tepe de÷er 28. Di÷er terimlerle birlikte bu terimin kombinasyonu için 7 amperlik maksimum de÷er seçimi.03 µF Bu de÷erler kullanılarak. t = 2.6 amperlik sönümlü olmayan bir tepe de÷eri üretir. 246 volt de÷eri.624) = π de÷erinde oluúur. zayıflama (attenuation) olmadan kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki gibi verilir. akımın tepe de÷er gereksinimini karúılayabilir. ω= 1 = 1155 × 10 6 rad/s . Verilen indüktans de÷eri ile birlikte. i1=28.6 Ω Böylece C = 0.5 sin ω t vC = 200 − 246 cos(ω t + 0.203 246 R 2L α = 731000 = ve R = 36. vC’nin 250 volttan daha büyük de÷erde olmaması için kosinüs teriminin tepe de÷erinde 50 volt’tan daha az düúmelidir. (ω t + 0.03 µF ve R=37 Ω de÷erleri ile bir baúlangıç dizaynı kullanılması gerekir.de÷erinin seçimi.

Bu sonuçlar temelde gereksinimleri karúılar. ùekil 2. Bu sonuçlar tepe gerilim gereksinimini karúılamamakta olup ikinci bir irdeleme gereklidir.12 amperdir. sadece kısa iletim aralıkları için önemli olup epeyce yüksek tekrarlama frekanslarında periyodiktir.7814 ) v X = 200 − 203.6 volt maksimum de÷erlerini verir.1 PN jonksiyonlu diyotun iletiminde oluúan bir zaman de÷iúim etkisi vardır. Devre indüktansının bir sonucu olarak diyot akımının yavaúca arttı÷ı devre düzenlemelerinde de bu etki ihmal edilebilir.3 µs de i1=25.5 µs de vX = 271. 60 Hz’lik do÷rultucularda kullanılan diyotlarda.043e αt cos(ω d t − 0.33eαt cos(ω d t + 1.7 volt’tur.9 da açıkça gösterilmemiúse de. devre sönümü kapasitör gerilimini azaltıncaya kadar gerilim birikimini geciktirebilirdi. akım yo÷unlu÷u azalır ve diyot terminalleri arasındaki gerilim azalır. bu zaman aralı÷ında artan bir güç kaybı vardır.398) dür. etki ihmal edilebilir. Maksimum vX . øletim tüm alana yayılırken. ùekil 2. 0.. PN jonksiyonun bütün alanı. ùekil 2.3 3 øøL ER Røø D ÖN NÜ Üù M 2. Daha büyük bir kapasitör.1826 µs de oluúur ve 25. Bu etki. øletim periyodundan sonraki güç ile karúılaútırıldı÷ında. ùekil 2. 2 LE DÖ ùÜ ÜM 1.9 tipik bir eleman için bu etkiyi göstermektedir.2 µs de oluúur ve 275. 0.i1 = 20 + 7.12 amper ve 1. birkaç mikrosaniyelik bir zaman diliminde oluúur. α = 660000 /s ω d = 947490 rad/s Maksimum i1. 0. 1. bu ileri dönüúüm iúlemi olarak tanımlanabilir..9 da gösterilen etki.05 µF lık bir kapasitör de÷eri.9 . bir baúlangıç sıfır akım de÷erini zorlayan parazitik küçük bir devre indüktansının olması gerekir. Formülde. diyot iletime geçti÷inde hemen iletimde de÷ildir ve akım baúlangıçta jonksiyonun sınırlı bir kısmından iletilir.

(a) øleri dönüúüm zamanı nedir? (b) Bu etkiden dolayı diyotta oluúan kaybı bulunuz. Epeyce düúük olan ters delinme gerilimleri. Kullanılan özel bir engel metalinin. ilgili sızıntı akımında oldu÷u kadar ileri gerilim düúümüne de etkisi vardır.1 volt için tipik dönüúüm zamanı 0. sadece do÷rusal olmayan bir kapasitör.ÖRNEK 2. bilinen PN jonksiyonları olmaksızın yapılmıúlardır ve azınlık yük taúıyıcıları ile ilgili etkileri göstermezler. Yük direnci 1 Ω ve TJ=100°C dir. Tungstenden yapılan elemanlar ise büyük ileri gerilim düúümü ve daha düúük ters akım meydana getirirler. (b) Akımın yükselme zamanı üzerinde hiçbir bilgi olmadı÷ından ve dönüúümden önce do÷rultucu geriliminin büyüklü÷ü ile ilgili bilgi olmadı÷ından. ileri akım iletimi süresinde gerilim düúümünün oldukça düúük olmasıdır. Daha düúük ileri gerilim düúümü. bir devrede 20 voltluk tepe de÷erli kare dalgalı alternatif kayna÷ını do÷rultmada kullanılmaktadır. PN jonksiyonlu diyotta oldu÷u gibi yük birikimi ve tersine dönüúüm zamanı yoktur. düúük ileri gerilim düúümü ve yüksek ters akım sa÷larlar. Ters sızıntı akımı ilgili PN jonksiyonlu diyota göre daha büyüktür.10 da karakteristik gösterilmiútir. Schottky diyotları. øleri gerilim daha düúüktür ve bunun sonucunda da düúük iletim kayıpları olmaktadır.. 50 amperlik ileri akımın 25 µs’lik periyodun %5’inde periyodik oldu÷u bir devrede kullanılmaktadır. do÷rultma iúleminin verimlili÷inin geliútirilmesi istenen düúük gerilimli do÷rultucu devrelerinde kullanılırlar. ÇÖZÜM (a) 1N3879’un bilgi-sayfasından 1. TJ = 25 °C dir. Farklılık modeldeki elemanların de÷erlerindedir. Schottky diyotlarının kullanılmasının bir nedeni.. Aúa÷ıdakileri bulunuz. . böyle düúük gerilim uygulamalarında kabul edilebilir. PN jonksiyonlu diyotta bulunan biçimlere benzemektedir. Ters yönde. ÖRNEK 2.2 Statik devre modelleri. 2 2S SC CH HO OT TT TK KY YE EN NG GE EL LD DøøY YO OT TL LA AR RII 2. Kromdan yapılan engeller.7 Bir 1N3879 do÷rultucu. bir PN jonksiyon diyotuna göre normalden daha büyük ters sızıntı akımı úeklinde dengelenebilir. Molibden ve platin orta derecede sonuçlar verir. bu soruya miktar olarak cevap verilemez.. ùekil 2.8 Bir 1N5828 do÷rultucu.2 Schottky engel diyotları. elemanın dinamik davranıúlarını temsil etmek için kullanılabilir. 2 2.25 µs lik iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında bariz olmaktadır ve iletim kayıpları kararlı durum kayıplarından daha büyük olacaktır. øleri dönüúüm zamanı 1.1 1S ST TA AT TøøK KD DE EV VR RE EM MO OD DE EL LL LE ER Røø 2.85 µs olarak okunabilir.

24 = 19.030A veya 667 Ω de÷erinde bir direnç ile temsil edilebilir. bu bir direnç de÷eri ile temsil edilemez.11 deki devrede gösterilmektedir. ters gerilim sabit ve etki 20V/0.24 voltluk kaynakla seri ba÷lanmıú bir diyot’dan oluúan bir model.11 (b) Kaynak geriliminin pozitif kısmında. úekil 2. Bu durumda. parçalı do÷rusal grafi÷in e÷imi 0. ileri iletim akımını tahmin edebilmek için iyidir. ÇÖZÜM (a) ùekil 2.(a) do÷rultucu için uygun bir parçalı do÷rusal model (b) yük akımı (c) düúük frekanslı iúlem varsayımında do÷rultucu kayıpları. do÷rultucu . ùekil 2.10 daki grafikte. 0. 100°C de 20 volt ters gerilim ile bu elemanın ters akımı 30 miliamperdir. iL = 20 − 0. 1 Ω’luk yük direncinin de÷eri ile karúılaútırıldı÷ında bu epeyce küçük olmaktadır.008 Ω’a karúılık gelir.76 A 1 (c) 0. Model.008 Ω’luk de÷erin daha karmaúık modelde ihmal edilmesi.10 ùekil 2. Genel olarak sızıntı akımı çok do÷rusal olmadı÷ından.

97 )( −0. ters gerilim de÷erinin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. bir tek kapasitör de÷erinin. C=800 pikofarad (pF). . L2=10 mH ve i2=20 A seçilsin. iL = 20 − 0.008 ) = 0.2 2D DøøN NA AM MøøK KP PE ER RF FO OR RM MA AN NS S Dinamik performansın temsilinde. Bilgi-sayfasından.60 ) = 4.78 + 0. çok küçük ters gerilimlerde oluúur.19 W 2 2. elemanın tam olarak ters ve ileri aralı÷ını temsil edemeyece÷i açıkça gözükmektedir. Örne÷in bu kısmı için. Bu kondansatörün de÷eri. bir tek de÷er elemanın uygun olarak. kabul edilebilir bir do÷rulukta sabit bir de÷er kullanılabilir. De÷iúimlerin ço÷u.030 ) = 0. ÖRNEK 2. Buna uygun olarak..60 ) = 7. L1=10 µH.. statik modele paralel bir kondansatör eklenir. Bununla beraber.12 deki devrede kullanılmıútır.376)(19.97 V P = ( v D )( il ) = ( −19.24 + (19. iL = − 20 = −0.376 V P = ( v D )( il ) = ( 0.2 2. 0. øleri iletimde. böylece diyot gücü bu iki de÷erin ortalamasıdır: Port = 1 2 ( 7. Bundan dolayı.030 A 667 + 1 v D = ( 667)( iL ) = −19.9 Bir 1N5828 diyotu úekil 2. yaklaúık bir modellemesini sa÷lar. ters gerilim çok büyükse.78 W Ters iúlem süresince.24 = 19.60)( 0.kayıplarında dikkate de÷er kayıplara öncülük eder.008 Ω’luk direnç eklenmesiyle devre yeniden düzenlenir.008 v D = 0. Aúa÷ıdaki örnek bu modelleme iúlemini göstermektedir.60 W Yukarıdaki durumların her biri zamanın %50 sinde oluúur.60 A 1 + 0.

Daha sonra. i3 = 0.13 deki gibi modellenebilir. Bu tam çözümlü bir temel LC rezonans devresidir. ÇÖZÜM (a) Bu aralık süresince devrenin denklemleri § di · 10 × 10 − 6 ¨ 1 ¸ + 0 = 20 © dt ¹ i1 ( 0 ) = 0. 800 pF de÷erindeki kapasitans ile (b) kısmı için eleman modellenir. i1 + i3 = i2 = 20 A di3 di = − 1 = −2 × 10 6 A/s dt dt Böylece i3 = 20 − 2 × 10 6 t ve i3 t = 10 × 10 −6 s de sıfır olur.12 (a) Anahtar kapandıktan ne kadar süre sonra diyot akımı sıfır olur? Bu kısım için. fakat burada ilgili kısa bir zaman için geçerlidir. . diyot ileri geriliminin sıfır oldu÷u uygun bir de÷er. ve i3 ( 0 ) = i2 ( 0 ) = 20 A di1 = 2 × 10 6 A/s dt Baúlangıç aralı÷ı süresince. L2’nin büyük de÷erinden dolayı i2 bariz bir de÷iúim göstermez. i2 akımı gerçekte akım kayna÷ı ile belirlenmez. (b) L2 çok büyük oldu÷undan. (b) Diyot ters geriliminin tepe de÷erini bulunuz. diyot kısmı ile ilgili olarak. devre úekil 2.ùekil 2.

ÇÖZÜM (a) øleri iletimdeki bir diyot sıfır gerilimle temsil edildi÷inden. Bununla birlikte. ùekil 2. bu durum kapasitör baúlangıç gerilimini sıfır de÷erinde tutar. çözümün bu kısmında bir de÷iúme yoktur. ùekil 2.10 Örnek 2.14 de gösterildi÷i gibi 30 Ω’luk dirençle seri 0. mevcut olan bir sönüm yoktur.13 Modelleme sonucu. ÖRNEK 2.10 da gösterilen bir koruyucu devre bu ters gerilimi azaltabilir. úekil 2.i1 = 20 + 0. gerçek devrede biraz olmasına ra÷men. Azalma oranı. .179 sin ωt v x = 20(1 − cos ωt ) formülde ω = 11. Bundan önceki örnekteki çözümü tekrar ediniz. vx in 40 volta yakın tepe de÷erinde yeteri kadar düúük olacaktır.9 daki devreye. Ters iletimdeki diyot bir kapasitör ile temsil edilir böylece kaynak geriliminin hemen hemen iki katı kadar bir ters gerilime maruz kalır.01 µF lık bir kapasitörden oluúan bir koruyucu devre eklenmiútir. (a) úıkkındaki periyodun bitti÷i yerde baúlar.18 ×10 6 rad/s ve yeni bir zaman orijini seçilmiútir.

ùekil 2. seri ba÷lanmıú elemanlar arasında ters gerilim eúit olarak paylaúılamayabilir ve bir eleman üzerine aúırı gerilim alabilir... diyotun uçlarındaki ters gerilimde belirgin bir azalmayı gösterir.5 ×10 6 Np/s ω d = 2.14 (b) 800 pF’lık diyot kapasitansı koruyucu kapasitansına göre karúılaútırıldı÷ında çok küçüktür ve ihmal edilebilir..1 1S SE ER Røø B BA Aö öL LA AN NT TII Çok yüksek gerilim uygulamalarında bir diyotun ters gerilim kapasitesi yeterli olmayabilir. diyot 1 in ters gerilim kapasitesini aúmasına neden olur. aynı ters sızıntı akımına geçirmelidirler. Böyle bir durumda.494) burada α = 1. . açıkça ters gerilimin iki farklı de÷erine sahip olmalarına ra÷men. Elemanlar seri oldu÷undan.72e −αt cos(ω d t + 0. Bu de÷er.3 3. v x = 20 − 22. t = 7. ùekil 2.15 deki grafik iki farklı diyotun statik ters akım-gerilim karakteristiklerini göstermektedir. Bu devrenin standart bir çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir.27 volt’tur. Bazen iki veya daha fazla elemanın seri ba÷lantısı gerekir.784 × 10 6 rad/s vx in tepe de÷eri. Koruyucu bileúenlerinin di÷er de÷erleri ters gerilimin daha da az bir de÷erde kalmasını sa÷lar.ùekil 2.75 nanosaniyede 26.494) i1 = 20 + 0.14 çözülecek devreyi temsil etmektedir.718e −αt sin(ω d t + 0. Bu.3 3D DøøY OT TU UY YG GU UL LA AM MA AL LA AR RII YO 2 2. 2 2.

0015 A. ùekil 2. her bir diyota paralel gerilim bölücü dirençlerin ba÷lanması ile çözülebilir. (b) Toplam ters akım ve güç. gerilim bölücü dirençlerle iki diyot seri ba÷lanmıútır. rakamlarla bunun daha iyi anlaúılmasını sa÷layabilir. iki ters akım de÷eri.11 ùekil 2. ÖRNEK 2. Diyotlar úekil 2. ters gerilimi paylaúmayı zorlayan iki eúit dirençli düzenlemeyi göstermektedir.15 Bu problem.16 da gösterildi÷i gibi. V1=880 volt ve V2=720 volt de÷erlerinde bulunur: I1=0. ikincisi 1600 − 880 = 720 volt gerilimi tutmaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Diyotun ters geriliminin.ùekil 2.16 daki devre diyagramı. ùekil 2.0012 A ve I2=0. dirençlerin diyotların sızıntı akımından birkaç misli daha büyük akımı iletmesi gerekir. Bir diyot %55 × 1600 = 880 volt gerilimi tutarken. .15 deki grafikten. (c) Gerilim bölücü dirençlerin kullanılmadı÷ı durumda. Bu çözümün bir sakıncası. Bu dirençlerin etkili olabilmesi için.15 de gösterilen karakteristiklere sahiptir. her diyottaki ters gerilim.16 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. toplam 1600 volt’un %55 inden daha büyük olmayacak úekilde. Aúa÷ıdaki örnek. ters çalıúma süresince iki dirençte boúa harcanan güçtür. R nin de÷eri.

Grafi÷in çözünürlü÷ü ek irdelemelere izin vermemektedir fakat Diyot 1 in ters gerilimi. dengesizli÷i kabul edilebilir uygun bir de÷ere düúürebilir.I ’nin devre denklemleri aúa÷ıdaki sonucu verir: §V · §V · I = ¨ 1 ¸ + I1 = ¨ 2 ¸ + I 2 © R¹ © R¹ R nin çözümü ile R = 533000 Ω bulunur. Etkili bir çözüm için gerekli kapasite.17 ÖRNEK 2. iki elemanın ters yöndeki jonksiyon kapasitesine ters bir iliúkiyle da÷ıtılır. ters gerilimin dinamik paylaúımını zorlayan. Toplam akım ve ters güç kayıpları bu teknik ile artmıútır. de÷iúim baúlangıç olarak. Bu toplam. V1=1300 volt ve V2=-400 volt de÷erleri grafikten okunabilir. I=1. ters yöndeki jonksiyon kapasitesinden birkaç kez daha büyük bir de÷erdir.25 mA için. Diyot 1 in jonksiyon kapasitesi 200 pF ve Diyot 2 nin jonksiyon kapasitesi 250 pF dır. (b) Toplam güç.56 W. böyle bir dizayna uygun jonksiyon kapasitesi. P = 1600 I = 4.15 deki grafikten. Diyotlara paralel yerleútirmek için. Diyot 2 nin de÷erinden yaklaúık olarak 3 misli daha büyük olmalıdır. dinamik paylaúma eúit olmayacaktır. Buna benzer bir problem gerilimin dinamik paylaúımında da vardır. ùekil 2. ùekil 2. bir irdeleme tekni÷i cevabı verebilir. Ters gerilim aniden de÷iúirken. ùayet bunlar eúit de÷ilse.12 Önceki örnekte. 1700 volt’luk ters gerilime karúılık gelir ve gerçek de÷erden daha büyüktür. Çünkü gerilim paylaúımı sadece yüksek gerilimde önemli oldu÷undan. herbirinin %10 luk sınırı içerisinde uygun kapasiteleri seçiniz.17 de görüldü÷ü gibi her diyota paralel ek kapasiteler. ÇÖZÜM . iki diyotun 200 V/µs lik artıú oranında bir ters gerilimi desteklemesi gerekmektedir. (c) ùekil 2. büyük ters gerilime uygun olanıdır.

ùekil 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet gerilim bölücü dirençler eúit ise. Bu. v1 de÷eri 838 volt ve v2 de÷eri 762 volt olur.11 deki 3 mA’e kıyasla 52 mA dir. øki diyotun ters sızıntı akımları IS1=30 mA ve IS2=35 mA dir. aúa÷ıdaki eúitlikte gösterildi÷i gibi aynı toplam akımlara sahip olmalıdır: § dv · § dv · i = ( C1 + C )¨ 1 ¸ = ( C2 + C )¨ 2 ¸ © dt ¹ © dt ¹ Dinamik paylaúmanın belirlenen gereksinimini karúılamak için. R1 = R2 = R = 100 kΩ. seri ba÷lı diyotlar toplam 5000 V’u paylaúmaktadır. Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM ÜL LA AS SY YO ON NU U:: S SE ER Røø B Aö DøøY OT TL LA AR R ÖR MÜ BA öL LII D YO Aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi. . Baúka bir yaklaúım. Bundan önceki kısımlarda tanımlanan ek direnç ve kapasitörler’in kullanılması istenilmez çünkü bunlar devrenin hem fiyatını ve hemde kayıpları artırırlar. dt dt øki eúitli÷in çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir.17 de jonksiyon kapasitörleri C de÷erindeki kapasitelerle paralel ba÷lanmıútır. ters karakteristiklerinde diyotları eúleyerek bu elemanları kullanma ihtiyacını azaltmaktır. diyot gerilimlerini bulunuz. statik gerilim bölücü dirençler olsaydı. C=300 pF Not: (a) Toplam gerilim 1600 volt oldu÷unda. dinamik etkiyi zorlamadaki etkileri az olacaktı. oda sıcaklı÷ında oldu÷u kadar çalıúma sıcaklı÷ında da yapılabilir. örnek 2. dv1 dv 2 = 11 . (b) a úıkkındaki sonuçları Pspice simülasyonunda bulunan sonuçlar ile karúılaútırınız.11 de oldu÷u gibi. Her kısım.Diyot 1 in kapasitesi küçük oldu÷undan Diyot 2 den daha büyük gerilim altındadır. Bu problemde i’nin de÷eri. (b) ùayet örnek 2.

01 Ω 100 kΩ R1 3 2 D1 5000 V 100 kΩ R2 D2 0 Seri ba÷lı diyotlar Pspice modeli devresi ÇÖZÜM (a) Örnek 2.00E+12 CAP 0.END Pspice simülasyonu sonucu NAME D1 MODEL MOD1 ID -3. Her diyota seri ba÷lanmıú R direnç de÷eri I1 ve I2 de÷erlerini yaklaúık olarak eúit de÷erde tutmaya yardım edebilir.2 2P PA AR RA AL LE EL LB BA Aö öL LA AN NT TII D2 MOD2 -3..01 R1 2 3 100K R2 3 0 100K D1 3 2 MOD1 D2 0 3 MOD2 .00E+00 2 2. her eleman üzerinde iki farklı akım de÷eri vardır.00E+12 0.25E+03 1.MODEL MOD2 D (IS=35MA BV=3KV) . Aúa÷ıdaki örnek bu fikirleri açıklamaya yardımcı olur.R 1 0.OP . problemi örnekle açıklamaya yardımcı olabilir. bazen iki veya daha fazla diyot paralel olarak kullanılır.18 de görülen devre ve grafik.. Buradaki problem ileri iletim karakteristiklerindeki farklılı÷ın bir sonucu olarak akım paylaúımındaki eúitsizliktir.75E+03 V1=-2750 V REQ 1.MODEL MOD1 D (IS=30MA BV=3KV) .00E+00 IS2=-35 mA V2=-2250 V Çok büyük akım gereksinimleri için.11 deki çözüm metodu ile V1 = 2750 V ve V2 = 2250 V bulunur.50E-02 -2. (b) Pspice simülasyonu sonuçları aúa÷ıdaki gibidir: *Seri ba÷lı diyotlar Pspice devre modeli VS 1 0 DC 5KV R 1 2 0. øki diyota uygulanan verilen bir gerilim için.00E-02 IS1=-30 mA VD -2.3 3. ùekil 2. .

13 ùekil 2. (c) düzenlemenin uçlarındaki gerilim.8 V V = RI1 + VD1 = RI 2 + VD 2 R(55) + 1.18 ÇÖZÜM (a) ùekil 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) bu durumu sa÷lamak için her bir diyota seri yerleútirilecek eúit iki direncin de÷eri.03) = 90.75 W PR 2 = ( 452 )( 0.8 R = 0.75 W (c) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim V = RI1 + VD1 = 1. Paralel düzenleme kullanmak kesinlikle gerekmiyorsa. .5 V ve VD2= 1.18 gösterilen iki diyot.ÖRNEK 2.5 = R( 45) + 1. uygun akım oranı ile tek eleman kullanmak daha iyidir. Diyotun 55 A den daha fazla akım iletmemesi gerekir. V Akım bölücü dirençleri kullanmanın bir sakıncası düzenlemenin uçlarında artan gerilim ve iki dirençteki 151.18 deki grafikten. (b) direnç kayıpları. toplam 100 A iletmektedir.35 + 1. ùekil 2.5 = RI 2 + VD 2 = 1. I1=55 A ve I2=45 A de÷erleri kullanılabilir ve VD1 ve VD2 de÷erleri bulunabilir: VD1 =1.03) = 60.03 Ω (b) Bu dirençlerin herbirindeki güç hesaplanabilir: PR1 = (552 )( 0.5 W’lık kayıptır.8 = 315 .65 + 1.

20 deki devrede gösterilmiútir.19 daki gibi 1:1 oranlı bir transformatör ba÷lantısı ile yapılabilir. úekil 2.19 daki düzenlemenin bir modeli.20 deki devre.20 Transformatör tek yönlü manyetik akı ile çalıúır. Bu metot sadece pals tipi operasyon durumlarında elveriúlidir fakat böyle bir uygulama ile seri ba÷lı dirençlerle ilgili kayıplar ortadan kaldırılabilir. 1:1 oranlı ideal transformatöre ek olarak mıknatıslama indüktansını azaltır. Manyetik nüve.19 ùekil 2. i1 ve i2 de÷erleri diyotlar benzer olmadı÷ı sürece eúit de÷ildir. øki sarım sıkı kuplaj halinde olup kaçak indüktans ihmal edilebilecek úekilde varsayılmıútır.19 da gösterilen ba÷lantıda gerekli oldu÷u gibi. i1 ve i2 akımlarının eúit de÷erde olması gerekir. her akım palsinden sonra mıknatıslı÷ını gidermek için. ùekil 2. ùekil 2.Dinamik bir akım bölücü. yapısında bulunan bir hava aralı÷ına sahip olmalıdır. Ek fiyat artıúı ve manyetik yapının a÷ırlı÷ı ile akım paylaúımını zorlayan seri ba÷lı dirençlerin kayıpları arasında bir tercih yapılabilir. ùekil 2. Transformatör. ùayet transformatör ideal varsayılıyorsa. Sargı direnci de ihmal edilmiútir. mevcut dengesizlik durumları altında doyuma gitmeyecek úekilde dizayn edilmelidir. Transformatör eúde÷er devresi. úekil 2. Pratikte transformatör ideal de÷ildir ve mıknatıslama akımı gereklidir. ideal olmayan bir transformatör için úekil 2. . iki diyotun toplam akımı paylaúmasını da içerir.

(a) kuplajlı iki indüktörün mıknatıslama indüktansı.Aúa÷ıdaki denklemler bu devre için yazılabilir: vD1 + v1 = v D 2 − v2 v1 = v 2 (2.000050 H 8 v1 = ( 0.2 )( 0. ( 0. ∆t diyotun iletim aralı÷ı ve ∆( i1 − i2 ) iletim aralı÷ının sonunda.5)( 0.10) (2. Lm = (b) 2. Lm (b) operasyon süresince transformatörün terminal uçlarındaki gerilim.13) (2.2 voltluk farklılık vardır.9) (2.2 Diyotun (ters) sızıntı akımı nedir? 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz.19 daki devrede iki diyot paralel ba÷lanmıútır.12) im = i1 − i2 § di · v1 = Lm ¨ m ¸ © dt ¹ eúitliklerin çözümü aúa÷ıdaki sonucu verir: v1 = 0.3 Diyotun tersine dönüúüm zamanı nedir? 2..5(v D 2 − v D1 )(∆t ) ∆(i1 − i2 ) (2.5 Diyotun yumuúaklık faktörü nedir? .4 Diyotun ters dönüúüm akımı nedir? 2. øki diyotun iletim geriliminde 0.14 eúitli÷inden.004 ) = 0.14 ùekil 2. 4 ms lik iletim aralı÷ı ile toplam akım 200 A dir. ÖRNEK 2.1 Güç diyotlarının tipleri nedir? 2.13 eúitli÷inden. øletim aralı÷ının sonunda iki diyot arasındaki akım farkı 8 A’i geçmemelidir. ÇÖZÜM (a) 2.1 V 2 2.2 ) = 0.5)( 0.5(v D 2 − v1 ) Lm = 0.11) (2. i1 ve i2 arasındaki izin verilen farklılıktır.14) formülde.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 2.

ùekil 2.14 Bir hızlı dönüúümlü diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.3’ü V=4 V ile tekrarlayınız. E=300 V ve L=20 µH ile baúlangıç akımı 10 A dir.2. 2.1 de bulunan de÷erlerle karúılaútırınız. VR ’nin hem tipik ve hem de en kötü durumlar için de÷erlerini bulunuz.13 Bir genel amaçlı diyotun tipik bir ters dönüúüm zamanı nedir? 2.4 Problem 2..5 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 2.9 Bir 1N3883 do÷rultucu diyotu úekil 2.1’i 0-20 A akım aralı÷ı için tekrarlayınız. V=400 V ve RL=75 Ω.6 Problem 2. Diyotta kaybolan ortalama güç kaybını bulunuz. 2.3 deki devrede V=100 V ve RL=10 Ω olan devrede kullanılmaktadır. 2.3 deki devrede. 2.15 Paralel ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2.7 1N3883 tipinde bir diyot úekil 2.12 Schottky diyotlarındaki sınırlamalar nedir? 2.1 0 ile 5 A aralı÷ında geçerli olmak üzere bir 1N5402 diyotu için parçalı do÷rusal modelleri bulunuz. 2. 2.7 deki devrede kullanılmıútır.05 Ω ile parçalı do÷rusal model ile bir diyot úekil 2.10 øleri dönüúüm zamanı nedir? 2.2 Problem 2.5’i V=4 V tepe de÷erli bir kaynak için tekrar ediniz.2 deki her üç modeli kullanarak sonuç akımı bulunuz.0 V ve R=0.8 Ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 2.6 Diyotlarda dönüúüm tipleri nedir? 2.3 deki devrede TJ=125 °C de kullanılmaktadır.3 E=1.11 Bir PN jonksiyon diyotu ve Schottky diyotu arasındaki esas fark nedir? 2. Anahtar t=0 da kapanmıútır. 2. Bunu úekil 2.3 deki devrede RL=10 Ω ile kullanılmaktadır.2 deki her üç durum için yapınız. diyot bir 1N3879 ve kaynak 1000 Hz frekansta 40 V tepe de÷erinde sinüsoidal gerilimdir.7 Bir PN jonksiyon diyotunda ters dönüúüm zamanının nedeni nedir? 2.17 ùayet iki diyot eúit gerilim paylaúımı ile seri ba÷lanmıúsa sızıntı akımları niçin farklılık gösterir? 2 2.4 Ω’luk bir yük direnci için aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øleri tepe yük akımı (b) Ters tepe akım (c) Akımın zamanla de÷iúim grafi÷i 2.5 ùekil 2. Problem 2.9 Yüksek anahtarlama hızları için niçin hızlı dönüúümlü diyot kullanılmalıdır? 2. t2=0 varsayarak aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucu ters tepe akımı . Kaynak gerilimi 100 Hz frekansta 45 V tepe de÷erinde alternatif kare dalga úeklindedir.16 Seri ba÷lı diyotların problemleri nedir ve olabilecek çözümler nedir? 2. 2.8 Bir 1N3879 do÷rultucu diyotu úekil 2.

(c) R=50 Ω ve C=0. L1=200 µH.5 Ω ve E=300 V ise diyotun ileri geri dönüúüm zamanını bulunuz. S anahtarı t=0 da kapatılmıútır. 2.18 ùekil 2. geri dönüúüm esnasında ters diyot gerilimini bulunuz.04 µF’lık bir koruyucu (snubber) devre eklenmiútir.12 ùekil 2. i2=30 A ve diyot bir 1N3883 tür. 2.7 deki devrede kullanılmıútır. diyotlara paralel ba÷lanmıú direnç de÷eri. 2. I=20 A ve L1=10 µH ile tekrar ediniz. 2.19 Seri ba÷lanmıú iki diyot 100 V/µs oranı ile artan bir ters gerilime maruz bırakılmıútır. Diyot kapasitansını ihmal ediniz. anahtar periyodik olarak 10 µs kapalı ve 15 µs açıktır. 2 2. Ters tepe gerilimini bulunuz.10 Problem 2.15 35 V tepe de÷erinde kare dalgalı düúük frekanslı altenatif bir gerilim 3. Diyot 1’in ters geriliminin Diyot 2’nin ters geriliminden %10’dan daha büyük olmaması için.13 Problem 2. (c) úıkkı için. (a) Her diyotun ters gerilimi. Do÷rultucunun güç kaybını bulunuz.11’i. E=25 V ve i2=15 A. 2. Toplam ters gerilim 2000 V’tur. Bu zaman. ùayet diyot bir 1N3883. . diyotlara paralel ba÷lanacak eúit iki kapasitörün de÷erini bulunuz.16 Bir Schottky diyotu (1N5828) úekil 2. R=7. C=0. t2’ nin 0.9 daki devrede.11 Bir 1N3883 diyotu úekil 2. Diyotların jonksiyon kapasitansları 500 pF ve 700 pF dir.9’u t 2 = t rr varsayarak tekrarlayınız. Diyotun ters tepe gerilimini bulunuz.1 µs’lik sıfır olmayan bir de÷erde küçük oldu÷unu varsayınız. 2. (a) IRM’yi bulunuz.15 deki karakteristiklere sahip iki diyot seri olarak ba÷lanmıútır.12 deki devrede kullanılmıútır. 2.5 Ω de÷erinde bir yük direncinde bir 1N5828 diyotu ile do÷rultuluyor.14 ùekil 2.16 için diyot ters tepe gerilimini 40 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarlayınız. TJ=100 °C. (c) Gerilim bölücü dirençlerdeki güç kaybı. Aúa÷ıdakileri bulunuz. 40 A lik anahtar tepe akımı ile diyot tepe geri dönüúüm gerilimini 400 V ile sınırlayan bir koruyucu devre tasarımlayınız. L1=30 µH. E=300 V. (b) i3’ün geri dönüúümün baúlangıcında tepe de÷erinden sıfır de÷erine zamanla do÷rusal olarak de÷iúti÷ini varsayarak.05 µF ve R=75 Ω kullanınız.17 Problem 2. (b) Her diyotta ters gerilimi 1100 V ile sınırlayan. diyotun ileri iletim zamanı ile karúılaútırıldı÷ında önemli midir? 2. L2=100 mH. E=200 V ve I=15 A.(b) tepe anahtar akımı 2. Ek B de diyot için 100 °C deki veriyi kullanarak. E=150 V.8 deki gibi bir devrede.

1 V=220 V DC. amper (b) 10 5 0 I. volt (a) 10 I. amper (e) 10 5 0 I. amper I.0 1.5 V.5 V.5 V.0 1.5 1.20 ùekil 2.5 1.0 1. her diyotta 100 A ile 0.20 de. 2 6S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 2.2.0 0.5 1.0 0.5 V. amper 10 I.0 0.0 1. amper (f) 10 5 0 5 0 0 1 2 3 V.19 da görülen iki diyot. úekil 2. amper (c) 10 5 0 5 0 0. bir diyotun toplam akımın %60’ından fazlasını iletmemesi için akım bölücü dirençleri bulunuz. 2.21 (a) Problem 2.a karakteristi÷ine göre omik yükün gücü 2kW ve diyot sızıntı akımı 550 µA’dir. amper I.5 1. volt V.15 V ’luk gerilim farkı göstermektedir.19 daki gibi kuplajlı indüktör tasarlayınız. volt (d) 10 I. úekil 2.5 V.0 0..21 deki karakteristiklere göre devreden geçen akımları ve diyot ters çalıúma direncini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Her diyottaki akım.0 1.6 2. volt 0 1 2 3 0 1 2 3 V.22 ùekil 2. 10 I.20 de bulunan güç kaybına kıyasla ek güç kaybı nedir? 2. amper 10 5 0 0. úekil 2. 200 A’lik bir toplam akım için. volt (g) (h) (ı) . iki akımın 3 A den daha fazla farklılık göstermemesi için. volt 0. (b) Düzenlemenin uçlarındaki gerilim. volt 5 0 0.0 1.5 1.5 V.18 deki karakteristiklere sahip iki diyot paralel ba÷lanmıú ve 100 A’lik bir ileri akımı iletmektedirler. (b) Problem 2.0 0.0 0.21. volt 5 0 0.5 1. amper I. volt 0.

23 deki devre bir PN Jonksiyon diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.5 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. diyotun ileri çalıúma yönünde 0.5 1. bir Schottky Engel diyotunun ileri ve ters çalıúmasını modellemektedir.0 1.0 1.5 V.5 1. volt 0. sorudaki devrede. . kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2.3 2.5 V.2.4 ùekil 2. ùekil 2.22 deki devre.0 0. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz. amper 10 5 0 0. Kaynak gerilimi 11 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.21 Çeúitli diyot karakteristikleri.2 ùekil 2.22 2.5 I.0 1. amper 10 5 0 0. Kaynak gerilimi 10 volt tepe de÷erli kare dalgalı alternatif akımdır.0 0. (k) 2. volt (i) (j) ùekil 2.5 1. volt 5 0 V. amper I. ùekil üzerindeki verilen de÷erlerden yararlanarak diyot üzerinde kaybolan ortalama gücü bulunuz.10 I.0 0.

23 2. R’nin de÷eri. Diyot 2’nin ters sızıntı akımı 1. Diyot 2’nin ileri gerilim düúümü 2.4.24 2. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç Watt’tır? .24 deki karakteristiklere sahip iki diyot.6 ùekil 2. diyot 1’ den.6. diyotun ileri çalıúma yönünde 1 Ω’luk dirençten geçen akım %50 artırıldı÷ında. R’nin de÷eri.ùekil 2.6 volt oldu÷una göre. toplam ters gerilim yaklaúık kaç mA’lik sızıntı akımında karúılanabilirdi? 2.5 2.8 ùekil 2. toplam akımın %52’sini aúmayacak úekilde seçilmiútir. paralel ba÷lı dirençlerle seri ba÷lanmıútır. seri ba÷lı dirençlerle paralel ba÷lanmıútır. kaynak geriliminin de÷eri kaç volt olur? 2. sorudaki devrede.7 2.25 deki karakteristiklere sahip iki diyot.8 mA oldu÷una göre. toplam ters gerilimin %55’ini aúmayacak úekilde seçilmiútir. sorudaki devrede diyotlara paralel R dirençleri kullanılmasaydı. diyot 1 üzerinde. R dirençlerindeki toplam kayıp kaç watt’tır? ùekil 2.

8.25 2.ùekil 2. sorudaki devrede diyotlara seri ba÷lı R dirençleri kullanılmadı÷ında. I %50’sinin geçti÷i varsayımı ile. devrenin toplam akımının.9 2. diyot 2’den geçen akım yaklaúık kaç amperdir? . úayet diyot 1 den.

úekil 3. SCR dört tabakalı yarı-iletken yapısından oluúur.1(a) da. kaynak gerilimini azaltarak veya yük direncini artırarak akımı belli bir de÷erin altına düúürmektir. üçüncü veya kontrol terminaline bir giriú kapı akımı ile eleman iletime geçirildi÷inde oluúur. Do÷rultucu diyota benzer bir davranıúla.. SCR’nin devre sembolünü göstermektedir. özellikle yüksek gerilim ve yüksek akım durumlarında. Bu bölümde sadece çok kullanılan bazı tristörlerden bahsedilecektir.1 1S SøøL LøøK KO ON NK KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U SCR (Silikon kontrollu do÷rultucu). SCR. her biri. Bu modelin. øletimi baúlatmak için gerekli kapı akımı.1 1 øøL LE ET TøøM Mù ùA AR RT TL LA AR RII 3. Bu ileri akım.. øleri yönde iletimde oldu÷u zaman.1(b).1 ùekil 3. A ve K terminalleri. yarı-iletken tabakanın harici terminal tarafından ulaúılabilirli÷i ile bir gurup içinde karakterize edilirler. SCR normal bir do÷rultucu ile aynı karakteristiklere sahiptir. Bu elemanlar iletim ve iletimde olmama durumu arasında anahtarlama yapabilirler. iki terminalli do÷rultucunun anot ve katot terminallerinin karúılı÷ıdır.3 TRøSTÖRLER Tristör. 3 1.1(a)’daki kesik çizgili orta PN bölgesini böldü÷ü açıkça görülmektedir. 3 3. úekil 3. Daha sonra. . tutma akımı olarak adlandırılır. Az kullanılan baúka bir kesime götürme metodu.. P ve N tipi silikondan oluúan çok tabakalı bir yarı-iletkendir. kaynak geriliminin tersine yönelmesi veya SCR’nin kesime götürülmesi gibi harici devre de÷iúikli÷i ile ters gerilim uygulanana kadar iletime devam eder. Tristör ailesinin çeúitli üyeleri vardır. eleman iletim durumunda kilitli kalır ve bundan sonra kapı akımına gerek kalmaz. SCR ters yöndeki akımı tıkama özelli÷ine da sahiptir. periyodun sadece kısa bir zamanı için gereklidir. J1. Böyle bir kesimin oluúaca÷ı minimum akım seviyesi. ùekil 3. Üçüncü bir terminal olan kapı. SCR’nin tutma yapısını gösterebilen bir model. J2 ve J3 etiketli jonksiyonlarıyla gösterildi÷i gibi. elemanın kontrolunu sa÷lar.2 de gösterilmiútir. bir anahtarlama elemanı olarak geniú alanda kullanılır.

I C 1 = α1 I E 1 + I CBO1 = α1 I A + I CBO1 I C 2 = α 2 I E 2 + I CBO 2 = α 2 I K + I CBO 2 (3.2) Formülde. øki kollektör akımının eúitlikleri aúa÷ıda verilmektedir.2 .(a) ùekil 3. SCR’nin iletimi için gerekli olan úartların anlaúılması mümkündür. ùekil 3. SCR’nin kesim ve iletim durumunu gösterir.1 (b) Çok basit bir model.1) (3. Bu modelden. I CBO1 ve I CBO 2 emiter açık olarak her transistörün kollektör sızıntı akımlarıdır.

Bundan dolayı. bu durumda α1 ve α2 nin ikisi de birden artar.genelde.3. SCR iletime geçer ve iletim durumuna kilitlenmiú kalır. birim de÷erden (1) den çok küçük de÷il ve anot akımı büyük de÷ildir. dv AK / dt sınırlaması. anot’un kesim durumundaki akımını artırmak için kullanılabilir: (a) IG. α1 ve α2 nin toplamı birime (1) do÷ru gider ve eúitli÷in böleni IA için sıfır olur.4 eúitliklerinin birleútirilmesi ile. Sonuçta SCR kesim durumunda kalır.Devredeki akımlarla ilgili iki devre iliúkisi. anot-katot gerilimini artırmak (d) dvAK/dt. tanımlanan metotlardan herhangi biri ile artarsa. elemanın jonksiyon sıcaklı÷ını artırmak (c) VAK.3 ve 3. Uygun SCR’lerin seçimi.7) IA = α 2 I G + I CBO1 + I CBO 2 (1 − α1 + α 2 ) SCR’nin kesim durumunda. Di÷er üç metottan ise uygun bir dizaynda kaçınılır.6) (3. 3. bunların toplamı birim (1) olursa. Aúa÷ıdaki beú metot. beyz bölgesine enjekte edilen taúıyıcılar tarafından üretilir. Normal bir SCR radyasyon enerjisi tarafından etkilenmeyen ve saydam olmayan bir paket içindedir. Transistörün beyz bölgelerindeki rekombinasyon barizdir ve küçük kollektör akımı. elemanın iletimi için bilerek kullanılır. ùayet SCR akımı. IA eúitli÷indeki payda.7 eúitli÷i elde edilir: I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 I K + I CBO 2 I A = α1 I A + I CBO1 + α 2 ( I A + I K ) + I CBO 2 (3. anot akımı ile ilgili bu etkilerin nasıl bir iliúkide oldu÷unu göstermektedir. Bunun yanında.4 eúitliklerinde verilmiútir: I A = I C1 + I C 2 I K = I A + IG (3.3) (3.1 . düúük seviyeli sinyal elemanları (ıúıkla aktif hale getirilen SCR’ler-LASCR) da mevcut olup bunların incelenmesi bu ders notunun kapsamı dıúında tutulmuútur.5) (3. ùekil 3. ùayet bu olursa α1 ve α2 artar. anma anot-katot geriliminin aúılmasını engeller. SCR’yi iletim durumuna koymak için eleman akımının artırılması gerekir. 3. genel olarak bir koruyucu devre ile yapılır. anot-katot geriliminin de÷iúim oranını artırmak (e) optik metotla jonksiyonlara enerji enjekte etmek.4) 3. kapı akımını artırmak (b) TJ. Böylece IA artar ve eleman anot akımında sınırlama olmaksızın iletime geçer. iletime neden olabilecek bir seviyede. Bu iúlem sürerken.3. . sızıntı akımları küçük ve aynı úekilde α1 ve α2 de÷erleri de küçüktür. øletim için di÷er metotlardan birincisi -kapı akımı kullanarak.

Bu. økinci neden. ùayet kapı devresinin gerilim kayna÷ı ve direnç yük hattı. VAK nin de÷eri anot akımı ile de÷iúir ve bu de÷er en iyi biçimde üretici firmanın bilgi-sayfalarından belirlenir. ùekil 3. VAK’nin de÷erleri iletim durumunda yaklaúık olarak 0. bu durumda iletim úartları. Gerçek de÷er.2 2 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UG GE ER RøøL LøøM Møø øletim durumunda her iki transistör doyumdadır ve üç jonksiyonda birden ileri iletimdedir. VAK nin sıfır de÷erinde bir model yeterlidir çünkü devrede kullanılan elemanın kaynak gerilimi VAK’ye kıyasla büyüktür.4 görülen çok basit bir devre bunu yapabilir. Ço÷u durumlarda.3 Tabiki harici devre ile zorlanan bir sınırın olması gerekir. SCR’nin iletim durumunda devre hesaplamaları için modellenmesi yapılırken.. Yukarıdaki etkilerden dolayı. elemanın do÷rusal olmayan kapı-katot karakteristikleri üzerine yerleútirilirse.8-3 V arasında de÷iúmektedir.1 1. 3 1. bu ise ileri iletimdeki üç jonksiyonun kombinasyonudur ve onlardan ikisinin polaritesi terstir. 3 3. Anot akımı ve sıcaklı÷a ba÷lı olarak. PN jonksiyonlu diyota uygulanan aynı modeller kullanılır. øletimdeki iki jonksiyonun ters polariteleri eúit gerilimli de÷ildir ve birbirlerini tamamen götürmez. Anot akımının artıúı ile VAK için mevcut olan gerilim azalır ve sonuçta model daha fazla geçerlili÷ini sürdüremez.1 SCR’yi iletime geçirmek için kapı akımı gerekir.ùekil 3. iki nedenden dolayı.5 de görüldü÷ü gibi belirlenebilir. Net sonuç yaklaúık olarak bir jonksiyon gerilimine eúittir. anot akımının tahmininde daha fazla kullanıúlı olmazlar.. Anot-katot arasında bir gerilim vardır. . VAK nin çok küçük bir de÷eri ile modeldeki iki transistör doyumdadır ve α1 ve α2 de÷erleri..3 3K KA AP PII A AK KIIM MII ù ùA AR RT TL LA AR RII 3. úekil 3. bir jonksiyon geriliminden büyüktür.. P veya N tipi malzemenin terminal ve jonksiyonları arasındaki silikonun direncidir. her iki jonksiyonu ileri iletim durumundaki bir BJT’nin doyum durumuna benzer.

iletim kapı akımından daha büyük bir akımda oluúur. anot akımı yavaúça artar ve gereksiz yere iletim kayıpları artabilir. tipik kapı akımı ve geriliminin do÷rusal olmayan iliúkisini gösterir. Bilinen bir úey ise. Bundan dolayı gereken minimum de÷erin 2 veya daha fazla katı kadar bir kapı akımının sa÷lanması pratik olarak uygulanmaktadır. 3 e÷risi.4 SCR’yi tetiklemek için IG ve VGK’nın gerçek de÷erleri geniú alanda de÷iúir ve herhangi bir eleman için bilinmez. Bu düúük sıcaklık. Yük hattı (2 e÷risinde oldu÷u gibi) dikdörtgeni geçerse.5 de kesik çizgili dikdörtgen alan. Kapı akımının daha fazla artırılması. elemanın − 40° C gibi düúük sıcaklıklarda çalıútırılması durumunda gereklidir. gerekti÷i zaman tüm elemanların iletime geçirilecek úekilde yapılması gerekir. ùekil 3. gerekli kapı akımında. ùayet SCR’yi sadece iletime geçirebilecek minimum akım sa÷lanırsa. sonuç belirsizdir. Böylece. olabilecek bütün tetikleme noktalarını içerir.ùekil 3.5 Yapılan analiz. 2:1 oranında baúka bir . EG ve RG dikdörtgenin dıúına düúen bir yük hattı üretirse (1 e÷risinde oldu÷u gibi). dizaynın. Daha duyarlı bazı elemanlar iletime geçecek fakat di÷er daha az duyarlı elemanlar iletim için yeterli kapı akımına sahip olmayacaktır. sadece kısmi olarak yeterlidir. tetikleme úartlarının bilgi-sayfasında belirlenen de÷erleri geçmemesinin gerekti÷idir. ùekil 3. çünkü yük hattının ara kesiti ve SCR karakteristikleri. SCR kesinlikle iletime geçmeyecektir. Bir dizayn bakıúına göre 2 e÷risi kabul edilemez.

SCR’nin iletimine neden olacak gerekli kapı akım süresini tanımlayacak bir modeli sa÷lamaz. 1 e÷risi gibi bir yük hattı (EG=12 V ile dikdörtgenin köúesinin do÷rultusunun IG eksenini kesmesi) mümkün olabilen bir çözümdür. Maksimum 120 mA de -40°C de VGK 1. ÇÖZÜM Bu bir dizayn problemi oldu÷undan.2 V’tur.artıúa neden olur. 1-10 µs süren bir kapı akım aralı÷ı gereklidir. sadece bir çözüm yoktur.5 volt’luk VGK de÷erini belirlemektedir. Dikdörtgenin köúesinde. R nin de÷erinin azalması bu gücü artıracaktır.4 de gösterilen devre marjinal olarak kullanıúlıdır.144 W Bu 0. böylece R nin keyfi olarak daha küçük yapılmaması gerekir. øletim için 12 V’luk bir kaynak mevcuttur.5 de oldu÷u gibi) dikdörtgenin içinde yatar.2 V koordinatlarına sahiptir. Bu . -40°C de.120) = 0.120 A ve v GK = 1. øletim iúlemi ani de÷il ve SCR nin büyüklü÷üne ba÷lı olarak.20)(0.5 W sınırından daha küçüktür. Sık kullanılan bir düzenleme.1 Bir SCR bilgi-sayfası 30 mA lik maksimum bir kapı akımı ve 25°C de iletim için 2. Ortalama kapı gücü 0. PG = v G K iG = (1.2 V ile R = 90 Ω R nin 90 Ω dan daha az herhangi bir de÷eri iletim için yeterli kapı akımı sa÷lar. kapı gücü aúa÷ıdaki gibi belirlenir. Direnç de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerden bulunur: v GK = 12 − RiG veya R= 12 − v GK iG iG = 0. Önceki tartıúma. zamanın bir periyodunda bir kapasitörü yavaúca doldurur ve daha sonra SCR’nin kapı terminaline kapasitörü aniden boúaltır. Bilgi-sayfası − 40° C de kapı akımı gereksinimi için 2:1 ek artıú daha belirlemektedir. − 40° C de gerekli olandan iki misli daha büyük kapı akımı sa÷layan statik tetikleme devresi dizayn ediniz. Dikdörtgenin sa÷ üst kenarı. úekil 3. Gerekli kapı akımını sa÷lamak için.5 W ile sınırlandırılmıútır. ÖRNEK 3. mümkün olabilen bütün iletim noktaları (ùekil 3. aúırı yükleme dahil edildi÷inde 120 mA ve 1.

S anahtarı kapanır. Elemanın terminallerindeki gerilim belli bir de÷eri aútı÷ı zaman eleman bir iletim durumuna anahtarlanır. Bu metoda adapte edilebilecek anahtarlama karakteristiklerinde çeúitli negatif direnç elemanları mevcuttur.6 ùekil 3.6 da görülen devre. úekil 3. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal anahtar olarak modellenmiútir. bir direnç ve bir gerilim kayna÷ı ile seri ba÷lı bir ideal diyot ile modellenmiútir. Kısa bir süre sonra. S ideal anahtarı ve RS ve ES gerçek olarak bir yarı-iletken anahtarı temsil edebilir. anahtar açılır ve bu tekrar edilir. Böyle bir anahtar iki terminalli eleman olabilir ve gerilime duyarlıdır.6 da gösterilen gerçek devre úekil 3.7 deki model ile de÷iútirilmiútir.düzenleme DC kayna÷ından sadece kapasitörü yüklemek için epeyce düúük güç gerektirir ve SCR’nin güvenilir iletimi kısa süreli büyük güç mevcuttur. ùekilde. Ticari olarak iki terminalli eleman DøYAK olarak adlandırılır ve gerilime duyarlı bir anahtardır. SCR’nin kapı-katot terminal davranıúı. Kapasitör uygun bir gerilimle yüklendikten sonra. ideal olmayan bir anahtar. Bu elemanlar úayet SCR’nin kapı ve katot terminalleri arasına harici olarak ba÷lanmıú ek bir direnç varsa gerçekte bir Thevenin eúde÷er devresi olabilir. ùekil 3. SCR kesime gider ve sonra kapasitörün bundan sonraki yükleme aralı÷ının sonunda iletim için hazır hale geldi÷i varsayılmıútır.7 Analiz için. ùekil 3. Daha sonra kapasitör SCR’nin kapı-katot terminalleri arasında aniden boúaltılır. . kapasitör uygun bir de÷erde yüklendikten sonra kapanır. Kapasitörün yükleme aralı÷ı süresindeki bir zamanda. ødeal anahtar. yavaúca yüklenen bir kapasitör ve sonra SCR’nin iletimi için uygun SCR kapı akımı sa÷layan depolanmıú enerjiyi aniden serbest bırakan basit bir metodu temsil etmektedir.

ùekil 3. Böyle elemanlar ekseriyetle iki yönlüdürler ve üçüncü çeyrekte bir imaj-yansıma karakteristi÷ine sahiptirler (grafikteki gerilim ve akımların eksi de÷erlerini gözönüne alınız). A noktasına karúılık gelen eleman gerilimine eriúilmesi durumunda. ES gerilim kayna÷ı. iletim süresince mevcut olan akım de÷erlerine kıyasla hemen hemen sıfır olan A noktasındaki akıma göre skalalı de÷ildir. gerilim ekseni ile iletim karakteristi÷inin uzantısının kesiúimindedir. Bu noktada. RS’nin de÷eri karakteristi÷in iletim kısmının e÷iminin tersidir. ùekil 3. Birincisinde. eleman aniden bariz akımlı iletim ile karakteristi÷in ikinci kısmı boyunca operasyona anahtarlanır.ùekil 3. C hattının e÷imi hemen hemen dikeydir. tipik diyak elemanının bir karakteristi÷i olan ilk çeyre÷i göstermektedir.8 ùekil 3. .8 deki grafik.8 deki grafik. Bu elemanlar iki durum kullanılarak modellenir. B noktasına kadar kapasitörün boúalmasıyla sürer. Tipik dinamik operasyon úekil 3.9 Diyak elemanının iletim durumu modeli úekil 3. øletim. iletimde olmama durumuna de÷iúmeye neden olur ve kapasitörün yüklenmesi operasyonun baúka bir dalgasının baúlangıcını baúlatır. eleman akımındaki daha ileri bir azalma.8 de gösterilen grafikten belirlenebilir.9 daki grafiklerde gösterilmektedir. eleman bir açık devredir.

11) τ C = RC (3. 3. sadece çok küçük bir hata ile bu boúalma süresince gerilim kayna÷ının katkısı ihmal edilebilir.10 eúitli÷i kapasitör geriliminin bu de÷erini belirlemek için gerekli olan iliúkiyi ifade etmektedir. Bu karúılaútırma.7 de gösterilen devrenin sa÷daki döngüsünden Kirúof’un gerilim eúitli÷inin bir çözümü ile belirlenebilir.7 deki devrenin sol kısmının kullanılması ile kapasitörün belirlenen gerilime yüklenmesi için gerekli zaman belirlenebilir. kapasitör gerilimi vC(0) dır: . anahtar akımı B noktası ile gösterilen bir de÷ere indi÷i zaman akımın iletimini durdurur. yükleme aralı÷ının baúlangıcından baúlayan yeni bir zaman orijinidir. Bu yükleme aralı÷ı. 3.11 eúitli÷inde vC(t) için vC(0) konulması ile 3. VC(0) anahtarın iletiminin baúlangıcındaki kapasitör gerilimidir. Tabiki böyle bir yaklaúım mutlaka gerekli de÷ildir.8) (3.Anahtar kapandıktan sonra. kapasitör tamamen boúalmamıútır. øletim aralı÷ının sonunda. gerekli minimum kapı akım miktarının aúılıp aúılmadı÷ının de÷erlendirilmesine de izin verir.8 eúitli÷inde bu akım de÷erinin yerine konulması ile iletimin sona erdi÷i td zamanı bulunur. ùayet yukarıdaki yaklaúım yapılırsa. § vC (0) − EGK − E S iG (t ) = ¨ ¨ RS + RGK © · −t / τ d ¸ ¸e ¹ ( ) (3.9) τ d = ( RS + RGK )(C ) ùekil 3. iletim için SCR’nin yeterli kapı akımına sahip olup olmadı÷ı belirlenir. Sıkça kullanılan eleman de÷erleri öyle olabilir ki. úekil 3. kapasitörün tamamen boúalarak baúlanılan baúlangıç aralı÷ı durumundakinden kısa olacaktır. Kalan gerilim.7 de modellenen yarı-iletken anahtar.11 eúitli÷i bu yükleme aralı÷ı süresince zamanın bir fonksiyonu olarak kapasitör gerilimini ifade etmektedir: vC (t ) = E − [E − vC (t d )]e − t / τ C burada (3.13 eúitli÷i için zaman orijini.14 eúitli÷inde belirlenecek yükleme zamanının bulunması mümkün olur. Kapı akımının tetikleme gereksinimi ile zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımının karúılaútırılması. Geçici akım için bu devrenin bir çözümü 3. 3. kapı akımı úekil 3. zamanın bir fonksiyonu olarak kapı akımını belirlemek için do÷rusal devre analizi kullanılabilir. önceki operasyonda belirlenen bir gerilim ile kapasitörün kısmi olarak yüklenmiú olmasıyla baúlar.7 deki devrenin seri kısmından belirlenebilir. S anahtarı açıkken úekil 3.10) Bundan sonraki yükleme aralı÷ı. vC (t d ) = E S + EGK + [iG (t d )( RS + RGK )] (3. anahtarın açılmadan tam önceki anı için. 3.8 eúitli÷inde. Anahtarın iletimi zamanında.8 ve 3.12) 3. 3.9 eúitliklerinde verilmiútir.

3 örne÷inde verilmiútir.2 de verilmiútir. Diyak karakteristikleri 30 V ’ta A noktası 12 V ve 10 mA de B noktası C bölgesinin e÷imi = 0.13) (3.10 daki devrede.2 . ùekil 3. RGK = 20 Ω ile seri EGK = 1. aúa÷ıdaki bilgiler bilinmektedir: E=100 V.vC (0) = E − [E − vC (t d )]e − tC / τ C (3. R=100 kΩ ve C=0.1 µF.2 ùekil 3.14) ª E − vC (t d ) º t C = τ C ln « » ¬ E − vC (0) ¼ Anahtarın modelleme ve devre hesaplamalarının gösterimleri örnek 3.20 mho SCR kapı karakteristi÷i.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) diyak iletim modeli (b) kapasitör tepe gerilimi (c) akıma göre kapasitörün boúalması (d) boúalmanın bitti÷i zaman (e) boúalma aralı÷ı sonunda kapasitör gerilimi (f) yeniden yükleme süresi (g) kapı palslerinin üretildi÷i frekans ÇÖZÜM (a) RS = C bölgesinin e÷iminin tersi = 1 = 5Ω 0. Bir dizayn örne÷i 3.0 V ile gösterilebilir. ÖRNEK 3.

2 V (f) 13.7 µs (e) Boúalma aralı÷ının sonunda.2 deki aynı karakteristiklere sahiptir.1) = 2. E=80 V.95 + 1.95 V (b) Kapasitör tepe gerilimi = E A + EGK = 30.2V ve RGK=35 Ω.5 µs (d) iG ( t ) = 0.14 eúitliklerinden: 31 = 100 − (100 − 13.722e −t / τ 5 + 20 τ d = (5 + 20 )( 0.2 V t C = 0.01)(5) = 11. EGK=1.9 eúitliklerinden: iG (t ) = (31.3 1000 Hz’lik tekrarlama frekansı ile bir SCR’ye kapı pals’leri sa÷layan bir diyak devresi dizayn ediniz.002306 s Frekans = 1 = 433.8 ve 3.002295 s (g) Toplam periyod.2 )e − tC / τ C v C = 13. 3.2 V baúlangıç de÷erinde kapasitörün yeniden dolması baúlar ve son de÷er 31 V dur.5 τ d = 10.0 = 31 V (c) 3.01 oldu÷u zaman boúalma durur: 0.7 Hz T ÖRNEK 3.0 − 11.0000107 = 0.13 ve 3. Her iletim iúleminde 4 µs lik bir aralık süresince kapı akımının 25 mA’i geçmesi gerekmektedir.0)(e −t / τ d ) = 0.002295 + 0. Diyak örnek 3.01 = 0. SCR de÷erleri. ÇÖZÜM . kapasitör gerilimi 3.ES = C bölgesinin e÷iminin gerilim eksenini kesti÷i yer ES = 12 − ( 0.0 + 1.722e − t / 2.0 = 13.95 − 1.10 eúitli÷indeki Kirúof’un gerilim iliúkisinden bulunabilir: v C = ( 20 + 5)iG ( t ) + 11. dolma ve boúalma zamanlarının toplamıdır: T = 0.

R = 124. Önceki örnekte kapasitörün boúalmasındaki SCR kapı akımı büyüktür ve sabit olmamakla beraber.Kapasitör tepe gerilimi EGK ve tepe diyak gerilimi veya 31. Yukarıdaki analiz için gerekli olan bilgi ekseriyetle mevcut de÷ildir.035 µF lık kapasitörle.451e − td / τ d t d = 5. boúalma aralı÷ının sonunda úekil 3.95 + 1.55 V t c = T − t d = 1000 − 5.2 − 11. Ço÷u dizayn durumlarında.2 + 0.2 · −t / τ d iG ( t ) = ¨ = 0. bu kapasitörün boúalma düzenlemesinin sa÷ladı÷ı kapı akımı. SCR’ye birkaç mikrosaniye için kapı akımı sa÷layacak büyüklüktedir. Zaman sabiti. basitleútirilmiú metotlar kullanılır.8 eúitli÷i ile hesaplanabilir: 0. Böylece. Çünkü tetikleme için SCR’nin kapı akımında gerekli olan böyle çok geniú de÷erler vardır.10 eúitli÷inden bulunabilir: v C ( t d ) = 11. boúalma iúlemini iyi bir úekilde göstermektedir.2 V’un toplamıdır.8 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: § 31. τd=1.451 e − t / τ d ¸e © ¹ 5 + 35 t = 4 µs için iG’nin 0.14 eúitli÷i ile dolma zaman sabitinin de÷eri ve dolayısiyle R belirlenebilir: § 100 − 13.5 kΩ’dur. Gere÷inden birkaç kez daha büyük kapı akımının ve SCR’nin kapı-katot . SCR’nin hassas modellenmesi çok kullanıúlı de÷ildir. Kapasitör geriliminin en az de÷eri.27 µs 1000 µs lik toplam periyodun kalan kısmı kapasitörün doldurulması içindir.01 A oluncaya kadar kapasitörü boúaltmaya devam eder.95 − 1. Bazı büyük elemanlar yukarıdaki örnekten daha büyük kapı akımına gereksinim duyarlar. fakat analiz.01(5 + 35) = 13. Toplam boúalma zamanı 3. ço÷u SCR’leri iletime geçirmek için yeterlidir. akım 0.383 = = 0.383 µs olarak bulunabilir.2 ¹ τ c = 4356 µs 0.3 = 994.01 = 0.035 µF 40 RGK + RS Diyak.55 · 994.7 = τ c ln¨ ¸ © 100 − 31.7 µs 3. Bu zaman sabitinden kapasitörün de÷eri bulunabilir: C= τd 1.025 A olması gerekir. Kapı akımı 3.7 deki sa÷ kısım için 3.

kapı terminali ve kapı bölgesindeki P tipi malzemenin uzak kısımları arasındaki yan hacimdeki yarı-iletkenin direncinden kaynaklanmaktadır.. ters anot-katot gerilimi ile oluúan J1 ve J2 ters polarlanmıú jonksiyonların deplasyon bölge yüklerinin iletimi için gereklidir. Bu metotla kesim. SCR ileri yönde ideal anahtar olarak ve ters yönde sıfır akım ile modellenmiútir. çünkü kapı ucundan uzak SCR bölgelerinin negatif kapı akımı ile kesimi yapılmaz. sadece anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltan bir devre iúlemi ile veya anot ucundaki akımı ters yöne döndürecek bir teúebbüsle gösterir.11 deki devre için.modelinden ba÷ımsız akımın sa÷lanması tasarımcının sorumlulu÷undadır..1 SCR tıkama özelli÷ini. SCR L-C rezonans devresinin do÷al iúleminden dolayı anot akımının ters yöne teúebbüsü ile kesime gider. Burada dönüúüm zamanı. ùayet bu olursa ekseriyetle istemeyerek olur. Bu aynı direnç bu uzak bölgelerin kapı akımı ile ani iletimini de engellemektedir. Model SCR’nin yan geometrisini temsil etmemektedir. (normal yük empedansı de÷erinde) SCR’nin iletim durumuna ters dönemeyece÷i. ùekil 3. Bunu önleyecek dizayn adımlarının atılması gerekir.2 deki iki transistör modeli negatif kapı akımının kullanılması ile kesim özelli÷ini tahmin ediyor gözükmektedir fakat bu bir standart SCR ile olmaz. Böyle devreler oldukça alt sönümlüdür ve analiz tekniklerinin kullanılması ile yaklaúık olarak modellenir. kaynak geriliminin ters dönmesi SCR’nin otomatik kesimini sa÷lamaktadır. ileri gerilimin uygulanamayaca÷ı süre olarak tanımlanır. Anot akımının de÷iúken ve anot akımının tutma seviyesinden daha aúa÷ı düútü÷ü bir durum oluúabilir. Böylece. birinci derece bir model SCR yi ideal olarak tanımlar çünkü ters akım olamaz ve SCR anot akımının ters yöne teúebbüsü ile hemen kesime gider. bu geçici aralık kaynak periyoduna kıyasla çok kısadır ve devre iúlemi üzerinde ihmal edilebilecek etkisi oldu÷undan ihmal edilir. Anot akımını tutma akımından daha az bir de÷ere azaltarak yapılan kesim çok kullanılmamaktadır. 50 Hz’lik düúük frekanslı devrelerde. anot akımının geçici ters dönmesine neden olur. Bazı rezonans konvertörlerde. 3 1. Bu ters akım.4 4T TE EM ME EL LK KE ES SøøM M 3. ùekil 3. Alternatif gerilim kaynaklı devrelerde. VAK nin ardıúık ters dönmesi ile akım yönünün de÷iútirilmesine teúebbüs. ùekil 3. dönüúüm zamanının uzun olmasına neden olur. Bu etki. Tabiki herhangi bir hasarın görülmemesi için de bir üst sınırın konulması gereklidir.11 .

mevcut biçimi ile henüz tamamen kullanılabilir bir devre de÷ildir. Bu analizde kullanılan ideal modeller için kayıplar yoktur ve kapasitör geriliminin büyüklü÷ü. De÷iúik devre elemanlarının gerilim ve akımları úekil 3.14 de gösterilen iletim periyodunun sonunda.Kapasitörün baúlangıç gerilimi sıfır varsayılmıú ve indüktör direnci ihmal edilmiútir. øletim aralı÷ının sonunda. úekil 3. iletim aralı÷ının baúlangıcı ve sonunda aynıdır. Burada bahsedilen ters dönme metodu bundan sonraki kısımlardaki komütasyon metotlarından daha kullanıúlıdır. ùekil 3. ùekil 3. SCR kaynak ve kapasitör gerilimleri ile ters polarlanmıútır. ikinci anahtar elemanının kapasitörü boúaltmak için kullanılması úartıyla seri rezonans inverterin bir kısmı olabilir. ùekil 3. vC nin de÷eri V0 dır.12 Bu.13 .13 deki devre ile gösterilmiútir. çünkü kapasitörler herhangi bir yolla boúalıncaya kadar daha ileri devre fonksiyonu olamaz. kapasitör gerilimi baúlangıç de÷erinin tersi olmuútur. Böyle bir komütasyonun anot akımının ters yöne dönmesi ile di÷er bir anlamı. ùekil 3.11 deki devre.12 de gösterilmiútir. SCR iletime geçer ve do÷al devre aksiyonu otomatik olarak SCR’nin kesime gitmesine neden olur. t=0 da.

7 sin 44721t © 200 ¹ Tepe akımı 44. ω = ( LC ) −0. a) SCR tepe akımı nedir? b) SCR’nin iletimi ne kadar sürer? ÇÖZÜM a) § C· ¸ i = vC (0)¨ ¨ L ¸ sin ωt © ¹ formülde. . Ardıúık ileri gerilimde. SCR süresiz bir periyotta ters polariteli olarak kalmaktadır. genel olarak tq olarak tanımlanır.7 A dir. tq nin belirlenmiú de÷eri.5 = 44721 rad/s. § 5 · i = 200¨ ¸ sin 44721t = 44.ùekil 3.14 Bu kısımdaki devrelerin herbirinde. SCR bilgi-sayfalarında belirtilmiútir ve SCR nin kesim anı ve öncesindeki tam durumuna ba÷lıdır. L=100 µH ve C=5µF. Bu periyod. ÖRNEK 3. istenilen zamana kadar SCR nin iletime geçmemesini belirlemede önemlidir. Tekrarlayan iletim-kesim devrelerinde. vC(0)=200 V.13 de.4 ùekil 3. belli bir periyotta SCR nin ters polariteli olması gerekir. tıkama durumunda kalmak için.

çünkü SCR devre dizaynlarında bu alternatif yol. úekil 3. vC için aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir: vC = vC (0)e − t / τ + E (1 − e − t / τ ) (3.5 = 140 ×10 −6 s øletim periyodu T/2 veya 70 µs dir. ileri tıkama özelli÷i geri dönecektir. Anahtarın kapanması üzerine.16 ùekil 3. ùekil 3. SCR’nin ters anot akımı ihmal edilirse bir devre analizi yapılabilir. úayet ters polarlanma süresi yeteri kadar uzunsa.. ùekil 3.15) ùayet v C = − E ise.15 ùekil 3.16 için bir devre analizi yapılırsa. S anahtarının kapanması üzerine. Tekrarlayan iletim-kesim iúlemleri için bu çok pratik de÷ildir çünkü SCR gerçekte ters polarlanmamıútır ve dolayısiyle kesim çok yavaútır. Bu zaman aralı÷ı önemlidir. kapasitör gerilimi bir negatif baúlangıç gerilimine sahiptir. 3 1.25 de temel bir devre görülmektedir. Bu SCR’nin bir ters dönüúüm iúlemini baúlatmasına neden olur.5 = 2π (100 ×10 −6 )(5 × 10 −6 ) [ ] 0 . S anahtarının kapatılması ile alternatif yola yönlendirilir.17 deki ..5 5K KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü øøL LE EK KE ES SøøM M 3. SCR akımı.b) T = 2π ( LC ) 0.16 da görüldü÷ü gibi ikinci bir düzenleme ters polarlama durumu sa÷lar ve daha kullanıúlıdır.18 deki grafikteki gibidir. ùekil 3. sonuç úekil 3. 10-100 µs gibi sadece çok kısa bir zaman aralı÷ındadır.17 de görülen devre oluúur çünkü bundan sonra iA sıfır olmuútur. ùekil 3. kapasitör böyle bir düzenlemede ters vAK sa÷lamak için SCR terminallerine paralel durumdadır. Kapasitörün bu baúlangıç gerilimi seçilmiútir çünkü kapasitörün baúlangıç de÷erini sa÷layan devre úekil 3. SCR’nin tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeterli bir zaman süresince anot akımının alternatif bir yola yönlendirilmesi ile SCR’nin kesimi yapılabilir.16 da.1 DC kaynaklı durumlarda.

16) (3. 3.17) t q = 0. ùayet bu aralık yeteri kadar uzunsa. tq nin de÷eri aúa÷ıdaki ifade ile belirlenebilir: 0 = Ee − tq / τ + E (1 − e −tq / τ ) (3. SCR ileri tıkama özelli÷ini kazanacak ve tekrar iletime geçmeyecektir. vC ile aynı olan anot-katot gerilimi. anot-katot geriliminin pozitif olması üzerine.kaynak ile aynı genli÷e sahiptir.17 Bu zaman aralı÷ı için de÷erler hesaplanabilir.693τ = 0. SCR’nin ters polarlanma süresi kesimin oluúması için yeterli midir? ÇÖZÜM τ = RC = (5)(5 ×10 −6 ) = 25 µs .16 da. negatif baúlangıç geriliminden +E’ye yaklaúarak üstel olarak de÷iúir. E=100 V. C=5 µF ve istenilen tq 15 µs dir. R=5 Ω.18 ÖRNEK 3.15 eúitli÷inde v C = 0 oldu÷u zamanda.5 ùekil 3. ùekil 3.693RC ùekil 3. anot-katot geriliminin negatif oldu÷u süre için tq olarak tanımlanır. ølgili zaman aralı÷ı.

20 de úekil 3.21 de görüldü÷ü gibi zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.t q = 0. kısa kesim aralı÷ı süresince sabit kalır ve böylece kapasitör gerilimi úekil 3. yükteki indüktans kesim aralı÷ında bariz akım de÷iúimi oluúturmayacak úekilde yeteri kadar büyük varsayılır. ùekil 3.693(25) = 17.33 µs SCR istenilen tq de÷erinden daha uzun süre ters polariteli oldu÷undan.19.693τ = 0.19) . Kapasitörün yüklenmesi bu durumda de÷iúir ve bir aúırı gerilim problemi gözükür.20 dvC iC I L = = dt C C (3.17’ye benzemektedir.19 ùekil 3. SCR’nin kesimi oluúur. yükün indüktans içermesi dıúında úekil 3. ùekil 3. Analizi basitleútirmek ve devre iúlemine bir sınır koymak için.20 deki kapasitör akımı. Analiz aúa÷ıdaki gibidir: ùekil 3.16 ya benzemektedir ve benzer durumla úekil 3. Yükün tamamen omik olmasından daha çok indüktans içermesi normaldir.18) burada. IL = E R (3.

20 eúitli÷inde v C = 0 yapılır.20 deki devrenin pratik bir uygulaması indüktif yük durumu için úekil 3. Kapasitörün yüklenmesi tekrar oluúmaz ve kapasitör gerilimi +E de÷eri ile sıkıútırılmıú olur. yük akımı kesim iúleminin baúlangıcında de÷erini ani olarak ikiye katlamaktaydı. Bu. Büyük yük indüktansı ile indüktansta depolanan enerji büyüktür ve bu enerji kapasitöre aktarılır. 3. diyot ileri polarlanır ve yük akımı diyota aktarılır. úekil 3. Omik bir yük. Zamanın artıúının nedeni kesim iúlemi süresince iL ’nin sabit kalmasıdır. SCR’nin ters polarlanma zamanı úimdi 25µs dir. Omik yüklü durumda. indüktansın sıfır olması ve devre iúleminde FWD’nin rol .22) Sonuç.22 de gösterilmiútir.21 Ters polarlanmanın sona erdi÷i zamanı bulmak için. normal yük akımının etkilenmeyece÷i bir konumdadır. kapasitörün omik yüklü durumda daha hızlı yüklenmesi anlamına gelmekteydi. Önceki sayısal örnek için.ve IL kısa komütasyon aralı÷ı için sabit varsayılır.21 de kesik çizgi ile görüldü÷ü gibi kapasitör gerilimi artmaya devam eder. Kapasitör gerilimi +E de÷erine eriúti÷inde. ùekil 3. §I · vC = − E + ¨ L ¸ t © C¹ (3.19 daki FWD. Bu kapasitör gerilimininde bir hasar demektir. vC’nin de÷iúim e÷risi dıúında omik yüklü duruma benzer.21) (3.20) ùekil 3. §I · 0 = −E + ¨ L ¸ t © C¹ tq = EC = RC IL (3. ùekil 3. Yük indüktansından dolayı yük akımı kapasitöre akarken. Bu gerilimi sınırlamak için. ùimdi baúka bir problem oluúur. FWD (freewheeling diyotu = boúta çalıútırma diyotu) olarak bilinen bir diyot yüke paralel ba÷lanır.

Ço÷u yükler indüktif oldu÷undan. SCR2 iletimdedir ve bu iúlemle SCR1 ters polarlanmıútır.23 deki grafiklerde görülmektedir. ùekil 3. t = 0 da. kapasitör önceki devre iúleminde v C ( 0 ) = − E ile yüklenmiútir.21 de görülen devreye benzer bir sonuçla ihmal edilmektedir. Bu bir defalık bir iúlem veya ardıúık iletim ve kesim durumu olabilen SCR1’dir.oynamaması dıúında aynı devreye sahiptir.22 ùekil 3. Kesim iúlemi anında. ùekil 3. indüktif yükler için aúa÷ıdaki analiz genelde kabul edilebilir.22 deki devrenin akım ve gerilimlerinin davranıúları úekil 3. halihazırda iletimde ve kesiminin yapılması gereken SCR1’dir. Ana anahtar. SCR1 deki ters akım. úekil 3.23 .

Kesim iúleminin gerçekleúebilmesi için. Düzgün bir devre dizaynı ile bu tersleme iúlemi SCR1 in sonraki kesiminden önce yerine getirilir. Aynı zamanda SCR1 iletime geçer ve t3 de de SCR3 iletime geçirilebilir. SCR1 için gereken tq de÷eri 30 µs dir. SCR1 in minimum zamanı bu tersleme iúleminin ne kadar sürmesi gerekti÷ini belirler. a) C kapasitörü b) L indüktörü c) SCR3 deki tepe akım ÇÖZÜM a) ùekil 3.25 × 10 −6 Ip = E = 400 = 28.21 deki tq ile aynıdır.3 A L 450 × 10 − 6 . FWD t2 de iletime baúladı÷ı zaman.23 deki grafik burada uygulanaca÷ından.6 ùekil 3.22 deki devre ve úekil 3.t1 zamanında. SCR2 akımı sıfıra gider ve dönüúüme baúlar. ÖRNEK 3. C üzerindeki gerilimi tersleme iúlemi yapan bir rezonans devresidir. Aúa÷ıdakileri hesaplayarak kesim elemanlarını dizayn ediniz.25 ×10 −6 F ¸= 400 ¹ b) L. SCR1 in sonraki iletiminde. SCR1 in ters polarlanma aralı÷ı tıkama özelli÷ini gösterebilmesi için yeteri kadar uzun olmalıdır. L.22 de görülen bir devre düzenlemesi 400 V luk bir DC kaynaktan bir indüktif yüke 30 A beslemek için kullanılmaktadır. ùayet SCR1 in bundan sonraki iletimine kadar dönüúümünü tamamen SCR2 tamamlamamıúsa. SCR1 in iletim iúlemi kapasitör üzerindeki gerilimden SCR2 üzerinde ters gerilime neden olur. SCR1 in sonraki kesimi için gereklidir. minimum 100 µs süre iletimde olacaktır.22 eúitli÷i ile bulunabilir: § tq I L C =¨ ¨ E © · (30 × 10 −6 )(30) ¸ = 2. Bu úekil 3. C ve SCR3 den oluúan devre. SCR1 in anot-katot gerilimi pozitif olur. C ve SCR3 den oluúan devrenin C deki gerilimi 100 µs veya daha az zamanda terslemesi gerekir: T = 100 × 10 − 6 s 2 C = 2π LC = 200 × 10 −6 L = 450 × 10 −6 H c) SCR3 deki tepe akım: C 2. C nin de÷eri 3. Bu gerilim tersleme.

Bu gecikme süresince.24 Kapasitör akımı yük akımının de÷erine ulaútıktan sonra.25 Bu úekilde.. ùekil 3. úekil 3. FWD iletime baúlar ve iC 3.24 de görüldü÷ü gibi bir indüktörün eklenmesiyle yeniden düzenlenebilir. øliúkiler úekil 3.3 3.6 6 øøN DÜ ÜK KT TÖ ÖR RL LÜ ÜK KO OM MÜ ÜT TA AS SY YO ON NK KA AP PA AS SøøT ÖR RÜ Ü øøL EK KE ES SøøM Önceki kısımdaki komütasyon metodu.. t3 zamanında. Bu devre SCR2 ile seri indüktör nedeniyle yardımcı SCR2 de artan akım oranını düúürür. SCR deki baúlangıç ters polarite gerilimi. Böylece.23 eúitli÷i ile belirlendi÷i gibi azalmaya baúlar: . komütasyon kapasitöründeki baúlangıç geriliminden biraz daha az olacak úekilde az miktarda boúalır. komütasyon kapasitörü. kapasitör akımı yük akımının de÷erinde sabit kalır. ùekil 3.1 ND TÖ LE M 1. komütasyon iúlemiyle SCR1 in ters polarlanmasından önce kısa bir gecikme meydana gelir.25 deki grafikte görülmektedir. Komütasyon indüktör gerilimi sıfır ve SCR1 deki ters gerilim kapasitör gerilimine eúittir.

5CE 2 + 0. E=250 V.5CV0 2 2 (3. a) SCR1 in ters polarlanma zamanı b) komütasyon periyodunun sonunda kapasitör gerilimi (úekil 3. sonraki kesim iúleminin hazırlanmasında komütasyon kapasitör geriliminin yönünün de÷iútirilmesinde kullanılır.iC = I L cos ωt (3.24 eúitli÷i ile verilir: W3 = 0. Aúa÷ıdakileri bulunuz. kaynaktan beslenen enerjinin bilinmesi ile t3 ve t4 de L ve C de depolanan enerji eúitli÷i ile hesaplanabilir.29) V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L C (3.26 eúitli÷i ile verilir: WS = 2 π ( I L )(t 4 − t 3 )( E ) = W4 = W3 + WS 2 π EI L T 4 (3.30 eúitli÷i meydana gelir: §2· §π · 2 2 0.5CE 2 t = t4 de.26) (3.5LI L + 0. V0=375 V. IL=25 A. ÖRNEK 3.25) Kaynaktan beslenen enerji.24) (3.24 de devrede. Bu de÷er.7 ùekil 3.27) 3.27 eúitli÷inin 3.28) (3. depolanan enerji 3.26 eúitlikleri ile birleútirilmesiyle 3. komütasyon kapasitörü. SCR2 ve SCR3 ün bu gerilim oranlarını hesaba katmalıdır.23 eúitli÷inde ω. SCR3.5V0 = 0. t = t3 de. kaynak gerilimi E ve t3-t4 arasında iC ile gösterilen yükün çarpımıdır.23) 3.25 eúitli÷i ile verilir: W4 = 0.25 de t4) ÇÖZÜM a) vC ’nin baúlangıç de÷eri -375 V tur. L ve C komütasyon devresi ile belirlenir.30) V0’ın de÷eri E’nin de÷erinden büyüktür ve uygun bir tasarım. . bu enerji 3. C=3 µF ve L=75 µH. iC T/4 süresince sinüsoidaldir. Bu aralıkta.24-3.5 LI L + ¨ ¸ EI L ¨ ¸ LC ©π ¹ ©2¹ §L· 2 2 V0 = E 2 + ¨ ¸ I L + 2 EI L LC ©C ¹ (3. depolanan enerji 3. Kapasitör akımının t4 de sıfır oldu÷u anda. kapasitör gerilimi devrenin kaynak geriliminden büyüktür.

Kapasitör gerilimi 500 V ile sınırlandırılmıútır.24 deki bir devrenin komütasyon kısmını dizayn ediniz. IL=10 A ve tq=35 µs dir.8 ùekil 3. V0 § 25 · = 1+ ¨ ¸ © 250 ¹ E 75 × 10 −6 = 1.6)(3 × 10 −6 ) = = 42.4 × 10 −6 s IL 25 V0 = (1. a) L ve C de÷erlerini bulunuz. Verilen de÷erler: E=400 V.Ip = E t = t1 de.22 eúitli÷inden. sonraki kesim için baúlangıç úartları sa÷lanmıú olur.30 eúitli÷inden. Böylece. b) IL nin de÷eri 5 A e düúürülürse. C C = 375 = 75 A L L θ = sin −1 ¨ § 25 · ¸ = 0. tq deki de÷iúim ne kadar olur? ÇÖZÜM a) 3. vC de÷iútirildi÷inde.214 rad ¸ I 50 © ¹ p © ¹ .6 V 3.30 eúitli÷inden: V0 500 §I · = = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E 400 L § 10 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C L C Î L = 100 C I p = (V0 ) C 1 = 500 = 50 A L 100 θ = sin −1 ¨ ¨ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. vC nin baúlangıç de÷eri ile aynı de÷erdedir.5 3 × 10 − 6 (0 − V X )C (353.5)( 250) = 375 V Bu. SCR3 ile yön ÖRNEK 3. tq = b) 3.340 rad © 75 ¹ V X = −V0 cosθ = −353.

6)(C ) = = 35 ×10 −6 s IL 50 C = 0.26 da gösterildi÷i gibi bir diyotun eklenmesiyle hemen hemen yük akımından ba÷ımsız yapılabilir. Sonuç devre iúlemi. Komütasyon aralı÷ı süresince.24 deki SCR1 in ters polarlanma zamanı yük akımına ba÷lıdır. Bu ters polarlanma zamanı.22 eúitli÷inden: tq = (0 − V X )C (489. = 1125 0. úekil 3.714 × 10 −6 F L = 100C = 71. . kısa bir süre için SCR1 uçlarında küçük bir ters gerilime neden olur. Ters polarlama gerilimi küçüktür ve gerekli tq de÷eri bu yüzden büyük ters polarlama gerilimi durumuna kıyasla artar.2 )( 0.4 .2 V ( 0 − V X )C ( 447. 3.8 örne÷i ile görüldü÷ü gibi. úekil 3.27 deki t3 zamanına kadar SCR1 veya D2 iletimdedir. LC rezonans devresi.714 = 450 = 45 A L 71. hemen hemen yük akımından ba÷ımsız. V0 §I · = 1+ ¨ L ¸ © E¹ E L § 5 · = 1+ ¨ ¸ © 400 ¹ C V0 = 450 V I p = (V0 ) C 0.1113 rad © 45 ¹ V X = −V0 cosθ = −450[cos(0.714 × 10 −6 ) tq = = = 63. iC nin tepe de÷eri IL yi aúacak úekilde dizayn edilir.86 × 10 −6 s 5 IL Bu de÷er IL=10 A ile elde edilen de÷erden daha büyüktür.2014)] = −489. iC nin IL yi aútı÷ı zaman süresince.714 θ = sin −1 ¨ § 5 · ¸ = 0.V X = −V0 cosθ = −500[cos(0.1113)] = −447. úekil 3. iC nin kısmı D2 ile bir yola sahip olan IL den büyüktür ve bu aralık için SCR1 ters polarlanmıútır. V0 yeni bir de÷ere de÷iúir.6 V 3.4 71.4 × 10 −6 H b) IL=5 A ise.

iC yi tanımlayan eúitlik 3.31 de oldu÷u gibidir. .t = t3 aralı÷ı için.26 ùekil 3.27 t = 0 .ùekil 3.

t3 .26 ve 3. Bundan sonraki örnek bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir. vC nin son de÷eri böylece V0 ın baúlangıç genli÷inden büyüktür. t = 0 veya t = t1 ile aynıdır. artan enerjinin gerilim kayna÷ına geri döndürülmesi için gerekli adımlar atılmadı÷ı sürece her komütasyon dalgasında kapasitör gerilim de÷erinin artmasına neden olur. t q = t3 − t1 § π − 2Θ1 · tq = ¨ ¸T © 2π ¹ burada.5) = π rad ¸ 6 © Ip ¹ T = 30 × 10 −6 s Ö T = 90 × 10 −6 = 2π LC LC = 250.33) Θ1 = ωt1 (3.18 × 10 −12 . SCR1 için 30 µs gerekmektedir. ùekil 3.9 ùekil 3. Bu iúlem.5-2 katı büyük olacak úekilde dizayn edilir.31) SCR1 in ters polarlanma zamanı aúa÷ıda verilmiútir.t4 arasındaki zaman süresince.26 daki bir devrede. yük akımının 1. ÇÖZÜM a) I p = 40 = (V0 ) C C = 450 L L Ö C = 7.90 × 10 −3 L θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · ¸ = sin −1 (0. Bu enerjinin geri dönüúümü için devre düzenlemesi úekil 3. b) IL=10 A için tq nin yeni de÷erini bulunuz.27 de t = t3 de. L indüktöründe bu iúlemi yerine getirmek için manyetik kuplajlı ek bir sarıma gerek vardır. E=300 V ve V0=450 V. a) IL=20 A ve Ip=40 A ile L ve C de÷erlerini dizayn ediniz. gerilim kayna÷ından LC devreye enerji gönderilir.26 da gösterilmemiútir. ÖRNEK 3. (3.34) iC ’nin tepe de÷eri.iC = V0 C sin ωt = I p sin ωt L (3. L ve C deki toplam depolanan enerji úartları.32) (3. t = 0 ve t = t3 arasındaki zaman süresince SCR terminallerindeki gerilim sıfırdı ve L ve C den net enerjinin giriúi veya çıkıúı yapılmamıútı.

vAK nin de÷iúebildi÷i oranı sınırlayan bir kapasitör seçmektir. Diyot. økincisi. øletimden hemen sonra SCR anot akımı çok büyük olursa. Gerçek pratikte. Bu durumda SCR akımı çok büyük olacak ve SCR’nin diA/dt sınırını aúacaktır. L = 161.2527) · −6 −6 T =¨ ¸ ( 90 × 10 )= 37. Sadece kapasitörün kullanıldı÷ı durumda SCR’nin ardıúık iletiminde. aúa÷ıdaki eúitlikler bulunur: θ 1 = sin −1 ¨ ¨ § π − 2θ 1 · tq = ¨ ¸ © 2π ¹ § IL · 10 · ¸ = sin −1 § ¨ ¸ = 0. SCR1 in gerilimi t = t3 de ideal bir süreksizli÷e sahiptir.. eleman hasar görebilir çünkü SCR’nin enine kesitinin henüz tümü iletimde de÷ildir.19 daki devrelerde görülmektedir. Bunu engellemek için SCR1’e veya FWD’ye paralel bir koruyucu devrenin eklenilmesi gerekir. yük direnci veya indüktans gibi mevcut devre elemanları gözönünde . Bu. Bir koruyucu temelde bir kapasitördür fakat úekil 3.28 de oldu÷u gibi kapasitöre iki eleman daha eklenir. D2 nin sonlu dönüúüm zamanı ve SCR1 in da÷ıtılmıú jonksiyon kapasitansından dolayı bu oluúmaz.16 ve 3. vAK deki artıúlar için.2 × 10 −6 H C = 1. Örnekler úekil 3. SCR’ye paralel bir koruyucu ba÷lanır. Bu durumlar için. Devrenin baúlangıçta enerjilenmesi anında vAK nin ani olarak yeniden uygulanmasını çok sınırlamayan bazı komütasyon devreleri vardır ve devrenin baúlangıçta enerjilenmesi üzerine vAK nin ani olarak uygulanmasını devrelerin hiç biri engellemez. kapasitör çok hızlı olarak SCR üzerinden boúalacaktır. Fakat SCR1 de vAK nin artıú oranı SCR1’i istenilmeden iletime geçirmek için yeteri kadar büyüktür.8 × 10 s π 2 ¹ © ùekil 3. Bazı komütasyon devreleri ileri gerilimin yeniden uygulanmasının oranını otomatik olarak sınırlar. diyot direnç ile bir yol bularak koruyucu kapasitörü etkili hale getirir. Bunların her ikisinden uygun bir dizayn ile korunulabilir ve korunulması gerekir. Koruyucu kapasitör ile seri direnç. bununla beraber. Birincisi. 3 1.27 deki grafiklerde.2527 rad ¸ © 40 ¹ © Ip ¹ § π − 2(0. kapasitörün koruyucu fonksiyonunu yerine getirirken etkilili÷inin direnç tarafından azaltılmasını engeller. diA/dt nin çok büyük de÷erinden dolayı oluúabilecek hasardır.273 × 10 −6 F b) 450 V da V0 ın de÷iúmedi÷i varsayımıyla.7 7S SC CR RG GE ER RøøL LøøM MøøN NøøN NA AN Nøø D DE Eö öøøù ùøøM ML LE ER Røø 3. vAK nin de÷iúebildi÷i oranı kapasitörle düúürmektir. SCR’nin istenilmeyen iletimine ve SCR’de veya devrede bir hasara neden olabilecek dvAK/dt dir.1 øki çalıúma durumu SCR için istenilmeyen durumlar meydana getirebilir. Anot akımı kapı bölgesine yakın bir bölgede yı÷ılma gösterir ve SCR bozulabilir. SCR’nin iletiminde bu akımı sınırlar..L ve C ’nin iki eúitli÷inin çözülmesi ile. dvAK/dt probleminin çözümü. Koruyucu dizaynının temeli.

bulundurularak yapılır. vC gerilimi baúlangıçta sıfır ve böylece iC aúa÷ıdaki gibi bulunabilir: iC ( 0 ) = 339.30 daki gibi olur. Diyot. normal iúlem durumuna benzer úekilde.4 = 16.28 ÖRNEK 3. SCR bilgi sayfaları.97 = = dt C C dvC/dt nin 50×106 V/s ile sınırlanması gerekir: 50 × 10 6 = 16. ùekil 3.97 C C = 0. devre úekil 3. Bu.10 ùekil 3. ileri akım için sıfır gerilimli varsayılmıútır.29 da. .34 × 10 −6 F Koruyucu kapasitörü ve yük direncinin zaman sabiti 6.8 µs dir.97 A 20 dvC iC 16. RL=20 Ω ise aúa÷ıdakileri bulunuz: a) koruyucu kapasitör de÷eri b) koruyucu direnç de÷eri ÇÖZÜM a) S anahtarının kapanması üzerine. Bundan sonraki örnek koruyucu dizayn iúleminin temelini göstermektedir. S anahtarı vS sinüsoidal dalgasının herhangi bir de÷erinde devreyi enerjilemek için rasgele kapatılmaktadır. SCR vS dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapısından sürülebilmektedir. böylece 15-20 µs içinde temel olarak SCR üzerinde tam gerilim meydana gelir. vS tepe de÷erinde ise. SCR’nin istenilmeyen iletimine neden olmaksızın vAK nin de÷iúebildi÷i maksimum oranı hakkında bilgi vermektedir. SCR 50 V/s de÷erinde bir dvAK/dt ye dayanabilmekte ve koruyucu kapasitörünün baúlangıç boúalması 3 A ile sınırlanmalıdır. kaynak gerilimi tepe de÷erinden çok de÷iúmemiú olarak yeterli kısa bir zamandır.

31 de görülen vAK nin ani yükselmesini engellemek için eklenmiútir.2 µF’lık bir koruyucu kapasitör úekil 3.27 de. ùekil 3.11 ùekil 3. istenilmeyen bir iletime engel olur ve bu yükselme zamanını yumuúatır. . yükselme oranının SCR1’in iletimine neden olacak kadar büyük olmasına ra÷men. ani artacak úekilde düzenlenir. D2 iletimini durdurmuútur ve ileri gerilim ani olarak SCR1 uçlarında gözükür. Devre iúleminin grafikleri úekil 3. FWD yükünün iletimi üzerine SCR deki ileri gerilim.26 daki devrede ve úekil 3.4 V tur.30 b) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinde iletime geçti÷inde. süreklidir. t = t3 de devre durumları IL=20 A iC=20 A E=200 V L=70 µH vC=250 V CC=3 µF dır. Koruyucunu boúalma akımının 3 A ile sınırlanması için R’nin aúa÷ıdaki de÷eri gerekir: R= 339. iC IL ye eúittir. Ω 3 Bazı komütasyon devreleri. ùekil 3.ùekil 3. ÖRNEK 3. t = t3 de.29 ùekil 3.32 de görülmektedir. Aúa÷ıdaki örnek bununla ilgili dizayn prensiplerini vermektedir. SCR1’e eklenen bir koruyucu.26 daki diyagram bu devrelere bir örnek olarak verilmiútir. ødeal olmayan durumda bu gerilim.4 = 1131 . 0. kapasitör gerilimi 339.27 deki grafiklerde.

27 de t3 zamanına karúılık gelen yeni bir zaman orijini kullanarak.32 a) úekil 3. vAK nin 200 V’a eúit oldu÷u ve yük FWD’sinin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. ÇÖZÜM a) SCR2 ve D2 ideal elemanlar olarak varsayılmıútır. CS.ùekil 3. CC ve L den oluúan kayıpsız LC devresinin çözümü aúa÷ıda verilmiútir: C § C I · § C I cos ωt · iC = ¨ C L ¸ + ¨ S L sin ωt ¸ + v C ( 0) C L ¹ © C ¹ © iC = 18.75 + 1.94 sin ωt . b) bu aralık süresince vAK nin maksimum de÷iúim oranını bulunuz.94 sin ωt iS = I L − I C = 1.25 − 1.31 ùekil 3.25 cos ωt − 12.25 cos ωt − 12.

øletimin SCR’nin bütün jonksiyon alanına yayılması için belli bir zamanın geçmesi gerekir.33 deki devrede.25 − 1. t’nin bu de÷eri aralıktaki t den daha büyük oldu÷undan.1 1. Bunun ayarlanabilmesi için iletim iúlemi süresince harici devre.25 cos ωt − 12.1875 µF © CC + CS ¹ ve ω = LC −0. iS’nin maksimum oldu÷u zaman veya t = 5. SCR’nin hasar görmesini engellemek için. anot akımının belli bir sınır de÷eri aúmayacak akım yo÷unlu÷unda aniden artmaması gerekir.68 × 10 V/s dt CS 0.015 µs b) vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük bir indüktans eklenmesiyle yapılabilir.2 × 10 3 3. diA/dt oranını sınırlayacak úekilde düzenlenmelidir.25 − 13 cos(ωt + 1..475) Maksimum cos(ωt + 1.94 sin ωt iS = 1.04 µs oluúur.4(1 − cos ωt ) ¹ vAK =200 V için.74 6 = S = 6 = 68.64 sin ωt + 234.74 A dv AK i 13.015 µs aralı÷ının sonunda oluúur.015 µs de oluúur. iS = 13. iS = 1. Bu zamanda. vAK ’nin maksimum de÷iúim oranı t = 5. sadece kapı uçlarına yakın bölgede hemen iletime geçer.5 = 276000 rad/s § 1 v AK = ¨ ¨C © S · t 6 ¸ ¸ ³0 iS dt = 6..§ C C · C = ¨ C S ¸ = 0.475) = −1 de veya t = 6.8 8A AN NO OT TA AK KIIM MIIN NIIN N øøL LE ET TøøM MøøN NøøN NS SIIN NIIR RL LA AN NM MA AS SII øletim zamanında SCR.25 × 10 t − 22. ùekil 3. (a) dan. yük temelde omiktir ve anot akımı iletimde . Bu sınırlama. bu denklemin irdelemeli bir çözümü ile t bulunur: t = 5.

12 ùekil 3. Yükün indüktif oldu÷u ve yüke paralel bir FWD durumu ile di÷er devre düzenlemeleri.33 ÇÖZÜM øletimde. SCR’nin akımının yükselme oranını sınırlamak için yük indüktansını kullanamazlar. böylece kaynak geriliminin tamamı L uçlarında gözükür. ùekil 3. R=5 Ω’luk bir yük VS=300 V ile bir SCR tarafından kontrol edilmektedir. koruyucu kapasitörün boúalmasından indüktör baúlangıç anot akımını sınırlamayacaktır. Koruyucunun direnç kısmı bu akımı. iA= 0. ÖRNEK 3.34 . Anot akımının yükselme oranını 5 A/µs ile sınırlamak için L nin de÷eri ne olmalıdır? ùekil 3.12 de görüldü÷ü gibi problemi ortadan kaldırabilir.34 de görüldü÷ü gibi. ùekil 3.33 de. Yük akımı yük indüktansında zaten mevcuttur. SCR’nin anot ucuna seri ba÷lı küçük de÷erli bir indüktans örnek 3. SCR’nin anot ucuna bir indüktansın eklenmesi gerekir.SCR’nin hasarına neden olacak úekilde aniden artabilir. di A VS = = 5 × 10 6 A/s dt L L= 300 −6 6 = 60 × 10 H 5 × 10 Bir koruyucu SCR ile paralel kullanıldı÷ında. SCR’nin yükselme oranını sınırlama gere÷i olmaksızın epeyce küçük bir de÷ere sınırlar.

Anot akımı bu iki akımın toplamıdır ve yük akımı kilitlenme seviyesine eriúinceye kadar de÷iúen iki bileúen akımla beraber hemen hemen sabit bir anot akımı sa÷layan bir koruyucunun dizaynı mümkündür. Kilitlenme akımı. SCR’nin kesimi üzerine. øki dizaynın etkili olması. iletim iúlemi süresince ulaúılabilecek akım de÷eridir ki. Bilgi-sayfaları tipik olarak bu kilitlenme akımını vermezler fakat tutma akımı de÷erlerini verirler. .35 de görülmektedir. Normal ba÷lantıda. Pals. SCR anot akımı ideal olarak FWD ve L de önceden mevcut olan akıma eúit olacaktır. Anot akımı daha yüksek bir de÷erde iken SCR’nin kesiminin oldu÷u noktaya yavaúca azalmıútır. jonksiyon dengesi henüz sa÷lanmamıú ve kilitlenme akımı tutma akımından büyüktür. Kilitlenme noktasında.1 øndüktif yüklü bir durumda. ùekil 3. kapı akımı kesildi÷i zaman SCR iletimde kalabilsin. SCR’nin iletimi için yeterli miktarda ve yeterli sürededir fakat devre düzgün bir úekilde çalıúmamaktadır. Bu iki de÷er arasındaki oran yaklaúık olarak 2:1 dir. bir sıkıútırma devresi veya her ikisi SCR’nin sonraki iletiminden önce L1 deki akımı sıfıra düúürmek için gerekecektir. SCR tamamen iletimde de÷ildir. Problem. yük akımı zamanla artarken koruyucu kapasitörün boúalma akımı zamanla azalır. 3 1. SCR’nin tam iletiminden sonra SCR’nin iletimini sürdürecek gerekli anot akımıdır.9 9K KøøL LøøT TL LE EN NM ME EP PR RO OB BL LE EM Møø 3. bir koruyucu. SCR’nin iletimi için kısa bir kapı akım pals’i kullanıldı÷ında bir iletim problemi oluúur. genelde di÷er bir amaç için kullanıúlı olabilir. Devre úekil 3. Kilitlenme ve tutma akımı benzer kavramlara sahiptir: Herbir durumda.35 Bu amaca uygun bir koruyucu dizaynı di÷er bir amaçta kullanılmak için dizayn edilmiú koruyucudan farklılık gösterebilir. SCR anot akımının kapı akım pals’inin sonunda kilitlenme akım seviyesine gelmemiú olmasıdır..Eklenmiú L1 indüktansı olmaksızın.. Tutma akımı. Bir koruyucu devre bu probleme çözüm sa÷layabilir. anot akımı SCR’nin iletimde kalmasına yetecek büyüklükte de÷ildir.

SCR’nin kilitlenme akımı ve yük akımı kilitlenme akımına eúit oldu÷unda SCR’nin iletiminden sonraki zaman belirlenir. ùekil 3. Koruyucunun RC zaman sabiti tL/2 ’e eúitlenerek CS seçilir.36 da.35) §E· § E i A = ¨ ¸t + ¨ ©L¹ ¨ © RS · −t / τ ¸ ¸e ¹ · −t / τ ¸ ¸e ¹ (3.36 Aúa÷ıdaki eúitlikler.38) (3.ùekil 3.39) øliúkilerin birleútirilmesi iA ’nın minimum de÷erinin oluútu÷u tmin ’i verir: t min = ( I Kilitleme )( L)(ln 3) 2E (3. bu úekil 3. grafi÷in düúük akım kısmının zamanla de÷iúimi görülmektedir. Toplam anot akımı.5 misli büyük olacak úekilde koruyucunun RS de÷eri seçilir.40) . Kapasitörün baúlangıç akımı kilitlenme akımından 1.5 I Kilitleme (3. Yük akımının son de÷eri grafikte görülenden çok daha büyük oldu÷undan. SCR kapı akım palsi kısa bir sürede olsa bile daima kilitlenme akımından büyük olacaktır. Mümkün olabilen bir deneysel dizayn prosedürü aúa÷ıdaki gibidir. görülen kısım zamanla do÷rusal olarak de÷iúir ve gerçek üstel karakteri açık de÷ildir.36 da tL dir.36) di A § E · § E = ¨ ¸−¨ dt © L ¹ ¨ © RS τ (3.37) Türevin sıfıra eúitlenmesiyle minimum anot akımının zamanı bulunur: § L· τ = I Kilitleme ¨ ¸ © 2E ¹ RS = E 1. kapasitör geriliminin baúlangıç de÷eri E varsayılarak yazılmıútır: i A = iL + iC (3.

04 ) = 0.06 A RS RS = 200 = 3333 Ω 0.0600 0.5)( 0.5 H ve IKilitlenme = 0.5 tL = I Kilitleme 0. iL ’nin de÷eri 3. Formülde τ = 50 µs dir. anot akımı i A = 400t + 0. ÇÖZÜM diL 200 = = 400 A/s dt 0.06 tL = 50 µs 2 τ = RS C S = 50 × 10 −6 CS = = 0.0481 0.0434 0.36 eúitli÷inde yerine konulursa.Bu sonuç 3.0493 I Kilitleme (3.41 eúitli÷i ile verilir: i A = 1. t 0 25 50 75 100 125 iA 0.04 = = 100 µs 400 diL / d t E = (1.0421 0.06e −t / τ ile verilir. kısa SCR akım palsinde kilitlenmenin oluúup oluúmayaca÷ını belirleyiniz.35 deki devrede.015 × 10 −6 F 3333 Bu de÷erler kullanılarak.04 A.41) ÖRNEK 3. LL = 0.0464 0. Koruyucu de÷erleri aúa÷ıdaki eúitliklerle belirlenir.13 ùekil 3. E = 200 V. iA’nın hesaplanan bazı de÷erleri aúa÷ıdaki gibidir.0549 Anot akımının kilitlenme akımından daima büyük oldu÷u ve minimum akımın gereken kilitlenme akımından yaklaúık %5 daha büyük oldu÷u gözlenebilir .

veya II. AC kaynak geriliminin yönü de÷iúirken kapı akımının yönünü de de÷iútirir böylece iúlem daima I. ùekilde. çeyrek dilimlerinde olur. Bazı kontrol devreleri.2 YA 2T TR RøøY AK KV VE EG GT TO O Tristör tabanlı yaygın olarak kullanılan di÷er elemanlar.2 Bir triyak çift yönlü akım kapasiteli. muhtemel bir iletim durumudur. bir triyakta yaygın olarak kullanılır. ùekil 3. MT2 ve MT1 arasındaki gerilimin iúareti ile beraber kapı akım polaritesinin.. dört durum için farklıdır.3 3. I. çeyrek dilimler. Triyak. triyak ve GTO’dur. I.37 de gösterilen semboller.37 Triyak’ın iletimi.38 . øletimin kontrolu bir kapı terminali ile sa÷lanır.38 de gösterildi÷i gibi. çeyrek dilimdeki akımın dört katı kadar kapı akımı gerektirir ve mümkün oldu÷unca bu iúlemden kaçınılır. 3 2. üç terminalli bir tristör olup. ùekil 3. üç terminalli çift yönlü ileten bir tristördür. çeyrek dilimdeki iúlem.1 1T TE EM ME EL LT TR RøøY YA AK KM MO OD DE EL Løø 3. úekil 3. iúlemin dört çeyre÷inin herhangi birinde olabilir. ùekil 3.. ve III.. MT1 ana terminal 1’i ve MT2 ana terminal 2’yi göstermektedir. olabilecek dört kombinasyonunun herbiri. IV. GTO ise bir SCR’ye benzer fakat negatif kapı akımı ile kesime götürülme özelli÷ine sahiptir. II. çeyrek dilimin duyarlılı÷ı ile karúılaútırıldı÷ında iletime daha az duyarlıdır. ana terminal akımının her iki yönünde kapı terminalinden içeri veya dıúarı do÷ru akan bir kapı akımı ile her iki yönde iletime geçirilebilir. øletimin kapı akımına duyarlılı÷ı.

Triyak’ın temel iletim modeli. iyi tasarımlanmıú bir kapı sürücü devresi. SCR’ye benzemektedir. elemanı en kötü durumda tetikleyebilecek özellikte olması gerekir.14 ùekil 3. bir yaklaúım olarak sıfıra veya herhangi bir iletim gerilimine ayarlanabilir.14 örne÷i bu noktayı göstermektedir. ùekil 3.7 de gösterilen SCR kapı modeline benzemektedir. kapı akımı aralık süresince 50 mA den az olmamak úartıyla. Bu de÷er. Triyak. ÖRNEK 3. 2 µs içinde 500 nC’luk bir yük taúıyan bir kapı akımı ile iletime geçirilebilir. farklı triyaklarda de÷iúim gösterir. øletim kayıplarını minimuma indirmek için. modelin polaritesinin de÷iúen yarım dalgalarda yön de÷iútirmesidir.39(a) daki devrede. ana terminaller arasındaki gerilime. Bu. pals iúlemi için kapı akım süresine ve kullanılan çeyrek dilime ba÷lıdır. tipik olarak 1 V civarında.1 1T TE ET TøøK KL LE EM ME E 3. elemanın bilgi-sayfasında belirtilmiútir. MT2 ve MT1 arasındaki gerilim. sıcaklı÷a. SCR’den. Triyak. De÷erler. Buradaki farklılık. 3 2. iúlemin her pozitif ve negatif yarım saykıllarında kaynak geriliminin sıfır geçiúlerinden sonra sabit bir noktada triyak’ın tekrarlı bir úekilde tetiklenmesini gerektirir. En kötü durum de÷erleri. triyak’ın iletimini baúlatırken çok kısa bir zamanda kapı devresine büyük bir akım pals’i sa÷lamak gerekir.. Triyak. Bu. Triyak kapı devresi için EG ve RG úekil 3. EA diyak tepe gerilimidir. Bu pals çeúitli yollarla uygun bir úekilde sa÷lanabilir fakat çok kullanılan iki metot (1) kapı terminaline bir kapasitörün aniden boúaltılması ve (2) böyle pals’leri kapı terminaline gönderebilecek bir pals transformatörünün kullanılmasıdır. genelde kısa süre için büyük genlikte bir kapı akım palsi anlamına gelir. Faz kontrolu.2 Triyak’ın iletimi için gerekli olan kapı akımı.. 3. diyak ve triyak kapı devresi bilgileri aúa÷ıda verilmiútir. Kaynak gerilimi.1 1.39 . 50 Hz’lik kaynak gerilimi ile faz kontrol uygulamalarında çok kullanılır. Tetiklemede mümkün oldu÷u kadar az ortalama güç kullanmak için. özel çalıúma úartları için verilir. gerekli minimum de÷erin birkaç katı kadar bir kapı akımı ile triyak çabuk iletime geçirilmelidir. her yarım dalgada gerilim kayna÷ının sıfır olmasından 90° sonra triyak’ı iletime geçirecek R ve C nin de÷erlerini bulunuz.. tetikleme devresinin 50 Hz’lik kaynak gerilimine senkronlanması demektir böylece zamanlama kaynak geriliminin sıfır geçiúinden sonra baúlayabilir. akımın her iki yönünde gerilimin olması ve ana terminal akımının polaritesinin de÷iúmesi ile farklılık gösterir.

ùekil 3. kaynak geriliminin sıfır oldu÷u zamanın 90° ötesinde. (31 − 14 )C = 500 × 10 −9 C = 0. gecikme açısını tetiklemenin bazı de÷erleri için problem olmayabilir.5 V VS = 120 V RMS ÇÖZÜM RS = 11 Ω f = 60 Hz EG = 1. ùekil 3.0 V RL = 10 Ω RG = 15 Ω EA = 30 V Kapasitörün boúalması. Önceki yarım dalgada triyak’ın iletimi süresince. kapasitör geriliminin sıfıra gitti÷i varsayılır. kapasitör geriliminin 31 V’a yükselmesindeki gecikmesi ile belirlenir. kapı akımının aúa÷ıdaki baúlangıcında 2 µs süresince en azından 50 mA olması úartıyla yeterlidir.029 µF R’nin de÷eri.0 + 0.7 sin ωt ω = 120π τ = RC ωt = π / 2 de vC yi 31 V’a ayarlayan R’nin de÷eri.29(b) de kapasitörün gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: ª V ωRC º −t / τ Vm vC = « m e + (sin ωt − ωRC cos ωt ) 2» 2 RC ω ω 1 ( ) 1 + ( RC ) + ¼ ¬ burada v C ( 0) = 0 vS = 169. yukarıdaki iliúkinin irdelemeli bir çözümünden belirlenebilir: ωRC = 4. iG=50 mA de mevcut olan gerilime do÷rudur. v C = E S + EG + iG ( RS + RG ) = 11. vC ’nin bu son de÷eri. 31 V (EA+EG)’luk tepe de÷erinden. Bu.39(b) deki devre modeli bu hesaplamada kullanılmıútır. Böylece.ES = 11.885 C’nin bilinen de÷eri ile R bulunabilir: . Bu de÷er. kapasitörden yükün kaldırılması minimum kapasitör de÷erinin belirlenmesine izin verir.05(15 + 15) = 14 V Bu gerilim de÷iúimi için.5 + 11. bundan sonraki yarım dalganın baúlangıç noktası kapasitör geriliminin sıfıra eúit oldu÷u yerdir.

3 2. küçük bir de÷erden kaynak geriliminin mevcut de÷erine de÷iúir. Bu.870 µs t=2 µs de iG = 0..40 daki devre ve úekil 3. R’nin de÷erine kıyasla. C ’nin de÷eri R deki azalma ile artırılabilir. ùekil 3. RL nin de÷eri bu analizde ihmal edilmiútir. triyak ters yöndeki gerilimi tıkamaya baúlar ve bunun için uygun harici devre úartlarının olması gerekir: (1) iletimi sürdürmek için triyak’ın tetiklenmemesi gerekir. (2) triyak terminalleri arasındaki gerilim artıú oranının triyak’ın kapasitesini aúmaması gerekir.R = 447 kΩ 2 µs aralık sonunda kapı akımı belirlenmelidir: ª (31 − 11.0 + (0..0) º −t / τ iG = « e = 0. Bu. yük akımının ters dönmeye çalıútı÷ı triyak akımının sıfır de÷erini geçerken otomatik olarak oluúur. ùayet kapıya ek bir aúırı-yükleme marjini istenilirse. Akımın sıfır oldu÷u zamanda. Akımın sıfıra inip orada kaldı÷ı zamanda.6167e −2 / 0.5 + 1.1 1.87 = 0.36 V Bu aralı÷ın sonunda kapı akımı yeterlidir fakat kapasitör. kesim anında ani olarak artabilir ve triyak ters yönde iletime baúlayabilir.6167e −t / τ » 15 15 + ¼ ¬ τ = RC = (447000)(0. ana terminaller arasındaki gerilim. øndüktif bir yük için.. sıfır akım de÷eri kaynak geriliminin sıfır de÷erinden sonra oluúur.2 2K KE ES SøøM M 3. bu yük gereksinimini karúılamak için kullanılabilir. øndüktif yük durumunda. yükün uçlarındaki gerilim sıfır olur ve triyak uçlarındaki gerilim. C ’nin de÷erinin belirlenmesinde kullanılan 14 V seviyesine tamamen boúalmamıútır.5 − 1.062)(15 + 15) = 14. ana terminal geriliminin çok büyük bir de÷iúim oranını zorlar ve bu oran sadece devredeki kapasitans ve indüktans elemanları ile sınırlanır .062 A vC = 11.2 Triyak’ın kesimi.029 × 10 −6 ) = 0.40 østenilen devre iúlemi grafiklerden çıkarılabilir. úekil 3.41 deki grafikte gösterilmiútir. C ’nin biraz daha büyük de÷eri.

41 ÖRNEK 3. Yük empedansı ve koruyucu elemanların iúbirli÷i.025 µF .15 ùekil 3. Aúa÷ıdaki örnek böyle bir koruyucu dizaynını göstermektedir. RL=10Ω Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Triyak akımının sıfır oldu÷u her zaman için triyak uçlarındaki gerilim eúitli÷i (b) Maksimum triyak gerilimi (c) Triyak gerilim de÷iúimlerinin maksimum oranı ÇÖZÜM (a) Problemin temsili olarak gösteriliúi úekil 3. Kaynak gerilimi 201 V oldu÷u zaman her yarım dalgada akım sıfıra gitmektedir. akımın bu sıfır de÷erinde kapı akımı olmaksızın tekrar iletime geçme ihtimali vardır. Triyak çift yönlü bir eleman oldu÷undan. Triyak akımının sıfır oldu÷u zaman. Triyak. Terminal gerilimindeki ani de÷iúim. Bu istenilmez ve tehlikeli olabilir.Triyak’ın. koruyucu devrenin de çift yönlü ve sadece bir kapasitör ve dirençten oluúması gerekir. paralel RS ve CS koruma devresine sahiptir: VS 240 V RMS ve 60 Hz sinüsoidaldir. Triyak’a paralel bir koruyucu devrenin eklenmesiyle sınırlanabilir.40 daki gibi bir devrede.42(a) daki RLC devredir. triyak kaynak geriliminin her yarım dalgasının sıfırından geçtikten sonra 50° lik tekrarlama ile iletime geçmektedir. Devrenin dalga biçimleri úekil 3. ùekil 3. zaman orijini olarak ikinci derece sistemin çözülmesi aúa÷ıdaki LL=0.02 H RS=800 Ω CS=0.41’e benzemektedir. triyak terminal geriliminin de÷iúebilece÷i oranı sınırlar.

maksimum triyak gerilimi.1 × 10 6 V/s dir. istenilmeyen iletime mani olmak için bu triyak geriliminin de÷iúim oranı elemanın kapasite sınırları içinde olmalıdır. dv X = e −α t (8. Bu zamanda. ùekil 3. Bu fonksiyonun maksimumu t = 0 da oluúur ve 8.sonucu verir: i = 0.00 × 10 6 sin ω t ) dt elde edilir. v X = 266 V (c) Eúitli÷in vX için diferansiyeli alınarak. t = 55 µs de bulunabilir.252e −α t sin ω t vC = 201 + e −α t (−201cos ω t − 102.5 sin ω t ) formülde α = 20250 Np/s ve ω = 39874 rad/s (b) Bir irdeleme iúlemi ile.42 .04 × 10 6 cos ω t + 6.1sin ω t ) v X = 201 + e −α t (−201cos ω t + 99.

Kapının kesim etkisi için gereken güç miktarı anot devresinde kontrol edilen güçten çok azdır. bu durumda sıfır anotkatot gerilimi.. ùekil 3. bir dirençle seri ba÷lı bir gerilim kayna÷ı gerekli olabilir. harici ço÷u çalıúma durumlarında SCR’ye benzer. ùekil 3. 100 A anot akımlı bir GTO için. Kesime neden olabilecek gerekli kapı akımının de÷eri epeyce büyüktür... Bazı yardımcı devrelere (komütasyon kapasitörleri ve tristörler gibi bileúenler içeren) gerek duyulmaz. Bir GTO.2 Bir SCR’nin kapısını tetiklemek için kullanılan aynı devreler.2 2T TE EM ME EL LG GT TO OM MO OD DE EL Løø GTO (Gate turnoff thyristor). ilk anot akımının ve koruyucu kapasitörün bir fonksiyonudur. Bu büyük akımı sa÷layacak kapı devresinin bileúenleri. düúük gerilimli devre olarak çalıúırlar. Dikkat edilmesi gereken tek farklılık kapı akımının yükselme zamanının de÷eridir. 3 2. ùayet bu oluúursa. bir koruyucu devresi olmaksızın. GTO’nun kapı kontrolu ile kesiminin yapılabilmesi ile çok büyük bir avantaj kazanılmıútır. ùayet devre gerilimleri çok büyükse.1 1 øøL LE ET TøøM M 3.43(a) da GTO’lu uygun bir devre düzenlemesi ve úekil 3.44 de görülen grafik bu iliúkilerin bazılarını göstermektedir.2 2. gerekli kapı akım palsi birkaç saniye olmasına ra÷men. kesimi yapabilmek için gereken negatif kapı akımının çok olmasıdır.. GTO’nun iletiminde de kullanıúlıdır. IA/IG. Kesim kazancı. -20 A maksimum genli÷inde olması gerekir.. akımı belirlemek için iyi bir model olabilir. negatif bir kapı akımı ile kesimi yapılabilir. GTO’nun en büyük dezavantajı.2 2K KE ES SøøM M 3. Böylece.. sonuçta bölgesel ısınma artar ve eleman hasar görür. 5 civarında olabilir. Diyot ve SCR’nin ileri karakteristiklerini modellemede kullanılan aynı devreler GTO durumunda da kullanıúlıdır.43(b) de tipik grafikler görülmektedir. 3 2. .2 2. bu bileúenlerin fiyatı SCR’nin anot devresi için gereken komütasyon kapasitörlerine kıyasla düúük olabilir. azaltılmıú akım ve gerilimde çalıúabilir fakat elemanın tam kapasitede çalıúması için bir koruyucu devre gerekir. Kesimden sonra tıkanabilen ileri gerilim. Daha iyi bir do÷ruluk için. SCR’den daha büyük iletim durumu gerilimine sahiptir ve bu gerilim SCR’ye göre anot akımına daha çok ba÷ımlıdır...3 3. Negatif kapı akımının çok aúırı bir úekilde ani yükseliúi elemanı kapı yakınında kesime götürür ve kalan anot akımı sınırlı bir bölgede yı÷ılma yapar. Genelde GTO tristör. Kesimde artan negatif kapı akım oranının GTO’nun düzgün bir kesim yapabilmesi için kontrol edilmesi gerekir.2 GTO’nun kesimi birkaç mikrosaniye sürelik negatif bir kapı akımı ile yapılır.2 2.

yük akımını 40 A lik de÷erde sabit tutacak yeterli büyüklüktedir. (e) ùayet GTO saniyede 1000 kere kesime gidiyorsa RS de kaybolan gücü bulunuz.43 ùekil 3. . gereken negatif kapı akımı de÷erini bulunuz. (b) Kesimde kapı akımının 2 A/µs oranındaki de÷iúiminde LG ’nin de÷erini bulunuz.16 ùekil 3. (c) Kesimden sonra dv AK / dt ’yi 500 V/µs ile sınırlayan CS ’nin de÷erini bulunuz.44 ÖRNEK 3.ùekil 3. (d) Ardıúık boúalma akımını CS den 5A’e sınırlayan RS ’nin de÷erini bulunuz. (a) Kesim kazancı 6 için.45 deki GTO periyodik bir iletim-kesim durumunda çalıúmaktadır. L’nin de÷eri.

CS RS üzerinden boúalır: iA = 600 = 5A RS RS = 120 Ω (e) GTO’nun iletimde oldu÷u her zaman. (b) Bu hesaplamada vGK nin de÷eri ihmal edilmiútir: diG − 12 = = −2 A/µs dt LG LG = 6 µH (c) iS ’nin de÷eri.4 W ¨ boúalma ¸ ¹ © .08 × 10 )( 600 ) = 0.0144 J Saniye baúına böyle oluúumların sayısına ba÷lı olarak sonuç güç: § enerji · Port = ( f )¨ ¸ = (1000)(0.45 ÇÖZÜM (a) Kesimde. i A = 40 A.67 A © 6 ¹ ©6¹ Bu.0144) = 14. Böylece. ihmal edilebilir zamanda GTO’nun kesime gitti÷i varsayılırsa 40 A dir: i dv AK 40 = 500 × 10 6 = S = dt CS CS CS = 0.08 × 10 −6 F (d) FWD iletime baúladı÷ı zamanda kapasitör 600 V’a yüklenmiútir. böylece kapı akımı belirlenebilir: §i · § 40 · iG = −¨ A ¸ = −¨ ¸ = −6. negatif tepe kapı akımının minimum de÷eridir.ùekil 3. CS de depolanan enerji RS de harcanır: 2 −6 2 1 Enerji= 1 2 CS v C = 2 ( 0. GTO ’nun iletiminde.

19 SITH’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.26 Paralel ba÷lı tristörlerin geçici gerilimi paylaúımında ters dönüúüm zamanının etkisi nedir? 3 3.10 daki gibi bir düzenlemede.4 Tristörlerin kilitleme akımı nedir? 3.4 ùekil 3. Kullanılacak GK (kapı katot) modeli 1. SCR’nin iletimi için yeterli olacak R ve C ’nin de÷erini bulunuz.21 LASCR’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.6 Tristörlerin iki transistör modeli nedir? 3.3 ùM MA 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 3.25 Paralel ba÷lı tristörlerde akım paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.17 GTO’nun kapı karakteristi÷i nedir? 3.1 Tristörlerin v-i karakteristikleri nedir? 3.1 ùekil 3.3 3.13 Bir SCR nedir? 3.8 Tristörlerin iletim zamanı nedir? 3..1’i VGK=1. .2 Tristörlerin kesim durumu úartı nedir? 3. SCR VGK=1. 3.3 Tristörlerin iletim durumu úartı nedir? 3.0 V ile seri 25 Ω dur.9 di/dt korumasının amacı nedir? 3.3 V ve IG=300 mA ile tekrar ediniz.2 Problem 3. øzin verilen maksimum kapı akımı 100 mA’dir.18 GTO’ların avantajları ve dezavantajları nedir? 3. R=50 kΩ ve C=0. GK (kapı katot) modeli 1. SCR’yi güvenli olarak iletime geçirmek için.23 Koruyucu devrelerin tasarımı nasıl yapılır? 3.24 Seri ba÷lı tristörlerde gerilim paylaúımının yaygın tekni÷i nedir? 3.14 Bir SCR ve triyak arasındaki fark nedir? 3.5 Tristörlerin tutma akımı nedir? 3. S kapandıktan sonra 2 µs içinde 40 nC’ luk toplam bir kapı yükü gerekmektedir.7 Tristörler nasıl iletime geçirilir? 3. 3.22 Bir koruyucu (snubber) devre nedir? 3..1’i 2N4170 SCR tipi ile tekrar ediniz. E=70 V.3 Problem 3.5 ùekil 3.15 Tristörlerin kesim karakteristikleri nedir? 3.12 Tristörlerin tipleri nedir? 3.16 GTO ve tristörlerin kapı karakteristikleri arasındaki fark nedir? 3.20 RCT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 3.2 ile aynıdır. EG=20 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1 W’tır.25 µF dır. ùayet 2:1 lik bir aúırı yükleme gerekiyorsa R’nin uygun bir de÷erini bulunuz. 3.10 dv/dt korumasının yaygın metotları nedir? 3. E=20 V ve TC=-40°C dir. 3.11 Tristörlerin kesim zamanı nedir? 3. S anahtarı kapatıldı÷ında kapasitör 15 V ile yüklenmektedir.5 V ve IG=200 mA’lik maksimum zorunlu de÷erlere sahiptir.5 W’tır.4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 3.4 deki devrede. Diyak modeli örnek 3.4 V ile seri 8 Ω dur. E=15 V ve maksimum ortalama kapı gücü 1.46 da görülen devrede bir SCR kullanılmıútır.

3.0 µF ve vC(0)=-300 V. Diyak modeli örnek 3.24 deki devrede.11 ùekil 3. (a) 30 µs’lik bir tq elde etmek için C’nin de÷erini bulunuz.7 ùekil 3. tq’nün gereken de÷eri 25 .46 3. 3. L ve C ’nin de÷erlerini seçiniz.25 de. E=80 V.6 ùekil 3. C=2. 20 A’lik tepe akım ve 300 µA’lik iletim aralı÷ını baúarmak için. 500 Hz’lik bir oranda SCR’yi tekrarlı olarak iletime götürebilecek devrenin kalan kısmını tasarlayınız.10 E=200 V ile úekil 3. SCR’nin tekrarlı olarak iletimi ve kesimi yapılmıútır. L=100 µH ve C=3 µF ile istenilenleri bulunuz: (a) ùekil 3.8 Problem 3.2 deki ile aynıdır.11 deki gibi bir devrede. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. SCR iL’nin kararlı duruma gelmesi için yeteri kadar iletim durumunda bulunmuútur.12 ùekil 3. E=200 V ve IL=30 A.22 deki gibi bir devrede. GK (kapı katot) devresi için SCR modeli 1.0 µF ve vC(0)=-300 V.16 daki gibi bir devrede. verilen úartlar için tq’nün de÷erini bulunuz: E=300 V. 3.25 deki t1’in de÷erini bulunuz.9 ùekil 3. 3.19 daki gibi bir devrede. 3. ùekil 3. (d) V0’ın de÷eri. SCR’nin iletimi için kapı terminalinden 2. R=20 Ω. E=400 V ve IL=20 A.0 V ile seri 20 Ω’dur. C=3.13 ùekil 3. 3. (b) SCR1 in ters polarlanma aralı÷ını bulunuz.(a) Tepe kapı akımını bulunuz.7’yi vC(0)=-400 V ve E=300 V için tekrar ediniz. R=20 Ω.24 deki gibi bir devrede. (b) vC’nin iúaret de÷iúiminin frekansının 5000 Hz olması için L’nin bir de÷erini seçiniz.10 daki gibi bir düzenleme kullanılarak bir SCR’nin iletimi yapılacaktır. (b) Diyak iletiminin baúlangıcından sonra 3 µs içinde kapı terminalinden verilecek yükü bulunuz. 3. (c) ùekil 3. t=t4 den sonra C’deki gerilimi tersine döndürmek için gereken zaman.5 µs içinde 50 nC’luk yük verilmesi gerekmektedir. (c) Kapı palslerinin frekansını bulunuz. E=400 V ve IL=30 A.

ùayet kapı akımı kısa süreli bir pals bile olsa kilitlenmenin oluúabilece÷i bir koruyucu devre tasarlayınız. R=10 Ω.18 Bir SCR iletim durumuna kilitlenmek için 100 mA’lik bir akıma gerek duymaktadır. (e) ùayet GTO saniyede 2000 kere kesime gidiyorsa RS ’de kaybolan gücü bulunuz. 3. RL=20 Ω ve LL=0.29 daki devrede. Her yarım saykılda iletimde triyak’ın 40° gecikmesine neden olacak R ve C’nin de÷erlerini bulunuz. Kaynak 240 V RMS sinüsoidaldir. RL=20 Ω.33 deki devrede.2 deki ile aynıdır.19 ùekil 3.23 Problem 3.5 µF. 3. VS=400 V RMS sinüsoidaldir. E=800 V. (d) Koruyucu tepe deúarj akımını 4 A’de sınırlayacak RS ’nin de÷erini bulunuz. negatif kapı akımının gereken tepe de÷erini bulunuz. L=2. triyak akımının sıfırı gerilimin sıfır de÷eriden 40° sonra oluúmaktadır. E=400 V ve LL=0. CS=0.045 H. 3. ùekil 5. SCR’nin iletiminde 5 A ile sınırlanmalıdır.15’i 230 V kaynak ve R=10 Ω ile tekrarlayınız. RS=25 Ω ve VS=460 V RMS. Triyak’ın iletimi α=80° de oluúmakta ve koruyucunun baúlangıç deúarj akımının 3 A veya daha az de÷erde sınırlanması gerekmektedir.20 Problem 3. RL=10 Ω. her yarım saykılın sonunda kapasitörün tamamen boúalmadı÷ını varsayınız.15 ùekil 3. 3.14 de hesaplanan tasarım de÷erlerindeki etkisini bulunuz.39(a) daki devrede. (a) Bir kesim kazancı 5 için.22 ùekil 3.14 Örnek 3.40 da. 3. VS=460 V RMS ve R=15 Ω. ùayet S anahtarı giriú dalga biçiminin herhangi bir noktasında kapanabiliyorsa koruyucu devrenin de÷erlerini tasarlayınız.42 de oldu÷u gibi triyak geriliminin artıú oranını 10 V/µs ile sınırlayacak koruyucu devre de÷erlerini bulunuz.µs dir.35 deki devrede. Örnek 3. 3.21 Örnek 3.16 Problem 3.5 A/µs ile sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. CS’nin baúlangıç boúalması.5 mH ve EG=-10 V. (b) CS’nin boúalma akımının maksimum de÷erini bulunuz.1 H. 3. 3. RL=25 Ω. Kapasitör gerilimi 275 V’u aúamaz.14 de. (a) SCR’nin maruz kalaca÷ı maksimum dvAK /dt ’yi bulunuz.45 deki gibi bir devrede. ùekil 3. SCR’nin diA /dt ’sini 10 A/µs de sınırlayacak L’nin de÷erini bulunuz. (c) dvAK /dt ’yi kesimde 400 V/µs ile sınırlayacak CS ’nin de÷erini bulunuz.19’u VS=240 V RMS ile tekrarlayınız. Diyak karakteristikleri örnek 3. 3. Geriliminin artıú oranı 15 V/µs ile sınırlanmıútır. 3. SCR 40 V/µs deki gerilim artıúına dayanabilmektedir. L ve C’nin uygun de÷erlerini bulunuz.10 da. .17 ùekil 3. (b) Kapı akım de÷iúimini –1. VS=400 V RMS ve R=20 Ω. 3.22’yi 480 V kaynak ile tekrarlayınız. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.24 ùekil 3.

4 GÜÇ TRANSøSTÖRLERø Bu bölümde. 4 1. çok geniú alanda kullanılan ve ideal anahtar yaklaúımını gösteren anahtarlama elemanının bir güç versiyonudur. Do÷rusal bölgenin oldukça yüksek akım kazancı. ideal anahtar yaklaúımı ile nasıl rol oynadı÷ı bakıú açısından bazı karakteristikleri üzerinde durulacaktır. transistörün özellikleri incelenecek. Gerilimler çift indisli notasyonla gösterilmiútir. anahtarlama amaçları için ilgi noktası normal aktif bölgedir. transistör ideal anahtarla karúılaútırılacak ve transistörün basit modelleri üzerinde durulacaktır.. transistör yarı-iletken elemanlarının daha sonraki bölümlerde geçen devre analizlerinde.1 1B BøøP PO OL LA AR RJ JO ON NK KS SøøY YO ON NT TR RA AN NS SøøS ST TÖ ÖR R ((B BJ JT T)) Bipolar Jonksiyon Transistör (BJT). bu iki durum ideal anahtar olma yaklaúımında açık ve kapalı duruma karúılık gelir. böylece kısmi doyum bölgesi mevcuttur. Bu kısımda. Elemanların sıcaklık..1 1 øøL LE ET TøøM MD DU UR RU UM MU UM MO OD DE EL Løø 4. transistör doyum durumunda veya doyuma yakın durumdadır. ùekil 4. burada VCE beyz akımının artıúı ile azalır ve akım kazancı kavramı geçerli .1 øletim bölgesinde. Do÷rusal bölgeden doyum durumuna geçiú ani de÷ildir.1 eleman akımlarının referans yönlerini göstermektedir. BJT’nin di÷er kullanım yerlerinin tersine. akım ve gerilim sınırlamaları da bu bölümün kapsamındadır. Güç transistörleri dört kategoriye ayrılabilir: • BJT (power bipolar junction transistor = Bipolar jonksiyon transistörü) • MOSFET (metal-oxide semiconductor field-effect transistor = Metal oksit yarıiletken alan etkili transistörü) • SIT (Static induction transistor = Statik indüksiyon transistörü) • IGBT (Insulated gate bipolar transistor = Yalıtılmıú kapı bipolar transistörü) 4 4. Kesim ve doyum durumları iúlemin ilk bölgeleridir.. bir anahtar olarak BJT’nin iúleminde bariz de÷ildir.

Buna ra÷men.1) Böyle bir doyumda. ùekil 4.2 de bu bölgeler. kollektör akımı hemen hemen tamamiyle harici devre ve sadece çok sınırlı bir derecede beyz akımı ile belirlenir. zorlanmıú bir kazanç 4. ùekil 4. ayırım transistörün kayıpları üzerindeki etki ve transistörün anahtarlama hızı için önemlidir.1 eúitli÷i ile tanımlanır: Kazanç = β F = IC IB (4. Zorlanmıú kazancın daha düúük de÷eri ile doyum bölgesinin derinli÷inde ve VCE’nin alınabilecek en düúük de÷erine daha az bir uzantı ile transistör çalıúır. bir durumdan di÷er duruma kademeli bir de÷iúim vardır. oldukça büyük . Doyumda veya doyuma yakın çalıúma amacı için.de÷ildir. Kısmi doyum bölgesinde. Bu bölgeler arasındaki ayırım tam ve açık de÷ildir ve beyz akımı de÷iúirken. VCE’nin de÷eri küçük ve beyz akımının bir fonksiyonudur.2 Doyum bölgesinde (büyük beyz akımı) kollektör akımının verilen bir de÷eri için. VCE nin de÷eri geniú olarak de÷iúir ve kollektör akımının yapısına ba÷lıdır. Transistör bilgi-sayfalarının ço÷u bu bölgeleri belirtmez. Doyum bölgesinde çalıúmayı sa÷lamak için.1 ùekil 4. (2) kısmi doyum bölgesi ve (3) do÷rusal bölge olarak farklılık gösterir. VCE’nin de÷eri beyz akımından hemen hemen ba÷ımsızdır. Do÷rusal bölgede. (1) doyum bölgesi.

βF nin de÷eri hesaplanabilir. VCE nin gerçek de÷eri belirlenebilir.de÷erde bir beyz akımı gerekir. güç transistörlerinde artan kollektör akımı ile normal olarak bariz úekilde azalır. Beyz akımının bilinen bir de÷eri için. 25°C deki bilgi-sayfası de÷erleri elemanın çalıútı÷ı gerçek sıcaklık dikkate alınarak uygun bir úekilde düzeltilmelidir. Çalıúma úartları RL=25Ω ve βF =5. ùekil 4. transistörün kılıf sıcaklı÷ında beyz ve kollektör akımlarının özel bir kombinasyonunda. 1 A den daha büyük akımların düúünüldü÷ünü de dikkat etmek gerekir. ùekil 4. Kollektör bölgesine verilen güce ek olarak. gücün baúka bir bileúeni beyz akımı ve beyz-emiter gerilimi ile gösterilir. VCE nin sıfır olan orijinal gerilimi hatalı olmakta ve kollektör akımının gerçek de÷eri ilk hesaplanan de÷erden küçük olacaktır. Bundan dolayı. transistör akımı aúa÷ıdaki devre eúitli÷inden bulunabilir: IC = VCC − VCE R (4. Belkide bilgi-sayfası. Transistörün toplam gücü 4. Transistörün karakteristiklerinden.1 ùekil 4.3) .2) Kollektör akımı için bir ilk yaklaúım VCE yi sıfıra eúitlemekle yapılabilir. Bir ideal anahtar yaklaúımı kollektör akımı de÷erinde küçük hataya neden olur (ve bunun kabulü sık yapılır). Transistörün kazancı. böyle zorlanmıú kazanç normal olarak küçüktür ve 3-10 arasındadır.3 eúitli÷i ile verilir: P = VCE I C + VBE I B ÖRNEK 4.3 deki devrede.4 deki devrede bir yük direncine akım sa÷lamak için kullanılmıútır. Bariz güç kaybı seviyesinde çalıúırken (oda sıcaklı÷ında) kılıf sıcaklı÷ının 25°C olarak devam etmesi de ihtimal dıúıdır. Küçük sinyal transistörlerinde elde edilebilecek 50-500 arasında bir akım kazancı düúünüldü÷ü zaman bu úaúırtıcı olabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE = 0 ile IC (4.5 de gösterilen karakteristiklere sahip bir transistör úekil 4.3 Jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli olarak sınırlı olabilmesi için elemanda meydana gelen ısının uygun bir úekilde uzaklaútırılması gerekir. Böylece. kollektör-emiter gerilimi için 2 volt vermektedir.

1 1. gerçek kollektör akımı bir kesim akımı ile modellenir. Böyle bir yaklaúımın yeteri kadar do÷ru olmadı÷ı durumlarda. VCE’nin de÷eri yaklaúık 0. (c) I C = 300 − 0. 4.5(a) daki grafikten.88 W Transistörün güvenli olarak çalıúması için. jonksiyon sıcaklı÷ı normal çalıúmada oluúan ısının uzaklaútırılması ile güvenli sınırlar içinde tutulmalıdır. 4 4. P = VCE I C + VBE I B = ( 0.3 eúitli÷inden. (e) 4. VBE nin tipik de÷eri 1.5 V bulunur.5 = 11. 400 V ve 15 A de÷erlerinde..5)(12 ) + (1. ùekil 4.98 A 25 (d) IC=12 A de.(b) bu IC ile VCE (c) yeni IC (d) VBE (e) toplam transistör güç kayıpları ÇÖZÜM (a) Kollektör akımı transistörün doyum durumunda bulundu÷u düúünülerek bulunabilir. tablo 4. úekil 4..4A 5 ùekil 4.4 (b) I B = IC βF = 12 = 2.4 ) = 8. Bu akım hemen hemen VCE den ba÷ımsızdır fakat jonksiyon sıcaklı÷ı ile iliúkisi kuvvetlidir.2 2K KE ES SøøM MM MO OD DE EL Løø Ço÷u durumlarda bir BJT’nin kesim durumunda açık devre yaklaúımı yapılır.2 V olur.1 de gösterildi÷i gibi kesim durumunda maksimum kollektör akımlarına sahiptir. Bir örnek olarak. IC = VCC − VCE 300 − 0 = = 12 A RL 25 300 volt ile karúılaútırıldı÷ında VCE ∼0.2)( 2.2 eúitli÷i ile IC bulunur. .5(a) daki grafikten. 2N6547.

Bunun yanında BJT ideal anahtar olarak güç kontrol devrelerinde geniú alanda kullanılmaktadır. çalıúma noktası üzerindeki di÷er sınırlamalar güvenli çalıúma alanı (Safe Operating Area...1 Sıcaklık gibi gözlenilmesi gereken sınırlamaların yanında. ICEV VBE nin belirlenmiú bir de÷eri ile kollektör kesim akımı ve ICER belirlenmiú beyz-emiter direnci ile kollektör kesim akımıdır.Tablo 4. RBE beyz ve emiter arasındaki direnç. (a) (b) ùekil 4.3 3G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII 4.1 VCE 850 850 850 Sıcaklık 25°C 100°C 100°C Beyz durumu VBE = -1. 4 1. ikinci .5V VBE = -1.5 Tablo 4. VBE beyz ve emiter arasındaki gerilim. Bu gereksinim.5V RBE = 50 Ω Akım ICEV ICEV ICER De÷er 1mA 4mA 5mA Bu transistörün. Bunlardan biri ileri polariteli güvenli çalıúma alanıdır (FBSOA). SOA) olarak tanımlanır. ideal bir anahtar olarak yeterli açık devre yaklaúımını sa÷ladı÷ına cevap vermek için özel dizayn gereksinimin úartlarına bakmak gerekir.1 deki bilgide.

kollektör akımı sıfır olmadan önce. VCE nin büyük de÷erlerinde. Her pals uzunlu÷u için farklı e÷riler uygulanır. D hattı elemanın VCE sınırı ile ayarlanır. beyz emiter jonksiyonuna ters polarite uygulandı÷ı zaman transistörün kesiminde uygulanır. Önemli olan di÷er bir sınırlama ters polariteli güvenli çalıúma alanıdır (RBSOA). ølk durum pratikte hemen hemen olmayan omik yüklü durumdur ve iletkenin ihmal edilen indüktansı düúünüldü÷ünde oluúmaz. elemanın baúarılı çalıúma kapasitesini gösteren FBSOA e÷risi verirler. C’nin sınırı ikinci kırılma sınırlaması ile ayarlanır. Transistör iletime geçirildi÷i zaman (genelde birkaç mikrosaniye içinde) VCE nin de÷eri bir problem oluúturacak kadar yüksek olmaz. verilen bir VCE de÷erinde kollektör akımının süresine ba÷lı çeúitli e÷riler vardır. Bu sınır. økinci durum omik yükle seri indüktanstan oluúan durumdur. böylece vCE de÷erinin indüktif yüksüz durumdan daha büyük . B ve C hatları sürekli iúlemde uygulanır. pals süresi ve görev dalgasının belirlenmiú pals durumları için uygulanan ikinci kırılma sınırlarıdır. ùekil 4. transistörün bir anahtar olarak kullanıldı÷ı uygulamalarda sınırlayıcı de÷ildir.6 da her iki A hattı. ùekil 4. Tipik bir e÷ri úekil 4.6 da görülmektedir. Bu. ani transistör bozulmasına neden olabilecek kadar çok úiddetlidir. Tek sınırlama. Pratikte. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ının aúılmaması úartıyla maksimum kollektör akımlarından biridir. kollektör akımını transistör kesime giderken tutmaya çalıúır. Burada iki durum üzerinde durulabilir. E ile etiketlenen hatlar da.kırılma olarak bilinen bir durumdan veya transistörün enine kesitinde kollektör akımının dengesiz da÷ılımından kaynaklanan kollektör-beyz jonksiyonunun bölgesel ısınmasından kaçınma gere÷inin sonucudur. B’nin sınırı verilen kılıf sıcaklı÷ındaki güç kaybı ile ayarlanır. Tipik bir pals durumuna bir örnek. øndüktans.6 Bu karakteristikler. Yüksek gerilimli transistör üreticileri (yaklaúık 40 V’tan büyük) elemanla birlikte. %10 luk görev dalgası ile 100 µs olabilir. elemanın ba÷lantı iletkenleri ile ayarlanmıú akım sınırlarıdır.

9 da. úekil 4.8 de görülmektedir. vCE ve iC nin zamanla de÷iúim grafi÷i.9 da görülmektedir. Uygun beyz devresi dizaynında oldu÷u kadar yardımcı devre elemanlarının eklenmesiyle transistörün bu sınırlar içinde kalması sa÷lanmalıdır. RBSOA grafi÷indeki yolun. diyotun sıkıútırma iúlemi ve E2 kaynak gerilim de÷eri ile vCE ye bir üst sınır koymaktadır. Bundan sonra. úekilde gösterilmemiútir. ùekil 4. ùekil 4. Bir örnek olarak. transistörün kesimi için úekil 4. Bu grafikte. iC’nin de÷iúiminin oluútu÷u ana kısımda da bir düúme zamanı vardır. t = 0 dan iC ve vCE ’nin de÷iúmeye baúladı÷ı zamana kadar olan zaman gecikmesine dikkat edilmelidir.10 da 3 e÷risi gibi bir pozisyona kaymasına izin verir. úekil 4. úekil 4. iS sabit ve vCE grafi÷i iS sıfır oluncaya kadar do÷rusaldır. ùekil 4. Bu.bir de÷erde olmasına neden olur.9 da görüldü÷ü gibi I de÷erinden azalır azalmaz. Kollektör akımı iL den küçük olabilir çünkü iS kollektör dü÷üm noktasında Kirúof’un akım kanununu sa÷lamaktadır. iC de÷eri azalıncaya kadar vCE deki artıúı geciktiren koruyucunun etkisini göstermektedir.9 da. Kapasitörün yüklenmesi için zaman gereklidir ve kollektör akımı düúük bir de÷ere azalıncaya kadar vCE de÷erini oldukça küçük bir de÷erde tutar.11(b) deki grafikler. kollektör akımı úekil 4. Koruyucu olmadan.7 ùekil 4. De÷iúik birimlerin ideal grafikleri úekil 4.11(a) daki koruyucu CS ye ek olarak bir direnç ve diyot içermelidir. vCE e÷risi t = 0 t = tf arasında karesel (quadratic) de÷iúime sahiptir. RBSOA transistörün kesim periyodu süresince olabilecek kollektör akımını sınırlamaktır. ùekil 4.10 daki 1 e÷risi böyle bir sınırı göstermektedir. kollektör-emiter gerilimi transistörün kesiminde E2 de÷eri ile sıkıútırılır (E2 > E1). ek devre elemanları bu indüktif yükün güvenli olarak kesimi için gereklidir. ùekil 4.7 deki devre.10 da 2 e÷risini verir. Genelde.11(a) da görüldü÷ü gibi bir koruyucu devrenin eklenmesi.7 de. ùekil 4. . Bu zamanların gerçek de÷eri transistörün (özellikle beyz sürücü devresinin) bir fonksiyonudur. Gerçekte ideal olmayan sonuçlar geniúletilmiú zaman skalası ile úekil 4. Transistörün ardıúık iletimi için. vCE nin de÷eri E2 ye eúittir.

ùekil 4.9 ùekil 4.10 .8 ùekil 4.

transistörün kesim anında. ICM maksimum kollektör akımı. 20 A ve tf kollektör akımının düúme zamanıdır.11 ÇÖZÜM Kollektör akımının düúme aralı÷ında.ÖRNEK 4. koruyucu kapasitör akımı aúa÷ıdaki . iC nin 5 A oldu÷u zamanda vCE yi 100 V tan az bir de÷ere sınırlamak için CS nin de÷eri ne olmalıdır? Gerçekte bu. (a) (b) ùekil 4. tf =2 µs zamanı ile do÷rusal bir düúüú varsayılmıútır.10 daki grafik üzerine üreticinin RBSOA’si ile izin verilenden daha az gerilime neden olan bir nokta koyar. Kollektör akımının azalması. kollektör akımı § t· iC = I CM ¨ ¸ ¨1 − t ¸ © f ¹ ile ifade edilebilir.2 ùekil 4. úekil 4. Bu zaman süresince. E2=350 V ve iL=20 A dir. Formülde.11 de. E1=200 V.

kollektör akımının temelde sabit kaldı÷ı sürece beyz akımının ters yöne dönmesinden sonraki aralık olarak tanımlanır. IB2 ’nin büyük bir de÷eri. Özel olarak.eúitlikte oldu÷u gibi de÷iúir: iS = I CM t tf iC=5 A için yukarıdaki eúitlik çözülerek aúa÷ıdaki sonucu bulunur: t = 1. Bundan dolayı. østenilmeyen etki ise transistörün kesimi için daha uzun zamanın gerekli olmasıdır. IB1 ’in büyük bir de÷eri. Kollektör akımı. kesim denge úartları sa÷lanıncaya kadar beyz akımının yön de÷iútirmesinden sonra kısa bir süre daha devam eder.25 × 10 −6 = 0. Depolama zamanı..5 µs de koruyucu kapasitördeki yüktür. Böylece. transistör azalmıú güç kaybı ile daha doymuú bir durumda çalıúır. depolama zamanı artar. q S = v C CS CS = 11.12(a)da görülmektedir. kollektör akımının baúlangıç de÷erinden son de÷erine de÷iúmesi için gereken zamanı azaltır. IB1 de÷erinde bir pozitif beyz akımı transistörü iletime geçirmek ve istenilen doyma seviyesine getirmek için gereklidir. Transistör kollektör akımını iletti÷i sürece. basitçe beyz akımının azaltılarak sıfır yapılmasından daha hızlı transistörün kesime gitmesine neden olur.5 × 10 ) = 11. ekseriyetle kısa bir süre için beyz akımı ters yönde verilir.25 × 10 C burada qS . IB2 /IB1 oranı genel olarak 0..1 NA KB NøøM ML 1.5 µs iS ( t ) = 20 − iC ( t ) = 20 − 5 = 15 A −6 −6 qS = 1 2 (15)(1. Daha sonra transistörü kesime götürmek için. hem normal ve hem de ters beyz akımları harici beyz devresi ile büyükçe belirlenebilir. kollektör-emiter geriliminin doymuú de÷eri de azalır. IB2 genli÷inin ters akımı. beyz-emiter jonksiyonu yaklaúık olarak 1 V civarında bir gerilim kayna÷ı ile modellenebilir. Bir tasarım uyuúmazlı÷ı vardır çünkü IB1 ’in büyük bir de÷eri depolama zamanındaki karúı etkilerin dıúında normal olarak kabul edilebilir.0 arasında seçilir.4 4D DøøN AM MøøK BE EY YZ ZA AK KIIM MII G GE ER RE EK KS SøøN LE ER Røø Bir BJT için idealleútirilmiú beyz akımı úekil 4.12(b) beyz akımının zamanla de÷iúiminin sıfır olmayan yükselme zamanları ile gerçekçi bir grafi÷ini göstermektedir. beyz sürücü devresi için gereken artan gücün maliyetindeki artıúla depolama zamanını azaltır.1125 × 10 −6 F 100 4 4. t = 1. .5-2. ùekil 4. Daha önce de÷inildi÷i gibi.

Transistörün devre modeli anahtarlama süresince oldukça basittir. kollektör-emiter gerilimi temel olarak sıfır kalır. bu bir problem de÷ildir ve çünkü ana transistör bir güç aygıtı olup anahtar ile temsil edilen elemandan daha yavaú çalıúmaktadır. Pratikte.. beyz-emiter gerilimi iletim durumunda oldu÷u gibi aynı de÷er civarında kalır ve ters beyz akımı harici devre ile belirlenir. Test devresindeki DY diyotu bir Schottky engel tipi olup ters beyz-emiter gerilimini küçük bir de÷erde sınırlar. ùekil 4.(a) ødeal beyz akımı ùekil 4.13 rezistif yüklü bir transistörün anahtarlama devresini göstermektedir. Bu de÷er bir güç transistörü için muhtemelen 1 V seviyesinde olacaktır. Ters beyz akımı beyz . anahtar yarı-iletken bir anahtardır ve sürülen transistörün anahtarlama zamanından daha kısa sürede açık ve kapalı olmalıdır. vBE’nin de÷eri transistörün veri-sayfasından bulunan bir de÷erde sabit olarak düúünülebilir...1 (b) Gerçek beyz akımı ùekil 4. VBB’nin oldukça büyük de÷erine kıyasla vBE’nin tam de÷eri özellikle çok önemli olmamaktadır.4 4. Beyz devre elemanları istenilen I B1 ve I B2 de÷erlerini elde etmek için seçilmiútir.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KD DE EV VR RE ES Søø 4. Kaynak gerilimi VX kesim aralı÷ı süresince negatif beyz akımı sa÷lar ve DY diyotu beyz-emiter ters gerilimini kabul edilebilir bir seviyede sınırlar.13 Kesim süresince. Birincisi transistörün hala doyumda oldu÷u süredeki depolama zamanıdır. iki zaman aralı÷ının dikkate alınması gerekir. Transistörün iletimi süresince. Bu aralık için.12 4 1. Genelde.

05 A ùekil 4. transistörün kesim iúlemini tamamlar. ùekil 4. Ek olarak.16 da VX=0 durumu için özellikle uzun depolama zamanına dikkat ediniz.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.14 .14.15 ve 4. I B2 ’ye engel olarak. fakat ekonomik kısıtlamalar bu çözümü sınırlamaktadır.13 deki gibi bir devrede gözlenebilenen etki I B1 ve I B2 nin de÷iúimlerinin etkisidir. Aynı zamanda. βF ’nin de÷erindeki bir artıú transistörün iletim zamanını azaltır ve verilen bir IB2 zamanı için depolama zamanında bir artıúa neden olur. 4. øletim zamanını azaltmak için I B1 ’in büyük de÷ere ve vCE ’nin doymuú de÷erinin mümkün oldu÷unca düúük de÷ere sahip olması istenilir. düúme zamanı olarak bilinir. beyz devresinin tasarımında tasarım uyuúmazlıkları vardır.16 deki foto÷raflar farklı I B1 ve I B2 de÷erlerinin etkilerini göstermektedir. ùekil 4. Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu yaygın olarak kullanılan. kollektör akımı sıfıra düúmeye baúlar. Bu aralık. sadece beyzden emitere direnci olan bir devreye karúılık gelmektedir. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eriyle beyz yükü daha hızlı yok edilerek akabinde kesim iúlemi tamamlanmıú olur. Açıkca. I B2 ’deki bir artıú depolama zamanının azalmasına ve kollektör akımının düúme zamanında bir azalmaya neden olur. ùekil 4. I B2 ’nin daha büyük bir de÷eri daha büyük güç kaybı ve kesim devresini oluúturan bileúenler için daha büyük anma de÷erleri anlamına gelmektedir. I B1 ’deki bir artıú transistörün iletim zamanında bir azalma ve depolama zamanında bir artıúa neden olur. Fakat büyük bir I B1 de÷eri kabul edilemeyecek uzun bir depolama zamanı meydana getirebilir. Depolama zamanında I B1 ’in etkisi I B2 ’nin de÷erini artırarak azaltılabilir. negatif beyz akımının genli÷i de kesime karúılık gelen temelde sıfır de÷erine düúmeye baúlar. Depolama aralı÷ı sona erdikten sonra.bölgesinden yükü yoketmek ve transistörü doyumdan kurtarmak için gereklidir.

14 ve 4.18 deki grafikler iletim ve kesimin I B1 ve I B2 ile de÷iúti÷indeki davranıúını göstermektedir.2 A ùekil 4.15 deki benzer foto÷raflar kullanılarak elde edilmiútir. ùekil 4.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.Üst ıúın (iB): IB1=0. Bu grafikler.05 A Üst ıúın (iB): IB1=0. Üst ıúın (iB): IB1=0.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.13 deki devre basitlik amacıyla seçilmiútir ve optimum bir konfigürasyonu temsil etmesi gerekmemektedir.2 A ùekil 4. úekil 4.17 ve 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.14 (devamı) IB2=0.13 deki devre için úekil 4.15 .

19 ..05 A ùekil 4.4 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0..18 Depolama zamanı + düúme zamanı ùekil 4.4 4.1 1.17 Gecikme zamanı + yükselme zamanı 4 4.16 ùekil 4.Üst ıúın (iB): IB1=0..2 2H HIIZ ZL LA AN ND DIIR RM MA AK KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RÜ Ü ùekil 4.

Böylece. CB kapasitörü baúlangıçta yüksüz olarak.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4. S anahtarının kapanması üzerine.13 deki devre.20 ve 4. kesimde I B1 ve I B2 ’nin herbiri 0.25 A/bölme Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme ùekil 4.2 A olacak úekilde seçilmiútir. Bu daha küçük beyz akımı iletiminin sonunda transistörün tamamen doyuma gitmeyecek úekilde tasarımlanabilir ve kesimde depolama zamanı oldukça kısadır.20 Hızlandırma kapasitörü kullanmaksızın osiloskop görüntüsü Üst ıúın (iB): 0. tasarımla. øletim kayıpları bu suretle biraz daha artar. úekil 4. Kapasitör yüklenmeye baúlar ve eleman de÷erleriyle belirlenen bir zamandan sonra beyz akımı RB3 ’ün de÷eriyle belirlenir. Üst ıúın (iB): 0. Devredeki elemanlar. CB’nin de÷eri. azaltılmıú doyumda kollektör-emiter gerilimi daha fazla doyum durumuna göre biraz daha büyük oldu÷undan bir sakınca vardır. Tasarım gereksinimleri uyuúmayabilir ve böyle bir kapasitör de÷eri var olmayabilir.21 de görülmektedir. beyz akımı kollektör akımının yükselme aralı÷ı süresince çok fazla azalmayacak úekildedir ve aynı zamanda beyz akımı temel olarak transistörün kesime götürülece÷i zaman ile kararlı de÷erine düúmüú olur.ùekil 4.19 daki devre ile ilgili osiloskop foto÷rafları hızlandırma kapasitörü varken ve yokken úekil 4. Bununla beraber. transistörün hızlı bir kesimi uzun bir depolama zamanına ulaúmaksızın elde edilebilir.19 da görüldü÷ü gibi bir hızlandırma kapasitörü kullanılarak de÷iútirilebilir. ùekil 4. Hızlandırma kapasitörlü durum için. beyz akımının de÷eri RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonu ile belirlenir.4 A dir.21 Hızlandırma kapasitörü ile osiloskop görüntüsü . iletim aralı÷ı süresince I B1 temel olarak 0.

0.8 = 0 RB2 = 43. Bu zaman aralı÷ı. transistörün kesim zamanı daha uzun olurdu.2 A’dir ve sonuç depolama düúme zamanı her durum için 1600 ns dir.4 A’lik I B1 için úekil 4.4 A de tutulsaydı.8 varsayılarak aúa÷ıdaki tasarım eúitlikleri yazılabilir. I B1 = I B2 = IC = 5 = 0. ÇÖZÜM øletimin baúlangıcında. transistörün kesiminden hemen önce. Her iki 4.ùekil 4. 5 A’lik bir kollektör akımı için ve kesimde I B2 / I B1 =1 ile bu uygulama için mümkün olabilecek bir devre tasarlayınız.8 µs’lik istenilen bir kollektör yükselme zamanını sa÷lamak için transistör bir βF=8 ’e gerek duymaktadır. Transistörün toplam iletim zamanı 20 µs olup bundan sonra kesim baúlamaktadır. ÖRNEK 4. 0.19 daki devrede.20 ve 4.17 deki grafikten elde edilenle aynıdır. Bu úekil baúlangıçta kapasitör gerilimi sıfıra eúit olarak çizilmiútir: i X = I B2 = 0. vBE=0. ùayet beyz akımı iletim aralı÷ı süresince 0.21 úekillerinde.625 A 8 βF øletim aralı÷ının sonunda. βF=20 de transistör doyumda kalmaktadır.22 deki devre kullanılarak. Pozitif ve negatif 10 V’luk kaynaklar mevcuttur. I B1 = IC = 5 = 0.2 Ω ùekil 4. I B1 0.25 A 20 βF ùekil 4.3 ùekil 4. Transistörün kesim hızında bariz bir etki yoktur.22 .21 deki foto÷raf 700 ns’lik bir yükselme zamanını göstermektedir.25 A RB2 i X − 10 − 0.

Beyz akımı.8 µs’lik yükselme zamanına kıyasla oldukça uzundur ve aynı zamanda transistörün iletim zamanının sadece dörtte biridir.40 Ω RB4 = 24.8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0.24 RB4 C B = 5 × 10 −6 s C B = 0.25 = 0.23 de görülen devre uygulanır: 10 − RB3 iγ − 0.24 deki devre zaman sabitini hesaplamak için kullanılabilir: ùekil 4. ùekil 4. Bu. kollektör akımının 0.25 + 0.25 + 0. RB4 deki akım temel olarak sıfıra inmiú olur.22 deki devrenin bir gerilim eúitli÷i RB3 ve RB4 ’ün paralel kombinasyonunun çözümünü verir: 10 − RB3 RB4 iγ − 0.204 × 10 −6 F CB deki gerilim iki yönlü oldu÷undan kapasitör elektrolitik tip olabilir ve böylece fiziksel boyutu çok büyük olmaz.625 = 0.51 Ω Kapasitör için 5 µs’lik bir zaman sabiti seçilsin.875 A ( ) (R B3 RB4 = 10.ùekil 4.23 ùekil 4. .8 = 0 iγ = i X + iB1 = 0. ùekil 4.51 Ω ) øletim aralı÷ının sonunda.50 A RB3 = 18. transistörün 20 µs’lik iletim zamanında hemen hemen son de÷erine ulaúmıú olur.

. Kollektör akımının verilen herhangi bir de÷erine karúılık gelen kollektör-emiter gerilim de÷erindeki geliúim aúikardır.4 4.27 de görülmektedir.. ùekil 4. bu yeni devre úekil 4. güvenli çalıúma kısmında yapıldı÷ı gibi.25 de görülmektedir.11(a) dakine benzetilerek. düzeltilmiú kollektör devresine sahiptir. Koruyucu devresiz devrenin çalıúması úekil 4.25 deki devre. Önceki osiloskop görüntülerinde gösterilen etkiler úekil 4. Uygun bir koruyucu kapasitansı için önceki hesaplamalar burada da geçerlidir. Bir koruyucu devrenin eklenmesi kollektör-emiter gerilim artıúını geciktirir ve böylece RBSOA grafi÷inin geometrik yerini de de÷iútirir. Beyz akımını ilgilendirdi÷i kadar. sıkıútırılmıú (clamped) indüktif yüke bir örnektir ve úekil 4. Do÷rusal bir kollektör akımının zamanla de÷iúiminin modellenmesi. Depolama zamanındaki bir azalma veya kollektör akımının düúme zamanı RBSOA grafi÷inde çalıúmanın geometrik yerini bariz olarak de÷iútirmez.1 ND FK 1. bu özen ve dikkat gerektiren bir uygulama de÷ildir çünkü beyz akımının de÷erinin ani olarak artması gerekmez. 50 nF’lık bir koruyucu kapasitör ile osiloskop grafikleri úekil 4. Kollektör akımının kollektör-emiter gerilimi ile grafi÷i transistörde ters . øúlemin iletim süreci devre düzenlemesine ba÷lı olarak iki duruma ayrılmasını gerektirir.26 daki osiloskop görüntülerinde görülmektedir ve transistörün 3 A de ve yaklaúık olarak 56 V zamanı içinde bir noktada çalıútı÷ını göstermektedir. Rezistif yükler için olan önceki kısım. kollektör akımının davranıúının oldukça iyi bir temsili olarak görülmektedir. ùekil 4. Koruyucu kapasitörün deúarjının kontrolu için bir direncin eklenmesiyle.25 ùayet transistör iletimde iken indüktör akımı sıfır de÷ilse.3 3 øøN DÜ ÜK KT TøøF KO OL LL LE EK KT TÖ ÖR RD DE EV VR RE ES Søø Rezistif yüklere kıyasla indüktif yükler için benzer beyz akımı gereksinimleri vardır.9 daki grafikler iúlemin kesim sürecini temsil etmektedir..25 deki indüktör akımı iletim iúleminin baúlangıcında sıfır ise. bu durumda iletimde kollektör akımı sıfırdan baúlar ve yük indüktansı ile sınırlı olarak yavaúça yükselir. Transistörün kısa iletim zamanına sahip olması için hızlıca iletime geçmesi gerekir ve böylece büyük kayıpların oluúaca÷ı zaman süresi sınırlanmıú olur. ùayet úekil 4.13 deki devre úekil 4. ùekil 4.4 4. Bu durumda beyz akımının yükselme zamanı kritiktir. hızlı iletimi sa÷lamak için I B1 in de÷erine de uygulanır.28 de RBSOA grafi÷inde çizilmiútir.8 ve 4.

.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.27 ùekil 4.2 A ùekil 4.5 5A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AK KA AY YIIP PL LA AR RII 4.2 A ùekil 4.26 Üst ıúın (iB): IB1=0.. Üst ıúın (iB): IB1=0. ihmal edilemeyecek bariz güç kayıpları vardır.1 Transistörün iletimi ve kesimi süresince. økinci e÷ri koruyucu kapasitörün etkisini göstermekte olup koruyucu kapasitörsüz durumdaki e÷riden önemli ölçüde farklıdır.2 A Orta ıúın (vCE): 20 V/bölme Alt ıúın (iC): 2 A/bölme IB2=0.28 4 1. .polarlama stresinin bir ölçüsüdür.

øletimde. Her iki aralık süresindeki kayıp temelde iletim ve kesimden önceki süre ile aynıdır ve böylece bu aralıklar anahtarlama kaybına katkı sa÷lamazlar.4) I CM = VCC R (4.6) vCE = VCC − RiC . Akımın yükselme ve düúme zamanları hem transistörün beyzinin sürülmesi ile ve hem de gerçek transistör tipi ile kontrol edilmektedir. kollektör-emiter gerilimi de÷iúmeden önce bir depolama zamanı vardır.5) (4.1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 4. ùekil 4. Kesimde. 4 4.29 daki grafik úekil 4.. kollektör akımında herhangi bir de÷iúimden önce kısa bir gecikme zamanı vardır..5 5.1 1..3 de oldu÷u gibi bir rezistif yük durumunda iletim ve kesim için ideal dalga biçimlerini göstermektedir.29 ùayet kollektör akımının yükselme zamanının baúlangıcında bir orijin seçilirse. Anahtarlama kaybı sadece kollektör akımı veya kollektör-emiter gerilimindeki bariz de÷iúim aralı÷ı süresince oluúur. bu durumda aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir: §t iC = I CM ¨ ¨t © r burada · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.

4 (4. yükselme veya düúme zamanının ilk yarısında oluúan tepe (maksimum) güçtür. Çünkü bu çok önemli bir güç oldu÷undan. Gerçek kollektör akımının zamanla de÷iúiminin biçimi úekil 4.0 µs dir.8 µs ve düúme zamanı 1.12) ùekil 4. Bu yüzden. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Yükselme zamanı enerji kaybı (b) Düúme zamanı enerji kaybı (c) Anahtarlama güç kaybı. Bu anahtarlama iúlemlerinin frekansına ba÷lı olarak sonuç ortalama güç: Port = ( frekans )(iúlem baúına kayıp ) Port = ( f )(Wr + W f ) ÖRNEK 4.8) ile verilir. ùayet transistör periyodik bir davranıúla iletim ve kesimde ise.11) (4. buna ra÷men yükselme ve düúme zamanlarının azaltılması zorunlulu÷u anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için de geçerlidir. Kollektör akımının yükselme zamanı 0. eúitliklerdeki 2/3 faktörü biraz farklı olabilir. akımın düúme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wf (4. VCC=400 V ve R=20Ω. düúme zamanı aralı÷ı süresince gücün integrali ile aúa÷ıdaki sonuçta oldu÷u gibi verilir: § V I ·§ 2 · Wr = ¨ CC CM ¸¨ t r ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4. . Yükselme zamanı süresince transistörde kaybolan enerji Wr .7) Doyumdaki vCE’yi VCC ’ye kıyasla ihmal edilebilir varsayımı ile bu aralık süresince transistöre verilen ani güç §t p = vCE iC = VCC I CM ¨ ¨t © r ·§ t ¸ ¨1 − t ¸¨ r ¹© · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4.9) Benzer úekilde.§ t vCE = VCC ¨ ¨1 − t r © · ¸ ¸ ¹ 0 < t < tr (4. bu anahtarlama kaybı her periyot için oluúur. § V I ·§ 2 · W f = ¨ CC CM ¸¨ t f ¸ © 4 ¹© 3 ¹ (4.3 deki devrede. anahtarlama zamanından ba÷ımsızdır. transistör 10 kHz’lik bir frekansta iletim ve kesimde bulunmaktadır.10) eúitli÷i ile verilir.10) øki enerji ifadesindeki ilk terim.29 daki idealleútirilmiú dalga biçimi ile tam aynı olmayabilir. anahtarlama enerji kaybını olabildi÷ince sınırlı tutmak için yükselme veya düúme zamanı süresini azaltmak önemlidir.

00133 = 0. bu durumda transistörün iletiminin baúlangıcında kollektör akımı sıfırdır.1 1.00107 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (b) 4.00133 J 4 ¹© 3 ¹ ¼ ¬© (c) Wr + W f = 0. t1 ve t2 sırasıyla gerilimin yükselme zamanı ve akımın düúme zamanı temsil etmektedir.30 daki idealleútirilmiú grafikler iletime uygulanır.00240)(10000) = 24 W 4 4. øletim esnasında transistöre verilen enerji gücün zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki alan ile temsil edilir.11 eúitli÷inden anahtarlama güç kaybı bulunur: Port = (0..00107 + 0. Bu grafiklerde...7 deki devrede.9 eúitli÷inden. Bu enerji (4. Yük indüktif oldu÷undan.00240 J 4.5 5. Transistörün güç kaybı grafi÷inde. Burada da yine anahtarlama zamanını azaltarak anahtarlama enerjisini en aza indirmek önemlidir. t1 ve t2 sırasıyla akımın yükselme zamanı ve gerilimin düúme zamanını temsil etmektedir.31 iúlemin idealleútirilmiú versiyonlarını göstermektedir.1 1 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R øndüktif yüklerde. ùekil 4. düúme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º W f = «¨ ¸¨ ¸(1 × 10 )» = 0. Kesim enerji kaybı için eúitlik iletimdeki ile aynıdır: . ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ilse.13) øndüktif bir yük’ün kesim’inde transistörün akım ve gerilim de÷iúimleri. de÷iúimlerin derecesi hariç iletimdekine benzemektedir. baúlangıç indüktör akımı sıfır de÷ildir ve úekil 4. ùayet baúlangıç indüktör akımı sıfır ise. anahtarlama kayıpları özel durumlara ba÷lıdır.8 × 10 )» = 0. maksimum güç E2 ve ICM nin çarpımıdır. ùekil 4. ùekil 4.30 daki grafikte.ÇÖZÜM (a) I CM = VCC 400 = = 20 A R 20 4. yükselme zamanı enerji kaybı belirlenir: ª§ (400)(20) ·§ 2 · −6 º Wr = «¨ ¸¨ ¸(0. Böylece iletim kayıpları ihmal edilebilir. durum tamamen farklıdır.13) eúitli÷i ile verilir: øletim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4. iletim iúleminin tamamı süresince kollektör akımı temel olarak sıfırdır ve anahtarlama gücü ihmal edilebilir derecede küçüktür. Bunların toplamları transistörün veri-sayfalarında tanımlanan sıfır durumundan geçiú zamanına benzemektedir.10 eúitli÷inden.

ùekil 4. bir olayın baúlangıç ve bitiúini tanımlamanın pratik yolu olarak bir dalga biçiminde %10 ve %90 noktalarını seçmek ise bir gelenek haline gelmiútir. Bunlar gerçek aygıtta oluúmaz.31 . Ölçümleri almak için.14) Periyodik durumda bu anahtarlama kayıplarından.15) Gerçek veri-sayfası parametreleri ve idealleútirilmiú dalga biçimleri arasındaki tek farklılık daha önce bahsedildi÷i gibi ani e÷im de÷iúmeleridir.Kesim enerjisi = 1 2 E 2 I CM (t1 + t 2 ) (4.15 eúitli÷i ile verilir: Port = ( frekans )(iletim kaybı + kesim kaybı) (4. ortalama güç 4.30 ùekil 4.

32 de görülmektedir. t1=0. Kesimde kollektör akımının düúme zamanında de÷iúim olmadı÷ını varsayınız.2 µs. 4 + 0.15 eúitli÷inden: Güç=(0.00160=0. indüktör akımı 20 A ve anahtarlama aralı÷ı süresince sabit varsayılmaktadır. uygun bir diyot ve 1000 Ω’luk bir direnç ile birlikte 0. Bu akım 400/1000=0. Transistörün koruyucuyu deúarj etmesi için ek küçük bir akımı iletmesi gerekir.00240+0.0075 µF’lık bir koruyucu ekleyiniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) øletim süresince enerji kaybı Kesim süresince enerji kaybı Koruyucu direnci enerji kaybı 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.5 ùekil 4. .5’e kıyasla iletimde temel olarak de÷iúim yoktur.14 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [(400)( 20)(0.ÖRNEK 4.6 Örnek 4.3)(10 )] = 0.4 A’i aúamaz ve transistörün iletim kaybına az bir etkisi vardır: øletim enerjisi=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) øletim süresince enerji kaybı (b) Kesim süresince enerji kaybı (c) 10 kHz frekansta toplam anahtarlama kaybı.7 dekine benzer bir devrede.0024 J (b) 4. koruyucu akımı 0 dan 20 A’e do÷rusal olarak artarken.4 µs ve t2=0.1 + 0. Kesim süresince.5’de. Bununla ilgili grafikler úekil 4.0040)(10000)=40 W ÖRNEK 4.0016 J (c) Toplam enerji=0. VCC=200 V ve E2=400 V. ÇÖZÜM (a) 4. ÇÖZÜM (a) Örnek 4.0024 J (b) Kesim süresince. t1=0. øletim süresince. kollektör akımı do÷rusal olarak 20 A den 0’a azalır.1 µs ve t2=0. 2)(10 )] = 0.3 µs.13 eúitli÷inden: −6 enerji = 1 2 [( 400)( 20)( 0. Kesimde gerilimin yükselmesi koruyucu kapasitör ile kontrol edilmektedir.0040 J 4.

Her kesim aralı÷ının sonunda koruyucu kapasitör 400 V ile yüklenir: .0002 J −6 0 (c) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji temel olarak transistörün her iletiminde koruyucu dirençte harcanır.89 × 1015t 2 (1 − 3.32 0. vCE’nin de÷eri tam E2’ye eúittir.333 × 106 t )dt = 0.333 × 10 6 t ) Kollektör akımının düúme zamanının sonunda.ùekil 4.89 × 1015 t 2 (1 − 3.3 µs §1· t vCE = ¨ ¸ ³ iS dt = 4. 3×10 88. Yük akımı gerilim kayna÷ını sıkıútırmak (clamp) için ayrılmıútır ve iS sıfır olur.3 µs’lik kollektör akımının düúme zamanının baúlangıcında zaman orijininin baúlaması ile aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanmaktadır: iC = 20(1 − 3.67 × 10 6 t 0 < t < 0.44 × 1015 t 2 ©C ¹ 0 p = vCE iC p = 88.33 × 10 6 t ) iS = 66. Kollektör akımının düúme zamanı üzerinde gücün integrali ile transistöre verilen enerji bulunabilir: enerji = ³ vCE iC dt 0 t1 enerji = ³ 0 .

1 1M MO OS SF FE ET T’’øøN NM MO OD DE EL LL LE EN NM ME ES Søø Güç MOSFET’inin statik karakteristikleri. anahtarlama güç kaybı aúa÷ıda gibi verilir: Port = ( güç kayıplarının toplamı)( frekans ) Port = (0. ùekil 4. MOSFET.16) (4.34(b) deki grafik. ùekil 4.34 deki e÷riler.. Böylece. VT den az vGS de÷erleri için. Büyük miktarda akaç akımına sahip bir eleman için.2 2. güç elemanı ile ilgili akım ve gerilim de÷erlerindeki artıú haricinde.0002 + 0. vGS eúik geriliminden az oldu÷unda. BJT de ciddi bir problem olan ikinci kırılma etkilerine maruz de÷ildir. Yüksek frekanslı anahtarlamanın gerekti÷i durumlarda.0006)(10000) = 32 W 4 2G GÜ ÜÇ ÇM MO OS SF FE ET TL LE ER Røø 4.33 4 4. Ek olarak.. akaç akımı vGS nin do÷rusal bir fonksiyonudur: vGS < VT için i D = 0 vGS > VT için i D = G (vGS − VT ) (4.2 Güç MOSFET (Metal-Oxide Semiconductor Field-Effect Transistor = metal oksit yarıiletken alan etkili transistör)’lerinin ortaya çıkması bazı uygulamalarda BJT’nin yerini almasına neden olmuútur. MOSFET akımlarının referans yönlerini göstermektedir.17) .2 −6 2 1 depolanan enerji = 1 2 C vC = 2 (0. Source(Kaynak) ve Drain(Akaç) notasyonu úeklinde gösterilmiútir. Gerilimler Gate(Kapı). MOSFET’ler.0075 × 10 )( 400 ) = 0..0006 J (d) (a). BJT’lerden daha az toplam kayıplara sahiptir. tipik bir güç MOSFET’ine aittir ve eúik geriliminden daha az vGS de÷erleri için iD nin sıfır olması gibi eúik gerilimi vGS yi göstermektedir. akaç akımını yaklaúık olarak parçalı bir do÷rusal fonksiyon úeklinde gösterir. akaç akımı 1 mA den daha az bir de÷ere düúürülemez.0024 + 0. iletim kayıplarının daha büyük olmasına ra÷men. akaç akımı sıfırdır. küçük sinyal MOSFET’lerine benzer. (b) ve (c) úıklarında meydana gelen üç enerji kaybı her saykılda oluúur.33. VT den büyük vGS de÷erleri için. ùekil 4. ùekil 4.

ùekil 4. açık-kapalı bir anahtarın iki durumuna karúılık gelir.18) øletim veya kesim durumlarının herhangi birinde. vDS nin de÷eri iD ye RDS(øLETøM) direnç de÷eri ile iliúkilidir ve hemen hemen sabittir.34(a) da hemen hemen dikey çizgi ile gösterilir: v DS ( øLETøM ) = RDS ( øLETøM ) iD (4.34 vGS nin eúik de÷erinden daha büyük de÷erleri için. 25°C de 3 A lik akaç akımında RDS(øLETøM) için 1. omik bölgenin tipik e÷imi yaklaúık olarak 1.34(a) daki grafikte (2N6762).17 eúitli÷ine daha ileri sınırlama. Statik kapı akımının sıfır olmasına ra÷men. giriú kapı terminali temel olarak sıfır kapı akımını (statik olarak) gerektirir. G.35 Ω dur. MOSFET ideal bir anahtar de÷ildir fakat yaklaúık olarak ideal durumu ile kullanıúlı ve pratiktir. MOSFET’in iki durumu. úekil 4. do÷rusal olmayan giriú kapasitansı özelli÷inde bir yalıtıcı vardır.5 Ω de÷erini . zamanla de÷iúen durumlarda bu kapasitansın yüklenmesi için gereken kapı akımı büyük olabilir.34(b) deki karakteristi÷in do÷rusal yaklaúımının e÷imidir. MOSFET’in bir BJT’ye göre iki durum arasında daha hızlı bir geçiú özelli÷i vardır ve yüksek frekanslı anahtarlama iúlemlerinde daha kullanıúlı olmaktadır. ùekil 4. MOSFET do÷rusal bölgede veya sabit direnç bölgesinde olabilir. Akaç akımının büyük de÷erlerinde. Bu iletim bölgesi. 2N6762 nin bilgi-sayfası. Bu bölgede MOSFET daha çok kullanıúlılık için tamamen iletime geçirilir. direnç de÷eri oldukça büyük olmaktadır. Kapı terminali ile MOSFET’in di÷er kısımları arasında. BJT’nin doyum bölgesine karúılık gelir ve úekil 4.17 eúitli÷inde. vDS nin de÷erinin. RDS(øLETøM) de÷erinin sınırlayıcı bir parametre olmaması için yeteri kadar büyük tutulması gerekir. vDS nin epeyce büyük bir de÷erine sahiptir.4. Bu omik bölge tamamen düz bir çizgi de÷ildir fakat düz çizgiye epeyce yakındır. Bu bölge normal olarak güç elektroni÷i uygulamalarında kullanılmaz çünkü bu operasyon modunda büyük kayıplar vardır. 4. Akaç akımının sadece vGS ye ba÷lı oldu÷u bu bölgelerin birincisi.

8 Bu bilgi-sayfasından. bu 4.2V=5 mho dur. aúa÷ıdaki iliúkiler kullanılarak ve bilgiler vDG nin bir fonksiyonu olarak çizilerek. 15 A’e kadar akaç akımlarına uygun tipik VT. vGS=10 V kullanılarak bilgi-sayfasının úekil 1 deki karakteristi÷inin ölçülen e÷imi. . ÇÖZÜM Ek B deki bilgi-sayfalarından.20) Formülde Ciss sıfır akaç-kaynak gerilimi ile kapı-kaynak arası küçük sinyal kapasitansı. G ve RDS(øLETøM) de÷erlerini bulunuz. do÷rusal olmayan kapasitansa mantıklı bir yaklaúım her kapasitans için iki de÷er kullanır.. Böylece. vDS nin de÷eri 4. Cgs nin de÷eri sadece epeyce küçük bir de÷iúime sahiptir fakat vDG deki de÷iúim sıfırdan geçer ve barizdir.göstermektedir. vDS nin maksimum de÷eri olan 500 V ile karúılaútırıldı÷ında.8 V G= 18 = 8. iD=18 A ve vGS=6 V dan geçen düz bir çizgi olabilir.5 V dan az veya eúittir. Cgs için 1000 pF ve 600 pF de÷erleri uygun olmaktadır. Bu de÷iúimlerin ihmali.2 2. Benzer úartlar için maksimum bilgi-sayfası de÷eri 0.2 2M MO OS SF FE ET TK KA AP PA AS SøøT TA AN NS SII Mosfet’in iletim-kesim anahtarlamasında iki kapasitör önemlidir. gerilimin do÷rusal olmayan bir fonksiyonudur. úekil 4. Bunlar kapı ve kaynak arasındaki Cgs ve kapı ve akaç arasındaki Cgd dir. Gerçek. Her kapasitans. Cgd için ilgili de÷erler 150 pF ve 3600 pF tır.5 V’luk iletim durumu de÷eri. 4 4.35 de. Bu çizgi 3. Crss kapı-akaç arası küçük sinyal kapasitansıdır. MTP8N60 bilgileri. bu MOSFET’in transfer karakteristiklerine parçalı do÷rusal bir yaklaúım. Böylece.8 V ekseninde vGS yi kesmektedir. 16A/3.19) (4. vDG > 0 ve vDG < 0 bölgelerinin baúka bir de÷eri için uygun bir tahmini de÷er kullanılır. ÖRNEK 4. RDS(øLETøM) tipik bir de÷er olarak 0.. Anahtar oldukça küçük iletim durumu gerilimine sahip fakat vDS nin sıfır oldu÷u ideal bir anahtar de÷ildir.3 Ω dur. maksimum de÷erin %1’inden daha azdır.18 A / V 6 − 3. ùekil 4. verilen çalıúma úartlarını oluúturmak için gereken kapı yüklenmesinde bariz hata meydana getirir. Akaç akımının bu de÷eri için. VT = 3.35 deki grafiklerde yeniden çizilmiútir: C gs = Ciss − C rss Cgd = Crss (4.7 Bir MTM15N40 için.2 Ω dur.

böylece Cgd nin içerdi÷i yük bariz olabilir. 4.36 da. FWD ters gerilimdedir ve akaç-kaynak arası gerilimi azalır.22) .36 daki FWD bu aralık süresince iletimde kalır. Akaç akımı sabittir ve vGS nin de÷eri sabit kalmalıdır.2 2. ùekil 4.37 de gösterilmektedir.21 eúitli÷i 4.23 eúitli÷i ile de÷iútirilir. akaç kaynak arası gerilimde de÷iúim yoktur. Bunu yapmak için. Cgs ve Cgd gerilimdeki de÷iúime paraleldir ve aúa÷ıdaki kapı akımı ile yüklenir: § dv · iG = ( Cgs + C gd )¨ GS ¸ © dt ¹ (4.37 de t1 de akaç akımı baúlar t2 de I de÷erine ulaúıncaya kadar artar. t2 ve t3 arası aralık süresince.36 daki devrenin analizi yapılacaktır. iúlem belli sayıda zaman aralıklarına bölünür. Zamana karúı devre de÷iúkenlerinin grafikleri úekil 4..3 3 øøL LE ET TøøM M Güç MOSFET devrelerinde. ùekil 4. Bundan dolayı. 4.21) t > t2 için. kapı sürücü devresinin kapı gerilimini istenilen seviyeye hızlıca artırmak için yeterli akımı verebilecek özellikte olması gerekir.. amaç anahtarlama kayıplarını en aza indirmek için mümkün oldu÷u kadar çabuk MOSFET’i iletime geçirmektir.35 4 4.22 eúitli÷inde vGS nin sabit oldu÷una dikkat etmek gerekir. øletimde devre davranıúını hesaplamak için. ùekil 4. iletim iúlemi S anahtarının açılması ile baúlar. bütün kapı akımı akaç-kaynak gerilimi azalırken Cgd yi yüklemek için yönlenir. Bu aralıklar süresince. dv · § dv · § dv iG = C gd ¨ GD ¸ = C gd ¨ GS − DS ¸ © dt ¹ © dt dt ¹ (4. ùekil 4.Cgd de÷eri vDG > 0 için sıfırdır fakat akaç-kapı arası gerilimi kapı-kaynak arası gerilimine kıyasla büyüktür. ùekil 4. vGS VT ye ulaúıncaya kadar akaç akımı yoktur.

MOSFET.36 ùekil 4. eleman sayıları ve devreye ba÷lıdır. vDG ’nin de÷eri de÷iúirken. Kaynak gerilimi 250 V dur. vDS ’nin de÷iúim oranı vDG t=t3 de sıfır de÷erini geçerken bariz úekilde küçük olur. Bundan sonraki örnek ilgili sayıların içeren bir örnektir. t3 t4 aralı÷ı için Cgd ’nin daha büyük de÷erinin kullanılması gerekir.8 ùekil 4. buna ra÷men 4.23 eúitli÷i hala uygulanır. t4 t5 aralı÷ı süresince kapı gerilimi sınırlı bir de÷ere artar. Bu aralık t2 t3 aralı÷ına kıyasla çok kısa ve hatta sıfır olabilir.23) ùekil 4. eleman t=t4 de tamamen iletime geçinceye kadar devam eder. bundan önceki kısımda bahsedilen Cgd ’nin de÷eri de de÷iúir. Cgs ve Cgd yükleme iúlemine dahil olur böylece 4.21 eúitli÷i hala uygulanır.36 da gösterilen devrede. . Bu aralık süresince.37 vDS deki bu azalma.§ dv · iG = − C gd ¨ DS ¸ © dt ¹ (4. 0. ÖRNEK 4. TJ = 100°C de çalıúan Motorola MTM15N40 dır.2 A lik kapı sürücüsü kullanarak. Bu. MOSFET in iletime geçirilmesi için ve 10 V’a kapı-kaynak gerilimini sürmek için gereken zamanı bulunuz. kaynak akımı 15 A dir.

t4 aralı÷ı için.33 t2 = v GS 5.2 6 = −12 = 100 × 10 V/s dt 2000 × 10 ID 15 = 3. dv GS 0. iD 15 A oldu÷unda vGS ile aynıdır. 4.2 9 = −12 = −1 × 10 V/s dt 200 × 10 t3 − t 2 = − 244.23 eúitli÷i uygulanır: dv GD − 0.t5 aralı÷ı için. t4 . aúa÷ıdaki de÷erler belirlenmiútir.6 = = 56 × 10 −9 s dv GS / dt 100 × 10 6 t2 .2 6 = −12 = 25 × 10 V/s dt 8000 × 10 t5 − t 4 = 10 − 5.21 eúitli÷i kullanılarak dv GS 0. CGS 200 pF dır. Cgs ve Cgd her ikisi birden tekrar paraleldir çünkü vDS vDS(øLETøM) de sabittir. toplam kapasite 2000 pF dir. vDG nin de÷eri 244. Böyle bir durum. Böylece vDS(øLETøM) ’nin de÷eri 5.t3 aralı÷ı için.17 eúitli÷i kullanılarak vGS ’nin de÷eri belirlenebilen maksimum akaç akımına karúılık gelir: v GS = VT + 4.8 V vDG < 0 vDG > 0 Cgd = 7000 pF Cgd = 200 pF G = 8. vDS(øLETøM) ’nin de÷erinin belirlenmesi gerekir.6 V olur.ÇÖZÜM Ekteki bilgi-sayfasından. Her iki Cgd ve Cgd de÷erleri vDG < 0 olacak úekilde ayarlanır. t3-t4 aralı÷ı bu durum için sıfır olur.6 = 176 × 10 −9 s 25 × 10 6 .4 −9 s 9 = 244 × 10 − 1 × 10 t3 . Cgs = 1000 pF Cgs = 1800 pF VT = 3. Bilgi-sayfası tipik olarak RDS(øLETøM) = 0. 4.33 A/V vDG < 0 vDG > 0 0 .8 + = 5. Bu.21 eúitli÷inden. 4. úayet eleman anma akımına yakın de÷erde kullanıldı÷ında olabilir.4 V dan sıfıra de÷iúmesi gerekir.37 Ω ve TJ=100°C verir.6 V G 8.t2 aralı÷ı için.

0.38 t1 de. t2 . ùekil 4. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutacak kadardır.. Zaman orijininden t1 zamanı süresince. bu yük t5’e 525 ns aralı÷ı gerektirir. Bu de÷iúimi yapmak için. vDG sıfırdan azdır ve Cgd büyüktür. MOSFET’in bilgi-sayfasında verilen kapı yük e÷risi kullanılarak yaklaúık olarak hesaplanabilir. Akım ve gerilimlerin sırası harici devre düzenlemesine ba÷lıdır fakat sık olarak görülen bir düzenleme úekil 4.8 de bulunan anahtarlama zamanı. Bu örnekte bulunan 476 ns ile yakınlık bakımından karúılaútırılabilir. . Bu aralık süresince 4. Bu. akaç-kaynak gerilimi düúük bir de÷erde sabit kalır ve böylece "Miller" etkisi oluúmaz. kapı-kaynak geriliminin.t2 aralı÷ı için.2 A lik kapı akımı ile. MTM15N40 karakteristi÷inde.39 daki grafik kesim iúlemi süresince bariz akım ve gerilimleri göstermektedir. Bilgi-sayfası de÷erleri ile uygun olmayan durumlar için. t3 zamanında vDS nin de÷eri akaç besleme gerilimine eúittir ve vDS de daha ileri bir de÷iúim gerekmez.4 4K KE ES SøøM M 4. kapı akımı 4. úayet çalıúma noktası verilen bilgiye uygunsa.t3 aralı÷ı oldukça küçük de÷erli Cgd ile sıfırdan büyük vDG ye sahiptir.8 de verilen úartlar ile MOSFET’in iletimi için kapı yük e÷risi 105 nC de÷erini vermektedir.8 örne÷inde oldu÷u gibi uzunlukta sıfır olabilir. 4.38 deki devre ile temsil edilmektedir. ùekil 4. akaç-kaynak gerilimi akaç-besleme gerilimine yükselinceye kadar mümkün de÷ildir. iletimde oluúan hareketlerin tersi yönünde azaltılması gerekir. Cgs ve Cgd yi vGS nin bu de÷erine boúalacak bir kapı akımı gerektirir. Bu aralık. Kapı-kaynak geriliminin daha fazla azaltılması mümkün de÷ildir çünkü bu akaç akımında bir azalmanın olması demektir ve bu son azalma.2 MOSFET’in kesimi için. örnekteki analiz mantıklı sonuçlar verdi÷inden kullanılabilir. t1 .21 eúitli÷i uygulanır.t5 de vGS=10 V ile gösterilen duruma (overdrive) eriúmek için gerekli toplam zaman 476 ns dir. Zaman orijininden t1 zamanına.23 eúitli÷ine göre sadece vDS nin de÷erini de÷iútirmede kullanılmalıdır. øndüktif yüklü çeúitli devreler bu ideal devre ile temsil edilebilir. 4 2.. Örnek 4. örnek 4. kapı-kaynak gerilimi akaç akımını yeterince tutuncaya kadar azalır.

t5 aralı÷ında. ÇÖZÜM t1 = − (10 − 5.1 t3 − t 2 = − ( 250 − 5.8 − 0)( 2000 × 10 −12 ) = 76 × 10 −9 s − 0. Kapı-kaynak kapasitansı ile karúılaútırıldı÷ı zaman gerçek kapasitansının küçük olmasına ra÷men.1 t5 − t 4 = − (3. vGS nin sıfıra eúit oldu÷u son de÷er ile úekil 4. t4 de.1 − (5.39 da gösterilen her aralık için zamanı bulunuz.1 Bu örnekteki hesaplamalar t = t4 de MOSFET in kesimi için 876 ns lik toplam bir zamanı göstermektedir.t5 aralı÷ı için. ÖRNEK 4. MOSFET eúik gerilimindedir. 4.39 t3 den büyük zamanlar için. kapı-akaç kapasitansının ana etkisi açıkca .8 örne÷indeki MOSFET in -0. kapıkaynak gerilimi sıfıra do÷ru veya herhangi bir kesim durumu gerilimine do÷ru biraz daha azalmıútır.6 )( 7000 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 0s − 0.6 )( 200 × 10 −12 ) = 488 × 10 −9 s − 0.1 − (5. t3 .21 eúitli÷i tekrar uygulanır.ùekil 4.6 − 5. kapı-akaç gerilimi temelde sabittir ve kapı akımı kapıkaynak gerilimini azaltmak için mevcuttur. t4 .8)( 2000 × 10 −12 ) t 4 − t3 = = 36 × 10 −9 s − 0.9 4. akaç akımı temel olarak sıfırdır ve kesim iúlemi tamamlanmıútır.6 )(8000 × 10 −12 ) = 352 × 10 −9 s − 0.1 A lik kapı akımı ile kesimi yapılacaktır.6 − 3.

t4 aralı÷ı süresince gözükür. izin .8 örne÷inde yapılmıútır. Bu indüktansın etkisi kaynak akımı azalırken t3 .40 da.2 2..5 nH dir. BJT’lerde oluúan ikinci kırılma etkisine benzeyen çok sıkı bir sınırlı bölge yoktur. Maksimum akaç-kaynak gerilimi D kısmında dikeyle gösterilen bir sınıra sahiptir. ùekil 4. Daha kısa iletim zamanı.40 da A kısmı. Grafikte B kısmında görüldü÷ü gibi. palsli veya sürekli olmayan mod durumunda mümkündür. Bu gerilimin net kapı-kaynak gerilimi üzerinde bariz bir etkisi vardır ve sonuç olarak zamanla akaç akımını sıfıra azaltır. maksimum palsli akaç akımı 2. maksimum jonksiyon sıcaklı÷ı.. Bu hesaplamada daha ileri bir yaklaúım 4. Bu örnekteki hesaplamalar bir yaklaúımdır çünkü kapasitanslar gerilimin sürekli bir fonksiyonudur fakat hesaplanmıú sonuçlar MOSFET’in anahtarlama zamanlarının de÷erlerinin belirlenmesinde oldukça kullanıúlıdır. maksimum akaç-kaynak gerilimi 3.5 5G GÜ ÜV VE EN NL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA AA AL LA AN NII Bir MOSFET’in güvenli çalıúma alanı kabul edilebilir sınırlar içinde üç de÷iúkenle sınırlandırılmıútır.gözükmektedir. her kısım MOSFET’in iletim zamanının uzunlu÷una karúılık gelir. elemanın sürekli akaç anma akımının getirdi÷i bir sınırdır. Bu akımdaki 15 A lik bir de÷iúim yaklaúık olarak 36 ns dir. çok daha büyük akaç akımlarında çalıúma. bu sınırlar aúa÷ıdaki gibidir: 1. Kaynak terminalinin uç indüktansı ihmal edilmiútir. 4 4. bu indüktans uçlarındaki gerilim 5 V dur. C kısımlarında gösterildi÷i gibi maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında dolayı daha ileri sınırlamalar oluúur. Bu indüktans için tipik bilgi-sayfası de÷eri 12. ùekil 4.40 ùekil 4.

41 deki MOSFET. MOSFET’in özellikleri úekil 4. RDS(øLETøM) de÷eri.. VDD=400 V. 4 4. øletim ve kesimde anahtarlama kayıpları. iD nin her de÷eri için vDS ye bir alt sınır koyar ve bu bölgedeki noktalar vDS nin alt sınırından daha az de÷erleri temsil eder. mümkün olabilecek çalıúma noktalarının bir bölgesini temsil etmez. de÷erlendirmede önemli rol oynar. MOSFET kaybı basitçe ( I D ) 2 RDS (iletim ) hesaplanarak bulunur. ùekil 4.36 ve 4. Anahtarlama frekansı özellikle önemlidir.2 2. verilen bir anahtar için kullanılabilecek yarı-iletken tipleri arasından bir anahtarlama aygıtının seçiminde bir faktördür. Sabit akaç akımında sürekli iletim durumunda. bir BJT’ye göre MOSFET’te daha az problem olmaktadır. øletim ve kesim süresince kaybolan enerji kolaylıkla bulunmaz ve gerçekte hem akaç ve hem de kapı devre durumlarına ba÷lıdır.verilen daha çok güç kaybı demektir.40 da görüldü÷ü gibidir.10 ùekil 4. ÖRNEK 4. Hatta yeterli bir kısa pals süresince. Seçim basit de÷ildir çünkü belirlenen bir akım de÷erinde bir MOSFET’in bir BJT’den daha az veya daha fazla kayıplara sahip oldu÷u söylenemez. Bu elemanın iletiminde maksimum güvenli süredir. vDS ve iD nin maksimum de÷erleri ile E noktasında çalıúma mümkündür. Sınırlamalar.41 ÇÖZÜM v DS = 400 − (5)( 20 ) = 300 V Bu vDS ve iD de÷erlerine karúılık gelen nokta pals uzunlu÷unda 10 µs üzerine düúer.6 6M MO OS SF FE ET TK KA AY YIIP PL LA AR RII Bir güç MOSFET’inin kayıpları. øzin verilen maksimum jonksiyon sıcaklı÷ını aúmadan MOSFET ne kadar süre iletim durumunda kalabilir? ùekil 4. 5 A’lik akaç akımı ile tek palsli modda iletime geçirilmiútir. R=20 Ω ve iD=5 A. F hattının solundaki yüksek akım bölgesi.38 de ..

24) eúitli÷inde.görülen devreler özel bir devre düzenlemesi için böyle kayıpların modellenmesinde kullanılabilir. E÷rinin altındaki alan iletim süresince MOSFET’e verilen enerjidir. Bu úekilde iletim süresince vDS ve iD’nin çarpımı zamanın bir fonksiyonu olarak iletim gücünü verir. ùekil 4. akım ve gerilimin zamanla de÷iúimleri úekil 4.42 de görülmektedir.43 . t1 ve t3 MOSFET’in iletimi kısmında daha önceden tanımlanmıútır.5)(VDD )( I )(t3 − t1 ) (4. Bu modeldeki farklılık kayıplar için ihmal edilmiútir.42 de e÷rinin altındaki alan enerji eúitli÷ini verir: enerji(iletim) = (0.37 de görülmektedir. bu úekil 4.39 daki e÷riler úekil 4.24) (4. zamanın bir fonksiyonu olarak vDS ve iD’nin çarpımının grafi÷ini bulunarak kesim ile ilgili kayıp belirlenir.25 de kullanılmaktadır. MOSFET’in her iletiminde. ùekil 4. fakat vDS ’nin de÷eri bu periyot süresince hemen hemen VDS(iletim)’e eúittir. Küçük miktarda bir enerji kapıyı sürmek için gereklidir fakat genelde di÷er kayıplara kıyasla bu ihmal edilebilir ve burada gözönüne alınmayacaktır. Devrenin iletimi için. Çok benzer bir davranıúla.43 de görülen grafikleri çizmek için kullanılmıútır ve enerji e÷rinin altındaki alan olarak bulunur: ùekil 4. MOSFET t3 ve t4 aralı÷ında tamamen iletimde de÷ildir. Aynı yaklaúım kesim süresince t1 ve t2 aralı÷ı için aúa÷ıdaki eúitlik 4.42 ùekil 4. böylece anahtarlama frekansı ve her iletim iúlemi baúına enerji kaybının çarpımı olarak temsil edilen güç bulunur. bu aynı enerji kaybı oluúur.

25) ùimdi toplam kayıp 4.44 . ani iletim ve kesim için yeterli kapı akımını sa÷layacak kapı sürme devresinin dikkatlice tasarımını gerektirmektedir.24 ve 4.27 de. ÖRNEK 4.44 de. (4.5)(VDD )( I )(t 4 − t 2 ) Burada t2 ve t4 kesim iúlemi için daha önceden tanımlanmıútır. Kapı akımı beslemesi 5 µs için +100 mA ve daha sonra 15 µs için -60 mA dir. Bu. zaman aralı÷ı kontrol edilebilen yegane anahtarlama kaybı faktörüdür. Eúitlik 4. Bu çalıúma durumu için MOSFET’in anahtarlama ve iletim kaybını bulunuz. her yarım saykılda yük akımının sabit varsayılabilece÷i kadar yeterli büyüklüktedir.enerji (kesim) = (0.25 eúitliklerindeki sonuçların toplamı ile bulunabilir: anahtarlama güç kaybı = ( f )[enerji(iletim) + enerji (kesim)] anahtarlama güç kaybı = 0. MOSFET 50 kHz’de periyodik olarak iletim ve kesimdedir. Yük indüktansı. Bu. Bu. BJT’nin anahtarlama kayıpları MOSFET’in anahtarlama kayıplarından daha fazla artar.11 ùekil 4.26) (4. MOSFET’in oldukça yüksek iletim durumu kayıplarından kaynaklanmaktadır.27) Kayıplar hakkında gözönüne alınacak bir gerçek anahtarlama frekansının artıúı ile toplam kayıplarda oldukça küçük bir artıútır. Anahtarlama frekansı artarken. vGS’nin de÷eri kapıya ba÷lanmıú zener diyotun etkisiyle +10 veya 0 V ile sınırlanmıútır. düúük anahtarlama frekansında MOSFET bir BJT’ye göre karúılaútırmalı bir dezavantaja sahiptir. özellikle daha yüksek anahtarlama frekansı için daha küçük indüktör ve kapasitöre izin verdi÷inden ve böylece devrenin daha az maliyetinden dolayı önemli olmaktadır. iki kayıp birbirine eúittir ve yüksek anahtarlama kayıpları için MOSFET BJT’ye göre daha az toplam kayıplara sahiptir. Ço÷u durumlarda. Belli bir frekansta. ùekil 4. Anahtarlama zamanındaki bir azalma kayıpların azalmasına do÷rudan yansır.5( f )(vDD )( I )[(t3 − t1 ) iletim + (t 4 − t 2 ) kesim ] (4.

3)(2500 × 10 −12 ) = 92.0)(2000 × 10 −12 ) = 43. IL=10 A.06 (6.3 − 5. Tam akaç akımında.3 × 10 −9 s 0.3 − 3.3)(50 × 10 −12 ) = 96.1 t 4 − t3 = (6.1 × 10 −9 s 0.3)(50 × 10 −12 ) t3 − t 2 = = 161.4 × 10 −9 s 0.1 t5 − t 4 = Kesim (yeni zaman orijini ile) t1 = (10 − 6. G=4. VDD=200 V.3 × 10 −9 s 0.1 t3 − t 2 = (200 − 6.06 (3.5 × 10 −9 s 0.5 Ω.3 − 5.8 = 6.8)(1250 × 10 −12 ) = 52.1 (10 − 6.8)(1250 × 10 −12 ) t 2 − t1 = = 31.1 (6.0 mho VDG >0 ile Cgd=50 pF VDG <0 ile Cgd=2000 pF VDG >0 ile Cgs=1200 pF VDG <0 ile Cgs=500 pF ÇÖZÜM øletim.3 V ©4¹ t1 = (3.8 V. VT=3.8 − 0)(1250 × 10 −12 ) = 79.3 − 3.8) 1250 × 10 −12 = 47.RDS(iletim)=0.06 t 4 − t3 = (6.0)(2000 × 10 −12 ) = 26. § 10 · vGS = ¨ ¸ + 3.5 × 10 −9 s 0.0 × 10 −9 s 0.2 × 10 −9 s 0.06 t 2 − t1 = (200 − 6.06 t5 − t 4 = .2 × 10 −9 s 0.9 × 10 −9 s 0.3)(2500 × 10 −12 ) = 154.

5)(200)(10)(128.9 ns øletim (conduction) süresince .11 de oldu÷u gibi.0002135 + 0.3 V ve buna karúılık gelen güç 63 W’tır.5)(10) = 50 W øletim kaybı = (50)(5021.5)(200)(10)(213.45 50 kHz’lik bir anahtarlama frekansında.5 × 10 −9 ) = 0.Bariz anahtarlama kaybı iletim süresince t1-t3 aralı÷ı ve kesim süresince t2-t4 aralı÷ı süresince oluúacaktır.45 de görüldü÷ü gibi.25 eúitli÷inden: kesim enerjisi = (0. P = VDS (iletim ) I D = (10)(0. øletimde t3 süresince.0001282 J Aynı úekilde. iletim (conduction) kaybı temelde iletimde t3 den ve kesimde t2 den oluúur. Bu zaman t = 5000 + 197.6 = 5021.24 eúitli÷inden: iletim enerjisi = (0. güç kaybı P = (50000)(0. bir BJT anahtarlama kayıpları daha büyük olurken daha az iletim kayıplarına sahip olmaktadır.5 − 175.0002511 = 0. 4.2 × 10 −9 ) = 0.0005928 J/saykıl ùekil 4. .0001282 + 0.0002135 J ùekil 4. BJT’nin iletim ve kesim zamanları MOSFET de oldu÷undan birkaç kez daha uzun olur ve anahtarlama kayıpları da bariz olarak artar. Bu duruma bir BJT’nin uygulanması daha zordur ve uygun iletim ve kesim için gerekli beyz akımını sa÷lamak için daha karmaúık devre gerektirir.9 × 10 −9 ) J saykıl toplam kayıp = 0.64 J Örnek 4. Bu güç iletimdeki 2000 W’lık tepe güç ile karúılaútırılır.0005928) = 29. 4. vDS=6.

ùayet bir varsayım yapılırsa gerçek zamanı hesaplamak için oldukça basit bir analiz yapılabilir: Akaç akımının de÷iúti÷i periyot süresince. FWD iletimde oldu÷undan akaç devre ortak gerilimi sabittir.. bu iki akım çok küçük miktarla birbirinden farklılık gösterir. Birkaç amperlik akaç akımı ile belki 200 mA lik bir kapı akımı karúılaútırıldı÷ında bu varsayım oldukça makul olmaktadır..7 7K KA AY YN NA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII Kesim kısmında daha önce bahsedildi÷i gibi.28 – 4. Bu yaklaúım kullanılarak ve 4.29) (4. kapı kayna÷ı bir gerilim kayna÷ına seri bir dirençle temsil edilerek. kapı akımı akaç akımına kıyasla ihmal edilebilir.30) (4. bir yaklaúım yapılır. problem daha az önemli olur. kaynak indüktansı akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere de÷iúmesi için gereken zamanda kayda de÷er bir etkiye sahip olabilir.46 daki devre için eúitlikler 4. Görülen indüktans MOSFET’in dahili kaynak terminali ile seri herhangi bir indüktansı temsil etmekte olup aygıtın paketlenmesinden dolayı dahili minimum de÷ere sahiptir. ùekil 4. úekil 4.46 daki devre.31) (4.2 ND 2.32 eúitli÷inin diferansiyeli ile . Bu ölçüye göre kapı kayna÷ı bir akım kayna÷ı ile temsil edilebilir.32 eúitlikleri ile verilmiútir: iG + iD = iS + i X iD = G (vGS − VT ) § di · RG iG + vGS + LS ¨ S ¸ = VGG © dt ¹ § dv · § dv · iG = c gs ¨ GS ¸ + c gd ¨ GD ¸ © dt ¹ © dt ¹ § di · vGD = vGS + LS ¨ S ¸ − VDD © dt ¹ (4.28) (4. iS yerine iD konularak.4 4.32) Akaç akımının de÷iúim aralı÷ı süresince. ùekil 4. analiz için kullanılmıútır.46 ølgili zaman aralı÷ı süresince.

5 mho vDG > 0 Cgd = 30 pF vDG < 0 Cgd = 600 pF RDS(iletim)=0.37) 4. ÖRNEK 4.35) C = C gs + C gd (4.5 A LS=12.§ d 2 iD · dvGD dvGS = + LS ¨ ¨ dt 2 ¸ ¸ dt dt © ¹ (4. Bu yaklaúım ile. kapı sürmeye seri olarak bu eúde÷er direncin eklenmesinin devrenin performansına çok az etkisi olabilir. LS hesaplamalara dahil edilmiútir.33) elde edilir.5 nH vDG > 0 vDG < 0 . kaynak indüktansı.47 deki devrede. devre elemanlarının ola÷an de÷erlerinin kullanıldı÷ı terimlere kıyasla ihmal edilebilir.35 eúitli÷inde ikinci türev teriminin katsayısı. Cgs = 570 pF Cgs = 400 pF VT = 4 V VDD=300 V VGG=15 V G = 3.38) Eúitlikteki baúlıca etki vGS ’nin zaman davranıúını yönlendirmektir ki gerçek kapı sürme kaynak direnci ile seri eúde÷er bir direnç eklemektedir.34) § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © burada (4. Aynı iúlem.12 ùekil 4. Anahtar açıldıktan sonra t > 0 aralı÷ı için zamanın bir fonksiyonu olarak akaç akımını bulunuz. akaç akımının bir de÷erden baúka bir de÷ere azaltıldı÷ı sürede zamanı artırmak için de çalıúır.38) de ifade edildi÷i gibi olur: dv · (RG + R')(C )§ ¨ GS ¸ + vGS © dt ¹ = VGG (4.36) ve R' = LS G C (4. kapı-kaynak geriliminin artırılabildi÷i oranı azaltmakta ve buradan akaç akımını bir de÷erden baúka bir de÷ere artırmak için gereken zamanı artırmaktadır.9 Ω RG=200 Ω I=6. Önceki eúitlikler. Etki. (4.35) eúitli÷i (4. iD ve iG den kurtarılarak vGS de bir eúitli÷in çözümü bulunur: § d 2 vGS ( RG GLS C gd )¨ ¨ dt 2 © · § LS G · § dvGS · ¸ ¸ + ¨ RG + C ¸(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ ¹ © ¹ © · § dvGS · ¸ ¸ + ( RG + R')(C )¨ dt ¸ + vGS = VGG ¹ © ¹ (4. Bir akım kayna÷ı ile yakınlaútırılan kapı sürme devresi için.

R' = LG (12.86 V ©G¹ © 3. 4.5 · §i · vGS = ¨ D ¸ + VT = ¨ ¸ + 4.ùekil 4.5 ¹ Yeni.0 = 5. iki kapasitör vDG > 0 eúik de÷eri ile yüklenmektedir: C = C gs + C gd = 570 + 60 = 600 pF τ = RG C = (200)(600 × 10 −12 ) = 120 × 10 −9 s ve vGS = 15(1 − e − t / τ ) vGS = VT için t1 zamanının önce bulunması gerekir: 4 = 15(1 − e − t1 / τ ) t1 = 37.37 eúitli÷inden.5 × 10 −9 )(4) = C 600 × 10 −12 R ' = 83.47 ÇÖZÜM t = 0 ve t = t1 aralı÷ı süresince.2 ns t1-t2 zamanı akaç akımının de÷iúti÷i süredeki aralıktır. etkili zaman sabiti aúa÷ıdaki gibi bulunur: .5 A’lik bir akaç akımının son de÷eri aúa÷ıda hesaplandı÷ı gibi bir kapı kaynak gerilimi gerektirir: § 6.3 ns 6.

vGS 5.38) eúitli÷i elde edilirken yapılan yaklaúım bu örnekteki sayılar kullanılarak gözden geçirilebilir. t3-t4 aralı÷ı sıfırdır. bu yüzden.38 eúitli÷i bu yüzden bu yaklaúımla küçük bir hata ile kullanılabilir. (t 2 − t1 ) in de÷eri bu durumda 22.7 × 10 6 s2 = −5. zaman sabiti R ' olmaksızın orijinal de÷er olurdu.3)(600 × 10 −12 ) = 170. Bu de÷iúim süresince.0457 ¼ ¬ vDS(iletim)’in de÷eri bu akaç akımı için vGS temelde aynıdır. yukarıdaki zaman sabiti kullanılarak: vGS = 15 − (15 − 4)e − t / τ 5.35 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi olur: § d 2 vGS 300 × 10 −18 ¨ ¨ dt 2 © Karakteristik eúitli÷in kökleri · −9 § dvGS · ¸ ¸ + 170 × 10 ¨ dt ¸ + vGS = 15 ¹ © ¹ s1 = −560. øletim iúlemini tamamlamak için.86 V’ta sabittir ve kapı akımı da sabittir: iG = ve vDS (iletim ) = RDS (iletim )iD = (0. Kaynak indüktansının sonucu akımın yükselme zamanını 9. Toplam iletim zamanı dört aralık zamanlarının toplamıdır: .5 × 10 −9 s ùayet kaynak indüktansı mevcut de÷ilse.1 × 10 −9 s »= iG 0.85 V 15 − 5. 4.0457 A 200 ª (V − vDS ( iletim ) )(C gd ) º (300 − 5.86 = 15 − 11e − (t2 −t1 ) / τ t 2 − t1 = 31.5) = 5.0 V’tan 5.2 × 10 −9 saniye olurdu. akaç-kaynak geriliminin úimdi vDS(iletim)’e indirilmesi gerekir.85)(30 × 10 −12 ) t3 − t 2 = « DD = 193.9)(6.0 × 10 −9 s t1-t2 aralı÷ı süresince kapı-kaynak geriliminin de÷eri 4. (4. çözümün ilgili kısımları ikinci kısma kıyasla çok hızlı olarak kaybolur.3 nanosaniye daha artırmaktır. çok yüksek performans gerektiren devrelerde etkinin dahil edilmesi gerekir.86 = 0. 4.95 × 10 6 s1’nin de÷eri s2’e kıyasla çok büyüktür.86 V’a de÷iúir.τ = ( RG + R' )C = (200 + 83. Bu zaman ço÷u devrelerde ihmal edilmekle beraber.

Bir IGBT MOSFET’ler gibi yüksek giriú empedansı ve BJT’ler gibi düúük iletim kayıplarına sahiptir. Kısa çok kanallar ile dikey yapıda bir aygıttır. Bir SIT dikey ve gömülü kapı yapısı dıúında JFET’e benzer.1 + 0 = 261. düúük kapı seri direncine.4 Bir IGBT. 4 4 IIG GB BT T 4.3 3S SIIT T Bir SIT (static induction transistor = statik indüksiyon transistörü) yüksek güçlü..t 4 = 37. yüksek frekanslı bir aygıttır.3 ns bu örnekte çok az etkiye sahiptir. düúük kapı-kaynak kapasitansına ve küçük termal dirence sahiptir. Temel olarak triyot vakum tüpünün bir katı-hal versiyonudur. yüksek frekanslı uygulamalarda (ses. Bir SIT kısa kanal uzunlu÷una.8 ns Toplam iletim iúlemi ile. Çip dizaynı ve yapısı ile akaç-kaynak . SIT’in anma de÷erleri 300 A.5 + 193.48 de görülmektedir. 4 4. 0. tipik olarak 180 A’lik eleman için 90 V ve 18 A’lik eleman için 18 V’tur. SIT’in kesit alanı ve sembolü úekil 4. 1200 V’a kadar ve anahtarlama hızı 100 kHz kadar yüksek olabilir. kaynak indüktansından kaynaklanan 9. Yüksek güçlü. øletim ve kesim zamanları çok küçüktür.. Böylece alan sınırlamasına maruz kalmaz ve yüksek hız ve büyük güç çalıúmalarında kullanıúlıdır. VHF/UHF ve mikrodalga yükselticilerde) en kullanıúlıdır. Bu her durum için do÷ru olmayabilir. Normalde iletim karakteristi÷i ve yüksek iletim düúümü genel güç dönüúümü aygıtlarında kullanımını sınırlamaktadır. Fakat BJT’ler gibi ikinci kırılma problemine sahip de÷ildir. (a) ùekil 4. Düúük gürültü.25 µs. Bir SIT normalde iletim durumundadır ve bir negatif kapı gerilimi kesim durumunda tutar.48 Bir SIT’in a) kesit alanı b) sembolü (b) øletim durumunda gerilim düúümü yüksektir. BJT ve MOSFET’in avantajlarını üzerinde taúır. düúük bozulma (distorsiyon) ve yüksek ses frekansı gücü özelli÷ine sahiptir. Kapı elektrotları akaç ve kaynak n-epsi tabakaları arasında gömülüdür.2 + 31. bu sayede daha düúük kanal direnci daha az gerilim düúümüne neden olur.

Bir IGBT güç MOSFET’leri gibi gerilim kontrollu bir elemandır. bir IGBT’nin performansı bir BJT’ye MOSFET’ten daha yakındır ve MOSFET gibi gerilim kontrollu elemandır. Bu. Bir IGBT do÷al olarak bir BJT’den daha hızlıdır. Parametreler ve semboller MOSFET’e benzer olup kaynak ve akaç sırasıyla emiter ve kollektör olarak de÷iútirilmiútir. IGBT. n+ tampon katmanı ve geniú epi tabanı dahili tasarımla NPN terminalinin kazancını azaltarak kilitlemeyi engeller. úekil 4. Bununla beraber. Bununla beraber. Bir IGBT’nin anma akımı 400 A ve gerilimi 1200 V ve anahtarlama frekansı 20 kHz’ye kadar olabilir. IGBT’lerin.49. DC ve AC motor sürücüleri gibi orta güçlü uygulamalarda.49.eúde÷eri direnci.49 (a) IGBT’nin kesit alanı . ùekil 4.c de oldu÷u gibi sadeleútirilebilir.50 de görülmektedir. sa÷lamlık gibi güç MOSFET’lerinin çekici özelliklerini paylaúmanın yanında. Bir IGBT’nin sembol ve devresi úekil 4. Bir IGBT’nin kesit alanı úekil 4. nbölgeye azınlık taúıyıcıların enjeksiyonu için sorumlu olan p+ yapıdan dolayıdır. düúük anahtarlama ve iletim kayıplarına sahiptir. kollektör ve emiterdir. güç kaynaklarında. ùekil 4. tepe akım. katı-hal rölelerindeki uygulama alanları artıú göstermektedir. BJT davranıúında kontrol edilir.b de görülen eúde÷er devre. Bir IGBT dört farklı PNPN tabakadan yapılmıú olup α npn + α pnp > 1 verilen durumu için bir tristör gibi kilitleyebilir.49. kapı sürmesinin kolaylı÷ı. Üç terminal kapı.a da görülmekte olup p+ yapının dıúında bir MOSFET’e benzemektedir. IGBT’lerin anahtarlama hızı MOSFET’lerden daha aúa÷ıdır. RDS .

3 NPN ve PNP transistörler arasındaki fark nedir? 4.13 BJT de depolama zamanının nedeni nedir? 4.9 BJT’nin transkondüktansı ne demektir? 4.5 4.15 BJT de düúme zamanının nedeni nedir? 4.16 BJT’nin doyum modu nedir? 4..6 BJT’nin üç çalıúma bölgesi nedir? 4.7 BJT’nin β’sı ne demektir? 4.4 NPN transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.8 BJT’nin β’sı ve cebri β’sı arasındaki fark nedir? 4.1 Bir BJT nedir? 4.14 BJT de yükselme zamanının nedeni nedir? 4.18 BJT’nin kesim zamanı nedir? .(b) eúde÷er devre (c) basitleútirilmiú devre ùekil 4.2 BJT’nin tipleri nedir? 4.50 Bir MOSIGBT’nin sembolü ve devresi 4 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 4.12 BJT de zaman gecikmesinin nedeni nedir? 4.5 PNP transistörlerinin giriú karakteristikleri nedir? 4.11 BJT’nin anahtarlama modeli nedir? 4.17 BJT’nin iletim zamanı nedir? 4.10 BJT’nin overdrive faktörü nedir? 4.49 IGBT’nin kesit alanı ve eúde÷er devresi ùekil 4.

.49 Seri çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4.45 Paralel çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.36 Bir MOSFET’in iletim zamanı nedir? 4. R=15 Ω ve VCC=225 V..19 BJT’nin FBSOA’sı nedir? 4.50 Seri çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.39 SIT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.41 IGBT’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.42 IGBT’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4.5 de görülen karakteristiklere sahiptir. (d) IB.47 Paralel çalıúan IGBT’lerin problemleri nedir? 4.48 Seri çalıúan BJT’lerin problemleri nedir? 4.46 Paralel çalıúan MOSFET’lerin problemleri nedir? 4. βF=4 de÷erini kullanarak.37 Bir MOSFET’in kesim zamanı nedir? 4.22 BJT de ikinci kırılma nedir? 4.27 MOSFET’lerin tipleri nedir? 4.20 BJT’nin RBSOA’sı nedir? 4.1 ùekil 4.35 BJT ve MOSFET’te doyum kavramı niçin farklılık gösterir? 4.3 de.28 MOSFET’in eúik gerilimi nedir? 4.25 BJT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.4. (e) toplam transistör güç kaybı.38 Bir SIT nedir? 4.33 MOSFET’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.44 MOSFET ve BJT arasındaki esas fark nedir? 4.53 Transformotorlu kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4.34 Kesim süresince MOSFET’ler niçin negatif kapı gerilimi gerektirmezler? 4. (b) VCE.52 Transistörlerde seri koruyucunun amacı nedir? 4.21 kesim süresince BJT’nin ters polarlanması niçin gereklidir? 4.24 BJT’nin doyumda olmayan kontrolu ne demektir? 4.40 Bir IGBT nedir? 4. aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VCE ≈ 0 ile IC. (c) IC’nin yeni de÷eri.30 n-kanallı MOSFET’in anahtarlama modeli nedir? 4.23 BJT’nin artan anahtarlama hızları için beyz sürme teknikleri nedir? 4.43 IGBT’lerin avantajları ve dezavantajları nedir? 4.29 Bir MOSFET’in transkondüktansı nedir? 4.54 Opto-yalıtıcılı kapı yalıtımının avantaj ve dezavantajları nedir? 4 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 4.51 Transistörlerde paralel koruyucunun amacı nedir? 4.32 MOSFET’lerin çıkıú karakteristikleri nedir? 4.31 MOSFET’lerin transfer karakteristikleri nedir? 4. Transistör úekil 4.26 Bir MOSFET nedir? 4.6 4.

transistör 1. (c) watt olarak toplam anahtarlama kaybı.11 deki devrede çalıúan bir transistör 1. RB1 ve RB2 de÷erlerini bulunuz. (b) kesimde enerji kaybı. anahtarlama frekansı 10 kHz’ye de÷iútirilmiútir. Gerilimin yükselme ve düúme zamanları 500 ns dir. VBB=20 V ve VX=12 V.8 ùekil 4. VBB=20 V. Kollektör akımı 10 A dir. transistör 1.10 da. IB1=0.2 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. 4. E2=350 V ve iC(0)=10 A. CS=0.5 ve CB’nin etkisi 15 µs’lik zaman sabiti olacak úekilde. (a) Kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE ’nin 200 V’u aúmaması için CS’nin de÷erini seçiniz. E2=350 V ve iC(0)=10 A. 4. RB1=4. 4.6 ùekil 4.3 deki devre düzenlemesinde. østenilen de÷erler.11 Problem 4. 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim kaybı.4 ùekil 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletimde enerji kaybı.4.19 daki gibi bir devre tasarlayınız. kesimde I B2 / I B1 = 1.45 A.10 ùekil 4. iletimin sonunda βF=25. Koruyucu dirençte kaybolan güçle beraber toplam anahtarlama kaybını bulunuz.7 µs’lik bir düúme zamanı elde etmektedir. istenilen de÷erler.11 deki devrede.2 µs’lik bir yükselme zamanı ve 1.075 µF. RB2=8 Ω.75 A. (b) watt olarak ortalama iletim kaybı.8 µs’lik düúme zamanlı bir kollektör akımına sahiptir. 4. (b) D’nin iletime baúladı÷ı zamanı bulunuz. (b) kesim kaybı. RC=10 Ω. R=10 Ω. 4. Hem transistör çalıúması ve hem de kesimin baúlangıç aúaması süresince VBE=1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transistör kollektör akımının sıfır oldu÷u zamanda vCE. Pozitif ve negatif kaynaklar mevcuttur. aúa÷ıdaki devre elemanları verilmiútir: VCC=300 V.3 ùekil 4. Akımın yükselme zamanı 100 ns ve akımın düúme zamanı 900 ns dir.8 de.75 Ω.5 RB1 ve RB2 de÷erleri için úekil 4.0 V.7 de.7 øletimde βF=10. Anahtarlama frekansı 5 kHz’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) watt olarak anahtarlama kaybı. Transistörün iletim durumunda.5 kHz dir. (c) anahtarlama güç kaybı. úekil 4. I=10 A ve anahtarlama frekansı 7. 4. Kollektör akımının yükselme ve düúme zamanlarında de÷iúim olmadı÷ını .1 V.9 Problem 4. VBB=15 V ve VX=10 V. Her periyotta transistör 40 µs için tamamen iletimdedir.05 µF ve RS=1000 Ω’luk polarize bir koruyucu devreye eklenmiútir.2 ùekil 4. VCE=1.13 de.13 de. (b) iS’nin sıfır oldu÷u zaman. VX=15 V.3 A ve IB2=0. 4. CS=0. E2=300 V. VCC=200 V.13 deki gibi bir devre tasarlayınız. 4. IB1=1 A ve IB2=0.

øndüktör akımı 8 A ve kapı gerilim sınırı 12 V’tur. . 4.16 ùekil 4.14 Problem 4.12 Ek B’de verileri verilen bir MTM15N40 MOSFET’i için VDG>0 ve VDG<0 için uygun parçalı do÷rusal Cgs ve Cgd de÷erlerini bulunuz.varsayınız. øletim iúlemindeki beú periyodun süresini bulunuz.13 Örnek 4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim enerji kaybı.5 V VGG=12 V vDG > 0 vDG < 0 RDS(iletim)=1 Ω I=10 A Cgd = 50 pF vDG > 0 vDG < 0 Cgd = 1000 pF VDD=200 V RG=50 Ω G = 4 mho LS=15 nH vDS’nin vDS(iletim)’e eúit olması için gerekli zamanı bulunuz. aúa÷ıdaki veriler verilmiútir: Cgs = 600 pF Cgs = 450 pF VT = 3. Kapı sürme akımı –75 mA ile de÷iútirilmiútir. (d) úayet kapı akımı periyodik olarak 20 µs için pozitif ve 30 µs için negatif ise ortalama MOSFET güç kaybı.47 deki devre düzenlemesinde. (c) iletim güç kaybı. 4.11 deki MOSFET verisini kullanınız. 4. øletim için kapı akımı 75 mA ve kesim için –50 mA’dir. (b) kesim enerji kaybı.8 deki devre 50 mA’lik bir kapı sürme akımı ile de÷iútirilmiútir.13 deki veriyi kullanarak kesim süresindeki beú aralı÷ı bulunuz. VDD=300 V ve IL=5 A.15 Örnek 4. 4. 4.

AC hat gerilimi do÷rultulur ve ayarlı çıkıú gerilimi elde etmek için her yarım dalgada iletimin baúlangıcı geciktirilir. (d) ve (f) durumlarını göstermektedir. ùekil 5. Aúa÷ıdaki varsayımlar. (c) øletimde. SCR devre karakteristikleri hakkında yapılmıútır.5 FAZ-KONTROLLU DOöRULTUCULAR Yaygın olarak kullanılan bir güç yarı-iletken elemanı faz kontrollu do÷rultuculardaki SCR dir. kısa geçici bir süre için de olsa ters anot akımı yoktur. ihmal edilebilir küçük kapı-akım pals’i ile iletime geçirilebilir. 5 1V VA AR RS SA AY YIIM ML LA AR R 5. anot-katot gerilimi sıfırdır. SCR ve diyotlar. ideal kabul edilmemiú yerlerin dıúında ideal olarak varsayılacaktır.1 Bu bölümde güç-devre analizinde. SCR lerin güç kontrol modunda kullanılmasını uygun hale getirmiútir..1 kararlı durum için bu ideal karakteristiklerin (c). (e) Kesim sıfır zamanda oluúur. (f) Kesim durumunda anot akımı sıfırdır. Ters tıkama özelli÷i ve oldukça küçük palsli kapı akımları ile yüksek akımların kontrol edilebilme özelli÷i. (b) øletim sıfır zamanda oluúur. (d) Kesimde anot-katot gerilimi ters yönde oldu÷u sürede. (a) SCR. temel devre davranıúları vurgulanacaktır. . Bu gibi uygulamalarda.

2(a)’da en temel yarım dalga do÷rultucu devre görülmektedir.2 ùekil 5... akım ve yük geriliminin grafiklerini göstermektedir.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA AO OM MøøK KY YÜ ÜK K 5.ùekil 5. aynı ideal karakteristiklere sahiptir. Kaynak gerilimi T periyodunda ve Vm maksimun de÷erinde sinüs dalgası úeklindedir.1(a) da görülen.2 Kontrollu do÷rultucu devrelerin analizinden önce..2(b). bazı kontrolsuz do÷rultucu devrelerin üzerinde çalıúılması faydalı olacaktır.1 5 2D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU UL LU UD DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 5. 5 2. Kullanılan diyotlar úekil 5. ùekil 5. .

Böylece. .1) i(t) = 0 için vD = 0 oldu÷undan. ω belirlenen kaynak frekansına tekabül etmekte ve eúitlik sadece i(t) > 0 için geçerlidir.3 eúitli÷i ile verilir.2 Devre eúitli÷i. vS = v D + v R (5.2) 5.ùekil 5. vs Vm’ ye eúit oldu÷unda oluúur ve 5. akım eúitli÷i i (t ) = vS Vm sin ωt = R R (5.2 eúitli÷inde. maksimum akım.

Bu.7) burada ω = 2πf = 2π / T 5.4) vS<0 iken yarım saykıl süresince.5) Bu devre için ilgili büyüklükler. akımın RMS de÷eri istenilir. diyot ters polarlanmıútır. I ort = 1 T i (t )dt T ³0 (5.8) π Gerilimin dalga úekli akımın dalga úekliyle aynı oldu÷undan.T/2 yarım periyodu üzerinde de÷erlendirilir. Akım sıfır ve vR sıfırdır.9) π Bazı durumlarda. ortalama yük akımı ve gerilimidir.8 eúitli÷i ile sonuçlanır ve yarım dalga devre karakteristi÷idir: I ort = Im (5.3) øletim süresince. Vort = Vm (5.10) Burada da. vD=0. RMS de÷erinin tanımından bulunur. I ort = 1 T /2 I m sin ωtdt T ³0 (5. Ortalama akım. Bu yarım saykıl boyunca vD = vS (5. bu integral 0 . dalga biçiminin periyodu üzerinde i(t)’ nin integrali ile bulunur.7 eúitli÷inin integral iúlemi 5.6) økinci yarım saykıl için i(t) = 0 oldu÷undan.8 eúitli÷ine benzer iliúki vardır. integral yarım periyot üzerinden de÷erlendirilir: . I RMS ª1 =« ¬T ³ T 0 [i( t ) ] dt º » ¼ 2 0 . ortalama yük gerilimi için 5. dolayısıyla i (t ) > 0 için v R = v S (5.5 ( 5.Im = Vm R (5.

4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339. ÖRNEK 5.97 = = 5.5 (5.414 V RMS = (1.4 A π π e) RMS yük akımı = I m 16.12) 5.48 A 2 2 f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 R = 8.48 2 ( 20 ) = 1440 W 5 5.2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük gerilimi (d) ortalama yük akımı (e) RMS yük akımı (f) yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. Yükün indüktansının büyüklü÷ü önemli olmayıp. yarım dalga devrenin dalga biçiminin karakteristi÷idir.4 = = 108 V π π c) Ortalama yük gerilimi = d) Ortalama yük akımı = I m 16.97 A R 20 Vm 339.4 = = 16. tüm periyodun yarısından daha fazla mevcut olabilir. Yük akımı..2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K ùekil 5.97 = = 8. 60 Hz dir.1 ùekil 5.2(a)’da görüldü÷ü gibi omik yüklü bir yarım dalga do÷rultucu 20 Ω’luk bir yükü beslemekte ve kaynak gerilimi 240 V RMS. diyot uçlarındaki .414 )( 240 ) = 339.3’de görüldü÷ü gibi bir indüktif yükün eklenmesi ile de÷iútirilmiútir.2(b) deki grafik.deki yarım dalga devresi.12 eúitli÷inin sonucu.2 2. iletim bütün periyot boyunca de÷ildir. úekil 5. úayet öyle olsaydı diyot sürekli olarak iletimde kalacaktı.I RMS 2 º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) dt » 0 ¼ ¬T 0. Bu de÷er verilen bir devre için uygun diyot do÷rultucu seçiminde de gereklidir..11) I RMS = Im 2 (5. diyotun tepe kaynak gerilimine eúit bir ters gerilimi tıkaması gerekti÷ini gösterir. ùekil 5.

13 eúitli÷inde verilmektedir. Yük akımının bazı aralıkta sıfır olması gerekir ki bu da yarım periyottan daha azdır.13) (5. olması mümkün de÷ildir. Geçici yük akımının bir çözümü. vL de÷erleri birbirine eúit olacaktı. Do÷rultma iúlemi olmayıp akımın alternatif özelli÷i sürdürülecekti. Bu durum çeliúkili bir durum oldu÷undan.gerilim tüm periyot boyunca sıfır olacaktı ve vS .3’deki devrede.5 θ = tan −1 ¨ § ωL · ¸ © R ¹ . ùekil 5.14) (5. aúa÷ıdaki gibidir. akım t=0 anında sıfırdır. § Vm · −t / τ ¸ i=¨ ¨ Z ¸ sin(ωt − θ ) + (sin θ )e © ¹ [ ] (5.15) Z = ( R 2 + ω 2 L2 ) 0. Akım iliúkisi 5.

13 eúitli÷indeki akım T/2 den daha büyük bir zamanda sıfır olur.0531 H. Daha ötesi. bu eúitli÷in sayısal bir irdelemesi ile bulunabilir. Bu zaman. . Vs=120 V RMS. AC kaynak akımı çift yönlüdür ve özellikle yük akımı büyükse do÷rultucu devresini besleyen bir transformatörde doymaya neden olabilir. Büyük güçlü do÷rultma iúleminde bu metot kullanıúlı de÷ildir. ÖRNEK 5. L = 0. 60 Hz .3 5.2 ùekil 5.ùekil 5.3 deki yük geriliminin ve akımının ortalama de÷erlerini bulunuz. R = 20 Ω . Herhangi bir indüktans miktarı her saykılın bir kısmı için sıfır olmayan bir yük akımı meydana getirmez.

707e − x ùekil 5.5 º ª § π· −ωt / ωτ º i=« » «sin¨ ωt − ¸ + 0.… yeterli do÷ruluk alınıncaya kadar irdeleme iúlemine devam edilir.13-5.414) sin θ dθ = 45.2’ye göre burada.28 ¼ ¬ © i=0 da ωt için irdelemeli çözüm sonucu.84 V Ortalama yük akımı.1. Devre yarım dalgalı olarak kaldı÷ı halde. de÷iúken yerine açı de÷iúkeni konularak integral ile belirlenir: VL = 1 2π ³ 3.4 de görüldü÷ü gibi bir de÷iúikli÷i ile oldukça küçük güç gerektiren yükler için kullanıúlı bir devre oluúturulur. ùekildeki grafikler.5 = 28.9407 rad olarak bulunur. ortalama yük gerilimi ve dirençten bulunabilir. I= VL 45.9407 0 (120)(1. økinci yarım dalgada -kaynak gerilimi negatif iken.ÇÖZÜM 5.3’ ün. kaynak ile ana diyot arasındaki gerilim eúitli÷i ana diyot’un ters polarlanmıú oldu÷unu gösterir ve böylece kaynak akımı bu yarım dalga için sıfırdır.29 A R 20 f ( x ) = 0 eúitli÷inin Newton metodu ile sayısal çözümünde x n+1 = x n − f ( x n ) / f ' ( x n ) n = 0.28Ω ωτ = tan θ = 1 ª (120)(2) 0.15 eúitliklerinin irdeleme ile çözümü.84 = = 2. Yük gerilimi 0<ωt<3. FWD (freewheeling diyot: boúta çalıúma diyotu) olarak bilinir. FWD’ nin bu iletim aralı÷ında.0531) º π = rad » 20 ¼ 4 ¬ Z = [(20) 2 + (20) 2 ]0. Yüke paralel diyot. zamanın .yük akımı FWD’ den geçer. Örnek 5. x =ωt −x f ( x) = sin ( x − π / 4 ) + 0. vL nin ortalama de÷eri.707e f ' ( x) = cos( x − π / 4 ) − 0. yük akımı úimdi iúlemin tüm periyodu boyunca mevcuttur. Yük gerilimi ve yük akımının ortalama de÷erleri. akımın sıfır oldu÷u zamanı verir: θ = tan −1 « ª (120π )(0. Her iki durum için grafiklerin karúılaútırılması. ωt=3.2. Bu diyotun devre iúlemi vL’yi negatif olmaktan korur. yarım dalga omik yük durumunda olan aynı özelliklere sahiptir.9407 için kaynak gerilimi ile aynıdır ve dalganın kalan kısmında sıfırdır. úekil 5.707e » 4¹ ¼ ¬ 28. büyük yük indüktanslı varsayımla devre akımlarını ve gerilimlerini göstermektedir.

VS = 120 V RMS.4 ÖRNEK 5. Bu durumda 5.bir fonksiyonu olarak aynı dalga biçimini gösterir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) yük gücü ÇÖZÜM a) VL = (120 )(1. 60 Hz ve R=20 Ω dir.9 eúitli÷i uygulanır. ùekil 5. Yük indüktansı büyüktür.3 ùekil 5.4’deki devre de÷erleri.414 ) = 54 V π .

yarım dalga durumuna benzer bir úekilde bulunabilir: I ort = I ort = 1 T ³ i ( t ) dt 0 L T (5. tam dalga ortalamasının yarım dalga ortalamasının iki katının oldu÷una dikkat edilmelidir.5 1 T º ª 1 T /2 I RMS = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt + ³ (− I m sin ωt ) 2 dt » T 0 / 2 T ¼ ¬T (5. yarım dalgada oldu÷u gibi devreden bir akım geçirir fakat yükteki akım ikinci yarım dalgada da vardır.. eúitlik 5.b) I L = VL 54 = = 2. iki akım-zaman grafiklerinin incelenmesiyle rahatlıkla anlaúılabilir.5(a)’daki devrede köprü do÷rultucu kullanılmaktadır.3’de verilen Im maksimum akımı ile uygun dalga úekilleri görülmektedir.17) T 1 ª T /2 I sin ω t dt + m ³T / 2 − I m sin ω t dt º » ¼ ¬ ³0 T« § 2· I ort = ¨ ¸ I m © π¹ (5. ùekil 5.8 W Yük indüktansının büyük de÷erinden dolayı.. Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.19) º ª1 T 2 I RMS = « ³ [iL (t )] dt » 0 ¼ ¬T 0.5(b)’de.7 A R 20 c) P = I L 2 R = ( 2. Diyot köprüsü akım yönlendirici modu içinde iúlem yapar. böylece alternatif kaynak akımı is yük direncinde tek yönlü akıma dönüúür. 5 5. ùekil 5. ikinci yarım saykılın negatif iúaretinin bir farklılık . akım hemen hemen sabittir. böylece: §2· Vort = ¨ ¸Vm ©π ¹ RMS akımı yine RMS tanımından bulunur : (5. kaynak gerilimi ve yük direnci aynıdır. Tam dalga devresi.16) (5. Bu ikinci yarım saykıl kısmı birinci yarım dalgadaki akımla benzer olup sadece zaman ekseninde sa÷a do÷ru kaydırılmıútır.21) 5.7) 2 ( 20 ) = 145.5 (5.20) 0.3 3T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K Tam dalga fonksiyonu.18) Burada. Ortalama ve RMS de÷erleri. Bu durum. Benzer úekilde ortalama yük gerilimi aynı faktörle verilir.2 KY 2. bir köprü do÷rultucu veya sekonderi orta uçlu bir transformatör ile sa÷lanabilir.21 eúitli÷inin incelenmesiyle.

5(b)’deki grafik diyotun Vm de÷erine eúit bir ters gerilimi tıkayabilmesi gerekti÷ini gösterir. Yük akımı için iki yol oldu÷undan. ortalama diyot akımı. (a) . Böylece: I RMS = Im 2 (5. úekil 5.22) Yarım dalga durumunda oldu÷u gibi.meydana getirdi÷i görülmez ve matematiksel iúlemin sonucu herhangi bir sinüsoidal dalganın RMS de÷eri ile aynıdır. ortalama yük akımının sadece yarısıdır.

20 Ω’luk bir yüke ve 240 V RMS.414 V RMS = (1. 60 Hz lik kaynak gerilimine sahiptir. Vm = 1. tam dalga bir do÷rultucu.414 )( 240 ) = 339.4 V .4 ùekil 5.5(b) ÖRNEK 5.ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.5(a)’da görülen omik yüklü.

. alternatif yarım saykılda iki diyotun sabit akımı iletmesi ve di÷er diyotların di÷er alternatif yarım saykılda aynı sabit akımı iletmesi anlamına gelmektedir.7’de gösterildi÷i gibidir.4 = = 16. Kaynak akımı kare biçimli alternatif akımıdır.4 = 216 V © π¹ © π¹ § 2· § 2· d) Ortalama yük akımı = ¨ ¸ I m = ¨ ¸16. Burada sadece tam dalga durumu göz önüne alınacaktır. Ba÷lantının de÷iúti÷i alternatif yarım dalgaların haricinde.6 için anlık gerilim eúitli÷i bunun belirlenmesine izin verir. úekil 5. yük daima kayna÷a ba÷lıdır.4 4T TA AM MD DA AL LG GA A øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Yük direncine seri indüktansın ba÷lanması akımın dalga úeklini de÷iútirir. v L = vx + vR (5.97 Im = 12 A 0. Yükün ortalama gerilimi.97 A R 20 § 2· § 2· c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. Yük gerilimi. omik yüklü durumla aynı de÷erdedir.2 2.6. Sabit yük akımı. zamanla yük akımının de÷iúiminde ihmal edilebilir dalgacık (ripple) sa÷layabilecek yeteri kadar büyüklükte yük indüktansının olması demektir. ùekil 5. gerekli olan indüktans uygun olmayacak bir büyüklükte de÷ildir. Devre akımları ve gerilimleri kolaylıkla hesaplanabilir.5(a)’nın indüktif yükle yeniden çizilmiú halidir. Pratikte bunun manası..b) Tepe yük akımı= Vm 339.97 = 10.5 f) Yükün gücü= ( I RMS )2 ( R ) = (12. Analizi kolaylaútırmak için sonlu bir yük indüktansı ile bir baúlangıç çözümü yapılır. yine sinüs dalgasının tam dalga do÷rultulmuú biçimidir. Yük akımı temelde sabittir ve yük direnci ile iliúkisinin bulunması gerekir.0 )2 ( 20) = 2880 W 5 5. ùekil 5. Bundan sonraki örnekte de görülece÷i gibi.5 = ( 2) ( 2 )0. . Bu varsayımla.8 A © π¹ © π¹ e) RMS yük akımı = 16. devre davranıúı úekil 5.23) Bu eúitli÷in bir periyot üzerinde integralinin sonucu ortalama gerilimlerin bir eúitli÷idir.

7 .6 ùekil 5.ùekil 5.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her diyotun ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi= Vm = 1. indüktif yüklü tam dalga bir do÷rultucuda.6 daki gibi.414 )( 240 ) = 339.4 = 216 V © π¹ © π¹ c) Tepe yük akımı = Vort 216.24) Vx’in ortalama de÷eri.VLort = V X ort + VRort (5. ùayet indüktörde direnç varsa.80 A R 20 d) Ortalama yük akımı = Tepe yük akımı = 10. yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.80 A .26) (5. Böylece 5.80 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 10.24 eúitli÷inden : § 2· VRort = VLort = ¨ ¸ Vm © π¹ ve I ort = veya § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ © π ¹© R ¹ Yük akımı sabit oldu÷undan dolayı.414V RMS = (1. dir. (5. RMS ve ortalama de÷erleri aynıdır.0 = = 10.27) VRort R (5.5 ùekil 5. 60 Hz.25) ÖRNEK 5.4 V § 2· § 2· b) Ortalama yük gerilimi= ¨ ¸ Vm = ¨ ¸ 339. ideal indüktör uçlarındaki ortalama gerilimdir. bunun yük direncine eklenmesi gerekti÷ine dikkat etmek gerekir.

7V 60HZ) L 5 6 6. Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz.667MS .22E-15 BV=1800V) .80 )2 ( 20 ) = 2334 W g) Her diyotun ortalama akımı = 1 2 I ort = 10.5 mH 6 10 V Tek fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Tek fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VS 1 0 SIN(0 169.4 A 2 (g) deki ½ çarpanı.TRAN 1US 32MS 16.f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (10. Vy 1 + _ 0 0V VS D3 4 D4 D1 2 L VX 3 D2 R 2.5 VX 6 4 DC 10V D1 2 3 DMOD D2 4 0 DMOD D3 0 3 DMOD D4 4 2 DMOD VY 1 2 DC 0V .END Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri .8 = 5.PROBE . köprü do÷rultucudaki diyotların her alternatif yarım dalgada iletimde olmalarının sonucudur.MODEL DMOD D (IS=2. Ö ÖR RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: T TA AM MD DA AL LG GA AK KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız.5 Ω 5 6.5MH R 3 5 2.

‫ڱڋڋڍ‬ ‫ڱڋڋڌ‬ ‫ڱڋ‬ ‫ڱڋڋڌڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڏڇڎڃڱ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڐ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڎ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڭڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ڄڧڃڤ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ ‫ڜڋړ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڏڈ‬ ‫ڜڋړڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڮڱڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ .

‫ڜڋڑ‬ ‫ڜڋڏ‬ ‫ڜڋڍ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڌڟڃڤ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ێۈڑڍ‬ ‫ێۈړڍ‬ ‫ێۈڋڎ‬ ‫ێۈڍڎ‬ 5 5.. SCR t1 zamanında iletime geçirilir ki bu α /ω ile verilir. ùimdi kaynak gerilimleri yön de÷iútirirken ve her yarım saykıl süresince SCR akımı sıfır olurken. her yarım dalgada aynı gecikme sa÷lanmalıdır..3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L Faz kontrol iúleminde.8(b) deki grafikler elde edilir.. saykıl baúına 360° lik skalada ölçülen α açısı ile tanımlanır. O OM MøøK KY YÜ ÜK K ùayet úekil 5.8(a) da gösterildi÷i gibi bir SCR ile de÷iútirilir ve SCR’nin iletimi yarım dalgada α açısı kadar geciktirilirse úekil 5.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Gecikme. 5 5. ùayet devre tam dalga ise. do÷rultucu çıkıúının faz kontrolu olarak adlandırılır. ùayet bu kapı akımı. Bu grafiklerde. SCR tıkama özelli÷ini gösterir ve bir kapı akımı uygulanmadı÷ı sürece iletime geçmez. do÷rultucunun çıkıúı azaltılır. önceki kısımlardaki devrelerde bulunan diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.3 3. Bu iúlem. .2 deki diyot. anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u zamanda sa÷lanmayıp geciktirilir ve bu iúlem tekrarlanırsa. úekil 5..

I ort = I ort = 1 T iL (t )dt T ³0 (5.28) 1 T /2 I m sin ωtdt T ³t1 (5. SCR sıfır zamanda iletime geçmez ve hiç bir direnç indüktansız de÷ildir. T periyotluk zaman skalasında.ùekil 5.29) . bu iúlemler çok kısa zamanda oluúur ve gösterilen idealleútirme çok iyi bir yaklaúımdır. Ortalama gerilim ve akım de÷erleri burada da ilgi noktasıdır. Bunlar.8 Gerçek dünyada. böylece akım gösterildi÷i gibi bir süreksizli÷e sahip olamaz. bundan önceki hesaplamalara benzer biçimde bulunur.

77A © 2π ¹ © 2π ¹ .4 · c) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 95.5 ( 5.30) Yük akımının RMS de÷eri.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 4.29 eúitli÷inde. 60 Hz’e sahiptir. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ).33) ÖRNEK 5. I RMS º ª 1 T /2 = « ³ ( I m sin ωt ) 2 dt » t ¼ ¬T 1 0.6 ùekil 5.5.4 = = 16.4 V b) Tepe yük akımı = I m = Vm 339.5 (5.33 eúitli÷i bulunur: I RMS § I · ª § α · § sin 2α ·º = ¨ m ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» © 2 ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.31) ( 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1. © 2π ¹ Aynı eúitlik.414 )( 240) = 339.97 A R 20 § Vm · § 339. Devre α=40° ile çalıúmaktadır.32) Sadeleútirme sonucu. temel tanımlar kullanılarak bulunur ve 5.8(a)’da gösterildi÷i gibi omik yüklü yarım dalga faz kontrollu do÷rultucu.32 eúitli÷inde verilir. integral t1 den baúlatılır çünkü akım sadece t1-T/2 için sıfır olmayan de÷erdedir. 20 Ω’luk yük ve 240 V RMS kaynak gerilimi.414V RMS = (1. Vm yerine Im konulmasıyla gerilim için de uygulanır : §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) © 2π ¹ (5. sonuçta 5.4 V © 2π ¹ © 2π ¹ §I · § 16.

20 ) 2 ( 20 ) = 1345 W 5 5. Böylece 5.e) I RMS §I =¨ m © 2 · ª § α · § sin 2α · º ¸ «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¹ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.30 ve 5. formülde.36) Yük akımının RMS de÷eri.5 = 8.96 · ª § 40 · § sin 80° · º =¨ ¸» ¸+¨ ¸ «1 − ¨ © 2 ¹ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0. §I · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) ©π ¹ §V · I ort = ¨ m ¸(1 + cosα ) © πR ¹ ve §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cos α ) ©π ¹ (5.5(a)’daki diyotlar. yarım dalga durumundaki 5. Çünkü tam dalga e÷rilerinin altındaki alan yarım dalga durumunun iki katıdır.3 KY 3.31 eúitliklerinden.33 eúitli÷inin yeniden .5 § 16. Tam dalga tipli faz kontrolü úimdi mümkün olmaktadır. t1 = α / ω ve t 2 = t1 + T / 2 dir. SCR’ler ile de÷iútirilmiútir ve devre úekil 5...2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA AO OM MøøK YÜ ÜK K ùekil 5. Akım ve gerilimin ortalama de÷erleri dalga úeklinin incelenmesiyle bulunabilir.10’da gösterildi÷i gibi tam dalga olmuútur.35) (5. Akım ve gerilimin dalga biçimleri úekil 5. ùekil 5.34) (5.20A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (8.9 SCR’ler α faz gecikme açısında çift olarak kontrol edilirler.9’da görülmektedir.

10 ÖRNEK 5.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.9 da gösterildi÷i gibi. RMS de÷eri. dalga baúına iki pals vardır.7 ùekil 5. I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º = « m0. 60 Hz’dir.37 eúitli÷inde verilmektedir.5 (5. 5. Sonuç RMS de÷eri 5. yarım dalga faz kontrollu do÷rultucunun yükü 20 Ω ve kaynak gerilimi 240 V RMS.33 eúitli÷ine göre 2 kere daha fazladır.37) ùekil 5. omik yüklü. Burada yarım dalga durumu ile karúılaútırıldı÷ında.düzenlenmesi ile elde edilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . Devre α=40° ile çalıúmaktadır.

97 º ª § 40 · § sin 80° ·º = « 0. bu anda iS>0’dır.5 = 11. øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K Burada da yine yük indüktansı.a) Tepe yük gerilimi b) Tepe yük akımı c) Ortalama yük gerilimi d) Ortalama yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1..4 · c) Ortalama yük gerilimi = § ¨ m ¸(1 + cos α ) = ¨ ¸(1 + cos 40 °) = 190 .60A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (11. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık sa÷layabilecek miktarda yeteri kadar büyük sayılmıútır.414 V RMS = (1.97 A R 20 V · § 339 .60 ) 2 ( 20 ) = 2699 W 5 5.5 ª16.6. úekil 5. ùekil 5.5 » «1 − ¨ ¸» ¸+¨ ¬ (2) ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ 0.4 = = 16.8 V © π ¹ ©π ¹ §I · § 16. ùekil 5.3 3.97 · d) Ortalama yük akımı = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 40° ) = 9..54 A © π ¹ © π¹ e) I RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0..4 V b) Tepe yük akımı = Vm 339.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.414 )( 240 ) = 339.11 vS>0 ve SCR1 ve SCR4 iletimde iken bir anı gözönüne alındı÷ında.3 3F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: T TA AM MD DA AL LG GA A. .11 olarak yeniden çizilmiú ve diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir.

v AK2 = 0 ve böylece SCR2 iletime geçirilmeye hazırdır fakat henüz kapısından bir sinyal almamıútır.38) (5. v AK1 = 0 ve bundan dolayı v AK2 = ( − v s ) < 0 Bu.12’deki grafikte gösterilmiútir. yukarıdaki eúitlikler bazı birimlerin iúaret de÷iútirmesine ra÷men biçimini de÷iútirmez. v S = v AK1 + v L + v AK4 . iletimdeki SCR’ler sıfır anot-katot gerilimine sahiptirler. v s = v AK1 − v AK2 SCR1 iletimde oldu÷undan. t1 ve T/2 aralı÷ı süresince yük gerilimi pozitif ve SCR2 ters polarlanmıútır. akım yolunda da de÷iúme olmadı÷ını hatırlamak gerekir.41) ùimdi. aúa÷ıdaki eúitlik elde edilir . vs negatif de÷ere de÷iúirken.t2 arası yük gerilimi negatif ve SCR2 ileri yöndedir ve henüz bir iletim sinyali almamıútır. úekil 5. Bundan dolayı. v L = vS (5. T/2 . vs. SCR1 ve SCR2 döngüsü etrafında bir gerilim eúitli÷i yazılırsa. . yük ve SCR4 döngüsü etrafındaki bir gerilimin ifadesi aúa÷ıdaki eúitli÷i verir.40) Burada da yine. SCR1.39) (5. (5. SCR2 ve SCR3 henüz kapılarından iletime geçirilmediklerinden. SCR2’nin ters polarlanmıú oldu÷u anlamına gelir. Bu durumların oluúması süresindeki zaman t1 ve t2 arasıdır. vs<0 oldu÷undan. vs<0 oldu÷undan negatiftir.ùayet vs. Bunun gibi SCR3’ de iletime hazırdır. Yük gerilimi. Bu ifadelerin sonucu.

ødeal olarak úekil 5. Faz kontrolünün etkisi. Bu çıkıú geriliminin ortalama de÷eri α ’nın bir fonksiyonudur.ùekil 5. akım yolunu do÷al noktasından daha ileri bir zamana aktarmaktır.38 eúitli÷inde v AK2 de÷eri sıfıra eúitlenirse. Bu zamanda her iki SCR’nin pozitif anot-katot gerilime sahip oldu÷una dikkat edilmelidir. Benzer bir durumda. yük SCR2 ve SCR3 ile kayna÷a ba÷lıdır ve böylece yük gerilimi vs ’nin negatifi olur. SCR1’in ters polarlanması demektir ve kesim durumundadır. Bu noktada. ùayet 5. Bu diyot durumuna ters olup. Bu. øntegral iúlemi t1-t2 arasındaki yarım periyotta yapılır. o halde v AK1 nin negatif olması gerekir.12 ùimdi t=t2 de. . vs<0 olarak SCR2 ve SCR3 kapı sinyalleri ile iletime geçirilmiútir. transfer vs = 0 da oluúur. SCR4 de iletimde de÷ildir. çünkü SCR2 henüz iletime geçirilmiútir. sonuçta yük gerilimi anlık de÷erlerinin negatif oldu÷u aralıklara sahiptir. t2 zamanında vL ’nin bir süreksizli÷i vardır.12 ’de gösterildi÷i gibi.

28 I ort = = 4.28 A f) Yükün gücü = ( I RMS )2 ( R ) = (8. 60Hz’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1.Vort = 2 t2 Vm sin ω tdt T ³t1 (5.44) α=0 için (faz kontrolu olmaksızın).42) §2· Vort = ¨ ¸Vm cosα ©π ¹ Ortalama akım hala Vort/R ’dir.414 V RMS = (1. yukarıdaki eúitlikler sadeleútirilerek diyot ÖRNEK 5.8 ùekil 5.43) (5. böylece.5 V Vort 165.5 = = 8. § 2 ·§ V · I ort = ¨ ¸¨ m ¸ cosα © π ¹© R ¹ durumundakilere dönüútürülebilir.28 A e) RMS yük akımı = Ortalama akım = 8.28 )2 ( 20) = 1370 W g) Her bir SCR deki ortalama akım = 1 8.11 de gösterildi÷i gibi indüktif yüklü tam dalga. (5. Faz kontrol açısı 40° dir.4)cos 40° ) = 165.14 A 2 2 (g) deki ½ çarpanı köprü ba÷lı SCR’lerin her alternatif yarım dalgada iletimde .4 V b) Ortalama yük gerilimi = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ (339.414 )( 240) = 339.28 A R 20 § 2· © π¹ § 2· © π¹ c) Ortalama yük akımı = d) Tepe yük akımı = Ortalama akım = 8. faz kontrollu do÷rultucuda yükün omik kısmı 20 Ω’a eúit ve kaynak gerilimi 240 V RMS.

D1’in ileri iletimine neden olur ve diyot modellerinde ileri akımda sıfır gerilim alınır. Ortalama yük gerilimi 5.3 3.47) .36 eúitli÷i ile aynıdır. omik yük durumu ile aynı oldu÷undan gerekli de÷ildir. Bu.13 ùekil 5. ùekil 5. yük geriliminin dalga biçimi.11’deki devre. D1 (FWD) ile olan yoldur. SCR’lerin akımları ve iS sıfırdır. yük akımının FWD’ye transferinde kararlıdır.12 de vL<0 olan kısımlar. vs<0 ve vL = 0 alındı÷ında.13’deki devrede görülen FWD’nin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiútir. vL’nin negatif de÷erleri. Ortalama yük geriliminin yeni bir eúitli÷i. 5. 5 5.. SCR3 ile SCR2 ve son olarak. D1’in varlı÷ı vL’nin negatif de÷erler almasını engeller. Bu aralıklar süresince yük akımı D1’de oluúur. ©π ¹ (5. úekil 5. vs..46) Böylece seri ba÷lı iki SCR ters polarlanmıú olur ve iletimde de÷ildir. SCR1 .46 eúitli÷i do÷rulanır. §V · Vort = ¨ m ¸(1 + cosα ). Bu akım komütasyonunu (veya bir yoldan di÷er yola transferi) göstermek için. úekil 5.45) ùimdi FWD den dolayı.vL ve SCR4 ’ü içeren yol etrafındaki bir eúitli÷i göz önüne alalım: v S = v AK1 + v L + v AK4 (5.4 4F FW WD D’’N NøøN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø ùekil 5.olmasından kaynaklanmaktadır.14 de vL= 0 olarak de÷iúmiútir. Eklenen eleman yük akımına ek yollar oluúturur ve mümkün olabilen üç yol vardır: SCR4 ile SCR1. v AK1 + v AK4 < 0 (5.

ùekil 5. t = 0 ile t = α / ω arası ve ikinci yarım saykıldaki benzer aralıkta yük akımı ile aynıdır. yük akımı ile aynıdır. Ortalama ve tepe akım de÷erleri. FWD’nin tepe akımı.14 FWD olmadı÷ı durumla karúılaútırıldı÷ında.9 . devre elemanının seçimi için gereklidir.48 eúitli÷i ile verilir: § α· ª t º I Dort = I L « 1 » = I L ¨ ¸ © π¹ ¬T / 2 ¼ (5.48) ÖRNEK 5. FWD’deki akım. ek bir akım daha mevcuttur. Kalan sürede akım sıfırdır. FWD’nin ortalama akımı 5.

54 )2 ( 20 ) = 1820 W § 140 · g) Her bir SCR deki ortalama akım = I SCR ort ¨ ¸ (9. üç terminalli yarı-iletken elemanlar bu kapı-tetikleme fonksiyonunu yerine getirebilirler. AC kaynak geriliminin sıfır geçiúlerine göre geciktirilmesi gerekir..54 A e) RMS yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.13’de gösterilen bir indüktif yükü beslemektedir.4 · b) Ortalama yük gerilimi = ¨ m ¸(1 + cosα ) = ¨ ¸(1 + cos 40°) = 190. Kaynak gerilimi 240 RMS. sıfır geçiúlere göre kapı akım palslerinin rastgele oluúmasını önlemek için kullanılmalıdır. faz kontrollu do÷rultucu.FWD’li.12 A © 180 ¹ 5 5. tam dalga. kapasitörün dolma aralı÷ı için bilinen ve tekrar edebilen bir baúlangıç noktası vardır. 60Hz ve α= 40° dir. Çeúitli. programlanabilir uni-jonksiyon transistör (PUT) olup böyle elemanların kullanımını göstermek için (özellikle faz kontrol durumları altında .54 ) = 3. Bazı eú zamanlama vasıtaları.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LD DE EV VR RE EL LE ER RøøN ND DE ET TE ET TøøK KL LE EM ME E Faz kontrollu do÷rultucularda SCR kapı palslerinin. úekil 5.3 3.8V © π ¹ ©π ¹ c) Ortalama yük akımı = Vort = 9. ùayet böyle palsleri üretmek için bir kapasitör yüklenir ve sonra boúaltılırsa. Böylece. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Ortalama yük akımı d) Tepe yük akımı e) RMS yük akımı f) Yükün gücü g) Her bir SCR deki ortalama akım h) FWD ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi = Vm = 1..4 V §V · § 339.71 A © 360 ¹ § (9. Böyle bir eleman. Yükün omik kısmı 20 Ω’a eúittir.54)( 40 ) · h) FWD ortalama akımı = I Dort = ¨ ¸ = 2.54 A R d) Tepe yük akımı = Ortalama yük akımı = 9.414 V RMS = (1. gerilim kayna÷ının her yarım saykılının sonunda kapasitörün boúaltılması ile eú zamanlama sa÷lanmıú olur.54 A f) Yükün gücü = ( I RMS ) 2 ( R ) = (9.414 )( 240 ) = 339.

Anahtarlama gerilimi VS ye ba÷lıdır ve bu.SCR’nin iletimi için) kullanılmıútır. PUT’un iletiminde.16 daki devre. anot geriliminin VS yi küçük bir eúik kadar. VS nin ani düúüúü. VS nin istenilen de÷eri tipik olarak gerilim bölücü devre ile elde edilir.17 daki grafik. RG ve VS ile gösterilir. her pozitif yarım dalganın sonunda kapasitörün boúalmasına neden olur. eleman bir iletim durumuna anahtarlanır ve yeterli akım durumunu sa÷lar. Zener diyot. VS sıfır olur ve anot-katot geriliminin tepe de÷eri VS den sadece 1 volt’dan az bir de÷erde daha büyük olabilir.15 PUT’un kullanımı. kapasitör RK direnci ve SCR kapı devresinden oluúan paralel devreye aniden boúalır. bu her pozitif yarım dalganın sonunda. Anahtarlama oluútu÷unda gerilim seviyesi VS ye ba÷ımlı olarak programlanabilir. Kaynak gerilim dalgasının her pozitif kısımının sonunda.15 de. besleme kayna÷ı ile vAK nin iA ile de÷iúim grafi÷i úekil 5. Elemanın sembolü. ùekil 5. úekil 5. kapasitörün boúalma davranıúını göstermektedir. kapasitörün dolması için gerekli eúzamanlamayı sa÷lamakta kullanılır. . tipik olarak 1 volt’tan az geçmesi gerekir. ve Thevenin eúde÷eri. DøYAK elemanına benzer. kaynak geriliminin pozitif yarım dalgası süresince. VS için hemen hemen sabit bir gerilim sa÷lar.15 de görülmektedir. yarım dalga omik yüklü bir devrede bir SCR’nin tetiklenmesinde PUT’un kullanımını göstermektedir. ùayet bu oluúursa. ùekil 5. ùekil 5. Bir SCR’nin kapı ucuna bir kapasitörü boúaltır. Yeterli bir anot akımı almak için.

Bu ek dalgalanmaların. DøYAK’ın parçalı do÷rusal modeline benzer. kapasitör R1 ve R2 ve zener diyotun kırpma seviyesi ile belirlenen de÷erden biraz daha büyük bir gerilim de÷eri ile dolar.17 de. RK ve SCR’nin kapı’sından geçerek boúalır. Bu devre.18 de devre.ùekil 5. PUT’un iletim zamanı ve boúalma süresinde kapasitörün yeniden dolması gibi ikinci derece etkileri ihmal etmektedir.16 ùekil 5. Kapasitör daha sonra PUT. ùekil 5.16 devrenin bir kısmını gösterir.18 de. bilgi- . ùekil 5. SCR zaten iletimde oldu÷undan etkisi yoktur. PUT’u bir anahtar olarak temsil eden. úekil 5. Bu baúlangıç boúalmasından sonra kapasitör bir veya daha fazla ek dolma-boúalma dalgalanmasına baúlar.17 øletim durumundaki bir PUT’un modeli. PUT’un iletim aralı÷ı süresinde. ES ve RS de÷erleri. ùekil 5.

Gösterilen zener diyot ideal olarak modellenebilir. 60 Hz SCR kapı modeli: RK = 50 Ω EGK = 1. (a) R1 ve R2 de÷erleri (b) Yeterli kapı akımı sa÷layabilecek C de÷eri (c) α de÷erleri için R de÷erlerinin aralı÷ı ÇÖZÜM (a) R1 ve R2 de÷erleri için çok geniú bir de÷erler aralı÷ı kullanılabilir. úekil 5. devre analizi için kullanıúlı olmaktadır. ùayet bu seçimler yapılırsa.2 V RZ = 4 kΩ RGK = 15 Ω ES =1.1 A den büyük kapı akımının uygulanması gerekir. Bu.sayfasından belirlenebilir.18 ÖRNEK 5. bunların eúit yapılmasıdır ve úekil 5. iletimden önce küçük tepe anot akımını veren büyük de÷er ve kapı-kaynak gerilimi. Güvenilir bir iletim için. ùekil 5. Mantıklı bir seçim. Di÷er de÷erler. Parçalı do÷rusal model bir yaklaúım olmakla birlikte.19 da gösterilen SCR kapı-katot iletim modelidir. VS ye göre tepe kapasitör geriliminde küçük bir kaymanın (offset) sonucu küçük bir de÷er arasında karar vermektir.0 V RS = 0.10 ùekil 5. R1=R2=200 kΩ. (b) C’yi belirlemek için devre modeli.5 Ω øletimdeki 2N6028 için PUT modeli: Aúa÷ıdakileri bulunuz. PUT iletim modeli ile beraber. ters yöndeki iletimde gerilimi 20 V tur. α’nın 30° ile 150° arasında ayarlanabilir olması ve güvenilir bir iletim için SCR’ye yeterli akım sa÷lanması úartlarını sa÷layacak úekilde belirlenecektir. performansın belirlendi÷i bilgi-sayfası de÷erinin orta yoludur. VS = 120 V RMS. . Bu.15 deki RG nin böyle bir de÷eri 100 Ω dur. SCR ye 3 µs için 0. bazı de÷erler verilmiútir.16 daki devrede.

04C . Yukarıdaki eúitli÷in çözümü ile τ ’nin de÷eri bulunur: τ = 2.54iC = 0.018 + 0. R1 ve R2 nin gerilim bölme iúlemi ile 10 V olur. ileri devre analizi ile bulunabilir: v GK = 0. iG ’nin 0.679 e © 11.20 de gösterilen) analiz için kullanılır: ùekil 5.54 + 0.923· −t / τ −t / τ iC = ¨ ¸ e = 0.5)C Kapasitör akımı.02µs = 12.522 e − t / τ t = 3 µs de.10 A olması gerekir.9 − 0.837 e − t / τ iR = v GK = 0.923 + 7.923 + 11.ùekil 5. ùekil 5.157 e − t / τ RK iG = iC − iR = −0.19 vC’nin baúlangıç de÷eri.5 ¹ τ = (11.54 + 0.20 § 10 − 0.018 + 0.19’un bir Thevenin eúde÷eri (úekil 5.

4 Bir köprü do÷rultucu için úekil 5. kapasitörün 1. zener diyotun uçlarındaki 20 V dan az olan baúlangıç gerilimi ihmal edilir..65 Ω’dur. Özellikle α’nın küçük de÷erleri için. burada gözönüne alınmayacaklardır.4 Bir AC kayna÷a bir do÷rultucu ve yükün gösterdi÷i güç faktörü iki durum için ekonomik öneme sahiptir.37 eúitli÷i ile verilen yük akımı için olan aynı RMS de÷ere sahiptir. Güç faktörünün tanımı kullanılarak.. güç faktörü aúa÷ıdaki gibi belirlenir: S.49) (5. Köprünün hem AC ve hem de DC tarafındaki akımlar aynı RMS de÷ere sahiptir. güç faktörü.168 µF ve R = 11. faz kontrollu bir rezistif yük için birimden daha küçük bir güç faktörü ile sonuçlanmaktadır. verilen gücün RMS gerilimi ve RMS akımın çarpımına oranı olarak tanımlanır. Genel olarak. güç 5. α = 30 $ için..37 eúitli÷indeki sonucu kullanılarak. RMS de÷er kareli bir fonksiyondur ve herhangibir akımın iúaretinden ba÷ımsızdır.94 kΩ ile) α = 150$ için.168 µF (c) Bu hesaplama için.1 1F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UR RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK K 5. Ek olarak. Çok kullanılan tek fazlı. Enerjinin harcandı÷ı bir uç sistemdeki büyük yükler sık olarak.39 ms içinde. yarım dalga do÷rultucu yükleri küçük ve kayda de÷er güç harcamasına sahip de÷illerdir. kapasitörün 6. Genel olarak. tam dalga durumlarına ait bir analizi aúa÷ıda verilmektedir. 5 4.C = 0.94 ms de yüklenmesi gerekir ve buna karúılık gelen direnç de÷eri 59. 5 4G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5. AC kaynak RMS akımı ve RMS geriliminin volt-amper çarpımı olarak tanımlanır. köprünün DC tarafında. RMS akımın 5. Güç faktörü. verilen bir yükü beslemek için gereken transformotorun büyüklü÷ünü etkiler.00 ms ( C = 0. bazı durumlarda güç faktörü oldukça düúüktür. Bu tanım.10 daki AC kaynak akımının dalga biçimi 5. köprü do÷rultucunun AC tarafı için ek eúitlikler yazılabilir: P = ( I RMS ) 2 R (5. bunun direnç de÷erinde etkisi azdır. do÷rultucu yükleri birimden daha düúük güç faktörü gösterirler. harcanan gerçek enerji için oldu÷u kadar düúük güç faktörü için de ücretlendirilir. 10 V dan 20 V kaynak gerilimine yüklenmesi gerekir: 10 = 20(1 −e −t / τ ) τ = 2.50) § V · S = VRMS I RMS = ¨ m ¸( I RMS ) © 1.414 ¹ .49 eúitli÷i ile bulunur.

ùekil 5. Aúa÷ıdaki iliúkiler. 5. Transformotor nüvesindeki manyetik akı. her üç sargıdaki sipir sayısı. Bir amper-sarım eúitli÷i gerekli iliúkiyi verir.10 ile aynıdır.51) Vm. Im ve R iliúkili oldu÷undan.2 deki grafik bu farklılıklar dıúında úekil 5.21 Bir ideal transformotor varsayımı ile primer ve sekonder akımının iliúkisi analiz edilebilir. do÷rultulmuú yük akımının alternatif yarım dalgaları sekonderin her yarısında ve buna karúılık gelen SCR de mevcut olmasıdır.52 eúitli÷ini verecek úekilde yeniden düzenlenebilir: § α sin 2π · Güç faktörü = ¨1 − + ¸ 2π ¹ © π 0.54) . tam dalga bir do÷rultucu devresini göstermektedir.52) α = 0 ile faz kontrolsuz durum için güç faktörü beklenildi÷i gibi (1) birimdir. Yük akımı. Bu analiz için. ùekil 5. 5.414 R I RMS = S Vm (5.9 da görülen köprü do÷rultucudaki ilgili akımlarla aynıdır. Sekonderin her yarı kısmı akımın çift yönlü bir bileúenine sahiptir. primer akımının alternatif ve köprü do÷rultucu durumu ile aynı oldu÷unu göstermektedir: Ni p − Nis1 + Nis2 = 0 i p = is1 + is2 (5.5 (5.51 eúitli÷inin sonucu. sekonder sargısının iki yarısında bu bileúenlerin zıt etkisinden dolayı çift yönlü bileúene sahip de÷ildir. gerilim ve primer akımı úekil 5.53) (5. yük geriliminin tepe de÷eri kaynak gerilimi ile aynıdır. ùekil 5.Güç faktörü = P 1. Ana farklılık. Dönüúüm oranı birim oldu÷undan. N’dir.21. bir transformotorun sekonderinin orta ucunu kullanan tek faz.37 eúitli÷i kullanılarak 5.

414 ¹ (5. böylece yük gücü 5. Aúa÷ıdaki eúitlikler gereken hesaplamaları ifade etmektedir. Toplam sekonder gerilim-akım çarpımının bir sargının iki katı oldu÷una dikkat edilmelidir: § V · S = (2) ¨ m ¸ I RMS © 1.56) .22 Primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranı sekonder sargılarındaki akımın DC bileúeninden dolayı aynı de÷ildir. bir sekonder sargısındakinin 1.52 eúitli÷inde köprü do÷rultucu için verilen sonuç ile aynıdır. IRMS bir sekonder sargısındaki RMS akımdır.414 I RMS ) 2 R (5.33 eúitli÷inden hesaplanabilir çünkü dalga biçimi her iki durum için aynıdır.55 eúitli÷inde.55) 5. Yük akımının RMS de÷eri. her sekonder akımının RMS de÷eri 5.ùekil 5. Bu yüzden sekonder tarafındaki güç faktörü primer tarafından farklılık gösterir ki 5.414 katı kadar büyüktür.56 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi ifade edilebilir: P = (1. Sekonder tarafı için.

§ α sin 2π 1− + P ¨ π 2π Güç faktörü = = ¨ S ¨ 2 ¨ © · ¸ ¸ ¸ ¸ ¹ 0.473 A ¬ (480)(1. (b) Orta uçlu bir transformotor durumu için. Bir düúürücü transformotor 480 V RMS.11 Bir faz kontrollu do÷rultucudan bir rezistif yük beslenmektedir.767) = 674 VA © 1.707 faktörü ile daha azdır. (a) Sekonder sargısına ba÷lanan bir köprü do÷rultucu için. primer sargı akımının RMS de÷eri bulunur. Faz kontrol açısının de÷eri 45°dir.55 eúitli÷i kullanılarak.767 A Sekonder sargıları için 5.414 ¹ 5.37 eúitli÷i kullanılarak.52 eúitli÷inden. primer ve sekonder güç faktörlerini bulunuz. Primerdeki Im’nin de÷erinin dönüúüm oranı ile ayarlanması gerekir: º ª 100 I m = (10) « » = 1. bir transformotorun bir köprü do÷rultucuyu beslerken ki durumundan daha büyük olması gerekmektedir. ÇÖZÜM (a) 5. 60 Hz kayna÷ı do÷rultucuya ba÷lamaktadır.33 eúitli÷inden elde edilen bir RMS de÷ere sahiptir: Im = 100 = 10 A 10 0.5 I RMS 45° sin 90° · § 10 ·§ = ¨ ¸¨1 − + ¸ 2π ¹ © 2 ¹© 180° = 4. Yükteki sekonder tepe geriliminin 100 V olması gerekmektedir. güç faktörü elde edilebilir: 45° sin 90° · § + Güç faktörü = ¨1 − ¸ 2π ¹ © 180° 0. (c) Sekonder güç faktörünü bulunuz. Yük direnci 10 Ω dur.57) Sekonder güç faktörü primer sargısından 0. ÖRNEK 5.5 = 0. 5 (5. Transformotorun.414) ¼ .9535 (b) Her sekonder akımı 5. transformotorun primer ve sekonder sargılarının volt-amper oranını bulunuz. § 100 · S 2 = (2)¨ ¸(4.

§ 1,473 · I RMS = ¨ ¸(0,9535) = 0,993 A © 1,414 ¹

S1 = (480)(0,993) = 477 VA
(c) Sekonder güç faktörü 5.57 eúitli÷inden bulunur:

45° sin 90° · § + ¸ ¨1− 180 2 ° π ¸ ¨ Güç faktörü = 2 ¸ ¨ ¸ ¨ ¹ ©
5 5..4 4..2 2F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU U øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK K

0, 5

= 0,674

Do÷rultucudaki yük, yük akımının her saykıl boyunca sabit olaca÷ı úekilde büyük bir indüktansla de÷iútirilmiútir. ùekil 5.11 de görülen köprü do÷rultucu durumu için, aúa÷ıdaki gibi güç faktörü belirlenebilir (do÷rultulmuú akımın sabit de÷eri IL olarak kaydedilmiútir):
2 P = IL R

(5.58) (5.59)

§ V · S = ¨ m ¸ (I L ) © 1,414 ¹

§ 2Vm · IL = ¨ ¨π R ¸ ¸ cos α © ¹
Bu üç eúitli÷in birleútirilmesiyle 5.61 eúitli÷i elde edilir:
Güç faktörü = P = 0,900 cos α S

(5.60)

(5.61)

Bir diyot do÷rultucu kullanılarak faz kontrolu olmaksızın bile, yük indüktif oldu÷unda güç faktörünün birimden daha düúük oldu÷una dikkat edilmelidir.

ùayet bir transformotor bir köprü do÷rultucuyu besliyorsa, akım ve gerilimin hem primer ve hemde sekonderdeki durumları, önceki eúitlikte oldu÷u gibi aynı iliúkiye sahip olmaktadır. Bu yüzden hem primer ve hemde sekonder güç faktörleri 5.61 eúitli÷inde ifade edilmektedir. Transformotorun volt-amper oranı, do÷rultucunun çıkıú gücünden bir α de÷eri kadar büyük olmalıdır. ùayet do÷rultucu, sekonderi orta uçlu bir transformotor ile besleniyorsa, sekonder güç faktörü primerdekinden daha azdır. Burada da yine, IL DC yük akımı ve Vm iki sekonder sargısından birinin geriliminin tepe de÷eridir. øki sekonder sargısının birine ait akımın RMS de÷eri, bu akımın yarım periyot için IL’ye eúit ve di÷er yarı için sıfır oldu÷u dikkate alınarak hesaplanabilir. 5.62 eúitli÷i bu iliúkiyi ifade etmektedir:

I RMS =

IL 1,414

(5.62)

§ V · S 2 = 2¨ m ¸ ( I RMS ) = Vm I L © 1,414 ¹

(5.63)

Yük gücü için 5.58 eúitli÷i ve IL için 5.60 eúitli÷indeki ifadeler kullanılarak, güç faktörü bulunabilir:

Güç faktörü =

P §2· = ¨ ¸ cos α S2 © π ¹

(5.64)

Primer güç faktörü köprü do÷rultucu durumunda aynı kalmaktadır. ÖRNEK 5.12 Örnek 5.11 deki devre, yük direncine seri büyük bir indüktans içerecek úekilde de÷iútirilmiútir. Çözümü tekrar ediniz. ÇÖZÜM (a) 5.61 eúitli÷inden,
Güç faktörü = 0,900 cos 45° = 0,6364

§ cos 45° · §2· (b) I L = ¨ ¸(100)¨ ¸ = 4,50 A © 10 ¹ ©π ¹ Sekonder sargıları için 5.63 eúitli÷inden, S 2 = Vm I L = (100)(4,5) = 450 VA Primer akımı her yarım saykılda sabit de÷erli alternatif akımdır. De÷eri, IL ve dönüúüm oranı ile iliúkilidir:

§ N2 · · § 100 I p = IL¨ ¸ = 0,663 A ¨ (480)(1,414) ¸ ¸ = (4,50)¨ ¨N ¸ ¹ © © 1¹
Primer sargısı için,

S1 = (480)(0,663) = 318,2 VA
(c) Sekonder güç faktörü, güç faktörünün tanımı kullanılarak bulunabilir:
2 P = IL R = (4,50) 2 (10) = 202,5 W

Güç faktörü =

P 202,5 = = 0,450 S2 450

5 5H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R 5..5 Çok sayıda faz kontrollu do÷rultucu, AC kaynakta bozulmuú akımlar üretirler. Böyle harmonik bileúenleri AC sistemde istenilmeyen etkilere sahip olabilir veya yakındaki aygıtlarda parazite neden olabilir. Bu harmonik akımlarının de÷eri etkilerini belirlemek için mümkün olabilen her do÷rultucu için hesaplanabilir. Böyle harmonik akımlarının etkilerini azaltmak için bazı önlemler alınabilir. Do÷asında daha iyi olan bir devre düzenlemesi seçilebilir veya AC kaynak ve do÷rultucu arasına düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir. Do÷rultucu gücünün çok büyük de÷erleri için, böyle bir filtrenin maliyeti savunulamaz. Bu durumlar için, artırılmıú pals sayısında çok fazlı bir do÷rultucu ve daha düúük harmonik üretimi savunulabilir. Böyle çok fazlı do÷rultucular kısım 5.8 de bahsedilmektedir. 5 5..1 1R RE EZ ZøøS ST TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Sadece tam dalga do÷rultucular, harmonik üretimi problemine neden olabilecek büyük yükler için kullanılır. Faz kontrollu AC kaynak akımı, bir köprü do÷rultucu veya orta uçlu bir transformotor kullanımından ba÷ımsız bir dalga biçimine sahiptir. ùekil 5.23 de akımın zamanla de÷iúim grafi÷i harmonik akım bileúenlerinin Fourier serisi analizi için kullanılmútır. Fourier serisi katsayıları bilinen metotla hesaplanır. ùekil 5.23 deki grafikten, A0’ın sıfır oldu÷u açıktır:
An = Bn = 4 T

³α ω I
/

T /2

m

sin ωt cos nωt dt

( 5.65)

4 T /2 I m sin ωt sin nωt dt T ³α / ω

( 5.66)

ùekil 5.23

ùekil 5.24 øki integralin çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir (genel katsayılar durumunda, n tek sayılı, 3 ve yukarısına eúittir):
§I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸(2π − 2α + sin 2α ) © 2π ¹ § I ·§ 2 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(1 − n sin nα sin α − cos nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ § I ·§ 2 · Bn = ¨ m ¸¨ 2 ¸(n cos nα sin α − sin nα cos α ) © π ¹© n − 1 ¹ ( 5.67)

( 5.68)

( 5.69)

( 5.70)

Farklı n de÷erleri için α’nın bir fonksiyonu olarak harmonik katsayılarının genli÷i úekil 5.24 de görülmektedir 0. Bütün akımlar α=0 temel akımının de÷erine normalleútirilmiútir. 5 5..2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 5..5 Yükün büyük indüktans bileúeni ile tam dalga bir do÷rultucu durumunda, AC kaynak akımı alternatif kare dalgalı biçime sahiptir. ùayet bir FWD mevcut de÷ilse, her polarite

için iletim periyodu 180°dir; úayet bir FWD varsa, bu durumda her polaritenin iletimi T / 2 − α / ω aralı÷ındadır. ùekil 5.25 deki grafik harmonik akımlarını belirlemek için kullanılmaktadır; AC kaynak akımının, zamanın çift sayılı bir fonksiyonu olması için zaman orijini kaydırılmıútır.

ùekil 5.25
Bir FWD kullanıldı÷ı durumda, hem pals geniúli÷i ve hem de genlik α’ya ba÷lıdır; FWD olmaksızın, sadece genlik α’ya ba÷lıdır. ùekil 5.25 deki grafik kullanılarak Fourier katsayılarının analizi bir FWD ’li duruma uygulanmaktadır. Bu durum için, An katsayıları 5.71 eúitli÷inde görülen integrasyonla bulunur:

§ 8 · T / 4−α / 2ω An = ¨ ¸ ³ I L cos nωt dt ©T ¹ 0

( 5.71)

§ 4 I · ª§ n ·º An = ¨ L ¸ sin «¨ ¸» (π − α ) © nπ ¹ ¬© 2 ¹¼

( 5.72)

IL’nin de÷eri, 5.35 eúitli÷indeki sonuç ile ifade edilebilir ve sonuç 5.73 eúitli÷inde oldu÷u gibidir:

½ § V ·§ 4(1 + cos α ) ·­ ª§ n ·º An = ¨ m ¸¨ ¸®sin «¨ ¸» (π − α )¾ 2 nπ ¹¯ ¬© 2 ¹¼ © R ¹© ¿

( 5.73)

FWD’siz durum için, pals geniúli÷i α ile de÷iúmez, buna ra÷men IL ise de÷iúir. 5.72 eúitli÷inde, IL’nin de÷eri 5.44 eúitli÷indeki de÷eri ile yerine konulur ve sinüsoidal terimin α argümanı kaldırılır. Bu durumda, An 5.74 eúitli÷i ile verilir:

ª § nπ § V ·§ 8 · An = ¨ m ¸¨ 2 ¸(cos α ) «sin ¨ © R ¹© nπ ¹ ¬ © 2

·º ¸» ¹¼

( 5.74)

Bu harmoniklerin de÷iúimi FWD’li durum için úekil 5.26 da ve FWD’siz durum için úekil 5.27 de görülmektedir. α=0 ile Vm ve R’nin verilen de÷erleri için, temel akımın genli÷i rezistif durumda oldu÷undan daha azdır. Bu iki grafikte, bütün akımlar Vm/R ’ye normalleútirilmiútir.

ùekil 5.26 ÖRNEK 5.13 Tam dalga bir köprü do÷rultucu 240 V, 60 Hz’lik bir kaynaktan indüktif bir yükü beslemektedir. Çıkıú gerilim aralı÷ı 200 V - 80 V arasındadır. FWD yoktur. Yük direnci 4 Ω’dur. Çıkıú geriliminin uç de÷erlerinde, kaynaktaki üçüncü ve beúinci derece harmonik akımlarını bulunuz. ÇÖZÜM VL=200 V için,
200 = (240)(1,414)(2)(cos α )

π
α = 22,2°

Vm (240)(1,414) = = 84,85 A R 4
5.74 eúitli÷inden,

§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 21,22 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 22,2° = 12,74 A © 5π ¹

VL=80 V için, α=68,3°
§ 8 · A3 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 8,47 A © 3π ¹ § 8 · A5 = 84,85¨ 2 ¸ cos 68,3° = 5,09 A © 5π ¹

ùekil 5.27 5 6D DC CY YÜ ÜK KG GE ER RøøL LøøM Møø 5..6 Bazı devre düzenlemeleri yükün bir parçası olarak devreye etkin bir DC kaynak yerleútirmektedir. Bu, düzeltici bir filtrenin bir parçası olarak yerleútirilen kapasitörün geriliminden kaynaklanabilir. Di÷er bir kaynak ise bir DC motorun zıt (emf) elektromotor kuvvetidir. ùekil 5.28 bu durumu modellemektedir. Görüldü÷ü gibi, úayet

indüktör ideal ise (direnç yok), bu durumda devre eúitlikleri VLort = E kısıtlamasını zorlayacaktır. Kapasitif durum için, bu, kapasitörün do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷eri ile kararlı bir seviyede yüklenmesi anlamındadır. Bir DC motor yükü için, bunun anlamı zıt emf ve dolayısiyle motor hızı olup, do÷rultucunun çıkıú geriliminin ortalama de÷erine ayarlanmalıdır. ùayet indüktansın bir direnç elemanı eklenerek modellenmesi gerekiyorsa, bu durumda yukarıdaki ifadelerin düzeltilmesi gerekir.

ùekil 5.28 5 5..6 6..1 1B BÜ ÜY YÜ ÜK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Dikkate alınacak ilk durum, direnç olmaksızın büyük indüktanslı durumdur, bu, úekil 5.28 de görülmektedir. Burada, kritik indüktans kısmında oluúan özel bir problem yoktur; yukarıda ifade edildi÷i gibi, E’nin vL’nin ortalama de÷erine uyması için ayarlanması gerekir. iL(t)’nin ortalama de÷eri belirlenmiú de÷ildir ve de÷erini belirlemek için di÷er devre úartlarının gözönüne alınması gerekir. Tam olarak hangi düzenleme gerilim kayna÷ı, E ile modellenmektedir? ùayet úekil 5.29 daki gibi ise, bu durumda iL(t)’nin ortalama de÷eri kolaylıkla bulunur. Bu úekilde, 5.75 eúitli÷indeki akım iliúkisi ani de÷erler için tutmakta ve 5.76 iliúkisi ortalama de÷erler için tutmaktadır: iL (t ) = iC + iR I L = IC + I R (5.75) (5.76)

Kapasitör akımının ortalama de÷eri kararlı periyodik çalıúmada sıfırdır, ortalama indüktör akımı ortalama direnç akımı ile aynıdır ve bu 5.77 eúitli÷i ile verilmektedir:
IL = IR = E R

(5.77)

ùekil 5.29 5 5..6 6..2 2K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS S Bazı devre konfigürasyonları, bununla beraber, úayet yük indüktansı belli kritik bir de÷erden daha küçükse önceki eúitliklerden göze çarpan bir ayrılmaya neden olur. Bu durumda ortalama yük gerilimi bu eúitliklerin kullanılması ile tahmin edilen de÷erlerden önemli ölçüde farklıdır. ùayet devre yükte mevcut bir DC kayna÷ına sahipse, bu durumda bir kritik indüktans de÷eri sürekli bir indüktör akımı olup olmadı÷ını belirler. ùayet varsa, bu durumda do÷rultucunun çıkıú gerilimi (yükün giriú gerilimi) her zaman tanımlanır ve önceki eúitlikler uygulanır. ùayet indüktör akımı sürekli de÷ilse, bu durumda farklı bir analiz gerekir. Önceki eúitliklerde, ortalama yük gerilimi yük direncinden ba÷ımsız bulunmuútu. Sürekli olmayan akım modu için, ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lı olur. 5 6..3 3K KR RøøT TøøK K øøN ND DÜ ÜK KT TA AN NS SIIN NB BE EL LøøR RL LE EN NM ME ES Søø 5..6 Bir kritik indüktans de÷eri úekil 5.28 de görülen devre düzenlemesi için hesaplanabilir. ùayet tam dalga, faz kontrollu sistem ile vL verilmiúse, bu durumda úekil 5.30 daki grafik t1 zamanında E den büyük kaynak gerilimi durumuna uygulanır. ùekilde, L ve R de÷erleri öyle iliúkilidir ki operasyon sürekli ve süreksiz çalıúma modu arasında bir sınırda bulunmaktadır. Bu durum kritik indüktans iliúkisini hesaplamak için kullanılır. Daha da ötesi minimum akım, SCR’nin anahtarlama zamanında oluúur ki bu α’nın bütün de÷erleri için do÷ru de÷ildir. vX indüktansın uçlarındaki gerilim oldu÷undan, bu, iL(t)’yi elde etmek için baúlangıç noktası olarak kullanılır:
diL v X vL − E = = dt L L
t§v − E· t § V sin ωt − E · dt = ³ ¨ m iL (t ) = ³ ¨ L ¸dt ¸ t1 t1 L ¹ © © L ¹

(5.78)

(5.79)

I ort = E / R ve E = (2 / π )Vm cos α iliúkisi kullanılarak.82 eúitli÷i sonuç olarak elde edilir: 2 t2 iL (t )dt T ³t1 (5. iL(t) eúitli÷i ile integrasyon iúlemi yapılarak. yani E/R de÷eri olması için úartın sa÷lanması gerekir. ùekil 5. Vm ve ortalama do÷rultucu gerilimi E arasındaki iliúki hala sürmektedir. 5. periyodik operasyon için iL(t) ’nin t = t 2 de tekrar sıfır olması gerekti÷i grafikten açıkça görülmektedir.81) iort ª §π ·º ( E )¨ ¸ º « © 2 ¹» § Vm · ª §2· » =¨ ¸ «cos α + ¨ ¸ sin α » − « ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ « ωL » « » ¬ ¼ (5. 5.§V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t1 ) ©L¹ © ωL ¹ (5.80) t = t1 de iL (t ) = 0 oldu÷undan.30 iL(t)’nin ortalama de÷erinin uygun bir de÷er.83 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: . Daha da ötesi operasyon sürekli akım çalıúmasının sınırında oldu÷undan.82) Bu durumda. iL(t) ’nin ortalama de÷eri integrasyonla belirlenir: I ort = burada t 2 − t1 ) = T / 2 .

83) Bu kritik de÷er operasyonun sürekli ve süreksiz modlarını ayırır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) α’nın bütün de÷erleri için sürekli indüktör akımını sürdüren L de÷eri.87) (5.88) α = 32.14 60 Hz. minimum akımın anahtarlama noktasında oluútu÷u durum içindi. Bunun olması için. Buradaki iki iliúki kullanılarak bir sınır úartı elde edilir: §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ ve (5. daha sonraki süreksiz indüktör akımı kısmında incelenecektir. akımın t > t1 için artırılması ve akabinde anahtarlama noktasında vL>E olması gerekir.84) vL = Vm sin α burada α = ωt1 . Yük geriliminin 100 V ile 180 V arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.86) π (5. 240 V RMS AC kaynaktan çalıúan bir tam dalga do÷rultucu úekil 5. .85) (5. Yapılan önceki analiz. t1 zamanında vL=E için oluúur. vL ve E eúlenerek aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: §2· ¨ ¸ Vm cos α = Vm sin α ©π ¹ tan α = 2 (5.31 de görülen bir düzenleme ile 20 Ω’luk yüke ayarlı gerilim sa÷lamaktadır.§R· L = ¨ ¸ tan α ©ω ¹ (5. Sınır.48° ÖRNEK 5. Kritik de÷erden aúa÷ı L için Vm ve α arasındaki iliúkiyi elde etmenin bir gereksinimi hala devam etmektedir. Bu.

4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 32.31 ÇÖZÜM VL=100 V için sürekli indüktör akımı varsayılarak: §2· §2· 100 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339.4 48 8° ° α < 32.ùekil 5.4 cos α ©π ¹ ©π ¹ α = 62.88 úartını karúılamaktadır.43° © 120π ¹ L = 0.4 4 5. (a) úıkkındaki daha büyük α de÷eri daha büyük L de÷erini gerektirir.48° durumunda kontrol için. Bu yüzden. vL’nin de÷eri anahtarlama noktasında E’den küçüktür. iki α de÷erinin en küçü÷ünde sürekli akımı sürdürmek için yeterinden daha büyüktür. § 120 · L=¨ ¸ tan 62.43° VL=180 V için: §2· §2· 180 = ¨ ¸ Vm cos α = ¨ ¸ 339..83 eúitli÷inden.58° (b) α aralı÷ı 5.. 5 6. ùekil . böylece akım anahtarlama noktasının ilerisinde azalmaya devam eder.6 α α< <3 32 2. 5.102 H L’nin de÷eri..

48° için θ = 32. 5.32 de θ.89 ve 5.92) (5.89) θ = sin −1 ¨ ¸ cos α ©π ¹ sınırı göstermektedir.90 eúitliklerinin birleútirilmesi 5.48° (5. t§v −E · t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ L dt = ³ ¨ m ¸dt ¸ t3 t3 L © L ¹ © ¹ (5. iki mod operasyonu arasındaki Bu durum için kritik indüktans önceki kısımdakine benzer bir davranıúla bulunur. Aynı yolla akımı bulmak için baúlangıç noktası diL v X vL − E = = dt L L t = t3 de iL (t ) = 0 oldu÷undan. Bu. ùekil 5.48° oldu÷una dikkat ediniz.93) . minimum akımın oluútu÷u t3’e karúılık gelen açı olsun.90) (5.5. §2· α < 32.91’i verir (5.91) α = 32.92) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(cos ωt3 − cos ωt ) − ¨ ¸(t − t3 ) © ωL ¹ ©L¹ (5.32 Bu de÷er minimum akımın oluútu÷u vL = E = Vm sin θ ve §2· E = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ dikkate alınarak bulunur.

α 90° ye yaklaúırken. . ùayet kullanılacak α aralı÷ının tamamı araútırılıyorsa.Son eúitlik t1 ve t2 anahtarlama noktası arasındaki aralık için uygulanmaktadır. ùayet fonksiyon bu úekilde ifade edilirse hantal oldu÷undan úimdiki hali ile oldu÷u gibi bırakıyoruz. ùekil 5.99 eúitliklerindeki iki α aralı÷ını birleútirmektedir. ùekil 5.83 ve 5.95) øúlemler yapılarak aúa÷ıdaki sonuç elde edilir: º π · §2· § V ·ª § §2· iort = ¨ m ¸ «cos θ + ¨ ¸(cos α )¨θ − α − ¸ + ¨ ¸ sin α » 2 ¹ ©π ¹ © ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ Yukarıdaki matematiksel iúlemlerde (5. burada da yine I ort = E § 2 ·§ Vm · = ¨ ¸¨ ¸ cos α R © π ¹© R ¹ (5. yukarıdaki eúitlik kritik indüktansın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷unu ifade etmektedir. tüm aralık boyunca sürekli indüktör akımını sürdürecek L’nin de÷eri bulunabilir. Bu aralık üzerinde iL (t ) ’nin integrali 5.96) §2· E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ Ortalama akım yük direnci ile iliúkilidir.33 deki grafik. sürekli indüktör akımını sürdürmek için yeterli indüktansı sa÷lamak gittikçe zorlaúmaktadır.33 sürekli indüktör akımını sürdürmek için gerekli kritik indüktansın α ile nasıl de÷iúti÷ini göstermektedir.91 eúitli÷inde ifade edildi÷i gibi.99) 5.97) (5.98) øki iliúki eúlenerek L= R 4 f cos α º ª π· § 2 ·§ §2· «cos θ + ¨ π ¸¨θ − α − 2 ¸(cos α ) + ¨ π ¸ sin α » © ¹© ¹ © ¹ ¼ ¬ (5. θ ’nın α ’nın bir fonksiyonu oldu÷u bilinerek.95 eúitli÷i ile verilir: I ort = 2 t2 2 (α +π ) / ω iL (t )dt = ³ iL (t )dt ³ T t1 T α /ω (5. 5.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri (b) kritik indüktans.15 Tam dalga. Kaynak 240 V RMS.42° (b) α < 32. böylece 5.16° ¼ ¬© π ¹ ª§ 2 · º .4 cos α ©π ¹ α = 18.33 ÖRNEK 5.31 deki devre düzenlemesi ile temsil edilen bir yüke ortalama 205 V ta 10 A sa÷lamaktadır.42°» = 37. ÇÖZÜM (a) §2· E = VLort = ¨ ¸ Vm cos α ©π ¹ §2· 205 = ¨ ¸ 339. 60 Hz’dir. faz kontrollu bir do÷rultucu úekil 5.91 eúitli÷i θ ’yı bulmak için kullanılır: θ = sin −1 «¨ ¸ cos 18.ùekil 5.48° .

Bu aksiyon.5 5S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ Z øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII Kritik indüktanstan daha az bir de÷erde. α=18.6 6.42° de LN’nin de÷eri 0. R ve frekansın de÷erleri yerine konularak kritik indüktans için L=0. Burada da yine filtre kapasitörü.. ortalama yük gerilimini bulmak için dikkate alınmalıdır. vC de ihmal edilebilir dalgacık olması için yeteri kadar büyük varsayılmıútır. L= LN R = (0. .R= E 205 = = 20. ortalama yük gerilimi yük direncine ba÷lıdır ve yeni gerilim iliúkileri gereklidir.. ùekil 5. øndüktör akımı maksimum bir de÷ere yükselir ve t = t3 de sıfıra geri düúer.34 deki grafikler indüktör akımının t = t1 de yani bu zamanda do÷rultucu SCR’lerinin de iletime baúladı÷ını göstermektedir. t3 zamanı t1 den sonra yarım periyottan daha azdır.023 H. úekil 5. Bu de÷er kullanılarak. θ.99 eúitli÷inde α.5 Ω I ort 10 5. sonuç olarak vL AC kaynak gerilimi ile belirlenmek yerine kapasitör gerilimine eúittir.5) = 0. Alternatif bir çözüm.43 tür.0222 H de÷eri bulunur. t3 − t 2 aralı÷ı süresince indüktör akımı sıfır ve bütün SCR’ler iletimde de÷ildir. 377 ω 5 5.43)(20.33 deki grafi÷in kullanılmasıdır.

102) (5.101) (5.100) (5.103) §V · §E· iL (t ) = ¨ m ¸(− cos ωt + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ (5. olabilecek de÷iúik çalıúma úartları ile úekil 5.ùekil 5. ωt3 ’ün de÷eri 5. 5.107) E =m Vm Biraz daha sadeleútirme için. gerilim eúitli÷i úekil 5.108 eúitli÷indeki iliúki sayısal olarak çözülebilir.104 eúitli÷indeki akım sıfıra eúitlenir ve t3 için bir ifade bulunur: §V · §E· 0 = ¨ m ¸(− cos ωt3 + cos ωt1 ) − ¨ ¸(t3 − t1 ) © ωL ¹ ©L¹ veya (5. β açısı olarak saptanırsa: β −α = ¨ § Vm · ¸(cos α − cos β ) © E¹ (5.35 de sunulmaktadır.104) t = t3 de iL (t ) sıfıra gider.106) ωt1 ’in de÷eri α açısıdır. ilgili diferansiyel eúitlik çözülür. Sonuçlar.28 deki devre kullanılarak t1 − t3 aralı÷ı için yazılır vS = v X + E § di · Vm sin ωt = L¨ L ¸ + E © dt ¹ diL Vm sin ωt − E = dt L t § V sin ωt − E · iL (t ) = ³ ¨ m ¸dt t1 L © ¹ (5.105) ωt3 − ωt1 = ¨ § Vm · ¸(cos ωt1 − cos ωt3 ) © E¹ (5. .107 eúitli÷inde verildi÷i gibi.34 øndüktör akımını bulmak için.108) 5. β − α = γ yazılır ve normalleútirme amacıyla konulursa: γ = cos α − cos β m (5. Önce.

110) IL ort sin ωt º § E · ª t 2 º½ § 2 · ­§ V · ª − + ( )( ) = ¨ ¸ ®¨ m ¸ «(t )(cos ωt1 ) − t t ¸ ¨ ¾ 1 « ω » 2» ¼ © L ¹¬ © T ¹ ¯© ωL ¹ ¬ ¼ ¿ t1 t3 (5.111) § sin ωt3 − sin ωt1 ·º § E · § V ·ª 2 I L = ¨ m ¸ «(t3 − t1 )(cos ωt1 ) − ¨ ¸» − ¨ ¸(t3 − t1 ) ort π ω L TL ¹¼ © ¹ © © ¹¬ (5.Yükün gerektirdi÷i ortalama akım. mod’un sürekli veya süreksiz oldu÷unu belirler.112) ùekil 5. γ ’nın de÷eri bilindikten sonra t3’ün de÷eri bilinir ve ortalama indüktör akımı bulunabilir: § 2 · t3 I L = ¨ ¸³ iL (t )dt ort © T ¹ t1 § 2 · t3 § V · § 2 · t3 § E · I L = ¨ ¸ ³ ¨ m ¸(cos ωt1 − cos ωt )dt + ¨ ¸ ³ ¨ ¸(t1 − t )dt ort © T ¹ t1 © ωL ¹ © T ¹ t1 © L ¹ (5.35 .109) (5.

ÖRNEK 5.36 daki grafiklerin incelenmesi sonucu. tepe de÷eri 150 V olan bir kaynaktan ortalama de÷eri 90 V olan bir gerilimi üretmek için çalıúmaktadır. Bu grafiksel iliúkilerle verilenden daha büyük bir yük akımı için.113 eúitli÷indedir: § mγ 2 · §γ · §1· I LN = ¨ ¸(cos α ) − ¨ ¸(sin β − sin α ) − ¨ ¨ 2π ¸ ¸ ©π ¹ ©π ¹ © ¹ 5.113) ùekil 5.36 da 0 grafikler ile sunulmaktadır. indüktör akımı daha fazla süreksiz de÷ildir ve bu analiz uygulanamaz. bu durumda daha önce bahsedilen sürekli akım analizi uygulanır.37 de. aksi takdirde SCR ters polarlanır. økinci durum. Hemen iki örnek açıkca verilebilir.16 ùekil 5. Yük direnci 20 Ω dur. grafiklerin bazı bölgelerinin olabilecek çalıúma úartlarını temsil etmedi÷ine dikkat edilmelidir. belli bir ortalama indüktör akımının (normalleútirilmiú) var olmasıdır. verilen her L de÷eri ve verilen di÷er devre parametreleri için. bu α da ani kaynak geriliminin E’den büyük olması gerekir. faz kontrollu do÷rultucu. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) devre modu (sürekli veya süreksiz).35 ve 5. Faz kontrol açısı 50° dir. (5.113 eúitli÷indeki fonksiyon úekil 5. Sonuç 5.36 5. Olabilecek verilen bir α için. Kapasitör ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyüktür. .ùekil 5.112 eúitli÷i (Vm/ωL) faktörü ile bölünerek normalleútirilebilir.

ùekil 5.36 dan 0. ÇÖZÜM (a) ùayet devre sürekli mod’da ise. mod süreksizdir.90 eúitli÷inden. Motorun zıt emf’si bir E gerilim kayna÷ı ile modellenmiú olup motor hızı ile orantılıdır. (c) L indüktansı. ILN.37 (b) m = E 90 = = 0. iletim açısı 150° olarak okunur.233 olarak okunur.5 A R 20 I ort 4.233 Vm / ωL 150 / 377 L L = 0. bu durumda 5.01 H .6 Vm 150 ùekil 5.35 den. (c) Normalleútirilmiú yük akımı.17 Bir DC motor. I ort = I LN = E 90 = = 4.38 V ©π ¹ E > 61. §2· E = VL = ¨ ¸ Vm cos 50° = 61.(b) do÷rultucu iletim açısı. úekil 5. úekil 5.38 de görülen bir devre ile temsil edilmektedir.38 V oldu÷undan.0206 H ÖRNEK 5.5 = = 0. Devre verileri: E=90 V f=60 Hz Vm=150 V α=45° L=0.

67) = 10.1)(9.36 dan I Lort = (0. ùekil 5.82 rad/s = 781 d/dak.1 Vs = 1. K 1.79) = 9.243)(39..Motor sabiti K = 1.7 7.35 den. ideal olmayan çok sayıda karakteristik dikkate alınabilir.1 1T TR RA AN NS SF FO OR RM MO OT TO OR RK KA AÇ ÇA AK K øøN DÜ ÜK KT TA AN NS SII ùayet tam dalga do÷rultucu fonksiyonu bir transformotor kullanılarak elde edilirse.7 Devre analizinin bir parçası olarak.6 Vm 150 I LN = 0.1 5 7 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN ND DU UR RU UM ML LA AR R DE 5..01) m= E 90 = = 0.. Gerçek transformotorlar primer ve sekonder . Bu kısımda bunlardan ikisi dikkate alınacaktır. transformotorun ideal bir transformotor olarak modellenmesi úartıyla önceki kısımlarda geliútirilen bütün eúitlikler uygulanır.1 Nm/A Aúa÷ıdakileri bulunuz: ( a) motor ortalama akımı ( c) motor ortalama torku Motor direnci ihmal ediliyor.79 A ωL (377)(0.67 A (b) (c) (d) ùekil 5.64 Nm Motor hızı = E 90 = = 81. 5 ND 5.243 úekil 5. ( b) do÷rultucunun iletim açısı ( d) motor hızı.38 ÇÖZÜM (a) Vm 150 = = 39. γ = 156° Ortalama tork = KI Lort = (1.

Bu indüktans. Böylece. primer akımı alternatif kare dalga biçimlidir. ùekil 5. transformotor sargıları arasında daha az ideal kuplajı temsil eder.41 düzeltilmiú devreyi göstermektedir.115) § N2 · ip = ¨ ¨N ¸ ¸(i1 − i2 ) © 1¹ i1 ve i2 arasındaki farktan. Transformotorun devre eúitli÷i. transformotorun dönüútürme oranı ile ortaya çıkan genlik de÷iúimi dıúında. en az iki indüktans gerekir. . Simetrilikten dolayı. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için yeteri kadar büyük alınmıútır. Bütün sonuçlar. SCR köprü do÷rultucu ile olan durumla aynıdır. Transformotor gerçekte üç sargılı bir transformotor oldu÷undan. ùekil 5. yük akımını α dan α +π ye kadar iletir. Analiz için bir baúlangıç noktası olarak. sonucun alternatif oldu÷u açıktır. bu iki de÷er eúittir. eklenmesiyle daha az ideal yapılsın.114) (5. α faz kontrol açısı ile. orta uçlu sekonderi olan ideal bir transformotor durumu kullanılacaktır.39 da. ùekil 5. SCR1. yük indüktansı. ùimdi transformotor her sekonder sargısına seri bir indüktans Ll. primer ve toplam sekonder amper-sarımı aúa÷ıda ani de÷erlere uygulandı÷ı gibi eúitlemektedir: ùekil 5.arasında ideal bir kuplaja sahip de÷ildirler ve bu karakteristik ideal transformotor modeline bir kaçak indüktans eklenmesiyle modellenir.40 daki grafikler devrenin çalıúmasını göstermektedir.39 N1i p = N 2i1 − N 2i2 (5.

SCR’nin iletiminde di÷er SCR’nin ani olarak sıfıra de÷iúmesinin (komütasyon) artık mümkün olmaması anlamına gelmektedir.116) øki sekonder sargısı ve iki kaçak indüktans döngüsü boyunca bir gerilim eúitli÷i . Vm iki sekonder sargısının herbirinin tepe gerilimidir: e1 = e2 = Vm sin α (5.41 Bu kaçak indüktansın eklenmesi. Eúitlikte. 5. úekil 5.40 ùekil 5.41 için. Zamanın sıfır de÷iúim aralı÷ı yerine. ùekil 5. De÷iúimin (komütasyon) devre analizi. Ayrıca bu aralık süresince yük akımı sabit varsayılmaktadır. i1 sıfırdan yük akımı de÷erine artarken. ùimdi SCR1 iletimde iken. ùekil 5.ùekil 5. çok küçük olmasına ra÷men zaman sıfır de÷ildir. i2 yavaúça sıfıra do÷ru azalır.116 eúitli÷i de÷iúim zamanında yazılabilir. transformotor sekonderlerinin kaynak gerilimlerinin bu kısa de÷iúim periyodunda sabit oldu÷unu varsaymaktadır.40 daki grafikler.42 görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir.

123) øki akım böylece aynı oranda de÷iúmektedir. De÷iúim aralı÷ı süresince.120) § di · § di · Vm sin α + Vm sin α − Ll ¨ 2 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5. ùekil 5.117) (5.118) (5. SCR2 iletimde idi ve hala iletimdedir çünkü i2>0 ve SCR1 henüz iletime geçmiútir. birisi artıyor di÷eri ise azalıyor.yazılabilir. yük gerilimi sıfırdır. Bu. kısa bir zaman için her iki SCR iletimdedir.122) (5. Bu yüzden.121) § Vm · di2 = −¨ ¸ sin α ¨L ¸ dt © l ¹ di1 § Vm · =¨ ¸ ¸ sin α dt ¨ © Ll ¹ (5. di÷er bir gerilim eúitli÷i ile gözlenir: .42 § di · § di · e1 + e2 − Ll ¨ 1 ¸ + Ll ¨ 2 ¸ = 0 © dt ¹ © dt ¹ (5.119) i1 + i2 = iL = a sabit § di1 · § di2 · ¸=0 ¨ ¸+¨ © dt ¹ © dt ¹ di1 di =− 2 dt dt (5.

129) Sonuç yük akımına ba÷lıdır.124) di1 / dt ’nin de÷eri yerine konularak. böylece ortalama gerilim aúa÷ı düúen bir karakteristi÷e sahiptir. Gölgeli alan kayıp alandır.128) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ © T ¹ (5. devre modeline hiç direnç eklenmemiú olsa bile kaynak direncinin etkisi ile aynıdır.43 deki grafik bu etkiyi göstermektedir.129 eúitli÷inde verilmiútir: ∆VL = ∆A T /2 (5.125 eúitli÷i ile verilir: ∆t = IL di1 / dt (5. Bu de÷iúimin oluútu÷u süredeki zaman aralı÷ı.43 Tam dalga durumu için ortalama gerilimdeki azalma 5.125) ∆t = I L Ll Vm sin α (5. Benzer etki tam dalga bir köprü do÷rultucuyu besleyen iki sargılı bir transformotor .126) Net sonuç. ùekil 5. Bu. akımlar de÷iúirken vL sıfır olarak bulunur.127) ùekil 5. de÷iúim zamanındaki yük akımına ba÷lıdır ve 5.127 eúitli÷inde verilmiútir: ∆A = (Vm sin α )(∆t ) = I L Ll (5. anlaúılması bakımından abartılı çizilmiútir.§ di · e1 − Ll ¨ 1 ¸ + vL = 0 © dt ¹ (5. vL zaman e÷risi altındaki alanın bir kısmının kaybolması ve ortalama yük geriliminin azalmasıdır. Bunun net azalması 5.

yüke ideal 100 V sa÷lamak yerine. Bu. 5 5.44 analizi yapılacak devreyi göstermektedir. Bu kısımda. Do÷rultucudaki tepe yük gerilimi 205 V tur.001) §I L · ∆VL = 2¨ L ı ¸ = (2) = 2. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorun kaçak indüktansından kaynaklanan çıkıú gerilimindeki azalma. Sadece sürekli akım modu gözönüne alınmaktadır. (b) çıkıú gerilimi.6 V’tur. Ll primer ve sekonder sargıları arasındaki kaçak reaktans olarak. bu duruma da uygulanır. burada indüktör direnci de dahil edilebilirdi. Ani gerilim eúitli÷i 5. bu direncin etkisi incelenmektedir.6 V Bu yüzden. ÇÖZÜM (a) (20)(0. Her sekonder sargısındaki kaçak indüktans 1 mH dir... ùekil 5.7 7. indüktör ya ideal olarak veya yük direncine seri olarak gözönüne alındı. gerçek yük gerilimi sadece 97.4 = 97. Yüksek verim bakımından.130) .129 eúitli÷i.4 V 0. indüktörler ekseriyetle küçük dirence sahip ve dolayısıyle küçük kayıplar ile tasarımlanırlar.durumunda oluúur.01667 © T ¹ (b) ødeal olarak §2· VL = ¨ ¸(205)(cos 40°) = 100 V ©π ¹ (a) úıkkındaki etki dahil edilince. ÖRNEK 5.18 Orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu 60 Hz’lik bir kaynaktan α=40° de bir indüktif yüke 20 A vermektedir.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki bütün analizlerde.130 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi yazılabilir: vL = v R + v X + E (5. bir kapalı döngü kontrol sisteminde α’nın de÷erinde küçük bir azalma ile düzeltilebilir. 5. VL = 100 − 2.

indüktör direncinin etkisi basit olarak yüke ortalama giriú gerilimi. 5. VL ve E’nin net de÷eri arasındaki farktır. Motor hız sabiti.132) Ortalama de÷erler dikkate alınarak.131) Burada da yine. periyodik çalıúma için indüktör uçlarındaki ortalama gerilim sıfırdır.2 V Motor hızı = E 90.10 Vs. K=1. α=30° ile 10 A’lik bir akım gerektirmesi úartları altında. Küçük bir etki akımın dalga biçiminin zamanla de÷iúimi ve sürekli indüktör akımı úartlarında da görülür.2 = = 82 rad / s = 783 d / dak 1. ÖRNEK 5.7 − (10)(0.35) = 90. motor hızını bulunuz.ùekil 5.1 K .35 Ω E = VL − ( I L )( RL ) = 93. bu durumda. sadece ortalama yük akımı ile direncin çarpımıdır. Vm=170 V ÇÖZÜM §2· §2· VL = ¨ ¸Vm cos α = ¨ ¸(170) cos 30° = 93.7 V ©π ¹ ©π ¹ RL=0.44 Ortalama de÷erler kullanılarak. Eúitlik aúa÷ıdaki gibi olur: VL = ( I L )( R) + E (5.19 Tam dalga bir kontrollu do÷rultucu sürekli akım modunda bir DC motora güç sa÷lamaktadır. Direncin VR gerilimi.130 eúitli÷i aúa÷ıdaki gibi yeniden yazılabilir: VL = VR + E (5. Motor ortalama torkunun.

Üç fazlı kaynakların çok geniú kullanım alanı oldu÷undan sadece üç fazlı kaynaklı. her kaynak sadece tek yönlü akıma sahiptir.134) (5. Devre diyagramında da açık oldu÷u gibi..8 Temel bir üç fazlı.45 Herhangi bir anda sadece bir akım sıfırdan büyük olabilir. alternatif kaynaktan oluúur ve diyotlar idealdir. tek fazlı versiyonlara tekabül edenlerden daha yüksek dalgacık frekansı ile daha düzgün çıkıú verirler. çok fazlı bir düzenleme kullanılması ihtimali daha fazladır. ia>0 iken.. dengeli. va gerilimi sıfırdır ve aynı zamanda devrenin gerilim eúitli÷inden vL = van dir. van>vbn ve van>vcn. üç fazlı.. Üç kaynak. ùekil 5. Böylece çıkıútaki filtreleme iúlemi daha kolay bir úekilde yapılır. diyot gerilimlerinin sonucu (5.5 5. yarım dalga do÷rultucu úekil 5. Böylece daha büyük çıkıú gücü için. Büyük güçlü do÷rultucularda filtreleme elemanları büyük ve pahalı oldu÷undan filtrelerin azaltılması veya devreden çıkartılması önemlidir. baúka bir devre gerilim eúitli÷i vb ve vc ’yi bulmada kullanılabilir: v an − v a + v b − v bn = 0 ve v an − v a + v c − v cn = 0 Çünkü va = 0 oldu÷undan.46 ’da. çok fazlı sistemler üzerinde çalıúılacaktır. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII D DøøY YO OT TD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. Bu tek akım.1 1Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. ùekil 5. Aynı anda. 5 8. t3 zamanında. böylece ia>0 ve di÷er akımlar sıfırdır. o an için birinin en fazla pozitif oldu÷u üç kaynaktan biri ile belirlenir. kontrollu ve kontrolsüz olarak. Bu çok fazlı do÷rultucular..8 öR RU 8Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII D DO Oö UL LT TU UC CU UL LA AR R Daha önce bahsedilen tek fazlı do÷rultucu devrelerinin hepsinin de çok fazlı versiyonları vardır.133) .45’de gösterilmiútir.

v b = v bn − v an v c = v cn − v an (5.137) burada. Böylece. kaynak geriliminin üç fazının birisinden dönüúümlü olarak alınır. Akımlar úekil 5. ùekil 5. . B ve C fazlarındaki diyotların her ikisi birden ters polarlanmıútır. kaynak geriliminin her periyodu süresince. Yük geriliminin dalgacık frekansı AC kaynak frekansının üç katı olmuútur. Böylece. Bu kısımlar. Sonuç olarak yük gerilimi. van sinüs dalgası üzerinde 30° ve 150° ye karúılık gelir.136) ile verilir ve çünkü bu anda van.46 Yük omik oldu÷undan dolayı yük akımı yük gerilimi ile aynı dalga biçimine sahiptir. yük geriliminin integrali ile bulunur. Dalga úekillerinin incelenmesiyle bu de÷er temel periyodun üçte birinin üzerinden integral alınarak bulunabilir. yük gerilimi benzer üç kısımdan oluúur ve her biri kaynak sinüs dalgasının periyodunun üçte biridir. Bu úekil 5. t1 ve t2 . Her bir diyot akımı 240° lik aralıkta sıfırdır.47 ’de görülmektedir. yük akımına eúittir. Ortalama yük geriliminin bir ifadesi.135) (5. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 (5. Her bir diyot akımı. üç kaynak geriliminin en büyü÷üne ‘parçalı olarak’ eúittir. hem vbn veya hem de vcn ’nin ikisinden de büyüktür. 120° lik aralıkla diyotun iletimde oldu÷u zamanda.46’da da görülmektedir.

138) 5.141 eúitli÷i ile verilir: I ort = Vort R (5.139) π 6ω (5.137 eúitli÷inin çözümü 5. .141) I ort (3)(3) 0.5 (Vm ) = 0.ùekil 5.140 eúitli÷ini verir: Vort = (3)(3)0.142) Bir diyotun ortalama akımı yük akımının üçte biridir.5 (Vm ) = 2π R (5.140) ortalama yük akımı 5. Yük akımının ve diyot akımının tepe de÷erleri aynıdır ve yük omik oldu÷undan.827 Vm 2π (5.47 t1 = ve t2 = 5π 6ω (5.

48 ÖRNEK 5. Akımlar úekil 5.20 ùekil 5. çünkü devrenin gerilim eúitliklerinde bir de÷iúme yoktur. bir dört telli.143) ùayet yük. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı . Ortalama yük gerilimi içinde aynı ifade uygulanır. Yük 25 Ω’luk dirençtir.48’de görüldü÷ü gibi olur. Yük geriliminin úeklinde bir de÷iúme olmaz.45 de gösterilen üç fazlı bir diyot do÷rultucu. ùekil 5. Keza ortalama yük akımı da de÷iúmemiútir çünkü ortalama yük gerilimi aynıdır. 60 Hz’ lik bir kaynaktan beslenmektedir.Im = Vm R (5. 480 V RMS. çünkü dalga úeklinde de÷iúme olmamıútır. Bunların yanında yük ve diyot tepe akım de÷erleri de÷iúir ve bunlar ortalama yük akımı ile aynıdır. direnci ile seri ba÷lı olarak belirgin de÷erde bir indüktans içerirse yük akımı ihmal edilebilir dalgacı÷a sahip olur.

827 Vm = ( 0.9 V 1.f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Vm = maksimum faz-nötr gerilimi = (1. bir diyot iletimde iken oluúur ve fazlar arası gerilimin tepe de÷eri.827 )(391. Standart de÷erler göz önüne alınarak bu de÷erin en az 800 V olması gerekir.20 deki yüke.1 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391.68 A f) Ters diyot tepe gerilimi.96 A . g) Ortalama diyot akımı = I ort = 4.68 A R 25 Vort 324.20 ile aynı: 324. Örnek 5.732 b) Ortalama yük gerilimi = 0. Ortalama akım ile aynı çünkü dalgacık yok: 12.1 V c) Tepe yük akımı.32 A 3 ÖRNEK 5.8 V Diyotun bu de÷erden daha fazla bir ters gerilime dayanma zorunlulu÷u vardır. yük akımında ihmal edilebilecek dalgacık sa÷layacak yeterli bir indüktans eklenmiútir.9 V b) Ortalama yük gerilimi.96 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe diyot akımı = I m = 15. Örnek 5.414 )( 480) = 391.9 = = 15.21 Örnek 5. iletimdeki faz ve ters gerilimin hesaplanaca÷ı faz arasında oluúur: Ters diyot tepe gerilimi = 678.1 = = 12. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe diyot akımı f) Ters diyot tepe gerilimi g) Diyot ortalama akımı ÇÖZÜM a) Tepe yük gerilimi.20 ile aynı: 391.9 ) = 324.

32 A Örnek 5.20 ile aynı: 12.8 V g) Diyot ortalama akımı. (En düúük dalgacık frekansında) ùayet yük empedansının reaktans kısmı yük direncine karúı büyük yapılırsa. ÇÖZÜM Bu tam bir çözüm olmamakla birlikte.22 Bu örnek için. Burada gözönüne alınacak durumlar tek fazlı durumlara benzemektedir. Yük gerilimi ve yük akımı hiç bir zaman sıfırdan küçük olmaz. tasarımda kullanıúlı sonuçlar sa÷lar.96 A e) Tepe diyot akımı. en düúük dalgacık frekansının genli÷i için 0. böylece: ( 2π )(180 ) L = (10 )( 25Ω ) L = 0. reaktansı. Dalgacık sıfır de÷ildir fakat oldukça küçüktür. 5 8. ùekil 5.96 A f) Ters diyot tepe gerilimi. Örnek 5.20 ile aynı: 12.21 üzerinde bir yorum: Yükün indüktif oldu÷u devre dizaynındaki tek etki. .20’deki verileri kullanınız. bu durumda ihmal edilebilir dalgacık akımı vardır. ortalamanın % 2. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık oluúması için ne kadar indüktans gerekir? Örnek 5. ølk olarak rezistif=omik yük durumu gözönüne alınacaktır. diyot do÷rultucu seçiminde indüktansın temel olarak etkisi yoktur.2 2Y YA AR RIIM MD DA AL LG GA A. Her SCR normal zamanında sıra ile geciktirilir. = = 0. Ortalama yük gerilimi α=0 durumuna kıyasla azalmıútır.49’daki grafik.8 ùekil 5.221 H Gerçek yük geriliminin dalga biçiminin bir Fourier analizi.d) Ortalama yük akımı. bu durumda A fazındaki SCR.20 ile aynı: 4.96 Amperdir.. direncin 10 katı yapmaktır. diyot akımının tepe de÷erinin indüktans tarafından azaltılmasıdır. Böylece tepe dalgacık.45 deki diyot do÷rultucular SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Örnek 5.20 ile aynı: 678.9 ) . Örnek 5. ùayet α <30 ise.2 DC kısım veya ortalama akım 12.323 A 25 + j (3)( 60)( 2π )( 0.. ÖRNEK 5.207 Vm de÷erini verir.2221 251. Örnek 5.5’u olmaktadır. En düúük dalgacık frekansı 180 Hz’dir.20 ve 5. Ortalama akım. B fazındaki SCR iletime geçinceye kadar iletime devam eder. Bu frekansın tepe akımı: I3 = V3 Z3 = 8112 ( 0. diyot do÷rultucu seçiminde önemli bir eleman oldu÷undan. zamanın bir fonksiyonu olarak gerilim ve akımları göstermektedir. Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KO ON NT TR RO OL LL LU UD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U 5. Kabul edilebilir bir seçim.207 )(391. Büyük veya küçük hatta bilinmeyen bir de÷erdeki devrenin tam indüktansı pratik olarak devrenin dizaynına hiç bir etkisi yoktur..

144) t1 ve t2 zamanları sırasıyla (30° +α) ve (150° +α) ya karúılık gelir.147) (5.143 eúitlikten farklı olarak.144’de yerine konularak ortalama gerilim aúa÷ıdaki gibi olur. Vort = 3 T ³ t2 t1 Vm sin ωt dt (5. ortalama yük gerilimi integral alınarak bulunur . cosα teriminin eklendi÷ine dikkat edilmelidir.146) 5.827Vm cos α Faz kontrolunun etkisi ile. .146 eúitlikleri. 5. 5. Vort = 3 ( 5π / 6+α ) / ω Vm sin ωt dt T ³(π / 6+α ) / ω (5. t1 = [(π6 ) + α ] ω (5.145) t2 = ( 56π ) + α ω (5.Buradada yine.145 ve 5.148) Vort = 0.

827 )(391. a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) b) Vm = (1.9 = = 15.7 V c) Tepe yük akımı = I m = Vm 391. Gecikme açısı 25° dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz.9 V 1.ùekil 5.68 A R 25 .23 Örnek 5. yarım dalgalı devrede 3 adet SCR kullanılarak kontrollu bir do÷rultucu ile beslenmektedir.20’de.49 ÖRNEK 5.9 )(cos 25° ) = 293.414)( 480 ) = 391.827 Vm cos α = ( 0. omik yük.732 Vort = 0.

50 Vort = Vort = 3 T 3 T ³ t2 t1 v L dt 3 T (5. yük akımı ve yük geriliminin ikisi birden di÷er SCR’nin iletimine kadar sıfırdır. t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur.92 A 3 3 ùayet α. Bu son aralık süresince. t1 (30° + α ) ve t4 180° ye karúılık gelir.t2 arası yük gerilimi sıfırdır. Ortalama yük gerilimi. yük üç kaynak geriliminin hepsinden ba÷lantısını kesmektedir.50’de uygun dalga úekilleri gösterilmiútir.151) .150) burada.75 A R 25 e) SCR tepe akımı = I m = 15.149) ³ t4 t1 Vm sin ωt dt + ³ t2 t4 (0)dt (5.d) Ortalama yük akımı = I ort = Vort 293. ùekil 5.68 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 11. Vort = 3 2π ³π π /ω ( / +α ) / ω Vm sin ωt dt (5. Omik yükte bunun olması mümkün de÷ildir. fakat t4 .414) = 678.75 = = 3. ùekil 5.7 = = 11. 30° den büyük de÷erlerde olursa yük akımı bir anda sıfıra gider ve negatif olmaya çalıúır.

314)(391.24 5.9)(sin 110° ) = 368.8 V g) Ortalama SCR akımı = I ort 4.152 nolu eúitlik. α’nın 30° ile 150° aralı÷ında geçerlidir. kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷inden.414) = 678. (5. gecikme açısı 80° olarak de÷iútirilmiútir. omik durumla aynıdır.3 V b) 5. Yük gerilimi α’ nın bazı de÷erleri için negatif olabilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR. FWD’siz indüktif yüklü olan durumdur.73 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1.152) ÖRNEK 5. yük gerilimi daima pozitiftir.92 A R 25 d) Ortalama yük akımı = I ort = e) Tepe SCR akımı = Tepe yük akımı = 14.64 A 3 3 Bundan sonraki durum. Yük omik kaldı÷ından dolayı bu gecikme açısı. øndüktansın yeteri kadar büyük oldu÷unu varsayalım ki yük akımı sadece sürekli olmayıp aynı zamanda sabit olsun. α<30° için.9 sin(30° + 80°) 368.5 sin 80° = 0.1 V © 2π ¹ c) Tepe yük akımı = Tepe yük gerilimi 391. Ve ortalama gerilim.314Vm = (0. α>30° için durum .866 cos α − 0.866 cos 80° − 0. yük geriliminin tepe de÷eri Vm’ den daha azdır : Tepe yük gerilimi = Vm sin( α + 30° ) = (391.23 örne÷inde.§ 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0. gerilim eúitliklerinde bir de÷iúimi gerektir.92 = = 1. = = 4.73 A R R 25 Vort 1231 .9) = 123.3 = = = 14.5 sin α ) © 2π ¹ 5.152 nolu eúitlikten: § 3V · Vort = ¨ m ¸(1 + 0.

Yine ortalama yük gerilimi t1 ve t2 arasında integral alınarak bulunur. Gecikme açısı 50° ve R=25 Ω dur.25 480 V. yük gerilimi her dalganın bir kısmı için negatif olur. Vort = 3 t2 Vm sin ωtdt T ³t1 t1 (5. FWD diyotu yoktur. Yük gerilimi úimdi α>30° için sinüs dalgasının aynı parçası boyunca süreklili÷ini devam ettirir.5 º Vort = « »Vm cos α = 0. α<30° ile sınırlandırılmasına ra÷men omik durumla aynıdır.154) ùekil 5. 3 fazlı kaynak. 3 SCR’li yarım dalga kontrollu do÷rultucu ile oldukça büyük bir indüktif yükü beslemektedir.51 Sonuç. dört telli. Bu durum α=60° için úekil 5.153) ª (3)(3) 0. Formüldeki sayısal de÷erden baúka. α ile de÷iúim buna karúılık gelen tek fazlı durumla aynıdır.51’de gösterilmiútir.827Vm cos α ¬ 2π ¼ (5. burada (α+π/6)’ya ve t2 ( α+5π/6 )’ ya karúılık gelir. omik bir yükle α>30° için yük geriliminin úeklindeki de÷iúmeden kaynaklanmıútı. Bundan önceki sınırlama. Aúa÷ıdakileri bulunuz. . ÖRNEK 5.de÷iúir.

33 = = 2. her dalgada üç aralık süresince yük akımını iletir.152 ile verilir. ωt = (α+30°) ve 180° arasında iletimdedir. ortalama yük gerilimi.414) = 678. FWD 180° den sonra di÷er SCR’nin ωt = (α+150°) de iletime geçti÷i ana kadar iletimdedir.33 A R 25 d) I ort = Vort 208. SCR ve FWD periyodu için toplam iletim zamanı 120° dir.827 Vm cos α = ( 0.9 V b) Vort = 0.33 A R 25 e) SCR tepe akımı = Tepe yük akımı = 8. Faz kontrolünün bu aralı÷ı için FWD. A fazı için bir SCR.9 )(cos 50° ) = 208. α=75° durumu úekil 5.52 de görülmektedir. FWD’li indüktif yüklü bir durumdur.78 A 3 3 Son durum.a) Tepe yük gerilimi b) Ortalama yük gerilimi c) Tepe yük akımı d) Ortalama yük akımı e) Tepe SCR akımı f) Ters SCR tepe gerilimi g) Ortalama SCR akımı ÇÖZÜM a) SCR kaynak geriliminin tepe de÷erinden sonra iletime geçti÷i için. α<30° için. FWD’nin etkisi yoktur ve 5.827 )(391.3 V c) Tepe yük akımı =Ortalama yük akımı = Vort 208. .3 = = 8. Vm =391. α’nın daha büyük de÷erleri için.33 A f) Ters SCR tepe gerilimi = (480)(1. Burada da yine negatif yük gerilimleri olmayabilir ve ortalama yük gerilimi için sonuç.154 eúitli÷i uygulanır. 30°<α<150° için 5. Vm tepe yük gerilimidir.3 = = 8.8 V g) SCR ortalama akımı = I ort 8. omik yüklü durumla aynıdır.

52(b) .ùekil 5.52(a) ùekil 5.

53 deki köprü diyot do÷rultucu geniú alanda kullanılır. Buna ek olarak köprü devre.53 Köprü do÷rultucu ile yükün indüktif veya omik olup olmadı÷ı arasında küçük farklılıklar vardır. Böyle yarım dalgalı devreler yaygın olarak kullanılmazlar çünkü tek yönlü kaynak akımları AC kayna÷ına olumsuz etki edebilir. .3 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DøøY OT TD DO Oö UL LT TU UC CU U Bundan önceki yarım dalgalı devreler. AC kayna÷ı ile sadece üç iletkenli ba÷lantı gerektirir.5 5. ùekil 5. Bundan dolayı úekil 5.8 YO öR RU 8. Tek fazlı köprünün daha önceki incelenmesinde bu sayı 2 idi.. Burada 6 sayısı kullanılmıútır çünkü çok kullanılan vab de÷eri kadar vba da kullanılmıútır. Bu úekilde gerilimin dalga biçimi bazen 6 pals’lı do÷rultucu olarak adlandırılabilir. Çünkü bir periyot içinde gerilime ait 6 dalga parçası vardır.. kayna÷ın fazlararası gerilimin en pozitif 6 de÷eri için daima pozitiftir.54 de gösterildi÷i gibidir. Yük gerilimi úekil 5. Yük gerilimi. çok fazlı do÷rultucu devrelerine bir giriú olarak görev yapmıútır. Bir köprü do÷rultucu bu problemi çözer ve yüksek dalgacık frekansı ve düúük dalgacık genli÷inde bir çıkıú verir.

diyot 1.155 ve 5. Bu anda. v ab − v1 + v 2 = 0 (5.156) . vab>0 ve dolayısıyla v2<0 dır ki bu diyot 2’nin ters polarlandı÷ını gösterir.4 ve 5 ters polarlanmıú olup iletimde de÷illerdir. Di÷er döngü için yazılan bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki eúitli÷i verir. v1=0 ve dolayısıyla v2=-vab dir.2 ve 3 ün gerilimleridir (anotta artı referans ile). Diyot 1 ve 6 iletimdedir.156 eúitliklerinde.3.155) Diyot1 iletimde oldu÷undan dolayı. v2 ve v3. Diyot 2. v ac − v1 + v 3 = 0 (5.ùekil 5. en pozitif gerilim vac dir ve dolayısıyla vL=vac dir. Bu anda. 5. v1.54 t3 zamanında. Bu döngü etrafında bir gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir.

Bir aralık süresince. diyotun iletim ve kesiminin de÷iúerek tekrarlayan bir örne÷ini verir. ùekil 5. Gerekli indüktans . 5 kesime ve 6 iletime gider.55’de t = t2 de oluúur. øletim paterni.55 ùayet yük indüktifse. Devre ve grafiklerin üzerindeki daha fazla inceleme. Diyot 3 ters polarlanmıútır. 60° aralı÷ında oluúan aralıklardaki de÷iúimlerle gösterildi÷i gibidir Her bir diyot zamanın üçte birinde veya 360° lik dalganın 120° sinde iletimdedir.Burada da yine. úekil 5. Diyot 1 ve 5 iletimdedir. Bu de÷iúim. ùekil 5. bu aralı÷ın sonunda. böylece 1 ve 6 iletime baúlayabilir.55 deki grafik 0. yük akımında ihmal edilebilir dalgacık durumunu göstermektedir. v1=0 ve v3=-vac çünkü vac>0 dır. yük akımı dalgacık akımını azaltmıú olur.

ia faz akımı için. © 2π ¹ (5.955Vm = ( 0. diyotun bu de÷erden daha büyük bir de÷ere sahip olması gerekir.157 dir: i a = i1 − i4 (5. Aúa÷ıdakileri bulunuz. diyotun gerilim de÷eri en az 800 V olmalıdır. ÖRNEK 5. bu eúitlik 5. diyot 1 gibi. Sistemin koruyucu özelliklerine ve dalgalanmaların úiddetine ba÷lı olarak. Yük 100 Ω luk dirençtir. böylece i1 ve i4 den kolaylıkla bulunur.157) ia grafi÷i. Üç faz akımının grafi÷i. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her diyotun iletmesi gereken ortalama akım d) Her diyotun maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Vm = (1.158) (5. Böylece her diyot 650 V’luk bir ters gerilime maruz kalır. çünkü yük gerilimindeki dalgacık oldukça küçüktür. vab 60°-120° aralı÷ında kullanılmıútır: § 6 · 2π / 3 Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3 § 6 · Vort = ¨ ¸Vm = 0.büyük de÷ildir. Bu gösterimde. vab nin tepe de÷eri diyot 2’ye uygulanır. 60 Hz’li bir sistem bir köprü do÷rultucuyu beslemektedir. 460 V.07 A c) I Lort 3 d) Ters tepe gerilimi bir diyot iletimde iken oluúur.21 A R 100 = 2.414 )( 460 ) = 650 V VLort = 0. Farklı miktarlarda tekrarlayan simetrinin büyük oldu÷una dikkat edilmelidir.26 3 fazlı. köprünün her giriú uçlarında akım eúitli÷i ile bulunur. bir fazlararası gerilimin 60° lik aralı÷ı üzerinde integral alınarak bulunur. Ortalama yük gerilimi. Güç sistemi üzerindeki geçici pik’lere izin vermek için.159) Bu integralde zaman de÷iúkeni yerine bir açı de÷iúkeni kullanıldı÷ına dikkat edilmelidir.955Vm.955)( 650 ) = 621 V b) I Lort = ID = Vort 621 = = 6. .

956) 2 (6.7V 60HZ) VBN 2 0 SIN(0 169.5MH R 4 6 2.212)2 (100) = 3860 W Ö RN NE EK KS SP PIIC CE ES SøøM MÜ ÜL LA AS SY YO ON NU U:: 3 3F FA AZ ZL LII K KÖ ÖP PR RÜ ÜD DO Oö öR RU UL LT TU UC CU U ÖR Aúa÷ıdaki úekilde eleman de÷erleri verilmiú olan üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu devresinin Pspice simülasyonunu yapınız. yük akımının RMS de÷eri kullanılarak bulunur: (I ) Lrms 2 § 6 · 2π / 3 2 =¨ ¸ ³π / 3 ( I m sin θ ) dθ © 2π ¹ I LRMS = 0.7V 60HZ 0 0 240DEG) L 6 7 1.212 A Böylece.5 Ω 6 1.5 mH 7 10 V Van Vbn Vcn + Üç fazlı tam dalga do÷rultucu Pspice modeli devresi *Üç fazlı tam dalga köprü do÷rultucu Pspice devre modeli VAN 8 0 SIN(0 169. Ortalama güç = ( I LRMS )2 ( R ) = ( 6. ortalama ve RMS de÷erlerindeki küçük farklılıklar ortadadır. akımdaki böyle küçük dalgacıkdan dolayı.5) = 6.5 VX 7 5 DC 10V VY 8 1 DC 0V D1 1 4 DMOD D3 2 4 DMOD D5 3 4 DMOD . Devreye ait akım ve gerilim grafiklerini çizdiriniz. Vy 8 + 0V 4 _ _ 0 _ + D1 1 D3 2 3 D4 D6 5 D2 L VX D5 R 2.e) Ortalama yük gücü.7V 60HZ 0 0 120DEG) VCN 3 0 SIN(0 169.956 I m = (0.

END‬‬ ‫‪Pspice simülasyonu sonucu devreye ait akım ve gerilim grafikleri‬‬ ‫ڱڋڋڎ‬ ‫ڱڋړڍ‬ ‫ڱڋڑڍ‬ ‫ڱڋڏڍ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڒڇڏڃڱ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڍڌڌ‬ ‫ڜړڋڌ‬ ‫ڜڏڋڌ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄڳڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ .MODEL DMOD D(IS=2.667MS 10US‬‬ ‫‪.‫‪D2 5 3 DMOD‬‬ ‫‪D4 5 1 DMOD‬‬ ‫‪D6 5 2 DMOD‬‬ ‫)‪.PROBE‬‬ ‫‪.TRAN 10US 25MS 16.22E-15 BV=1800V‬‬ ‫‪.

sınırlar hariç tutuldu÷unda. yükün indüktif veya FWD diyotu olup olmaması problem de÷ildir. Her eleman.8 8.56 da gösterilmiútir. yük akımı mevcuttur ve yük gerilimini ilgilendiren. Her eleman. Bu. elemanların diyot durumundakinden 30° daha geç iletime baúlar. diyot elemanları yerine SCR ler ile kurulmuútur. . α=30° için yük geriliminin grafi÷i úekil 5.‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڝڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ ‫ڜڋڋڍ‬ ‫ڜڋڋڌ‬ ‫ڜڋ‬ ‫ڜڋڋڌڈ‬ ‫ڜڋڋڍڈ‬ ‫ێۈڑڌ‬ ‫ڄکڞڱڃڤ‬ ‫ێۈڒڌ‬ ‫ێۈړڌ‬ ‫ێۈڔڌ‬ ‫ێۈڋڍ‬ ‫ێۈڌڍ‬ ‫ێۈڍڍ‬ ‫ێۈڎڍ‬ ‫ێۈڏڍ‬ ‫ێۈڐڍ‬ ‫ٻ ٻ ٻ ٻۀٻۈٻۄٻگٻ ٻ ٻ ٻ‬ 5 5.. α α< <6 60 0° ° Köprü do÷rultucu. 5. anlık yük gerilimi pozitiftir. diyot durumu ile karúılaútırıldı÷ında integral eúitli÷indeki sınırların kaymasından kaynaklanmaktadır. Böylece ortalama yük gerilimi uygun bir 60° lik aralık üzerinde integral alınarak bulunur. α açısı de÷iúimin oldu÷u bu normal noktadan ölçülebilir.158 eúitli÷ine benzer. Ortalama gerilim eúitli÷indeki tek de÷iúim.4 4F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü. faz kontrolsüz durumdaki gibi 60° lik aralıkta iletimdedir. elemanlar diyot oldu÷u durumda iletime geçti÷i normal noktadan geciktirilebilir.. SCR nin iletimi. α<60° için..

161) ortalama yük akımı. ÖRNEK 5.ùekil 5. Ortalama yük gerilimindeki (cos α ) teriminden dolayı yük akımının genli÷inin de÷iúti÷ine dikkat etmek gerekir.55 deki diyot akımlarının dalga biçimi ile benzerlik gösterirler. ùekil 5.56(a) ùekil 5. ortalama yük geriliminin yük direncine bölünmesi ile bulunur.955Vm cosα © 2π ¹ (5. SCR akımları sa÷a do÷ru α açısı ile kaymasına ra÷men.56(b) § 6 · 2π / 3+α Vort = ¨ ¸ ³ Vm sin θdθ © 2π ¹ π / 3+α § 6 · Vort = ¨ ¸Vm cosα = 0.27 . ùayet yük indüktif ise. SCR'ler köprü diyot durumunda oldu÷u gibi aynı iletim paternini takip ederler. dalga úekli yukarıda bahsedildi÷inden baúka de÷iúim göstermez.160) (5.

60° den daha büyük de÷erlere artırıldı÷ında. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz. a) Ortalama yük gerilimi b) Ortalama yük akımı c) Her SCR nin iletmesi gereken ortalama akım d) Her SCR nin maruz kaldı÷ı ters tepe gerilimi e) Ortalama yük gücü ÇÖZÜM a) Bundan önceki örnekten Vm=650 V.26 daki devre bir indüktif yük içermekte ve köprü diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. 5.Örnek 5.955)( 650 )(cos 45° ) = 439 V b) I ort = Vort 439 = = 4.. ùekil 5.8 α.161 eúitli÷inden. FWD diyotu oldu÷u durumda ortalama yük gerilimi eúitli÷i de÷iúir.57 deki grafik α=90° için dalga úeklini göstermektedir.5 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LL LU UK KÖ ÖP PR RÜ Ü.39 = = 1.39 )2 (100 ) = 1930 W 5 8. anlık yük gerilimi her dalganın bir kısmında negatif olur.955 Vm cos α = ( 0..46 A 3 3 c) Ortalama SCR akımı = d) Ters tepe gerilimi = Vm = 650 V e) Ortalama güç = ( I RMS )2 ( R ) = ( 4. . α α> >6 60 0° ° 5.39 A = I RMS R 100 I ort 4.161 eúitli÷i hala uygulanabilir.. Vort = 0. Gecikme açısı 45° dir. SCR ve faz akımları eúitliklerinde bu geçerlidir. FWD yoksa.

164 eúitli÷i ile verilir: I SCRort = IL 3 (5. FWD’siz durum için.6 6K KÖ ÖP PR RÜ ÜV VE EF FW WD DA AK KIIM ML LA AR RII (5.57 Ortalama yük gerilimi.8 8. SCR ortalama akımı 5.163) SCR ve üç faz akımlarının ikisi birden devre tasarımını ilgilendirir. ùayet iL ortalama yük akımı ise (yükte ihmal edilebilir dalgacık akımı varsayılarak). anlık yük gerilimini sıfıra veya pozitif de÷erlere sınırlar: § 6· π Vort = ¨ ¸ ³ V sin θdθ © 2π ¹ π /3+α m (5. ortalama SCR akımı aúa÷ıdaki úekilde hesaplanır..162) ª§ 3 · º ­ º½ ª§ π · Vort = «¨ ¸ Vm » ®1 + cos «¨ ¸ + α » ¾ ¬© π ¹ ¼ ¯ ¼¿ ¬© 3 ¹ 5 5.ùekil 5.. çünkü bu. øntegralin üst sınırı π dir. bundan önceki gerilime benzer bir úekilde bulunur.164) .

a) Gerekli olan α aralı÷ı b) Yük akım aralı÷ı c) SCR Ortalama akım oranı . Bir FWD kullanılmıútır.167 eúitli÷indeki 3 çarpanı. AC faz akımı. (120°-α) nın her iki süresince iki negatif parçadan oluúur. α<60° veya FWD olmadı÷ı durum için faz akımı 120° süresince yük akımına eúit pozitif bir de÷er ve 120° süresince eúit fakat negatif bir de÷erden oluúur.166) 5. Ortalama SCR akımı 5. α>π/3 úartıyla [120°-2(α-60°)] veya (240°. belki de do÷rultucu kayna÷ı olarak kullanılan transformatörün akım oranıdır. § α − 60 · ª (3)( 2 )(α − 60) º I FWDort = « ( IL ) = ¨ ¸(I ) » © 60 ¹ L 360 ¼ ¬ (5. FWD’nin boúta çalıúma (FW) iúleminin tüm periyot süresince iletiminden kaynaklanır.167) (5. RMS de÷eri 5.5 (5.5 = 0. Böylece SCR. Sıfır de÷eri için iki adet 60° lik aralık vardır. çünkü bu sadece iletken ve sigorta boyutunu belirlemeyip aynı zamanda kayna÷ın anma akımını belirler.169 eúitli÷i ile belirlenir: I RMS ÖRNEK 5.169) Üç fazlı 6 SCR’li bir köprü do÷rultucu. aynı úekilde 2 çarpanı FWD’nin her fazda dalga baúına iki kere iletiminden gelir. RL=10 Ω ve VS =460 V RMS.ùayet α>60° ve FWD varsa. FWD (α-60°) açısında yük akımını 120° lik aralıkta iki kere iletir. RMS de÷eri ile en iyi tanımlanır. Aúa÷ıdakileri bulunuz.165) (5. faz akımının her dalgası. RMS de÷eri 5.168 eúitli÷inde verilir: I RMS º ª§ 120 · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 180 ¹ 0.816 I L (5.2α) aralı÷ında iletimdedir. ayarlı gerilim ile bir indüktif yükü beslemektedir. Kalan aralıklar sıfır de÷erlidir. Benzer iki negatif parça vardır.28 º ª§ 120 − α · = «¨ ¸ ( I L )2 » ¼ ¬© 90 ¹ 0. Bu.165 eúitli÷i ile verilir: § 240 − 2α · I SCRort = ¨ ¸ (I ) © 360 ¹ L § 120 − α · I SCRort = ¨ ¸I © 180 ¹ L FWD’nin ortalama akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur.168) α>60° ve FWD oldu÷u durum için. Ortalama yük geriliminin 100 V ile 600 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir.

0° b) VL = 600 V : I L = 600 = 60 A 10 100 = 10 A 10 VL = 100 V : I L = c) En büyük SCR akımı en büyük yük geriliminde oluúur.4 V © π¹ IL = VL = 18.161 eúitli÷inden 600 = (1. Bir irdeleme iúlemi.2 + 60 )] = 180. α’nın bu de÷eri için. Vm = (1.955) cos α α = 15. çünkü iL α ’nın da bir fonksiyonudur. I SCRort = 60 = 20 A 3 d) SCR’nin sistemin tepe gerilimine veya daha büyük de÷ere dayanması gereklidir.164 eúitli÷inden. § 3· VL = ¨ ¸ (1.04 A RL .167 eúitli÷i ile belirlenir. 5. α=75.414 )( 460 )[1 + cos( 75.414)(460) = 650. 5.0° VL = 100 V için.d) SCR gerilim oranı e) Maksimum yük gücü f) FWD ortalama akım oranı ÇÖZÜM a) VL = 600 V için. Pyük = ( 60) 2 (10) = 36000 W f) FWD akımı 5. 5. e) α=15° ve indüktif yükte.163 eúitli÷inden § 3· 100 = ¨ ¸ (1.414)(460) [1 + cos(α + 60 $ )] ©π¹ α = 87.2° de maksimum sonucu verir. yük akımı 60 amperde sabittir. Bu akımın en büyük de÷eri belli de÷ildir.414 )( 460 )( 0.5 V Buna en yakın kabul edilebilen minimum SCR anma gerilimi ise 800 V’ tur.

5 5.8’in baúlarında bahsedildi÷i gibi sürekli iletim durumundan de÷iúir.6 daki tek fazlı duruma benzemektedir. Sıfır iletim gecikmesi ile bir köprü diyot do÷rultucu veya kontrollu do÷rultucu için.59(a) daki grafikler. bu durumda vL’nin ortalama de÷eri kısım 5. ùayet indüktans de÷eri çok küçükse. her SCR’nin iletim aralı÷ının sonunda indüktör akımının sıfır oldu÷u faz kontrollu üç fazlı do÷rultucudaki bazı iliúkileri göstermektedir.8 8. bu durumda. Fakat α’nın de÷eri artarken.. Bu durumda.2 − 60 · § α − 60 · I FWDort = ¨ ¸(18. Gösterilen úartlar için. ùekil 5. çıkıú gerilimindeki dalgacık küçüktür ve sürekli indüktör akımını sürdürmek için oldukça küçük indüktans gerekir. E daha az olmasıdır..04) = 4. økinci ihtimal anahtarlama noktasında kaynak geriliminin ortalama çıkıú geriliminden.7 7S SÜ ÜR RE EK KL Løø øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RA AK KIIM MII ùekil 5. iL úekil 5. Bu kısım 5. anahtarlama zamanındaki kaynak gerilimi ortalama çıkıú geriliminden.58 deki devre düzenlemesi çok yerde kullanılır. ùekil 5. yük gerilimindeki dalgacık artar ve ek indüktans gerekir.57 A ¸I L = ¨ © 60 ¹ © 60 ¹ FWD seçiminin bu ortalama akım de÷erine ve sistemin tepe gerilimini tıkayabilecek dayanıklılıkta olması gerekir. E daha büyüktür. .58 ùayet indüktör akımı süreksiz ise. Kontrollu do÷rultucunun iyi bir tasarımı bilinen bir çalıúma noktası ve α’nın bir fonksiyonu olarak çıkıú geriliminin bilinen bir de÷erini gerektirir. iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında t1.59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama zamanının ötesinde kısa bir zaman sonra azalır. Gerilim kayna÷ı bir DC motorun zıt emf’sini veya bir LC filtre düzenlemesinin bir kısmı olarak kullanılan bir filtre kapasitörünü temsil edebilir. kritik indüktansın belirlenmesi gerekir. oluúmaz.§ 75. bunun yerine daha sonra t3 de oluúur. Sürekli indüktör akımını sa÷lamak için. Grafikte. iL ωt >α için artar ve iL’nin minimum de÷eri anahtarlama noktasında oluúur. indüktör akımı süreksizdir.

Grafikte. Bu iliúki 5. mümkün olabilecek iletimin en erken noktasından α/ω daha sonradır: §3· Vm = cos ωt1 = E = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ veya (5. ùekil 5. (5. analizin temelidir.170 de gösterilmiútir.59(a) . belirlenmesi gerekir.171 eúitli÷inin çözümü α için 10.170) π · §3· § cos¨α − ¸ = ¨ ¸ cos α 6 ¹ ©π ¹ © 5.α’nın de÷erinin. øletim noktası t1 zamanında oluúur ki bu.08° lik bir de÷er verir. vS’nin de÷eri iletim anında E ile aynıdır.60 daki devre ve grafik. ilgili periyot orijinal üç fazlı sistem geriliminin π/3 radyanıdır.171) ùekil 5. iki durum arasındaki sınır.

ùekil 5.59(b) .

ùekil 5.08° için geçerli bir çözüm iletim süresince iL nin bir eúitli÷inin yazılması ile baúlar: diL Vm cos ωt − E = dt L (5.60 α > 10.172) .

172 eúitli÷i 5.175) iL’nin de÷erinin t2 de sıfır olması gerekir ki bu. iL’nin sıfır oldu÷u zaman . çok fazlı durumda sürekli akımı sürdürmek için gereklidir.177 ve 5.83 eúitliklerinin karúılaútırılması çok fazlı bir do÷rultucu kullanımının önemini göstermektedir.175 eúitli÷inin integrasyonu ile bulunur: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» dt ©π ¹ © T ¹ t1 ωL ¬ ¼ (5.178 eúitliklerinin kullanımı kritik indüktansın normalleútirilmiú sonucunu verir: ωL R = 0. t = (t1 + T / 6) yerine konularak bu durum do÷rulanır. Akımdaki dalgacıkları istenilen seviyede düzeltmek için gerekli indüktans de÷eri.178) 5. α < 10.59(a) da görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında sıfırdır. tek fazlı durumda gereken de÷ere kıyasla üç fazlı köprü durumundan daha da küçüktür.174 eúitli÷inde oldu÷u gibi iL için çözülebilir: iL = ³ t t1 Vm cos ωt − E dt L (5.161 eúitli÷i E için kullanılırsa.174) ùayet 5.176) ½ π º § 3V ·­ª I L = ¨ m ¸®«1 − sin α ¾ » © πωL ¹¯¬ 2 3 ¼ ¿ (5.0931 tan α (5. küçük farklılıkla bir analiz gereklidir.179) 5. bu durumda 5.173) § 1 · iL = ¨ ¸[Vm (sin ωt − sin ωt1 ) − E (ωt − ωt1 )] © ωL ¹ (5.175 eúitli÷inin sonucu: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt1 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt1 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.177) øndüktör akımının ortalama de÷eri yük direnci veya yükü belirleyen eúde÷er elemana ba÷lıdır: §3· ¨ ¸V cos α E ©π ¹ m IL = = R R (5.179 eúitli÷i ve tek fazlı durum için olan 5. Çok daha küçük bir indüktans de÷eri. 5.08° durumu için.iL’nin de÷eri úekil 5. t1 den T/6 daha sonradır. t1 = (α − π / 6) / ω ve t = (t1 + T / 6) aralı÷ı üzerinde iL’nin ortalama de÷eri 5.

ùekil 5. Ortalama yük geriliminin 150 V ile 300 V arasında de÷iúmesi gerekmektedir. 5. ÇÖZÜM (a) 5. 5.184) θ = cos −1 «¨ ¸ cos α » ¼ ¬© π ¹ ª§ 3 · º (5. ÖRNEK 5. VL=100 V için: .59(b) de görüldü÷ü gibi anahtarlama noktasında de÷ildir.183 eúitli÷inde θ ’nın negatif bir de÷er oldu÷una dikkat edilmelidir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı.185) 5.175 eúitli÷i bu gerçe÷i yansıtmak için t3 baúlangıç noktası ile 5. t3 de aúa÷ıdaki eúitlikler uygulanır: §3· Vm cos ωt = Vm cos θ = ¨ ¸Vm cos α ©π ¹ (5.180) iL’nin ortalama de÷eri. Sürekli yük akımı zorunludur.182’nin birleútirilmesinin sonucu.183) 5. 60 Hz’dir.178 eúitli÷inin gereksinimi burada da uygulanır. 5. Sonuç 5.185 eúitli÷inde. (b) sürekli motor akımı için gerekli indüktansın minimum de÷eri. Kaynak 240V RMS.59(b) deki grafikte. ωL § π sin θ · = tan α − ¨ ¸ +θ −α R © 3 cos α ¹ (5.181 eúitli÷inde görülmektedir: º §3· § 6 · t2 V ª I L = ¨ ¸ ³ m «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» dt t ©π ¹ © T ¹ 1 ωL ¬ ¼ º § 3V · ª §π · I L = ¨ m ¸ «sin α − ¨ ¸(sin θ ) + (θ − α ) cos α » ©3¹ © πωL ¹ ¬ ¼ (5.180 olarak yeniden yazılır: º § V ·ª §3· iL = ¨ m ¸ «sin ωt − sin ωt3 − ¨ ¸(cos α )(ωt − ωt3 )» ©π ¹ © ωL ¹ ¬ ¼ (5.úekil 5. 5.161 eúitli÷inden. çift de÷erli ters kosinüs fonksiyonu için negatif iúaret seçilmelidir. kaynak gerilimi bir kosinüs fonksiyonu ile temsil edilir ve t3 mutlaka negatif zaman de÷erinde oluúmalıdır.178 ve 5.182) burada θ = ωt3 . Herhangi bir yükte minimum ortalama yük akımı 10 A dir.29 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu ihmal edilebilir armatür direnci ile bir DC motoru beslemektedir.181) (5.176 eúitli÷inde oldu÷u gibi aynı aralık üzerinde bulunur.

Hat akımı FWD’siz bir do÷rultucu için bir α faz kontrol açısında çizilmiútir. ço÷unlukla.61 deki grafikler.24°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0. Yük ekseriyetle indüktiftir ve böylece analiz amacı için DC akım sabit olarak düúünülür. IL’nin minimum de÷eri gereken indüktansı belirlemede kullanılabilir.0° = 1.00761 H VL=300 V için: ½ § (3)(339. ùekil 5.24° = 0..4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 22. köprü do÷rultucu düzenlemesi kullanılır.8 8G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü 5.4) ·­ª π º I L = 10 = ¨ ¸®«1 − 2 3 » sin 72.§3· 100 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 72.0°¾ ¨ π (377) L ¸ ¼ ¹¯ ¬ © ¿ L = 0.00303 H øki indüktans de÷erinden en büyü÷ü. VL=100 V için: ½ § (3)(339.177 eúitli÷i uygulanır..257 rad VL=300 V için: §3· 300 = ¨ ¸(240) 2 cos α ©π ¹ ( ) α = 22. bir yükü besleyen bir köprü do÷rultucunun AC sisteme göre güç faktörünün analizi yapılmaktadır.8 Çok fazlı kaynaklı büyük do÷rultucu yüklerinde. Bu kısımda. tüm kontrol aralı÷ı boyunca sürekli akımın devamlılı÷ı için seçilir. 5 8. . üç fazlı bir köprü do÷rultucunun hat akımı ve iki kaynak gerilimini göstermektedir. 5.388 rad (b) Kontrol aralı÷ının her iki ucunda.

61 ùekil 5.190) S / faz = VRMS I RMS . A hat akımı ek bir α açısı ile faz geciktirmeli olarak gösterilmiútir. Faz-nötr geriliminin RMS de÷eri. faz baúına temelinde yapılabilir.61 deki grafikte.186) (5. Genel durum için.8165 I L VRMS = Vm 6 (5. A fazının hat akımı van’nin sıfır geriliminden π/6 rad sonra baúlar. Faz baúına ortalama güç.187) A fazının hat akımının RMS de÷eri kolaylıkla belirlenir çünkü akım her yarım saykılda sabit ve yarım saykılın kalan kısmında sıfırdır. her yarım saykılın bir kısmı süresince akımın sıfır oldu÷u sınırlar bilinerek bir integrasyonla belirlenir. øntegrasyon de÷iúken olarak zaman yerine açı de÷iúkeni de kullanır: π· §V · § § 1 · α +π Port = ¨ ¸ ³ I L ¨ m ¸ sin ¨θ − ¸dθ α π + / 3 6¹ ©π ¹ © 3¹ © §V I · Port = ¨ m L ¸ cos α © π ¹ (5.ùekil 5.189) (5. Vm’yi fazlararası gerilimin tepe de÷eri olarak tanır: I RMS = I L 2 / 3 = 0. úayet faz kontrol açısı α sıfır ise. Güç faktörü analizi.188) (5.

194 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi bulunabilir: § 4π / 3 − 2α I RMS = ¨ ¨ π © · ¸I L ¸ ¹ (5.191) AC hat akımı sinüsoidal olmadı÷ından.Güç faktörü = Port 3 = cos α S π (5. α ≤ 60° için de÷iúim yoktur.62 de ωt = π de vab’nin sıfıra gitti÷i zaman sıfır olur.194) Fazlararası gerilimin RMS de÷eri 5. S ve güç faktörünün de÷eri önceki eúitliklerinin bazılarının birleútirilmesi ile belirlenebilir: −0 .57 de görüldü÷ü gibi biçimini de÷iútirir. Ortalama güç akımın sıfır olmadı÷ı aralıklar üzerinde iki integralin toplamı ile bulunur: 4π / 3 π· π· º § § § I ·§ V · ª π sin ¨θ − ¸dθ + ³ sin ¨θ − ¸dθ » Port = ¨ L ¸¨ m ¸ « ³ α + 2π / 3 6¹ 6¹ ¼ © © π ¹© 3 ¹ ¬ α +π / 3 © (5. FWD yük akımının bir kısmını iletir ve hat akımı úekil 5. úekil 5. 5 ª 6 ºª π ·º§ 4π / 3 − 2α · § Güç faktörü = « » «1 + cos¨α + ¸»¨ ¸ π 3 ¹ ¼© ¹ © ¬ π ¼¬ (5.62 bu de÷iúimleri yansıtmaktadır.61 ve 5.192) π ·º § V I ·ª § Port = ¨ m L ¸ «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ © © π ¹¬ α> π 3 (5.195) . RMS de÷er 5.193) Her yarım saykılda hat akımının iki palsinin iletim aralı÷ı toplam (4π / 3 − 2π ) radyan süreye sahiptir. Bu akım. FWD’li durum için. ani yük gerilimi negatif olamaz. bir kaynak gerilimi Vca ωt = 4π / 3 de sıfır oldu÷unda da sıfır olur. FWD varken. do÷rultucunun ve yükün güç faktörü α = 0 olsa bile birim olamaz.189 eúitli÷i ile aynıdır. A hat akımı. α > 60° için. ùekil 5. A faz akımı ωt = 2π / 3 + α da baúlayarak yine sıfır de÷ildir.

ùekil 5.8 V §3· 600 = ¨ ¸(678.161 eúitli÷i kullanılarak: Vm = (480)(1. ÇÖZÜM (a) VL=600 V için. (b) VL=600 V için güç faktörü. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α de÷eri.30 Üç fazlı bir köprü do÷rultucu oldukça indüktif bir yüke ayarlı güç vermektedir.8) «1 + cos¨α + ¸» 3 ¹¼ ©π ¹ © ¬ . 5. 5.62 ÖRNEK 5. VS=480 V fazlararası. Yük geriliminin ortalama de÷eri 600 V ile 200 V arasında ayarlanabilmekte. Bir FWD kullanılmıútır. f=60 Hz ve RL=10 Ω.8) cos α ©π ¹ α = 22.414) = 678.24° VL=200 V için. (c) VL=200 V için güç faktörü.163 eúitli÷i kullanılarak: ª π ·º §3· § 200 = ¨ ¸(678.

AC hat akımları farklı biçim alır.62 deki grafik úekil 5. Bu fonksiyon için sadece An terimleri mevcuttur.64 olarak yeniden çizilmiútir böylece hat akımı zamanın çift sayılı bir . Üçüncü harmonik akımının katları..75° (b) α = 22.63 de görüldü÷ü gibi çift sayılı fonksiyon yapılabilir. Katsayılar 5. burada n bir tek tam sayıdır.24° için. ùekil 5. α > 60° de÷erleri için. ùayet bu úekildeki orijin uygun bir yere kaydırılırsa. kaynaktan yüke üç iletken ile ba÷lanan böyle bir üç fazlı sistemde mevcut olamaz. Çeúitli harmoniklerin büyüklü÷ünün bilinmesi.75°) « » 180 ¼ ¬ © π ¹ −0 .196 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi belirlenebilir: ùekil 5.9 9H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R KL Çok fazlı kontrollu do÷rultucuların AC hat akımları kaynak frekansında harmonikler içerirler.75° için. 5. FWD varken. hat akımının grafi÷i úekil 5.884 ©π ¹ (c) α = 73.197) 5.191 eúitli÷i kullanılarak: §3· Güç faktörü = ¨ ¸ cos 22. 5.α = 73.8 8. di÷er aygıtlar üzerinde veya AC güç sisteminde bu harmoniklerin olabilecek zıt etkilerini belirlemek için yararlıdır. Bu kısımda indüktif yüklü bir kontrollu do÷rultucu durumundaki harmonikler hesaplanacaktır.336 5 5.63 § 8 · T /6 An = ¨ ¸ ³ I L cos nωtdt ©T ¹ 0 § 4 I · § nπ · An = ¨ L ¸ sin ¨ ¸ © nπ ¹ © 3 ¹ (5.196) (5.45 · Güç faktörü = ¨ ¸(1 + cos 133.61 deki akımın dalga biçimi úayet FWD yok veya α ≤ 60° ise geçerlidir. 5 = 0.197 eúitli÷inde 3’ün katları olan n de÷erleri An’in sıfır olmasına neden olur.24° = 0.5 º § 2. ùekil 5.195 eúitli÷i kullanılarak: ª 240 − 147..

199) ùekil 5.7 280. Bu dalga biçimi için. ÇÖZÜM (a) α = 30° için FWD iletim yapmaz: §3· VL = ¨ ¸(240)(1. Yük oldukça indüktif ve bir FWD vardır. 30° ’lik faz kontrol açısı için ortalama yük gücü 20 kW’tır. yük gücü ortalama yük gerilimi ve akımının çarpımından bulunabilir: IL = 20000 = 71.25 A 280.25 RL = .198) § 4I An = ¨ L © nπ ·­ª § nπ ¸®«sin¨ ¹ ¯¬ © 2 § π α ·º ½ ·º ª § nα ·º ª ¸» + «sin n¨ − ¸» ¾ ¸» «cos¨ © 6 2 ¹¼ ¿ ¹¼ ¬ © 2 ¹ ¼ ¬ α > π /3 (5.414) cos 30° = 280.fonksiyonu olmaktadır.7 = 3. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük direnci (b) AC hat temel ve beúinci harmonik akımı (c) úayet α açısı 75° ye artırılırsa temel ve beúinci harmonik akımı.198 eúitli÷indeki integral ile hesaplanabilir. An katsayıları 5. § 4 · (π −α ) / 2 An = ¨ ¸ ³ I L cos nθ dt © T ¹ (α −π / 3) / 2 (5.64 ÖRNEK 5. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir.7 V ©π ¹ Yük çok fazla indüktif oldu÷undan.31 Üç fazlı kontrollu bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.940 Ω 71.

ekonomi 6 pals yerine artırılmıú 12 pals kullanımını zorlayabilir.93 = 24.71 A 5π © ¹ © 3 ¹ (c) α = 75° için FWD iletim yapar.1 10 0A AR RT TIIR RIIL LM MIIù AL LS SS SA AY YIIS SII ùP PA 5. Böyle artırılmıú pals sayılı sistemlerin faydaları. DC çıkıúında azaltılmıú dalgacık gerilimi ve en düúük dalgacık geriliminin artan frekansıdır. Bu kısmın sınırlı amacı için.197 eúitli÷i uygulanır: § (4)(71.09) ·­ A5 = ¨ ¸ ¾ = −9. çok fazlı do÷rultucularda. Yük akımında verilen dalga içeri÷ini sürdürmek için daha az yük indüktansı gereklidir. Sistem birbirine ba÷lanmıú iki köprü do÷rultucudan oluúmakta ve böylece DC çıkıúlar seri oldu÷undan iki gerilim birbirine eklenmektedir. Devrenin anlaúılması oldukça kolaydır.25) · § π · A1 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = 78.199 eúitli÷inden.8 Büyük.93 V ¼ ¬© π ¹ IL = 5.33 A ¸®[sin (90°)]«cos¨ ¸» + «sin¨ 30° − π 2 ¹» © ¹¯ ¼¿ ¬ © 2 ¹¼ ¬ © ª 75° ·º ½ § § 75° ·º ª § (4)(24.414)»[1 + cos(60° + 75°)] = 94. úekil 5.163 eúitli÷inden: º ª§ 3 · Vort = «¨ ¸(240)(1. . VLort RL = 94. Transformotorlar iki ba÷lantı arasındaki faz kaymasının avantajını kullanmak için ba÷lanmıúlardır.82 A ¸» + «sin 5¨ 30° − ¸®[sin 5(90°)]«cos(5)¨ 5π 2 ¹» © © 2 ¹¼ ¬ ¹¯ © ¼¿ ¬ 5 8. øki köprünün giriúleri.25) · § 5π · A5 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −15.09 A 3.. sırasıyla yıldız-üçgen ve üçgen-üçgen ba÷lanmıú iki transformotor ile yalıtılmıútır. 5.65 deki devre düzenlemesi bu metodu göstermektedir.. Yukarıdaki hedefleri yerine getirmek için bazı devre düzenlemeleri kullanılabilir. Bunun anlamı giriúteki üç fazlı sistemin faz sayısının artırılmasıdır.(b) FWD iletimde de÷ildir ve 5.09) ·­ A1 = ¨ ¸ ¾ = 20.56 A π © ¹ ©3¹ § (4)(71. Artırılmıú pals sayısının di÷er bir faydası AC sistemin harmonik akımlarındaki azalma ve güç faktöründeki bir geliúmedir.94 ª § 75° ·º ª § 75° ·º ½ § (4)(24.

65 ùekil 5. sekonderlerin fazlararası gerilimleri birbirine eúit olacak úekilde dönüútürme oranlarına sahiptir. transformotor 1 sarımı yıldız ba÷lı primerinde taúımaktadır. Her transformotorun beúinci derece harmonik akımları 180° faz farklıdır. Yüksek frekanslı olmanın yanında. ùekil 5. øki köprünün AC giriú gerilimleri transformotor ba÷lantısının sonucu olarak 30° lik faz farkı olacak úekilde düzenlenir. toplam hat akımını veren iki hat akımı ( ia1 ve ia2 ) temel bileúenle ( ia ) aynı fazdadır. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. ..66 da dalga biçimlerinin incelenmesi.577 katı kadarını.66 da görülen genlikleri elde etmede kullanılmalıdır. øki köprünün çıkıúındaki bileúke altıncı derece harmonikler (6)(30°) veya 180° farklılık gösterirler ve böylece toplam çıkıú gerilimine sıfır olarak eklenirler. derece harmonik 6. 24. ùekil 5. Bu gerçek úekil 5. Her gerilim bir DC bileúen ve AC kaynak frekansının altı katı frekansta harmonikler içerir.65 de. harmoni÷e göre genlik olarak daha küçüktür. Sürekli yük akımını sürdürmek için gerekli yük indüktansının büyüklü÷ü bu yüzden bariz olarak düúer. Bu yedinci harmonik için de geçerlidir. dir. iki yük gerilimi birleúerek toplam yük gerilimini veriyor ve herbirinin dalga biçimi bilinen altı palsli köprü do÷rultucu ile aynıdır. ve daha yüksek dereceliler do÷rultulmuú çıkıúta gözükür. primeri üçgen ba÷lanmıú transformotor 2’nin sarım sayısının 0. Bu yüzden.ùekil 5. transformotorlar. Sadece 12. Her transformotorun primer tarafında. Bu.65 de. 12. böylece toplam hat akımı böyle bir bileúeni üzerinde taúımaz. toplam primer hat akımının her transformotorun primer akımından daha küçük harmonik içerdi÷ini göstermektedir.

yıldız-üçgen ba÷lanmıútır. Primerin beúinci harmoni÷i 30° geride ve yedinci harmonik 30° ileridedir. i A1 ’in grafi÷i bir çift sayılı fonksiyondur ve 5. Transformotor 2 üçgen-üçgen ve primer akımları ve bütün harmonikleri. dönüútürme oranı. Transformotor 2’nin primer hat akımı sekonder akımı ile aynı dalga biçimine sahiptir. Oluúan farklılık iki transformotorun düzenlemesindeki faz kaymasıdır. i A1 ve i A2 30° farklılık gösterir. Bu akımlar bu fark dıúında aynı Fourier serilerine sahiptir. Transformotor 1.65 de görülen referans yönleri için faz kaymasının bir analizi ia1 ’in temel bileúeninin i A1 ’in temel bileúeninden 30° ileride oldu÷unu göstermektedir. Hat akımları olarak primer tarafına yansıtıldı÷ında. Harmonikler hakkında miktar olarak sonuçların sa÷lanması verilen eúitliklerde görülecektir. Yüksek dereceli harmonikler için bu örnek devam eder. Bu bilgi kullanılarak primer hat akımlarının eúitlikleri yazılabilir.197 eúitli÷i ile verilen Fourier serileri katsayıları ile ifade edilebilir. primer ve sekonder akımları arasında faz kaymasına sahip de÷ildirler.66 da. ùekil 5. sekonderi ve primeri arasında bir faz kaymasına sahip olup çeúitli harmonik akım bileúenleri için farklıdır. . i A2 ’nin katsayıları bu faz kaymasının dıúında aynıdır.iki primer sargısındaki harmoniklerin eklenmesi üzerine harmonik akımlarının birbirini iptal etmesinin sonucudur. her transformotorun primer tarafı hat akımlarında aynı harmonik bileúen genli÷ini verir. Transformotorların sekonder tarafında. ùekil 5.

66 5.197 eúitli÷i çeúitli akımların ifadesinde kullanılabilir: i A1 = A1 cos ωt + A5 cos 5ωt + A7 cos 7ωt + A11 cos 11ωt + A13 cos 13ωt + ⋅ ⋅ ⋅ (5.201) .ùekil 5.200) π· π· π· § § § i A2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos 5¨ ωt + ¸ + A7 cos 7¨ ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos 11¨ ωt + ¸ + A13 cos 13¨ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © (5.

Kaynak 240 V RMS. úayet altı palsli bir do÷rultucu kullanıldı÷ı durumdaki beúinci derece harmoni÷in genli÷inden daha küçük olurdu. güç faktöründe bir iyileúme demektir.202) π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © Toplam hat akımı transformotor hat akımlarının toplamından elde edilir: (5. 60 Hz’dir. primer akımları sekonder akımları ile ifade edilebilir: π· π· π· § § § ia1 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt − ¸ + A7 cos¨ 7ωt + ¸ 6¹ 6¹ 6¹ © © © π· π· § § + A11 cos¨11ωt − ¸ + A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ © © π· 5π § § ia2 = A1 cos¨ ωt + ¸ + A5 cos¨ 5ωt + 6¹ 6 © © 7π · § · ¸ ¸ + A7 cos¨ 7ωt + 6 ¹ © ¹ (5. Mevcut olan en düúük dereceli harmonik 11. (e) AC sisteme göre güç faktörü.204) Toplam hat akımında beúinci ve yedinci harmonikler sıfırdır. (c) en düúük dereceli harmonik hat akımının genli÷i.203) π· π· π· § § § ia = 2 A1 cos¨ ωt + ¸ + 2 A11 cos¨11ωt − ¸ + 2 A13 cos¨13ωt + ¸ + ⋅ ⋅ ⋅ 6¹ 6¹ 6¹ © © © (5. Transformotorlar ideal düúünülebilir ve fazlararası gerilimlerine göre her üç fazlı transformotor 1:1 dönüútürme oranına sahiptir.dir ki genli÷i.32 ùekil 5.414) = 324 V ©π ¹ VL = 648 V . ÇÖZÜM (a) Her köprü do÷rultucu toplam gerilimin yarısına katkı sa÷lar: §3· VL1 = VL2 = ¨ ¸(240)(1. (b) yük gücü. ÖRNEK 5. altı palsli do÷rultucuya kıyasla bu akımın RMS de÷erini azaltmıútır. AC hat akımının hemen hemen sinüsoidal olması gerçe÷i. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi. Bu azalma.65 deki gibi bir do÷rultucu RL=5 Ω ile indüktif bir yüke güç sa÷lamaktadır. (d) hat akımının RMS de÷eri.Transformotorun fazlararası dönüúüm oranı birim (1) oldu÷unda.

Toplam genlik bir transformotorun iki katı olup 25.11 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.1 Bir do÷rultucu nedir? 5.155) 2 + (1.2 Bir kontrollu olmayan do÷rultucu nedir? 5.197 eúitli÷inden: § (4)(129.6) · § 11π · A11 = ¨ ¸ sin ¨ ¸ = −12.4 A (e) S = (1.577 I L = (1.988 S 84980 5 5.5 FWD diyotu nasıl bir etki yapmaktadır? 5.577) 2 ¾ ¯© 3 ¹ ¿ [ ] 0.99 A © 11π ¹ © 3 ¹ Her transformotorda bu harmonik için primer hat akımının genli÷i 12.(b) I L = VL 648 = = 129.66 da görülen toplam hat akımı için dalga biçiminin integrasyonundan belirlenebilir.9 9Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII ùM MA 5.13 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.8 Faz kontrol devrelerinde tetikleme nasıl yaplır? 5.732)(240)(204. (d) RMS hat akımı úekil 5. Akım her aralıkta sabit oldu÷undan.6 Bir do÷rultucunun performans parametreleri nedir? 5.10 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5. øntegrasyon T/4 aralı÷ı üzerinde yapılır.12 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun dc çıkıú gerilimi nedir? 5.7 Bir do÷rultucunun dalgacık faktörünün önemi nedir? 5.4) = 84980 VA Güç faktörü = P 84000 = = 0.6 A RL 5 P = VL I L = 84 kW (c) 5.4 Faz kontrolunun amacı nedir? 5.98 A dir.9 Tam dalga ve yarım dalga do÷rultucu arasındaki fark nedir? 5.577) 2 + (0.99 A ve bu akımlar iki transformotorda aynı fazdadır.14 Tek fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.15 Tek fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? .. integrasyon yerine aúa÷ıda görüldü÷ü gibi bir çarpma iúlemi kullanılır: I RMS ­§ 1 · ½ = I L ®¨ ¸ (2.3 Bir kontrollu do÷rultucu nedir? 5.577)(129. 5 I RMS = 1.6) = 204.

1 5.. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak i’nin bir ifadesini bulunuz (b) Her saykılın baúlangıcından ne kadar sonra akım sıfır olur? (c) Saykılın tamamı için akımın sıfırdan büyük olaca÷ı bir L de÷eri var mıdır? 5. .5.17 Üç fazlı tam dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5. (c) Diyot anma akımını ve gerilimini bulunuz.26 Yük indüktansının do÷rultucunun çıkıúındaki etkisi nedir? 5.67 de.1 H dir. 60 Hz ve R 40 Ω dur.20 Giriú güç faktörü nedir? 5. yük geriliminin ortalama de÷erini bulunuz. VS 240 V RMS.67 5. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω dur.1 ùekil 5.18 Üç fazlı do÷rultucuların tek fazlı do÷rultuculara göre avantajları nedir? 5.27 øndüktör akımının sürekli ve süreksiz olmasının anlamı nedir? 5.2 ùekil 5.22 Harmonik faktörü nedir? 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe diyot akımı (b) tepe diyot ters gerilimi (c) ortalama yük gücü. (d) ortalama yük gücü.19 Altı fazlı bir do÷rultucunun üç fazlı do÷rultucuya göre avantajları nedir? 5. (b) ortalama yük akımı.23 Do÷rultucu devrelerindeki filtrenin amacı nedir? 5. (c) RMS yük akımı. b) Ortalama yük akımını bulunuz.4 ùekil 5. 60 Hz ve R=40 Ω ve L=0. 5. yük direncine seri olarak bir indüktör eklenmiútir.2(a) daki devrede. VS 240 V RMS.2(a) daki devrede.5(a) daki gibi bir devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı. VS sinüsoidal 240 V RMS.25 Bir do÷rultucunun çıkıú geriliminde kaynak indüktansının etkisi nedir? 5.24 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 5.28 Do÷rultucunun giriúindeki pals sayısının artırılması nasıl bir etki yapar? 5 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 5.21 Transformotorun kaçak indüktansı nasıl etki yapmaktadır? 5. ùekil 5.16 Üç fazlı yarım dalga bir do÷rultucunun çıkıú geriliminin temel frekansı nedir? 5.3 a) ùekil 5.

5 ùekil 5. (b) SCR ortalama akım oranı.10 Aúa÷ıdakileri bulunuz: α = 15° de 230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı. Gereken yük gücü 6 kW’tır.11 daki devrede. 5.9 ùekil 5. (f) tepe diyot ters gerilimi. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) uygun α aralı÷ı. Yük gücü 1. 60 Hz kaynaktan bir yüke 40 A sa÷lamaktadır.8(a) daki gibi yarım dalga faz kontrollu bir devre 240 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük gücünün aralı÷ı.9 daki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre α = 50° de.6 ùekil 5. 5. Faz kontrol açısı 10° ile 125° arasında de÷iúebilmektedir.11 deki gibi tam dalga faz kontrollu bir devre 5 Ω’luk bir yüke 50 V ile 200 V arasında ortalama gerilim sa÷lamaktadır. 60 Hz kaynaktan 25 Ω’luk yüke güç vermektedir. (c) SCR gerilim oranı. (b) α = 15° de SCR ortalama akımı. (c) ters tepe SCR gerilimi. 60 Hz dir.7 ùekil 5. (b) tepe yük akımı.5 kW ile 8 kW arasında ayarlanabilmektedir. 460 V RMS. Kaynak 240 V RMS.6 daki devre 240 V RMS. (d) α aralı÷ında SCR ortalama akımının en büyük de÷eri. (c) SCR akım ve gerilim oranları. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü. 60 Hz kaynaktan ortalama 20 A sa÷lamaktadır. 60 Hz kaynaktan beslenmektedir. øndüktans büyüktür. (d) tepe diyot ters gerilimi. (c) SCR ortalama akım oranı. 60 Hz kayna÷ı do÷rultmak için kullanılmaktadır.(e) ortalama diyot akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı . 5. yük 230 V RMS. R=20 Ω ve α aralı÷ı 15° ile 70° arasındadır.9 daki gibi bir devrede. 5. Yük indüktansı büyüktür. (e) SCR tepe ters gerilimi. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α’nın her uç durumu için ortalama yük gücü. (d) SCR tepe akımı. kaynak sinüsoidal 240 V RMS. (b) tepe SCR akımı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α = 70° için ortalama yük gücü. 5. α’nın mümkün olabilecek en küçük de÷eri 10° dir. 60 Hz dir. (b) yük direnci.11 ùekil 5.8 ùekil 5. 5. (c) ortalama diyot akımı. (b) ilgili R de÷eri.

5.31 deki devrede. kaynak gerilimi 480 V RMS. 5. RL=15 Ω ve VS =460 V RMS.19 Problem 5. kaynak 460 V RMS.22 ùekil 5.20 Faz kontrollu bir köprü do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. Kaynak akımındaki üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz. 300 . Bir FWD kullanılmıútır. 5.18 de. 60 Hz ve yük direnci 15 Ω dur. 5. AC kayna÷ındaki temel ve üçüncü harmonik akımlarının genli÷ini bulunuz. Yük gücü maksimum 2100 W ve minimum 500 W’tır. 5.17 Problem 5. 5. yük úimdi yük akımının sabit olaca÷ı bir indüktif elemana sahiptir.12 ùekil 5.18 Faz kontrolu kullanan bir köprü do÷rultucu 240 V RMS. Kaynak 120 V RMS. Primer sargı sipir sayısının bir sekonder sargısına oranı 3:1 dir.14 de.13 ùekil 5.21 deki devrede. VS =230 V RMS. VS =460 V RMS. 60 Hz.16’yı bir indüktif yük için tekrar ediniz. RL=10 Ω ve α = 50° . DC yükü rezistif RL=10 Ω ve α = 40° . 5. VS sinüsoidal 460 V RMS. α = 100° . AC kaynak akımının üçüncü ve beúinci harmonik bileúenlerinin genli÷ini bulunuz.16 ùekil 5.15 Problem 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR ortalama akım gereksinimi (c) FWD’nin akım oranı.21 FWD’siz bir köprü do÷rultucu bir indüktif yüke güç vermektedir.14 Faz kontrollu tam dalga bir do÷rultucu R=10 Ω’luk rezistif bir yüke güç sa÷lamaktadır.13 deki devreyi R=5 Ω’luk bir yüke ayarlı gerilim vermek için kullanınız. 5. 60 Hz ve α = 75° . Problemi tekrar çözünüz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) SCR ortalama akımı (c) FWD ortalama akımı (d) tepe SCR ileri ve geri gerilimi. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gücü (b) do÷rultucunun ve yükünün güç faktörü. yük bir indüktif olanla de÷iútirilmiútir. 60 Hz.(b) SCR oranları (c) yükün ortalama güç aralı÷ı. Problemi tekrar çözünüz. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslenmektedir. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Primer akımının RMS de÷eri (b) Primer sargısı için güç faktörü (c) Transformotorun primer ve sekonder sargıları için gereken volt-amper oranı. α = 36° . α = 40° . 5.13 deki devrede. 60 Hz kaynak ve R=20 Ω. 60 Hz yük direnci R=10 Ω dur. 60 Hz.

toplam akım sıfır ile DC de÷erin iki katı arasında de÷iúimi úeklinde olmaktadır. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. Di÷er úartlar aynı kalmaktadır.5 ile tekrar ediniz. øndüktör akımı sadece α’nın bir uç de÷erinde süreklidir. Yükün ortalama gerilim de÷erini bulunuz. RL=10 Ω ve α = 75° . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) do÷rultucunun iletim açısı (b) indüktans L.25 ùekil 5.27’yi 460 V RMS. sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken minimum L de÷erini bulunuz. α’nın de÷eri 10° den daha küçük olamamaktadır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) L’nin gereken de÷eri (c) Köprü SCR’lerin akım oranı.24 ùekil 5.V’luk bir çıkıú gerilimi için.31 deki gibi bir devrede.45 deki gibi bir do÷rultucu 460 V RMS.27 de. 60 Hz.26 ùekil 5.28 Problem 5. kaynak 240 V RMS.22 de. kaynak gerilimi 240 V RMS. (c) yük geriliminde 5V tepe de÷erli dalgacık ile sınırlayan C’nin de÷eri. 5.30 ùekil 5. Kaçak indüktans 5 mH’dir. 60 Hz kaynaktan 15 Ω’luk bir yükü beslemektedir.31 deki devrede. 5.20 Ω ve her sekonder sargısının direnci 0.41 deki gibi orta uçlu tam dalga bir do÷rultucu α = 40° ile bir yüke 40 A vermektedir. DC terim ortalama indüktör akımı ve AC terimin de÷iúimi. primer sargının direnci 0. 60 Hz kaynak ve N1 / N 2 = 1. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımı (b) yukarıdaki yaklaúımı kullanarak iL’nin ikinci harmonik bileúeninin genli÷i. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) VL’nin ideal ortalama de÷eri (b) kaçak indüktans tan kaynaklanan VL deki azalma (c) de÷iúimin (komütasyon) oluútu÷u her yarım saykıldaki zaman süresi. indüktör akımı bir DC terim ve bir AC terimli Fourier serileri ile temsil edilmektedir. 5. 60 Hz ve ortalama yük gerilim de÷eri 130 V’tur. 5. R=10 Ω ve α = 40° . Transformotorun primer gerilimi 460 V RMS.29 problem 5. L’nin de÷eri büyüktür.23 Problem 5. Yükteki dalgacık gerilimi ihmal edilebilir fakat sıfır olmayacak úekilde kapasitör yeteri kadar büyüktür. VS=240 V RMS. 60 Hz ve N1 / N 2 = 3. 5.27 ùekil 5. 5. Her durum için.023 Ω dur. 5. Ortalama yük gücünün 3 kW ile 6 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.5 . indüktans sürekli akımı sürdürmeye tam yeterlidir.37 deki devrede. yük gerilimi 200 V ile 400 V arasında ayarlanabilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük akımı (b) tepe yük akımı . (b) úıkkı için bir yaklaúım olarak. 5. 60 Hz. Kaçak indüktans 4 mH dir.

α = 50° ve yük rezistiftir.35 ùekil 5.45 deki diyotlar rezistif bir yükü kontrol etmek için SCR ler ile de÷iútirilmiútir. 5.32 ùekil 5.56(a) da.(c) diyot akım oranı (d) diyot ters gerilim oranı.30’u yük yük direncine seri büyük bir indüktans eklendi÷i durumda tekrar ediniz. 60 Hz. R=20 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) tepe SCR akımı (c) ortalama SCR akımı (d) tepe SCR ileri veya geri gerilimi. R=20 Ω. 60 Hz. kaynak 460 V RMS. α aralı÷ı 20° ile 70° arasındadır. 5. 60 Hz. α = 70° . 5. kaynak 460 V RMS. .30 daki ile aynıdır.45 deki devrede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama SCR akımı (c) ortalama yük gücü. R=20 Ω.53 deki devrede. VS=460 V RMS. 5. 5.37 ùekil 5. Diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiútir. Hat akımının RMS de÷erini bulunuz. 5.36 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilim aralı÷ı (b) ortalama yük gücü aralı÷ı (c) gereken SCR akım oranı. 60 Hz ve R=25 Ω.45 deki devrede.53 de.34 ùekil 5. yüke bir indüktör eklenmiú ve yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.33 ùekil 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) tepe yük akımı (c) ortalama yük akımı (d) ortalama SCR akımı (e) tepe SCR ileri gerilimi (f) tepe SCR ters gerilimi. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Yük indüktansı yoktur. 60 Hz ve yük gücü 3 kW ile 1 kW arasında de÷iúmektedir. Yük büyük bir indüktans bileúenine sahiptir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama yük gerilimi (b) ortalama yük akımı (c) ortalama yük gücü (d) ortalama diyot akımı (e) ters diyot tepe gerilimi.31 Problem 5. Kaynak ve yük problem 5. VS=460 V RMS. faz kontrol açısı 10° den daha az olamamaktadır. VS=230 V RMS. 5.

230 V RMS. 5. úimdi α = 40° ’ye de÷iútirilmiútir. RL=20 Ω ve P=15 kW. Bu genlikleri temel AC hat akımı ile karúılaútırınız. 5. kaynak gerilimi E de÷iúken hızlı bir DC motoru temsil etmektedir.42 Problem 5. 5.40 da. AC kaynak 480V RMS fazlararası. diyotlar SCR’ler ile de÷iútirilmiú ve α = 45° de çalıúmaktadır.46 Bir köprü do÷rultucu 240 V RMS.65 deki gibi 12 palsli bir diyot do÷rultucu bir indüktif yüke do÷rultulmuú güç vermektedir.37 de.5 kW ile 1. Minimum motor akımı ortalama 5 A’dir. Güç faktörünü bulunuz. VS= α = 75° .43 Üç fazlı köprü bir do÷rultucu bir indüktif yükü beslemektedir. 5. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama SCR akımı (b) ortalama yük gücü (c) AC hat akımlarının RMS de÷eri (d) tepe SCR gerilimleri. 5. VS=230 V RMS.47 ùekil 5.58 de.44 Problem 5. 5. bir FWD kullanılmıútır ve α = 75° .45 Problem 5. 60 Hz dir. AC kayna÷ı tarafındaki güç faktörünü bulunuz. 0° < α < 60° için sürekli indüktör akımı sürdürülecektir. indüktör akımı bir DC bileúen ve Fourier serilerinin birinci AC terimi ile temsil edilebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) transformotorların volt-amper oranı (b) 11. Kaynak gerilimi.47 de. 5. Böylece indüktör akımı sıfır ile DC bileúenin iki katı arasında de÷iúir. Bir FWD kullanılmıútır.43 de.39 ùekil 5. 60 Hz üç fazlı bir kaynaktan 20 Ω’luk yük direnci ile indüktif bir yükü beslemektedir. E bir yük direnci ve paralel büyük bir kapasitörü temsil etmektedir. AC hat akımlarındaki beúinci ve yedinci derece harmoniklerin genli÷ini bulunuz. Sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷erini bulunuz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) en büyük SCR ortalama akımı (c) en büyük FWD ortalama akım de÷eri. yük indüktif ve bir FWD eklenmiútir. AC hat akımındaki beúinci harmonik bileúenini bulunuz.) 5. 20 A’lik yük akımı.38 Problem 5. yükte ortalama gerilimin %2’si dalgacık gerilimi sa÷lamak için gereken C de÷erini tahmin ediniz.43 de. 60 Hz. α ’nın her uç de÷eri için gereken L de÷erini bulunuz. 460 V RMS. Transformotorlar fazlararası gerilimde 2:1 azaltılmıú dönüútürme oranına sahiptirler.40 ùekil 5. harmonik hat akımının temel hat akımına oranı. 60 Hz’lik kaynaktan α = 25° de verilmektedir. (Bu problemin amacı için. 5. 5.2 kW arasında ayarlanabilmektedir.58 de. Yük gücü 4. yük úimdi indüktif olup yük akımı zamanla de÷iúmemektedir.5. 60 Hz ve DC yük gücü 100 kW’tır. R=10 Ω.41 ùekil 5.56(a) da. .48 Problem 5.

Kullanılan diyotların karakteristi÷i úekil 2. f=50 Hz oldu÷una göre R-XL nedir? ùekil 5. SCR’ler ideal varsayılacaktır.. i = « » «sin ¨ ωt − ¸ + 0.70 deki devredeki AC kaynak gerilimi 220 volt.707e » ile 28 .3 ùekil 5.69 daki devreden geçen akım. 5 5.68 deki devrede. 100 volt.21.68 ª120 2 º ª § π· −ωt / ωτ º 5.b deki gibidir. R1= R2=10 Ω ise dirençlerin güçlerini bulunuz. f=50 Hz dir.1 11 1S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 5. Yükten geçen ortalama akım 16.1 ùekil 5. Köprü Do÷rultucu 1 Köprü R1 Do÷rultucu 2 R2 ùekil 5. DC kaynak gerilimi.9 amper oldu÷una göre aúa÷ıdakileri bulunuz: a) b) c) d) SCR’ den geçen ortalama akım FWD’ den geçen ortalama akım Diyotlarda harcanan ortalama güç α . do÷rultucularda kullanılan diyotların karakteristikleri úekil 2.69 5.21.b deki gibidir.2 ùekil 5. Yükün omik kısmı R=10 Ω dur. 28 4 © ¹ ¼ ¬ ¬ ¼ verilmiútir.Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) DC yük gerilimi (b) yük gücü (c) AC sistem tarafındaki güç faktörü.

70 5. .ùekil 5.21 deki diyot karakteristikleri için tekrarlayınız.3. soruyu úekil 2.4 5.

Genel olarak.1 1G GøøR Røøù ù Yükün gücünün kontrolunda iki temel metot kullanılabilir. ùekil 6. bir AC anahtar kullanılır. úekil 6.1 de görüldü÷ü gibi.2 de böyle bir kullanıma ait tipik bir dalga úekli görülmektedir. temel dalga frekansı de÷iúmeden kontrol edilmek istendi÷inde. (2) hava kanalına yerleútirilmiú bir ısıtıcı ile kanaldaki havayı ısıtmak. tepki zamanı saniyeden daha düúük zamanlar olmayıp saniye seviyesindedir.1 6 6.. Her iki uygulama da kapalı-döngü úeklinde olup. (1) bir haznedeki sıvıyı belirli bir sıcaklıkta sabit tutmak için ısıtmak. Böylece. bir triyak veya ters paralel ba÷lanmıú iki adet tristör olabilir. Pratikteki mevcut triyak anma de÷erleri çok yüksek güç uygulamalarını sınırlamaktadır. Bu anahtar. tam dalgaların iletim ve kesimdeki sayılarına ba÷lı olarak istenilen sıcaklık kontrol edilebilir. ùekil 6. øki adet uygulama yeri olarak. .6 AC-AC FAZ KONTROL Yükün gücünün. yükün ortalama güce tepki verebilece÷i kadar uzun olmalıdır. Yük tepkisinin zaman sabiti. Birincisi. belirli sayıda tam dalgayı iletime geçirir. Birkaç istisna dıúında. Daha sonra yine belirli sayıda tam dalganın iletimi engellenir. iletim ve kesimdeki tam dalgaların sayısı ile yüke giden ortalama güç ayarlanabilir. kontrolun sonucu anahtarlama iúleminden ba÷ımsız olarak amaçlanır.

bazı uygulamalar için uygun olan faz kontrollu bir bir çıkıú üretir. iletim zamanının. k süresince anahtar iletimde ve güç maksimumdur. yükün ortalama gücü sadece sonlu . anahtar iletimde de÷il ve güç sıfırdır. k yükün enerjili oldu÷u dalga sayısı ve n ise operasyonun tam periyodundaki dalga sayısıdır.2 de. øletim paterninin tekrarlandı÷ı. ùekil 6.1) k sayısı sadece bir tam sayı olarak de÷iúti÷inden. toplam dalga zamanına oranı. Iúık karartma ve motor hız kontrolu buna bir örnektir.3 6 6. Bu iúlem.2 de görüldü÷ü gibi iletimi ve kesimi yapılırsa.3. ùekil 6. yükün omik oldu÷u durumları göstermektedir. tork’un hızın karesi ile de÷iúti÷i fan’lar ve pompalar gibi sadece de÷iúken torklu yükler için uygundur. Motor hız kontrol metodu. ùekil 6. Omik yük durumunda ortalama güç 6.1 eúitli÷i ile verilir: § VS2 · § k · Port = ¨ ¸ ¨ ¸ © RL ¹ © n ¹ (6.ùekil 6. Kalan (n-k) dalga süresince..2 Bu iúlem bazı uygulamalarda kullanıúlı de÷ildir ve faz kontrolunun periyottaki her yarım dalga için yapılması gereklidir.2 2 øøN NT TE EG GR RA AL LD DA AL LG GA AK KO ON NT TR RO OL L ùayet yüke giden dalgaların úekil 6. yükün ortalama gücünü kontrol eder. yükün ortalama gücü de÷iúebilir.

yükteki en küçük de÷iúim. k de÷erinin iki tam sayı arasında de÷iútirilmesi gerekir. Yük gücünün 2-10 kW arası de÷iúmesi gerekmektedir. 2000 k = = 0. kontrolun tabiatından gelen açık ve kapalılı÷ın bir sonucu olan de÷iúimleri düzeltmek için kontrol edilen sistemde yeterli enerji depolamaya ba÷lıdır.5 = 43.5) = 10000 W.29 Ω.5 sn dir. Böyle bir sistem. Anahtar. RL=5. yük gücünün bütün dalgalarda üretilmesi için kontrol edilecektir. k = (0. omik yüklerde sıfır gerilimde anahtarlama oluúmasıdır. . tekrarlama paterni içerisindeki dalgaların toplam sayısına ba÷lıdır. Kapalı bir döngü sistemi. Port = ( 230 )( 43. Ortalama gücün regülasyondaki mevcut adımlarının sayısı.2)(30) = 6 dalga (d) k’nın bir birim de÷iúimi için.1 Omik bir yük. k de÷erini ayarlanan bir noktada veya noktaya yakın tutmakta kullanılabilir. Kaynak. Tekrarlamanın maksimum aralı÷ı 0. di÷er kontrollar ile elde edilen oranla karúılaútırıldı÷ında küçük olabilir. § 1· ∆P = ¨ ¸10000 = 333 W © 30 ¹ 333 W’dan daha aúa÷ı bir çıkıú güç de÷iúimi için.kademelerde de÷iúir. Yük akımının de÷iúim oranı sistemin frekansı tarafından idare edilir ve bu de÷iúim oranı. maksimum gücü elde etmek için zamanın %100’ünde iletimde olmalıdır. 60 Hz dir. ÖRNEK 6.5 A 1.414) = 61. Sonuçtaki elektriksel gürültü di÷er metodlara göre küçük olabilir. Bu kontrol metodunun bir avantajı. 230 V RMS.2 n 10000 ùayet n = 30 dalga seçilirse.414 (b) Anahtar devamlı iletimde oldu÷u zaman.29 I LRMS = 61.5 A tepe de÷er 5. (c) P=2000 W için. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Anahtarın akım oranı (b) Maksimum gücü elde etmek için yükün enerjili olaca÷ı zamanın yüzdesi (c) Minimum gücü elde etmek için n ve k de÷erleri (d) Yükteki mümkün olabilen en küçük artıú nedir? ÇÖZÜM (a) Im = ( 230 )(1.

.4 eúitliklerindeki ifadeler kullanılarak de÷erlendirilmesi yapılır. Buradaki farklılık. 6. úekil 5. her ikinci yarım dalganın pozitif de÷erinin olmayıp negatif kısmının olmasıdır. 5. ùekil 6.37 eúitli÷i ile aynıdır. 6.1 deki temel devre.3 KY NF 3O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER RøøN FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U ùekil 6. omik bir yükün gücünü kontrol etmek için kullanılabilir.3 ve 6.6) Bu tanımın. Kaynak geriliminin sıfır oldu÷u aynı zamanda. Her yarım dalgadaki iletimin gecikmesi.6 6.5 eúitli÷indeki sonuç elde edilir: VL RM S ª V º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.3 eúitli÷i RL ile çarpılarak 6. Verilen bu aralık için iletimin ayarlanmasını yapabilecek uygun tetikleme devreleri mevcuttur. gücün bir kareli fonksiyon olmasından dolayı gerilimdeki negatif kısmın güç üzerinde azaltıcı bir etkisi yoktur. Bu eúitlik.7) Sonuç güç faktörü. IL nin RMS de÷eri için 6. Tanıma göre güç faktörü 6. Yük akımının RMS de÷erinin eúitli÷i de 5. anahtar akımı sıfır olur. omik yüklü AC faz kontrol durumu için 6.3) Yük gücü 6. çünkü yük . α sıfır oldu÷u zaman 1 ve α sıfırdan artmaya baúladı÷ında ise azalır.8 deki omik yüklü tam dalga bir do÷rultucudakilere benzemektedirler.5 2 (6.3 ve 6.4 eúitli÷i ile verilir: Port = I LRMS ( ) (R ) L 0 .5 (6.3 eúitli÷i olarak yeniden ifade edilmiútir: I L RMS ª I º ª § α · § sin 2α ·º 1− ¨ ¸ + ¨ =« m ¸» 0.7 eúitli÷ini oluúturmak için birleútirilebilir: ª § α · § sin 2α · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ 0.6 eúitli÷inde verilmiútir: Güç Faktörü = Ortalama Güç V RMS I RMS (6. 5 (6. bölümde verilen faz kontrol açısıdır. Bununla birlikte.5) 6. yük gücünün 0 ile 180° arasındaki tüm aralık için α’nın de÷iútirilmesi ile ayarlanabilece÷ini gösterir.3 deki grafikler. AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.4) Yük geriliminin RMS de÷eri. α = ωt1 (6.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ (6. 6.6 eúitli÷indeki VRMS in de÷eri sinüsoidal kaynak gerilimidir.2 eúitli÷i ile verilir. Akım sinüsoidal olmadı÷ından dolayı.3 eúitli÷inde verilen ifadesine benzemektedir.2) Bu. yük omik bile olsa birim de÷erden daha azdır. α açısıdır ve 6.4 eúitliklerinin incelenmesi. Bu eúitliklerin birkaçı 6.5 » « ¬ (2) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹¼ 0.

3 = 0. α’nın çok küçük bir de÷eri için. α >90° de÷eri için.48 A P = ( I LRMS )2 20 = 10105 W (c) Anahtarın. iletimde yük akımının artıúında gecikme yoktur. anahtarın iletiminden önce anahtar kaynak geriliminin tepe de÷erini tıkar. kaynak geriliminin tepe de÷eridir. ÖRNEK 6. anahtarın SCR veya triyak uygulamalarının her iki yönü içinde gereklidir.53 º ª § 35$ · § sin 70 $ ·º ¸ ¸ =« » «1 − ¨ ¸+¨ ¨ ¸» ¨ ¬ 2 ¼ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹¼ = 22. Kesim anındaki büyük dv/dt problemi yoktur ve elemanın terminal uçlarında gerilimin birikme oranını azaltmayı gerektiren bir koruyucu devreye gerek yoktur. Böylece anahtarın minimum gerilim kapasitesi.3 eúitli÷inden.7 eúitli÷inden. Bu özellikle sınırlayıcı bir gereksinim de÷ildir. yarı-iletken anahtarı iletim durumunda tutmaya neden olacak yeterli gerilim ve akım genelde bulunmaktadır. akımın sıfır oldu÷u zaman anahtar tıkamaya baúladı÷ında. anahtar 460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: . (d) 6. Yük direnci 20 Ω ve α=35° dir. Bundan dolayı minimum anahtar anma gerilimi en azından 800 V olmalıdır. tabiki. I L RM S ª 32. Yükün gücünün 5 kW ile 2 kW arasında ayarlanması gerekmektedir. Yük omik oldu÷undan dolayı.1 deki devrede.5 (b) 6. kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 650 V’a dayanabilmesi gerekir.2 ùekil 6. 0. ùayet α =0° de anahtarın iletimi gerekmiyorsa.9773 10 Ω’luk omik bir yük 240 V RMS lik bir kayna÷a faz kontrollu bir anahtarla ba÷lanmıútır.5 ª § 35$ · § sin 70$ · º Güç Faktörü = «1 − ¨ ¸» ¸ +¨ ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ ÖRNEK 6. 60 Hz lik bir kaynaktan. Aynı tıkama kapasitesi.414 ) = = 32. omik bir yükün gücünü kontrol etmektedir. Bundan dolayı.53A R 20 0 . akımı tutabilmek için yeterli tutma akımını sa÷lama da bir problem de÷ildir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük akımı (c) anahtar gerilim oranı (d) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) Im = Vm ( 460 )(1. ihmal edilebilir kaynak gerilimi vardır.omiktir.

5.94 A RL 10 5000 = 22.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ P=2000 W için.5 » «1 − ¨ ¸ + ¨ ¸» ¬ ( 2 ) ¼ ¬ © π ¹ © 2π ¹ ¼ (d) 0.6$ ª 33.1(b) deki anahtar durumuna göre iki SCR’nin her birinden geçen akımın ortalama de÷eri (f) anahtarın minimum tıkama gerilimi (g) en küçük güç için güç faktörü ÇÖZÜM (a) Vm = ( 240)(1.36 A 10 2000 = 14.14 A 10 (b) P=5000 W için.36 A (e) Her bir SCR den geçen ortalama akım.76 A © 2π ¹ © 2π ¹ (f) Anahtarın kaynak geriliminin tepe de÷eri olan 339.590 .(a) tepe yük akımı (b) α’nın her uç durumu için yük akımının RMS de÷eri (c) istenilen α aralı÷ı (d) ùekil 6. 6.4 V Im = Vm 339.6 $ ) = 8.94 º ª § α · § sin 2α · º 14.5 = 0. I L RMS = (c) P=5000 W için. ª 33. Bunun için kabul edilebilecek minimum gerilim 400 V tur.94 · I ort = ¨ m ¸ (1 + cos α ) = ¨ ¸ (1 + cos 51.14 = « 0. I L RMS = P=2000 W için.4 = = 33.3 eúitli÷i kullanılarak.3 eúitli÷i kullanılarak.5 α = 104. 0 .0$ IRMS yük akımı ile aynıdır = 22.1(a) daki anahtar durumuna göre triyak akımının RMS de÷eri (e) úekil 6.94 º ª § α · § sin 2α · º 22. 6.4 voltu tıkaması veya dayanması gerekir. ª § 104 · § sin 208 · º (g) Güç faktörü = «1 − ¨ ¸ +¨ ¸» ¬ © 180 ¹ © 2π ¹ ¼ 0.30 eúitli÷i ile bulunabilir: §I · § 33.5 α = 51.414 ) = 339. Bazı durumlar için bu yeterli olabilir.36 = « 0.

Formüllerde zaman yerine açı de÷iúkeni kullanılmıútır: §2· π An = ¨ ¸ ³ I m sin θ cos nθ dθ ©π ¹ α §2· π Bn = ¨ ¸ ³ I m sin θ sin nθ dθ ©π ¹ α 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ortalama gücü 9 kW’a düúürecek α de÷eri (b) α’nın bu de÷eri için akımın temel dalgasının tepe genli÷i (c) 3. 60 Hz lik bir kaynak tarafından bir faz kontrol anahtarı ile beslenmektedir.12) (6.8) (6. ve 5. ÖRNEK 6.9) § Im · An = ¨ ¸{2 + (n − 1)[cos(n + 1)α ] − (n + 1)[cos(n − 1)α ]} ¨ π n2 − 1 ¸ ¹ © ( ) § Im Bn = ¨ ¨ π n2 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(n − 1)[sin (n + 1)α ] − (n + 1)[sin (n − 1)α ]} ¹ ùekil 6.9 eúitliklerinin çözümü ile aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: §I · A1 = ¨ m ¸[(cos 2α ) − 1] © 2π ¹ §I · B1 = ¨ m ¸[2(π − α ) + (sin 2α )] © 2π ¹ (6.8 ve 6.10) (6.11) (6. Simetrik olma durumu ile T/2 aralı÷ında integral alınarak katsayılar belirlenebilir. özellikle α’nın de÷eri artarken yüksek dereceli harmonikleri içerir.3 deki akımın dalga biçimi. Her de÷er her bir harmoni÷in ba÷ıl genli÷idir ve A ve B katsayılarının bilinen yolla birleútirilmesi ile elde edilir.13) (6.4 KL KY 4H HA AR RM MO ON NøøK LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R ùekil 6.6 6. α ile de÷iúen bazı harmoniklerin davranıúlarını göstermektedir. Orijin kaydırılamadı÷ından dolayı fonksiyon tek veya çift olur. Bundan dolayı An ve Bn terimlerinin ikiside birden mevcut olabilir. Harmonik içeri÷i dalganın Fourier serilerinin analizi yapılarak belirlenir: Simetrik yarım periyottaki inceleme dalga biçiminin sadece tek sayılı harmonikleri içerdi÷ini gösterir.4 Tek fazlı omik bir yük 460 V RMS.4 deki grafik.. derece harmonik akımlarının tepe genlikleri ÇÖZÜM (a) α = 0 iken yük direncinin de÷eri bulunabilir: . Faz kontrolsüz yükün gücü 15 kW tır.

α bulunabilir: α =1.14 · B1 = ¨ ¸ 2( π − (1.68 A © 2π ¹ [ ] C1 = (c) 6.4124 rad = 80.10 ve 6.4124)) = 27.4124)] − (3 + 1)[cos(3 − 1)(1. I L RMS § 9000 · =¨ ¸ © 14.13 eúitlikleri kullanılarak A12 + B12 = 3116 .26 A 6.12 ve 6.3 eúitli÷i kullanılarak ve bir irdeleme iúlemi ile.1 ¹ 0.4124)) + (sin 2(1. A § 46.4 RL = 460 2 = 14.14 A3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (3 − 1)[cos(3 + 1)(1.77 A ¹ .1 Ω 15000 P=9000 W ile 6.4 eúitli÷i kullanılarak. 5 = 25.4124)]} = 11.14 · A1 = ¨ ¸ ( cos 2(1.9° (b) 6.ùekil 6.4124)) − 1 = −14.11 eúitlikleri kullanılarak: § 46.32 A © 2π ¹ [ ] § 46.

§ 46.4124)]} = 4. gerilimin sıfır olduktan belli bir zamandan sonraya kadar sıfır olmadı÷ı görülür.3 deki grafiklerin düzeltilmesi gerekir.46 A ¹ C3 = A32 + B32 = 12..5(a) da ve ilgili grafikler 6.23 A 6 5F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6. Devre.14 B3 = ¨ ¨ π 32 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(3 − 1)[sin (3 + 1)(1.4124)] − (3 + 1)[sin (3 − 1)(1.59 A § 46. Bu. úekil 6.5 øndüktif bir yük için.17 A ¹ C5 = A52 + B52 = 5. úekil 6.4124)] − (5 + 1)[cos(5 − 1)(1.4124)] − (5 + 1)[sin (5 − 1)(1.5(b) de gösterilmiútir. yükün indüktansından .5 Yük akımının grafi÷ine bakıldı÷ı zaman yük akımının.14 B5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{(5 − 1)[sin (5 + 1)(1.14 A5 = ¨ ¨ π 52 − 1 © ( ) · ¸ ¸{2 + (5 − 1)[cos(5 + 1)(1.4124)]} = −4.4124)]} = −3.16 A ¹ § 46. ùekil 6.

22 eúitli÷inde verilmiútir.20) øntegral iúleminin sonucu.16) (6.18) R sin(α − θ ) A = − −(α / ωτ ) (6.kaynaklanmaktadır.14 eúitli÷i ile bulunabilir: iL = Vm sin (ωt − θ ) + Ae −ωt / ωτ Z [ ] (6. anahtar uçlarındaki gerilim ideal bir süreksizli÷e sahiptir.15) (6.14 eúitli÷i. akım sıfır oldu÷u zaman istenilmeyen bir iletimden korunmak için genel olarak istenilir.14 eúitli÷inde akımın sıfır oldu÷u t2 zamanının bulunmasıyla β açısı bulunabilir.14) 6. burada α ω β t2 = ω t1 = (6. Bu kapalı formda ifade edilemez fakat bir irdeleme iúlemi ile kolaylıkla bulunabilir. t = α / ω da baúlanarak. akımın RMS de÷eri 6.19) e 6. .21) [ ] [ ] Yük akımının RMS de÷erinin bilinmesiyle yükün ortalama gücü kolaylıkla bulunur. sadece úekil 6.21 eúitli÷indeki gibidir: I LRMS ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » © π ¹ ¼ » Vm « ¬ = − β / ωτ « ­ ½ · § 4 Aωτ e °» 2 Z « −° ¸ ( ) ( ) − + − sin cos β θ ωτ β θ [ ] ®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° ¹ ¯© ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ °§ ° ¨ ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ ° 0. 6.5 deki yük akımı standart devre analizi metotları ile bulunabilir. Böyle bir durumda kutupsuz bir koruyucu devre. β bir kere bulunduktan sonra. Bu.5(b) de gösterilen t1 < t < t 2 aralı÷ı için geçerlidir. Sonuç 6. 5 (6. akım 6.5 ( ) (6.14 eúitli÷indeki bütün terimler bilinmekte ve bir akımın RMS de÷eri 6. Yük akımı için. ùekil 6. yük akımının RMS de÷eri ve yükün ortalama gücü belirlenebilir.20 eúitli÷i kullanılarak hesaplanabilir: ωτ = ωL I LRMS V = m Z 2 º ª 2 β /ω sin (ωt − θ ) + Ae −t / τ dt » ³ « ¼ ¬T α /ω [ ] 0. bölümde bahsedilmiútir. SCR ve triyak uçlarındaki gerilimde ani de÷iúmelerin sonucu iletim ihtimali ile 3.17) Z = R + jωL = tan θ (6. Yük akımı sıfıra eriúip kaldı÷ı zaman.

Port = I LRMS

(

)R

2

L

(6.22)

Faz kontrollu yükün güç faktörü, (6.21) eúitli÷inin çözümü ile bulunabilir. 6.23 eúitli÷inde, VRMS kaynak geriliminin RMS de÷eridir. ortalama güç I LRMS VLRMS

Güç faktörü =

(6.23)

Güç faktörü =

(V

(I ) R
2 LRMS

m

/ 2 I LRMS
0.5

)

(6.24)

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » ¼ ¬© π ¹ « » R Güç faktörü = − β / ωτ « ­ ½ · 4 Aωτ e °» Z «−°§ ¨ ¸ [ ( ) ( ) ] − + − β θ ωτ β θ sin cos ®¨ ¾» 2 °© π 1 + (ωτ ) ¸ ° « ¯ ¹ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · °§ ° « ­ ¸[sin (α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® » ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

(

)

(6.25)

[ [

] ]

ª β − α sin 2(β − θ ) sin 2(α − θ ) º + « π − » 2π 2π « » « ª§ A´ωt · −2 β / ωτ » − 2α / ωτ º −e ¸e » «−«¨ » π ¹ ¼ « ¬© » Güç faktörü = cosθ « ­§ − β / ωτ ½ · ° 4 Aωτ e °» ¸ − + − [ ( ) ( ) ] β θ ωτ β θ sin cos «−®¨ ¾» ¨ π 1 + (ωτ )2 ¸ ° « ° © ¹ ¯ ¿» « » ½ 4 Aωτ e −α / ωτ · « ­ » °§ ° ¸[sin(α − θ ) + ωτ cos(α − θ )]¾ » ¨ 2 ¸ «+® ¨ ° ¯© π 1 + (ωτ ) ¹ ¿¼ ¬ °

0.5

(

)

(6.26)

[ [

] ]

6.26 eúitli÷inden, güç faktörünün, iki terimin çarpımından oluútu÷u görülmektedir. Birincisi, faz kontrolu olmaksızın devrenin güç faktörü. økincisi ise faz kontrolünün etkisidir. Güç faktörünün faz kontrolu yapılmadan önceki durumdan daha az oldu÷una dikkat etmek gerekir. ÖRNEK 6.5 ùekil 6.5(a) daki devrede kaynak 460 V RMS, 60 Hz dir. Yük 10 Ω’luk bir direnç ile 0,05 H’lik bir indüktanstan oluúmaktadır. Düzenek, α = 75° ile çalıúmaktadır.

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) α < ωt < β arasında geçerli yük akımının denklemi (b) β ’nın de÷eri (c) Yük akımının RMS de÷eri (d) Yükün ortalama gücü (e) faz kontrolunun etkili oldu÷u α’nın minimum de÷eri (f) devrenin güç faktörü ÇÖZÜM (a) 6.14 eúitli÷i kullanılarak, yük akımı aúa÷ıdaki gibi bulunur
Vm = 460 2 = 650 V

Z = R + jωL = 21,34Ω
cosθ = 10 R = = 0,4686 Z 21,34

θ = 62$ = 1,083rad α = 75$ = 1,309 rad
ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,885

sin(α − θ ) sin(75 − 62) = − −(1,309 / 1,885) = −0,449 −(α / ωτ ) e e

iL =

650 sin (ω t − 1,083) − 0,449e −ω t / 1.885 21,34

[

]

(b) (a) daki yük akımının de÷eri, ωt = β = 4,1757 radyanda sıfır olur. Bu, bir irdeleme iúlemi ile bulunur. Açı olarak ifade edildi÷i zaman β, 239° dir. Faz kontrolu yapılmaksızın tam iletimde, yük akımı (180+θ=) 242° de sıfır olacaktı.
(c) 6.21 eúitli÷i kullanılarak, yük akımının RMS de÷eri bulunabilir:

I LRMS = 18,68 A
(d) Yük gücü 6.22 eúitli÷i ve (c) deki akım kullanılarak bulunabilir:
2 Port = I L R = 18,68 210 = 3491 W RMS

(e) θ açısı 6.18 eúitli÷i ile bulunur:

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 377(0,05 ) · $ ¸ = 62 ¸ = tan ¨ 10 ¹ © © R ¹

α’nın bu de÷erden daha küçük yapılması baúarısızlıkla sonuçlanır. α’nın θ’dan küçük olmaması gerekir. (f) Güç faktörü 6.23 eúitli÷i ile bulunabilir: Güç faktörü = ortalama güç 3491 = = 0,406 I LRMS VLRMS (460)(18,68)

Güç faktörünün cosθ = cos 62 $ = 0,470 den küçük oldu÷una dikkat etmek gerekir. 6.14-6.26 arasındaki eúitlikler ile ifade edilen sonuçlar çok kullanıúlı de÷ildir. ùekil 6.6 ve 6.7 deki grafikler devre analizi ve dizaynı için kullanıúlı olabilir. ùekil 6.6, bir parametre olarak devre için cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, iletim açısı (β-α) yı vermektedir. ùekil 6.7, yine bir parametre olarak cosθ de÷erini kullanan, α’nın bir fonksiyonu olarak, yük akımının ba÷ıl RMS de÷erini vermektedir. Grafik, verilen eúitliklerin sayısal çözümünü sa÷lamaktadır. Örnek 6.6 bu grafiklerin nasıl kullanıldı÷ını göstermektedir.

ùekil 6.6

ùekil 6.7 ÖRNEK 6.6 R=12 Ω ve seri ba÷lı L=0,04244 H’den oluúan bir yük, 240 V RMS, 60 Hz lik bir kayna÷a bir faz kontrol anahtarı ile ba÷lanmıútır. Ortalama yük gücünün, 1500 W ile 500 W arasında ayarlanması gerekmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Gereken RMS yük akım aralı÷ı (b) Gereken α aralı÷ı (c) iletim açısı (β-α) (d) α’nın en küçük de÷eri için tepe anahtar akımı (e) en büyük güç de÷eri için güç faktörü ÇÖZÜM a) P=1500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,
1500 = I LRMS (12 ) P=500 W için 6.22 eúitli÷i kullanılarak,

(

)

2

Ö

I LRMS = 1118 , A

500 = I LRMS (12 )

(

)

2

Ö

I LRMS = 6,45 A

b) Faz kontrolu yapılmaksızın RMS yük akımının maksimum de÷eri

I LRMS =

240 = 12 A dir 12 + j(377)(0,04244)
I LRMS 12 I LRMS 12 = , 1118 = 0,932 12

P = 1500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri =

ùekil 6.7 den, bu durum α=63° ye karúılık gelir.
P = 500 W için yük akımının ba÷ıl de÷eri = = 6.45 = 0,538 12

ùekil 6.7 den, bu durum α=106° ye karúılık gelir.
c) ùekil 6.6 dan, iletim açısı (β-α) her iki durum için sırasıyla, 169° ve 117° olarak bulunur. d) Bir irdeleme iúlemi ile 6.14 eúitli÷i kullanılarak, iL’nin maksimum de÷eri, ωt=145° de 15,97 A olarak bulunur. e) 6.23 eúitli÷i kullanılarak, Güç faktörü = ortalama güç 1500 = = 0,559 I LRMS VLRMS (240)(11,18)

Faz kontrolu yapılmaksızın, güç faktörü, cosθ = cos 53,1$ = 0,60 dır. 6 6H HA AR RM MO ON NøøK KL LE ER R:: T TE EK KF FA AZ ZL LII øøN ND DÜ ÜK KT TøøF FY YÜ ÜK KL LE ER R 6..6

ùekil 6.5(b) deki dalga biçiminin harmonik içeri÷i analitik olarak belirlenemez. Fourier serilerinin katsayıları, verilen bir durumun sayısal integrali ile belirlenebilir. ùekil 6.8 ve 6.9 daki grafikler, θ = 30° ve θ = 60° durumlarının böyle sonuçlarını gösterir. Harmonik akımları Vm / Z birim de÷erine normalleútirilmiútir, Z = R + jωL . ÖRNEK 6.7
R=5 Ω ve seri ba÷lı L=0,02297 H’den oluúan tek fazlı bir yük, α=90° lik faz kontrol modu ile çalıúmaktadır. Kaynak, 240 V RMS, 60 Hz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iletim açısı (β-α) (b) yük akımının RMS de÷eri (c) güç faktörü (d) akımın Fourier serilerindeki ilk üç teriminin büyüklü÷ü

ÇÖZÜM

(a) ùekil 6.6 daki grafikten, iletim açısı (β-α) nın de÷eri 144° veya 2,513 rad olarak okunur. (b) 6.17 - 6.21 eúitlikleri ile akım belirlenebilir:

ùekil 6.8

Z = R + jωL = 5 + j8,66

θ = tan −1 ¨

§ ωL · −1 § 8,66 · $ ¸ = 60 ¸ = tan ¨ © 5 ¹ © R ¹

ωτ =
A=−

ωL
R

= tan θ = 1,732

sin(α − θ ) sin(90 − 60) = − −(1,571 / 1, 732 ) = 1,238 − (α / ωτ ) e e

I LRMS = (24)(0,810) = 19,45 A
(c) 6.26 eúitli÷inden, güç faktörü kolaylıkla bulunabilir ve iki kısımdan oluúmaktadır. Birisi (b) úıkkında I LRMS için bulunmuútur ve parantez içindeki 0,810 terimine eúittir. Di÷er kısım ise, cosθ = cos60° = 0,5 dir. Güç faktörü = (cos60°)(0,810) = 0,405 (d) ùekil 6.9 daki grafikten, Fourier katsayıları belirlenebilir:

ùekil 6.9
C1 = C3 = C5 =

(0,65)( 240)(1,414)
10

= 22,1 A = 4,1 A = 1,7 A

(0,12)( 240)(1,414)
10

(0,05)( 240)(1,414)
10

6 6..7 7F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL L:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII O OM MøøK YÜ ÜK KL LE ER R KY Tek fazlı yüklere uygulanan faz kontrol metotları, çok fazlı sistemlere de uygulanabilir. ùekil 6.10 daki devre düzenlemesi, üç fazlı omik yükü besleyen gücü de÷iútirmek için kullanılabilir. Triyaklar, iletimin normal baúlangıcından ötede α açısı ile sırayla geciktirirler. Sonuç dalga biçimi úekil 6.11 de gösterilmektedir. Her fazdaki anahtar, ters ba÷lanmıú iki SCR kullanılarak da yapılabilir. Üç triyakın iletimde oldu÷u aralıklarda, yük akımı kontrolsuz üç fazlı omik yük ile aynıdır. Bir faz akımının sıfır oldu÷u aralıklarda, di÷er iki faz etkin olarak seri haldedir ve kaynak geriliminin üç fazından ikisine ba÷lanmıú tek fazlı bir yük durumu oluútururlar. Her 60°lik aralıkta iletim paterni, fazlar ve akımın yönünün bir permütasyonu ile takip eden her 60°lik aralık süresince tekrar edilir. Örne÷in, A fazındaki akımın de÷iúimi, verilen 60° süresince, C fazının bundan sonra gelen süresince, akımın cebrik iúaretindeki de÷iúimin hariç tutulmasıyla tekrar edilir.

ùekil 6.11 deki grafikten, anahtar akımının tepe de÷erinin, faz kontrolsuz durumdan daha az olabilece÷i gözlenebilir. α<30° için, tepe de÷er etkilenmez; oysaki α>30° için, tepe akım azalır. Dizayn amaçları için, úayet kontrol α’nın sıfır (0) de÷erleri için

çalıúacaksa, tam iletim durumları, anahtarlayıcı yarı-iletkenin anma akım oranlarını etkiler.

ùekil 6.10

ùekil 6.11

Yarı-iletkenlerin gerilim oranlarını belirlemek için, úekil 6.12 deki devre diyagramı kullanılabilir. A fazının iletimde olmadı÷ı bir durumda, anahtar uçlarındaki gerilim 6.27 eúitli÷i ile belirlenir:
v S = v an + v nb + v BO

(6.27)

A fazının açık oldu÷u sürede, vBO sadece vBC nin yarısıdır. Bu durumu 6.27 eúitli÷inde kullanmanın bir sonucu, 6.28 ve 6.29 eúitliklerinde verilmiútir: v S = v an + v nb + 0,5v BO = v ab + 0,5v bc v S = 1,5v an
(6.28) (6.29)

ùekil 6.11 ùayet faz kontrol açısı yeteri kadar büyükse, bu durumda bazı noktalarda iki faz iletimde olmayabilir. Bu, bazı aralıklar süresince bütün akımların sıfır olması demektir. Fazlararası gerilimin tepe de÷erinin bazı anlarda seri ba÷lı iki eleman tarafından tıkanması gerekir. Farklı sızıntı akımlarından dolayı, iki eleman bu gerilimi eúit olarak paylaúamayabilir. Bundan dolayı, güvenli bir dizayn iúlemi, en azından sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷erini, elemanın anma gerilimi olarak seçmek olacaktır.

α<60º için.ùekil 6. Eúitliklerde ωt yerine θ kullanılmıútır.1 1Y YÜ ÜK KG GÜ ÜC CÜ Ü 6. dalga úekilleri úekil 6. Her yarım dalgada 3 adet 60º lik aralık vardır. α’nın de÷iúik durum aralıkları için dalga úekilleri de÷iúiktir ve eúitliklerin sonucu α’nın aralı÷ına ba÷lıdır.11(a) daki gibidir. her andaki hat akımları kolaylıkla belirlenebilir ve RMS de÷erleri bulunabilir.12 6 7.. Aúa÷ıdaki eúitlikler.7 Omik bir yükle.11 ùekil 6. 3 fazlı gerilim iliúkilerini vermektedir. .. van bir sinüsoidal fonksiyon ve faz sırası ABC dir.

6. Operasyonun bu mod’u için akımın RMS de÷eri. iletimin baúlangıcındaki küçük bir pals yeterli de÷ildir. bu iúlemin oluúması için sürekli uyartımda olması gerekir. Anahtarın kapı terminalinin. yarım periyot boyunca integral ile elde edilir.866 sin ¨ 2α + 6 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. sütundaki 6 eúitli÷in.41) 90º<α<150º için. A fazının iletiminde bir boúluk vardır.32) (6.38) (6. 6.34) (6.38.33) (6.5α + 0.37) 60º<α<90º için.39) (6. ia = 0 Vab 2R Vac ia = 2R ia = α− π 3 <θ <α (6.40) 3 2π α + <θ <α + 3 3 α <θ <α + π π Yukarıdaki iliúkilerin 6.75 sin 2α ) 2π (6.36) I LRMS = I m 1 (π − 1.31) V an R V ia = ab 2R ia = ia = ia = ia = V an R V ac 2R V an R α <θ < π 3 π §π · <θ < ¨ +α ¸ 3 ©3 ¹ (6. verilen bir faz akımının iletim paterni 120º boyunca sürekli de÷ildir.39 ve 6.37 eúitli÷inde verilmiútir: I LRMS ­§ 1 · π ½ 2 = ®¨ ¸ ³ ia (θ ) dθ ¾ ¯© π ¹ 0 ¿ [ ] 0. 5 (6.11(b) deki gibidir.41 eúitli÷i bulunur: I LRMS = I m 3 4π §π π ·· § ¨ ¸ ¨ 3 + 0.35) 2π §π · ¨ + α¸ < θ < ©3 ¹ 3 2π · § 2π <θ < ¨ +α ¸ 3 ¹ © 3 · § 2π +α ¸ < θ < π ¨ ¹ © 3 Akımın RMS de÷eri.36 eúitli÷inde yerine konulmasıyla bulunur. Akım iliúkileri. sonuç 6. yeni sınırlardaki integralleri ile 6. 6. dalga úekilleri úekil 6.ia = 0 0 <θ <α (6.30) (6. Akımlar aúa÷ıdaki eúitliklerle ifade edilir.36 eúitli÷inde yerine konulup.40 eúitlikleri ile ifade edilir. dalga úekilleri úekil 6. . øletim B fazından C fazına anahtarlanırken.11(c) deki gibidir.

07 A . 6.46) ÖRNEK 6.36 eúitli÷inde uygun sınırlar ile yerine konulmasıyla.44) (6. α’nın de÷eri. her fazda yük ile kaynak arasına ba÷lanmıú bir faz kontrol anahtarı ile ayarlanabilir olması gerekmektedir. ùayet.5 = 7. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 3000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.43) (6. 60 Hz’lik 3 fazlı bir kayna÷a yıldız ba÷lanmıútır.8 Faz baúına 20 Ω’luk bir yük.78 A α < 30° oldu÷u sürece. α > 30° ise.45) V ia = ab 2R ia = 0 ia = Vac 2R α <θ < 5π π <θ <α + 6 3 π 7π α + <θ < 3 6 Yukarıdaki dört iliúkinin.37 eúitli÷i kullanılarak.46 eúitli÷i elde edilir: I LRMS = I m 3 4π § 5π π ·· § ¨ ¸ ¨ 6 − α + 0.ia = 0 π 6 <θ <α 5π 6 (6.78 A den biraz azdır. RMS akımı bulunur: I LRMS ª 9000 º =« » ¬ ( 3)( 20) ¼ 0.5 sin ¨ 2α + 3 ¸ ¸ © ¹¹ © (6. Yük gücünün. (b) 9 kW lık yük gücü için. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar akımının tepe de÷eri (b) istenilen α aralı÷ı (c) anahtar RMS anma akım de÷eri (d) anahtar gerilim oranı ÇÖZÜM (a) Im = ( 460)( 2 3) 20 0.67° veya 0. bir irdeleme iúlemi ile 46.5 = 12.24 A 6.42) (6. anahtarın tepe akımı Im ile aynıdır.5 = 18. tepe akımı 18. 9 kW ile 3 kW arasında. bu örne÷in ileri kısımlarında bulundu÷u gibi.8145 rad olarak hesaplanır. 460 V RMS. 6. 3 kW lık yük gücü için.

11 deki grafikler anahtarlama noktalarındaki akımın süreksizli÷ini yok etmek için biraz düzeltilmiútir. Akımlar artık kolaylıkla .6.5 sin ¨ 2(1.41 veya 6. 6 6.532 3¹¹ 6 ND FY 8F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN DÜ ÜK KT TøøF YÜ ÜK KL LE ER R 6.6 eúitli÷inde tanımlanan tek fazlı durum için güç faktörünün tanımı.8145 rad için.414=650 V dan az olmaması gerekir.75 sin 2( 0..37 ve 6.47) 6. faz kontrolu kullanıldı÷ından dolayı birimden daha azdır. kayna÷ın fazlararası geriliminin tepe de÷erinden veya 460×1.8 deki.922 2π P=3 kW ve α=1.5( 0.8145) + 0. Güç Faktörü = 3 ( faz baúına ortalama güç) 3VLN RMS I LRMS (6. 6. Pratikte.. (c) Anahtarın RMS anma akım de÷eri.48 eúitli÷i elde edilir. α = 90.37.48) ÖRNEK 6.585) + ¨ © 4π © 6 π·· ¸ ¸ = 0.9 Örnek 6.585 rad için 6.7 7.8° veya 1. 6. her iki yük durumuna göre güç faktörünü bulunuz.. 6. en büyük yük akımının RMS de÷eri ile aynıdır. Bu eúitlikte VLN RMS nin kaynak geriliminin genli÷inin oldu÷una dikkat etmek gerekir.46 eúitliklerini.8145)) = 0.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 3 § 5π § − (1. (d) Anahtarın gerilim oranının.47 eúitli÷inde yerine koyarak 6. 6. 3 fazlı duruma göre düzenlenebilir.46 eúitli÷i kullanılarak ve α için bir çözüm.8 Yük indüktansı ile úekil 6.2 2G GÜ ÜÇ ÇF FA AK KT TÖ ÖR RÜ Ü:: O OM MøøK KY YÜ ÜK KL LE ER R Burada da yine AC kayna÷ına yansıyan güç faktörü.48 eúitlikleri kullanılarak: Güç Faktörü = 2 1 ( π − 1.585) + 0.585 rad sonucunu verir. Eúitlikte parantez içindeki boúluk.46 ve 6. eúitlik elde edilirken kullanılan iliúkinin uygun terimini içerir: Güç Faktörü = ( 2 ) ( ) (6. ÇÖZÜM P=9 kW ve α=0. 800 V dan az olmayan bir anma de÷erinin kullanılması gerekir.

Devrenin güç faktörü faz kontrolu olmaksızın devrenin gösterdi÷inden daha az olacaktır. Yük indüktif oldu÷undan. Büyük yükler için.úayet sistem tasarımına konservatif bir yaklaúım kullanılırsa. Böyle bir seçim RMS akımın α ile de÷iúim davranıúı bilinmeden yapılabilir. Bu úekilde.10’un SPICE simülasyonundan elde edilmiútir. ùekil 6. her yarı-iletken anahtar akımı sıfır olurken ani gerilim de÷iúimi ile karúılaúacaktır. Çözümlerin kapalı biçimi mümkün de÷ildir. 60° lik aralık süresince bir fazdaki akımın de÷iúimi di÷er 60°lik aralıkta iúaretini de÷iútirmiú olarak tekrar eder. Bunun anlamı. 60° lik aralık için tam bir çözüm devrenin çalıúmasını tanımlamak için yeterli olacak demektir. Bu úekilde akım de÷erleri Örnek 6. Böyle bir aralı÷ın baúlangıç ve bitiúindeki sınır úartları yukarıda tanımlanan úartları karúılayacak iliúkidedir.13 deki grafikler α = 105° ve ϑ = 60° ile bir indüktif yükün devre davranıúını göstermektedir.13 Böyle bir devrede anahtarlama aygıtının seçimi genel olarak α = 0° deki akımla belirlenir. Böyle bir zamanda istenilmeyen iletime geçme durumunu engellemek için bir koruyucu gerekecektir. Üç fazlı sistemin fazlararası geriliminin tepe de÷eri burada da yine yarı-iletken anahtarların anma gerilimini belirleyecektir .hesaplanamaz çünkü herbiri sadece mevcut gerilime ba÷lı olmayıp aynı zamanda önceki durumlarına da ba÷lıdır. ùekil 6. . güç faktörü ekonomik önem taúımaktadır.

04594407 IC=-1.018 R1 1 4 10 R2 2 5 10 R3 3 6 10 D1 11 1 DMOD D2 2 12 DMOD D3 13 3 DMOD .13 deki dalga biçimleri SPICE simülasyon programı kullanılarak.0833M 0) V1 7 11 DC 0 V2 8 12 DC 0 V3 9 13 DC 0 L1 4 20 0.PHASE CONTROL . ùekil 6. ia’nın α = 105° de iletime geçirildi÷i zamanda 60°’lik bir aralık için üretilmiútir.10 ùekil 6.14 PSPICE çıkıúının bir kısmı elde edilen sonuçları göstermek için aúa÷ıda verilmiútir.ÖRNEK 6.000 DEG C . øletim durumundaki iki fazda baúlangıç akımı irdeleme ile belirlenmiútir.77778M 0 2U UIC * .PRINT TRAN I(V1) I(V2) I(V3) * .018 L3 6 20 0.TRAN 69. Uygun olarak yerleútirilmiú diyotlar devrenin anahtarlama elemanının simülasyonunda kullanılmıútır.14 de görülmektedir.6389M 0) VCN 9 0 SIN(0 -100 60 -2.4444U 2.ALFA=105******* TETA=60**************** ********************************************CIRCUIT DESCRIPTION*********************************** VAN 7 0 SIN(0 100 60 -4.04594407 IC=1.8611M 0) VBN 8 0 SIN(0 -100 60 -7.04594407 IC=0 L2 5 20 0. ******************************22/02/2000 **********************22:22:22 ******************************** *******************POLYPHASE .MODEL DMOD D * *SOLUTION CONTROL * . Devre úekil 6.END *********TRANSIENT ANALYSIS TEMPERATURE = 27.

299E-10 -1.462E+00 1.209E-01 5.431E-03 2.406E+00 1. Yaklaúık sayısal bir integrasyon aúa÷ıdaki iliúkide görüldü÷ü gibi yapılabilir: 2 ­ ∆t ·º ½ °§ 2∆t ·( n−1)ª § ° = ®¨ ¸ ¦ «i¨ t k + ¸» ¾ 2 ¹¼ ° ° ¯© T ¹ k =0 ¬ © ¿ 0.017E+00 I(V3) 1.944E-04 7.385E+00 -1.467E-10 -1.335E+00 1.222E-03 2.375E+00 -1.TIME 0.389E-04 2.333E-04 9.657E-01 1.077E+00 -1.460E+00 -1.077E+00 -1.400E-10 -1.482E-10 -1.457E+00 1.167E-04 4.500E-10 -1.722E-04 1.318E+00 -1.461E+00 -1.272E+00 -1.014E-03 2.449E+00 -1.398E+00 -1.500E-03 2.433E+00 1.482E-10 -1.847E-01 8.305E+00 -1.028E-04 9.236E+00 -1.556E-04 6.272E+00 1.054E+00 -1.246E+00 1.250E-03 1.406E+00 -1.083E-03 2.448E-01 5.354E-10 -1.423E+00 -1.438E-10 -1.389E-03 1.065E+00 -1.066E+00 -1.348E+00 -1.292E-03 2.073E+00 -1.639E-03 2.449E-10 -1.500E-10 -1.112E+00 -1.190E-01 3.446E+00 -1.337E-10 -1.639E-04 8.018E+00 -1.839E-01 4.778E-04 3.236E+00 1.319E-03 1.861E-04 5.449E-10 Her hat akımının RMS de÷eri ve böylece yükün gücü tablo halinde verilmiú akım de÷erlerinden sayısal olarak belirlenebilir.708E-03 2.475E-10 -1. tk her aralı÷ın .498E-10 -1.361E-03 2.495E-10 -1.305E+00 1.279E-10 -1.492E-10 -1.436E-01 2.417E+00 -1.423E+00 1.597E-03 1.459E-10 -1.284E+00 -1.449E+00 1.157E+00 1.205E+00 1.318E-10 -1.5 I RMS Yukarıda.205E+00 -1. n akım dalga biçiminin yarım periyodundaki aralık sayısı.446E+00 1.500E-10 -1.198E+00 -1.038E+00 -1.457E+00 -1.361E+00 1.114E-01 9.944E-01 7.495E-10 -1.113E+00 -1.487E-10 -1.455E+00 -1.370E-10 -1.455E+00 1.066E+00 1.438E+00 -1.250E-04 6.545E-01 6.498E-10 -1.944E-03 2.427E-10 -1.017E+00 I(V2) -1.438E+00 1.778E-03 I(V1) 5.464E-09 1.284E+00 1.018E+00 8.414E-10 -1.472E-04 4.417E+00 1.398E+00 1.113E+00 1.198E+00 1.806E-03 1.492E-10 -1.361E+00 -1.375E+00 1.944E-05 1.458E-03 1.461E+00 1.111E-03 1.318E+00 1.346E-01 1.736E-03 1.054E+00 1.073E+00 -1.459E-10 -1.384E-01 1.487E-10 -1.462E+00 -1.160E+00 -1.153E-03 2.700E-01 6.433E+00 -1.467E-10 -1.335E+00 -1.926E-01 2.157E+00 -1.112E+00 1.083E-04 2.475E-10 -1.569E-03 2.667E-03 1.385E+00 1.181E-03 1.460E+00 1.000E+00 6.528E-03 1.246E+00 -1.066E+00 -1.348E+00 1.386E-10 -1.160E+00 1.080E-02 -1.042E-03 1.875E-03 1.

bununla beraber metot sadece tork gereksinimi úekil 6. ùekil 6.15 de görüldü÷ü gibi hız ile önemli ölçüde de÷iúen yükler için elveriúlidir. Grafik. Bu örnekte. Periyodun altıda biri için üç faz akımları için mevcut veri. Yardımcı sargısı merkezkaç anahtarlı bir motor hız kontrolu için uygun de÷ildir.179 (3)(57.7)(1.baúlangıcındaki zaman ve ∆t her zaman aralı÷ının süresidir. motor ve yük e÷rilerinin kesiúimi..9 9F FA AZ ZK KO ON NT TR RO OL LU U:: M MO OT TO OR RY YÜ ÜK KL LE ER Røø Uygun yüklü bir indüksiyon motoru. Motor gerilimi uygun olarak de÷iútirilerek bütün hız aralı÷ında motor hızının de÷iútirilmesi mümkündür. azaltılmıú gerilimli bir indüksiyon motoru normal tam gerilim tork de÷erinden daha az tork üretir.9 µs. Verilen herhangi bir gerilim için.15 .031) 6 6. ùekil 6.031 A Ortalama yük gücü úimdi bu akım de÷eri kullanılarak hesaplanabilir. kombinasyonun çalıúma hızına karúılık gelmektedir. Bu metot bölüm 8 deki ayarlı frekanslı metot ile farklılık göstermektedir.031) 2 (10) = 31.15 deki grafik yardımcı sargısı seri bir kapasitör ile sabit olarak ba÷lanmıú tek fazlı bir motorun davranıúını göstermektedir. n=60 ve ∆t=138.9 W Devrenin güç faktörü de belirlenebilir: Güç faktörü = P (3)(VLN RMS )( I RMS ) = 31. motor geriliminin anma geriliminden azaltılarak hız kontrolu yapılabilir. P = (3)( I RMS ) 2 ( R ) = (3)(1. fan tipi bir yük için ek bir tork hız e÷risine sahiptir. Gösterilen sayısal integralin sonucu I RMS = 1.9 = 0. Verilen bir hızda. yarım periyodun bir aralı÷ının bir akımı için veri sa÷lar.

Bu artıú motor gerilimi azaltılmıú olsa da artmaktadır. motor sıcaklı÷ını güvenli olarak sınırlamak gerekti÷inden bu kayıpların ısısını yok etmek için uygun bir yöntem sa÷lamalıdır. motor hızı bu metotla tam hız aralı÷ında ayarlanabilir. kısım 6. Maksimum kayba karúılık gelen hızdan daha az motor hızlarında motor akımı ve kayıpları azalır. Faz gecikme açısı motorun hızı ile etkilenen bir fiziksel miktarla belirlenir.5(a) daki devre diyagramı devrenin ba÷lantısını göstermektedir. kapı devresi için pals transformotorları fazlar arasındaki yalıtım için gerekmektedir. Tek fazlı motorlar için.17 deki grafikler. motorun tasarımı.5(b) de görüldü÷ü gibi sıfır de÷erli aralıklara sahiptir. üç kapı terminalleri farklı MT1 noktalarına referanslanır. Buna ra÷men. Bununla beraber. tanımlanan davranıúla kontrol edilen tipik bir üç fazlı motorun bir fazı için motor akımının dalga biçimini göstermektedir. ùekil 6. triyaklar anahtarlama aygıtı olarak görülmekte fakat büyük akım gereksinimleri için her triyak yerine ters ba÷lı iki SCR kullanılabilir.16 ùekil 6. Bu úekildeki faz gecikme açısı.Motorun gerilimi. Gerilim azalırken motorun kayması artar ve motor akımının artıúıyla beraber kayıplar artar.5 deki faz kontrol tekni÷i kullanılarak de÷iútirilebilir. her yarım saykılda akımın sıfır oldu÷u yaklaúık olarak 35° lik aralık üreten bir de÷ere sahiptir. ùekil 6. . Gerilimin sinüsoidalli÷i bozulmuútur ve akım úekil 6. Maksimum akım ve kayıplar senkron hızın yaklaúık olarak %65’inde oluúur.16 daki devre bu amaç için kullanılan çok fazlı devre tipini göstermektedir. Motor hız kontrolunun bu metodu hem tek fazlı ve hem de çok fazlı indüksiyon motorlarına uygulanabilir. úekil 6. triyaklara üç fazlı bir sistem için gereken 120° faz iliúkisinde uygun palsleri üretmelidir. Motorun tasarımı. ùekil 6. Kontrol sistemi. Üç fazlı bir motor ile en azından üç anahtarlama aygıtı gereklidir.16 daki devrede. Triyak veya kapılı baúka bir anahtar uygun bir devre ile kapısından iletime geçirilir. Bu durumda. úayet bu hız kontrol metodu kullanılacaksa etkilenir.

17 6 10 0Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 6.5 Faz açısı kontrolunda yükün rezistif veya indüktif olması harmonikleri nasıl de÷iútirir? 6.2 Faz açısı kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.3 øntegral dalga kontrolunun avantajları ve dezavantajları nedir? 6. VS=230 V RMS.1 11 1P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 6. Kontrol 40 saykıl aralı÷ı üzerinde tekrar etmektedir. Güç.1 Bir elektrik dirençli ısıtıcı integral dalga davranıúı ile kontrol edilerek ayarlı güç sa÷lanmaktadır. 60 Hz ve RL=5 Ω. 6.1 6.2 6 Ω’luk bir elektrik dirençli ısıtıcı 230 V RMS. Anahtar olarak triyak kullanılmıútır.6 Güç faktörü nedir? 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan beslenmektedir.ùekil 6.7 Motor geriliminin de÷iútirilmesiyle tork nasıl de÷iúir? 6 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .2 de görüldü÷ü gibi integral dalgalar ile açık kapalı davranıúında kontrol edilmektedir. Kontrol 160 W maksimum adım büyüklü÷ü ile 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yükün maksimum gücü (b) minimum ortalama yük gücü (c) 4 kW yük gücü için k’nın de÷eri..4 Faz açısı kontrolunda harmonikler nasıl oluúur? 6. úekil 6.2 kW arasında güç vermektedir.1 Açık kapalı kontrolun avantajları ve dezavantajları nedir? 6.5 kW ile 1..

Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe yük akımı (b) ortalama yük gücü (c) anahtar akım oranı (d) güç faktörü. VS=460 V RMS.1(b) deki gibi ise ortalama SCR akımı.7 Bir indüktif yüke VS=230 V RMS. 6. 60 Hz. 6. 60 Hz’lik bir kaynaktan faz kontrolu yapılmaktadır.1 deki devre faz kontrolu için kullanılacaktır.5 Bir rezistif yükün gücü bir faz kontrol tekni÷i ile kontrol edilecektir.1(b) deki gibi iki SCR kullanarak tekrar ediniz. RL=12 Ω ve α = 45° . Güç aralı÷ı 2 kW ile 8 kW arasındadır. VS=230 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) bir triyak kullanıldı÷ı durumda. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım aralı÷ı (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı . 60 Hz.9 ùekil 6. 6. RL=15 Ω ve L=0. RL=6 Ω.015 H. 60 Hz. RL=5 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) β ’nın de÷eri (b) yük akımının RMS de÷eri (c) yük gücü (d) tepe anahtar akımı (e) güç faktörü. anahtarın anma akımı ve gerilimi (c) en büyük güç seviyesinde güç faktörü. VS=460 V RMS. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken RMS akım de÷eri (b) gereken α aralı÷ı (c) gereken β aralı÷ı (d) ùayet anahtar úekil 6.4 ùekil 6.(a) uygun bir n de÷eri (b) gereken k aralı÷ı (c) Triyakın RMS anma akımı 6. 6.7 de verilen indüktif yük 1600 W ile 100 W arasında ortalama kontrol edilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) SCR akım ve gerilim oranları (c) kaynak tarafındaki güç faktör aralı÷ı.1(b) deki devre. α = 80° .8 Problem 6.3 Problem 6.04 H.6 ùekil 6. 6. Gücün 5 kW ile 40 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.1(a) daki indüktif yükün gücü 12 kW ile 2 kW arasında de÷iúebilecek úekilde faz kontrolu yapılmaktadır. VS=460 V RMS. (c) úıkkı için her SCR’nin ortalama anma akımını bulunuz. bir rezistif yükün gücünü kontrol etmek için kullanılmaktadır. 6. RL=10 Ω ve L=0.2’yi úekil 6. 60 Hz.

10 Dengeli üç fazlı.11 Dengeli üç fazlı. yıldız ba÷lı. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereken α aralı÷ı (b) anahtar akım ve gerilim oranları (c) en büyük yük gücünde güç faktörü.10 daki gibi ba÷lanmıútır. yıldız ba÷lı. faz baúına 10 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 230 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 6. faz baúına 20 Ω’luk bir rezistif yük faz kontrol anahtarları ile 460 V 60 Hz üç fazlı bir kayna÷a úekil 6. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe hat akımı (b) ortalama yük gücü (c) güç faktörü (d) her anahtarın anma gerilimi (c) anahtar akımının RMS de÷eri. 6. α = 80° . Yük gücünün 4 kW ile 1 kW arasında ayarlanabilmesi gerekmektedir.(d) tepe SCR akımı (e) 12 kW güç verilirken güç faktörü. .

. ùekil 7. azaltma ve artırma fonksiyonlarını yerine getirirler..1’deki devrede S anahtarı periyodik olarak açılır ve kapatılır. Yükün durumuna ba÷lı olarak gereken filtre iúlemi sa÷lanır..1 Kıyıcı devreler devre fonksiyonu ile sınıflandırılırlar.DC KONVERTÖRLER Bu bölümün konusu. Birinci kısımda gerilim azaltan kıyıcının basit bir tipinden bahsedilmiútir. temel do÷rudan ba÷lanmıú tiplerdir.7 DC . Bazı manyetik kuplajlı devreler de. her yarım dalganın bir kısmında indüktör akımı sıfır olur ve bu mod süreksiz indüktör akımı olarak tanımlanır. DC-DC konvertörler veya kıyıcı (chopper)’lardır. 7 2. Artıran(boost) ve Azaltan-Artıran(buck-boost) düzenlemeleri. Yapılan filtreleme iúleminin miktarı devre analizinin biçimini de etkiler çünkü iúlemin iki modu devrenin indüktansının de÷erine ba÷lıdır. indüktör akımı asla sıfır olmaz ve bu mod sürekli indüktör akımı olarak tanımlanır.2 ùekil 7. Her iki mod için ayrı bir analiz gerekir ve iki mod arasındaki sınırı belirleyen bir iliúki bulunabilir. Bu konvertörlere ait devre konfigürasyonlarının çok olması ve olabilecek bütün devre düzenlemelerinden bahsetmek mümkün olmadı÷ından. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse. giriú geriliminden daha az bir ortalama çıkıú gerilimi verir. çıkıú geriliminin sadece sınırlı bir dalgacıkta kalmasını sa÷layan bir düzeltme hareketi meydana getirirler.1 øndüktör ve kapasitör. Azaltan(Buck).2 Temel azaltan kıyıcı. 7 1K KIIY YIIC CII D DE EV VR RE EL LE ER RøøN NøøN NT TøøP PL LE ER Røø 7.1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø 7.1’de çok pratik bir düzenleme görülmektedir. ùayet indüktans küçükse. ùekil 7. 7 2G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7.. Toplam periyod T . sınırlı sayıdaki temel devreler gözönüne alınacaktır.

Anahtar açık oldu÷u zaman. devre úekil 7.6 eúitlikleri olarak yeniden düzenlenir: (7. úekil 7. 7. úekil 7. sabit bir e÷imle artar.2(a)’ da görüldü÷ü gibidir.2 Bu DT uzunlu÷undaki zaman periyodunda. øndüktör akımı.2) (7. Imin baúlangıç de÷erinde baúlar ve anahtarın kapalı oldu÷u sürenin sonunda Imax de÷erine ulaúır. indüktör akımını diyot üzerinden tamamlar ve sonuç devre úekil 7. 7.6) .2(b)’ de gösterilmiútir. devredeki di÷er akımlar ve gerilimlerde oldu÷u gibi indüktör akımı.1 eúitli÷i ile verilir: E = v L + VC § di · E = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ § di L · E − VC ¸= ¨ L © dt ¹ (7.2(b)’deki úekle dönüúür ve bu aralıkta devrenin gerilim iliúkisi.3) ùekil 7. Analiz amacı için.ve anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanı D dir. De÷iúmeyen bu kapasitör gerilimi VC ile gösterilsin.4) 0= L diL + VC dt (7. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresi için devrenin gerilim eúitli÷i.4 eúitli÷i. 7. Anahtarın açık oldu÷u aralıktaki devre düzenlemesi. (1−D) olur.5) diL V =− C dt L (7.1) (7.3’te görüldü÷ü gibi. vc ’de ihmal edilebilir dalgacık oluúması için C yeteri kadar büyük varsayılsın.4 eúitli÷i ile verilir: 0 = v L + VC 7.5 ve 7. Bu durumda anahtarın açık oldu÷u zaman parçasının çarpanı.

operasyon periyodik oldu÷undan periyodun baúlangıcındaki de÷erle aynı olmalıdır. Sürekli indüktör akımı varsayıldı÷ı için. Imin sıfıra eúit veya büyüktür.9) (7.11 eúitli÷i elde edilir: § E − VC · § VC · ¨ ¸ DT = ¨ + ¸ (1 − D)T © L ¹ © L¹ (7. indüktör akımı. (1-D)T zaman aralı÷ı süresince.8) ( E − V ) D = ( + V )(1 − D) C C VC = DE Böylece. kapasitör gerilimi ve dolayısiyle kıyıcının çıkıúı.10) (7.8 eúitli÷i ile tanımlanır: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ § VC · I min − I max = ¨ − ¸ (1 − D)T © L¹ Bu eúitliklerin çözümüyle 7. . Bu ifadeler 7. anahtarın kapalı oldu÷u zaman parçasının çarpanına ba÷lıdır. Sondaki bu akım de÷eri.7) (7.ùekil 7.11) (7. Bundan dolayı. anahtarın kapalı ve açık oldu÷u süredeki de÷iúimler aynı olmalıdır. Imax dan Imin’a sabit bir oranda azalır.3 Böylece. indüktör akımının sürekli olması úartıyla.7 ve 7.

17) (7.2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. 7.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U (7. indüktör akımının ortalama de÷eri kolaylıkla bulunabilir.18 eúitli÷inde.1 ùekil 7. 6 Ω’luk bir yüke 30 volt’luk bir kaynaktan 12 volt sa÷lamaktadır.19) ÖRNEK 7. Imax ve Imin in çözümü elde edilir: ª 1 (1 − D)( T ) º I max = ( DE ) « + » 2L ¼ ¬R ª 1 (1 − D)( T ) º I min = ( DE ) « − » 2L ¼ ¬R 7 7.15 eúitli÷i ile verilir.16 eúitliklerinin birleútirilmesiyle..15) I max + I min = 2 (7.16 eúitli÷inde I max + I min ’in çözümünü verir. Bu eúitliklerin kombinasyonu..14) IR’nin de÷eri.2 2. sürekli indüktör akımını sa÷layan minimum devre indüktansı.16) 7.12 eúitli÷inde verilir: IL = I max + I min 2 (7. Bu de÷er.7 7. bir periyot üzerindeki akım denklemi. IR = VC R VC R (7. 7..14 eúitli÷i olarak yazılabilir: iL = iC + iR IL = IR (7.7 ve 7. 7.2 2. 7.19 eúitli÷inde verilir: § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) © 2¹ (7.3’teki dalga biçiminin incelenmesiyle.1 deki devreyi kullanan bir azaltan kıyıcı. Imin’in sıfıra eúitlenmesiyle.13) (7.13 eúitli÷i ile verilir.12) Yük direncinin bir ucundaki akım denklemi..13 eúitli÷indeki terimlerin ortalaması alınarak. 7. øndüktör akımı sürekli ve kıyıcının frekansı 5 kHz dir.18) 7. 7. 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz. Periyodik operasyon sonucu ortalama kapasitör akımı sıfır oldu÷undan. .

5 mH ise.(a) D’nin de÷eri.48 A I max = (0.2 Bir azaltan kıyıcı.52 A I min = (0.4)(0. ayarlı bir gerilim sa÷lamaktadır.4)( 30) « + 2(0. D = 15 / 40 = 0.0002) º = 1.4) = 0. E=40 volt ve f=8 kHz dir. 15-25 volt ve yük direncinin aralı÷ı 4-10 Ω arasındadır. ÇÖZÜM (a) D= VC 12 = = 0.48 + 1.4 E 30 (b) § (0. (b) Her durumdaki sürekli indüktör akımı için gereken L. ÇÖZÜM (a) VC=15 volt için.375 VC=25 volt için. (e) Yükün gücü. Yükün gücü = PL = VC2 12 2 = = 24 W R 6 ( ) ÖRNEK 7.4 = 0. (b) Gereken minimum L de÷eri.0002)( 6) · § TR · L = ¨ ¸ (1 − D) = ¨ ¸ (1 − 0.4)(0. østenilen gerilim aralı÷ı. minimum ve maksimum iL de÷erleri. Gerilim ve direncin her türlü kombinasyonunun oluúabildi÷i devrede.0015) » ¼ ¬6 ª 1 (1 − 0.8) = 24 W (e) VC ’de dalgacık olmadı÷ından yükün gücü basit bir DC ifadesi ile bulunabilir. (a) Gereken D aralı÷ı. Aúa÷ıdakileri bulunuz. ayarlı bir dirence.625 . D = 25 / 40 = 0. § I + I min · § 2.4)( 30) « − 2(0.8 A © ¹ © ¹ 2 2 PS = E I Sort = (30)(0. kaynak gerilimi ve ortalama kaynak akımından bulunabilir.000360 H © 2¹ 2 © ¹ ª 1 (1 − 0.52 · I Sort = ¨ max ¸D = ¨ ¸ 0. (c) L=1.0015) » ¼ ¬6 (c) (d) Kaynaktan çekilen güç. (d) Kaynaktan çekilen güç.0002) º = 2.

22 eúitli÷i ile verilir: . Kapasitör geriliminin minimumu ve maksimumu.4’te görülen. Bunun önceki kısımlarda hesaplanan akımlarda ikinci derecede bir etkisi olup önceki sonuçlar de÷iúmeden kullanılabilir.4’de. eksenin üzerindeki üçgenin alanı ile verilir. Bu üçgen dalganın maksimum de÷eri.4 4K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K Kapasitör gerilimindeki sıfır dalgacık úartı. 7.20) ª ( I max − I min ) ( T ) º ∆Q = « » 8 « » ¬ ¼ (7. Kapasitör gerilimindeki dalgacı÷ın (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri..4 ∆Q = 1 ª I max − I min º T » 2« 2 ¼2 ¬ (7.375) = 391 µH 2 ¼ ¬ 7 7. ùekil 7. ùekil 7. kapasitör akımının tamamen alternatif özellikte olması gerekir. küçük bir dalgacık olmasına izin verilerek biraz esnetilir. Kapasitör akımının grafi÷i.21) ùekil 7. periyodik operasyon elde etmek için.4’te oldu÷u gibi olmalıdır. Kapasitör gerilimindeki sonuç dalgacık. úekil 7. kapasitörün akım e÷risinin altındaki alanın zamanla de÷iúimine ba÷lıdır. kapasitör geriliminin grafi÷indeki dalgacık. sürekli indüktör akımı için. ª (10)(1 / 8000) º L=« »(1 − 0. R’nin en büyük ve D’nin en küçük oldu÷u yerdir.2 2. kapasitör akımının sıfır oldu÷u de÷erlerde oluúur.(b) L’nin dizayn durumunda gözönünde tutulması gereken. ( I max − I min ) / 2 dir.. Bu durumda L hesaplanır. yarım dalgada kapasitöre eklenen yük. etkisinin gösterilmesi için abartılmıútır. Daha önceden bahsedildi÷i gibi.

bu devrenin kararlı durum iúlemindeki durumunu verir.23) .0000288 H 2 ¬ 2 ¼ ¬ ¼ (b) 7. indüktör akımı 7.000208 C 8 ¼ ¬ C= ∆Q 0.6 20 ª ( 0. Azaltan kıyıcıya benzer bir analiz.00208 F = 2080 µF ∆VC 0.3 Azaltan kıyıcının 3 adet elemanı. gerilim artıran kıyıcı elde edilir. ª (16.667)(0.3 ∆Q ª ( I max − I min )( T ) º =« » C 8C « » ¬ ¼ (7.∆VC = ÖRNEK 7. 20 volt’luk bir kaynaktan.7 eúitli÷inden.0001) º ∆Q = « » = 0. ª ( 20 − 12)(0.22) 10 kHz’de çalıúan bir azaltan kıyıcı.. 7 3. úekil 7.1 7 3G GE ER RøøL LøøM MA AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. 12 R= 12 = 1..1 1G GE ER RøøL ùK 7.0000288 ¼ ¬ (c) 7. (a) Sürekli indüktör akımı için indüktans.44) º ª TR º L = « »(1 − D) = « »(1 − 0.0001)(1.. Aúa÷ıdakileri bulunuz.3 LøøM M øøL Løøù KøøS Søø Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresinde.1 volt için gereken kapasitansın de÷eri. ÇÖZÜM (a) IR = 100 = 8.44Ω 8.33 A.6)(0.000208 = = 0.0001) º I max − I min = « » = 16.667 A 0.5’te görüldü÷ü gibi yeniden düzenlenirse.22 eúitli÷inden. 12 volt-100 watt’lık bir yükü beslemektedir.33 D= 12 = 0. (b) ( I max − I min ) (c) ∆VC = 0.6) = 0.23 eúitli÷inde verilen türevle artar: diL E = dt L (7.

5 Aynı zamanda bu aralıkta. dalganın baúındaki akımın sonundaki akımla aynı olması için. Kapasitör yüke akım sa÷lar ve iC negatiftir. indüktör akımının azalması gerekir. açık oldu÷u süredeki azalma ile eúit olması gerekti÷inden.27) (7. VC = E 1− D (7.24 eúitli÷inde verilir: diL E − VC = dt L (7. øndüktör akımının azalması için. kıyıcının gerilim iliúkisi belirlenebilir: § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. VC’nin E’den büyük olması gerekir. Anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. diyot ters polarlanmıútır. 7.6 da görülmektedir.25) ve § E − VC · I min − I max = ¨ ¸ (1 − D ) T © L ¹ Bu iki de÷iúimin eúlenmesi ile gerilim iliúkisi elde edilir.ùekil 7. ùekil 7. Anahtarın açılması üzerine. indüktör akımının türevi.26) .24) øndüktör akımının zamanla de÷iúim grafi÷i úekil 7.6 Anahtarın kapalı oldu÷u süredeki iL’nin artıúının.

øndüktör direnci büyük D de÷erleri için önemlidir.28) .. orta derecedeki gerilim artıúları kabul edilebilir dizayn úartlarını oluúturur. çıkıú gerilimi. bütün akımlar görülmektedir.7 Giriú gücü = (0. Eúitli÷e göre. ortalama giriú gücünün.5)( I max + I min )( E ) ve Çıkıú gücü = VC2 R (7. pratik bir üst sınır olarak önemlidir. ortalama yük gücüne eúitlenmesi ile kolaylıkla yapılır. devrenin bir artıran kıyıcı oldu÷u görülür. giriú geriliminin karesi (E²) ölçüsünde. (anahtarlama kayıp problemleri ile) açık oldu÷u süre çok kısa olabilir ve diyot ve kapasitör akımları ortalama de÷erlerine kıyasla büyük tepe de÷erlere sahip olabilir. Imax ve Imin de÷erlerinin bulunması gerekir.Eúitli÷e göre. Bunların yanında. istenildi÷i kadar büyük olabilir..2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII ùekil 7. herhangi bir probleme yol açmamak için belirli bir de÷erde sınırlanmalıdır. Anahtar’ın. gerekli kapasitans de÷erinin çok üzerinde olabilir. Di÷er akımların bulunabilmesi için. Bu. çıkıú gerilimi azalma yerine artıú gösterir.29) (7. D’nin de÷eri ve gerilim artıúının miktarı.3 3. kayıplar gözönüne alınmadı÷ı için. D arttıkça. VC artar. D birim de÷ere yaklaútıkça. 7 7. Kapasitör akımının sonuç RMS de÷eri. 5:1 oranındaki bir artıú.7’de iúlemin bir dalga boyundaki. ùekil 7.

31 eúitli÷inden: I min = 40 25(0.31) I max = (7. yük uçlarındaki gerilimde ihmal edilebilecek dalgacık vardır.17 A 2(0.31 ve 7.7.733×200=146.0001467) = 22. Böylece.17 A ile 7.67 = 7. .3 µs boyunca.83 A 2(0.26. giriú çıkıú gerilim iliúkileri de kullanılarak. Aúa÷ıdakileri bulunuz.50 + 14.30 eúitli÷i elde edilir: I max + I min = 2E 2 R(1 − D) (7.267) 2 − 40 (0. (c) Imax. DT = 200-146. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri.32 eúitlikleri elde edilir: I min = E E ( DT ) 2 − 2L R(1 − D) E E ( DT ) 2 + 2L R(1 − D) (7.50 − 14. 40 volt’luk bir kaynaktan 25Ω’luk bir yüke 150 volt sa÷lamaktadır.7=53.733 Anahtar.32) ÖRNEK 7.7 µs kapalı ve Anahtar.32 eúitli÷inden: I max = 40 25(0. L=200 µH ve T=200 µs dir.3 µs açıktır.83 A arasında do÷rusal olarak de÷iúir. (a) D’nin de÷eri. ÇÖZÜM (a) VC = E 1− D 150 = 40 1− D D = 0.67 = 37. Kapasitör yeteri kadar büyük olup.267) 2 + 40 (0.30 eúitliklerinin birleútirilmesi ile 7. (d) Ortalama diyot akımı. (b) Imin.4 ùekil 7. (b) 7.0002) (d) Anahtarın açık oldu÷u. bu güç de÷erlerinin çözümü ile 7.5’deki konfigürasyona sahip bir artıran kıyıcı. diyot akımı. DT = 0.30) 7. 53.0002) (c) 7. 7.27 ve 7.27 eúitli÷indeki.0001467) = 22. 37.

17 − 0. úayet kapasitör oda sıcaklı÷ının üzerinde çalıútı÷ında geçerlidir. özellikle çıkıú gerilim iliúkisi geçerli de÷ildir.§ 53. 7.55(t − 146. bileúenlerin elektriksel etkiye dayanabilecek úekilde seçilmesi gerekir.8 200 § § 1 · 146. østenilen durumların bir tanesi.8 de oldu÷u gibi de÷iúir. Kapasitörün ortalama akımının sıfır olması gerekti÷inden. dalganın açık anahtar süresindeki akımın karesidir. 7. çok ekonomik olmamasına ra÷men gerekenden daha büyük bir kapasitör kullanmaktır.83· ID = ¨ ¸¨ ¸ = (0. 7 3.. úekil 7.267)(22. ortalama diyot akımı.7 )] dt ¹ ©© { } · ¸ ¸ ¹ 1/ 2 = 10. kapasitörün dalgacık akım oranını aúabilir. ..33 eúitli÷i elde edilir: I min = E § E· ¸ DT = 0 2 −¨ ( R )(1 − D ) © 2 L ¹ (7.3 Bundan önceki kısımlardaki iliúkiler. Çözüm ise. bu durumda örnekteki 10. Bu.17 + 7. Örnek 7. Bunun geçerli olmadı÷ı durumlarda yeni iliúkiler gerekir.31 eúitli÷i kullanılarak.33) eúitli÷in çözümü ile 7. Sürekli akım durumu için sınır.3· § 37. ilgili dalgacık akımı ile kapasitördür.4 ile ilgili bir yorum: Böyle bir kıyıcı dizaynında.7 2 2 IC = ¨ ¨ ¨ 200 ¸ ³0 (− 6) dt + ³146. Imin de÷eri sıfıra eúitlenerek bulunur ve bu sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans de÷eridir.50) = 6 A © 200 ¹ © ¹ 2 Dikkatlice bir düúünüú. 7 [31.87 amperlik dalgacık akımı.34 eúitli÷i bulunur. sürekli indüktör akımı durumu altında geliútirilmiúti. bu de÷erin bulunması için daha kolay bir yol gösterir. daha önceden hesaplanmıú sayılarla.87A Formülde ikinci integral kısmı.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7. (e) Kapasitör akımı. Bu akımın RMS de÷eri RMS de÷erinin tanımından bulunur: ùekil 7. ùayet gerilimdeki dalgacı÷ı onda bir volt seviyesinde tutabilecek uygun bir kapasitör de÷eri seçilirse. yük direncinin ortalama akımı (150/25 = 6 A) ile aynıdır.

7.§ TR · 2 L = ¨ ¸ (1 − D ) D © 2 ¹ (7. Örnek 7. Çıkıú geriliminin genli÷inin de÷iúmesine ek olarak.733)200 = 880 µC 25 C= ∆Q 880 = = 1760 µF 0.5 volt ile sınırlayan kapasitör de÷eri nedir? ÇÖZÜM ∆Q = 150 (0. kapasitör gerilimindeki dalgacık bulunabilir.7 deki kapasitörün akım grafi÷inden.6 Örnek 7.35) (7.4’deki bilgiler kullanılarak. .35 eúitli÷i ile verilir: §V · ∆Q = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ Gerilimdeki dalgacık 7.4 durumunda.4 Devre elemanları üzerindeki yeni bir düzenleme.733)2 = 0. kapasitör yük akımını sabit bir de÷erde tutar. anahtarın açık oldu÷u sürede kapasitör akımı sıfırdan büyüktür.34) ÖRNEK 7.36) ÖRNEK 7. gerilimdeki dalgacık de÷erini 0.733)(1 − 0..000130 H L=¨ ¸ ( D)(1 − D) = « » © 2 ¹ 2 ¼ ¬ 7 7.3 TÖ LøøM MøøN ND DA 3.4’deki bütün bilgiler kullanılarak.5 ∆VC 7 4G GE ER RøøL LøøM MA AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7. Bu zaman süresince kapasitörden alınan yük. çıkıú geriliminin polaritesinin de÷iúmesi de bu durumda mümkündür. sürekli indüktör akımını devam ettirecek kritik indüktans ne olur? ÇÖZÜM ª ( 25)(0.5 øndüktans de÷erinden baúka.0002) º § RT · 2 (0..4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K ùekil 7. úekil 7.9 da gösterildi÷i gibi azaltanartıran fonksiyonlarının anlaúılmasına yardımcı olur.. Örnek 7. Anahtar kapalı iken.36 eúitli÷i ile verilir: ∆VC = ∆Q C (7.

1 1G GE ER RøøL LøøM M øøL Løøù ùK KøøS Søø S anahtarının kapalı durumunda.38) Anahtarın açık durumunda.41 eúitli÷i bulunur: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ D < 0. Aynı zamanda. ùekil 7.40) .9 gösterildi÷i gibi referans yönleri de÷iúmiútir. benzer de÷iúimler 7..4 4.5 de÷erleri için. (7. indüktör akımı 7. 7. kaynakla ba÷lantı kesilmiú ve diyot akımı indüktör akımına eúit olur. S açık durumda.40 eúitlikleri gibidir: diL V =− C dt L (7.38 eúitliklerinde oldu÷u gibi de÷iúir: diL E = dt L (7. kaynak gerilimi indüktör üzerinde sıkıútırılmıú ve iL zamana ba÷lı olarak artar.Daha önceden tanımlanan bütün birimler aynı kalmakla birlikte.39) ve § V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D)T © L¹ iL deki bu iki de÷iúim eúitlenerek. giriú ve çıkıú gerilimleri arasındaki sonuç alınır. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha az. diyot üzerindeki gerilim ters yönlü ve iD sıfırdır.9 7 7. úekil 7.37) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L¹ (7. øndüktör akımının de÷iúimleri için eúitlikler yazıldı÷ında.39 ve 7.37 ve 7.. Anahtar kapalı iken.41) (7.

2 2D DE EV VR RE EA AK KIIM ML LA AR RII Bu konfigürasyonda mevcut olan akımlar úekil 7.43) ùayet 7.43 eúitli÷inden bulunur: § I + I max · Port = ( E ) I Sort = ¨ min ¸ DE © ¹ 2 ( ) (7.10 da gösterildi÷i gibidir.38 eúitli÷i kullanılarak.42 eúitli÷i ile verilir: § I + I max · I Sort = ¨ min ¸D © ¹ 2 (7.44) Önceki.4 4.44 eúitli÷i olarak bulunur: I min + I max = 2 DE 2 R(1 − D) (7.45 ve 7.42) ùekil 7.5 de÷erleri için. de÷iúik akımların bütün de÷erlerini bulmak için gereklidir..43 eúitli÷indeki giriú gücü.10 Ortalama giriú gücü 7.D > 0. (Imax-Imin) için 7. 7 7. çıkıú de÷eri giriú de÷erinden daha büyüktür.46 eúitlikleri bulunur: . çıkıú gücü ile eúitlenir ve 7. Ortalama anahtar akımı 7. (Imin+Imax) de÷eri 7. 7. Burada da yine Imin ve Imax de÷erleri..41 eúitli÷i ile.

I min = (35)(0. ortalama yük akımı ile aynıdır. baúlangıçta +2.45 ve 7.86 de÷erinde sabit olarak düúünülebilir.588)( 200) (0.46 eúitlikleri kullanılarak.588)35 = 4. T=200 µs ve L=700 µH. 100 W/50 V = 2 A (e) ùekil 7.80 + 1. (e) Kapasitör akımının RMS de÷eri. Her dalganın di÷er kısmında. (b) Imin ve Imax (c) Ortalama anahtar akımı.588)( 200) (0.4 deki metottan daha basit bir metot.588) = 2.86 A © © ¹ ¹ 2 2 (d) Ortalama diyot akımı.588)35 = 4. bütün RMS de÷eri aúa÷ıdaki iliúki ile bulunabilir: .92 · I Sort = ¨ min ¸D = ¨ ¸ (0. kapasitör akımı.86 − 2. kapasitör akımının RMS de÷erini bulmak için kullanılabilir. tepe de÷erin 1.80 A 2 + 2( 700) 25(1 − 0. Üçgen dalga biçimin RMS de÷eri. (d) Ortalama diyot akımı. Böylece.94 = 7.42 eúitli÷i kullanılarak. 50V-100W’lık bir omik yükü beslemektedir.588 (b) 7. kapasitör akımı 2.45) I max = (7.732 ye bölünmesidir.9 daki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı. 35 V’luk bir kaynaktan. ÇÖZÜM (a) § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 50 = ¨ ¸ ( 35) ©1 − D¹ D = 0. Anahtar kapalı oldu÷u sürede. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri. Örnek 7. § I + I max · § 7.86 + 2.7 ùekil 7.92 A 2 − 2( 700) 25(1 − 0.588) (35)(0.588) I max = (c) 7.94 üçgen kısım eklenmiú olarak.11 kapasitör akımının zamanla de÷iúiminin grafi÷idir.94 ve sonda -2.94 = 1.46) ÖRNEK 7. -2 A sabittir.I min = DE EDT 2 − 2L R(1 − D) DE EDT 2 + 2L R(1 − D) (7.

49 eúitli÷i ile verilir: .4 · ½ ° ° 2 2 § 117. L bu de÷erden büyüktü.3 3S SÜ ÜR RE EK KL Løø A AK KIIM MD DU UR RU UM MU U 7..4 4K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K Kapasitör geriliminin (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷eri. kapasitörün akım e÷risinin altındaki bir kısmın alanından bulunur. Imin = 0 için gerekli minimum indüktans ile belirlenir: I min = DE DET =0 2 − 2L R(1 − D) (7. 7 TÖ LøøM MøøN ND DA 7. dikdörtgen alandan.63 A 7 4. 7.45 eúitli÷i kullanılarak. böylece minimum akımın. akım sabittir ve kapasitörden alınan yük.6 · = ®( −2) ¨ ¸ + «(2.8 øndüktans de÷erinden baúka.47) § RT · L=¨ ¸ (1 − D )2 © 2 ¹ (7. Bu aralık süresince.ùekil 7.. ùayet indüktans yeteri kadar büyükse.7 de.588 ) = 424 µH © 2 ¹ © ¹ 2 Örnek 7. Imin sıfırdan büyük olması beklenir.. Örnek 7..94) 2 º§ 82.11 I C RMS ­ ª (2.4 Sürekli indüktör akımı úartı. kapasitör akımı sadece anahtar kapalı iken negatiftir.86) + ¸¾ »¨ © 200 ¹ « 3 » ° ° ¬ ¼© 200 ¹ ¿ ¯ 1/ 2 = 2. sürekli indüktör akımını devam ettirecek minimum indüktans nedir? ÇÖZÜM § ( 25)( 200) · § RT · 2 L=¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.4 4. 7.48) ÖRNEK 7.7’deki bütün bilgiler kullanılarak.

üçgen kısımların katkısı oldukça küçük ve ihmal edilebilir. Bu zaman tx olsun: 5.37 = = 1177 µF ∆VC 0.80 0. farklı sayısal de÷erlerle.2 V = 235.7 ye devam ederek. Bu durum.5 Önceki üç kısımda bahsedilen devre düzenlemeleri temel kıyıcı tipleridir ve elektriksel izolasyonun gerekmedi÷i durumlarda ve çıkıú geriliminin giriú geriliminden çok büyük bir katsayı ile farklılık göstermedi÷i durumlar için uygundur.08)(200 − 195. gerilimdeki dalgacık de÷erini ±0. sonucu eúitlik haline getirmekten daha çok sayısal bir örnekle en iyi anlaúılır.49) (7.2 Bu örnekte.11 de.2 V ile sınırlayan kapasitör de÷eri ne olur? ÇÖZÜM ùekil 7. benzer üçgenler metodu kullanılarak kolaylıkla bulunur. kapasitör akımının sıfır oldu÷u 200 µs yakınındaki zaman. Fakat yukarıdaki durumların hepsinin veya bir kısmının uygulanamadı÷ı durumlarda. Baúka durumlarda. manyetik kuplajlı bir versiyon daha iyi bir seçim olmaktadır ve burada sadece birkaç devre dikkate alınacaktır.6 200 − t x t x = 195.7 µs iC nin zamanla de÷iúim e÷risinin altındaki ∆Q yü temsil eden alanın negatif kısmında. oldukça büyük (Imax -Imin) de÷erine sahiptir ve kapasitör akımı anahtarın açık oldu÷u zamanın bir kısmında da negatiftir. Manyetik kuplajlı devre düzenlemeleri aúa÷ıdaki gibi listelenebilir: .9 Örnek 7.08 = t x − 117.7 deki gibi bazı devre durumları.50) Örnek 7. üçgen kısımlar daha çok önemli olabilir.§V · ∆ Q = ( I R ) DT = ¨ C ¸ ( DT ) © R¹ ∆VC = ∆Q § VC · § DT · = ¨ ¸¨ ¸ C © R ¹© C ¹ (7.6) + (0. ÖRNEK 7.7) 2 ∆VC = 0.37 µC C= ∆Q 235. bir dikdörtgen ve bir üçgen kısım vardır: ∆Q = ( 2)(117. 7 5M MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ JL LII K KIIY YIIC CIIL LA AR R 7..

5 ùekil 7. Bu durum daha sonra kaldırılır. i1 (E/L1) A/s verilen oranıyla artar. Bu bölümde. Anahtarın kapalılık periyodunun sonunda. ùekil 7. Anahtarın kapanmasının baúlangıcındaki i1 de÷eri önceki periyottaki i2 nin son de÷eridir.12 de temel bir devre görülmektedir. Aynı zamanda. kuplajlı iki sargıdan birinin daima sıfırdan büyük akıma sahip olması ile sürekli akım durumunu temsil etmektedir.. 7 7. Baúlangıç analizinde. gerilimde dalgacık oluúturmayacak úekilde kapasitörün büyük oldu÷u varsayılır.1 1. Depolanan aynı manyetik enerjiyi devam ettirmek için. 7 5. Bu zaman süresince. anahtarın açık durumunun baúlangıcındaki i2 nin de÷eri DT zamanındaki i1 ile . VC ve pozitif e2 ’nin birleúik etkisiyle ters polarlanmıútır. i2 sıfırdan büyük oldu÷undan. ùekil 7. Çıkıú gücü ve giriú gerilimi iki ana faktördür. Genelde. S anahtarı önceki kıyıcılara benzer bir davranıúla. iki sarım arasında ideal bir kuplaj oldu÷u varsayılır. i1 de÷eri bir adım fonksiyonu olarak sıfıra düúer.1 1T TE EP PK KøøL Løø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R Tepkili konvertör uzun yıllardır kullanılmaktadır.. Televizyon ekranları ve di÷er katot ıúınlı tüp (CathodeRayTube) uygulamalarına yüksek gerilim ve düúük güç sa÷lamak için kullanımını devam ettirmektedir. diyot vD ’nin sıfır de÷eri ile ileri yönde iletime baúlar. e1 ’in de÷eri pozitiftir ve nokta ile gösterilen relatif sarım yönleri e2 ’nin pozitif de÷erini gerektirir.13 de gösterilen durumlar. periyodik olarak DT zamanı için kapalı ve (1-D)T zamanı için açılır. i2 akımı depolanan bu enerjiyi sürdürmek için bir de÷er alır. i2 ’nin de÷eri sondaki i1 de÷eri ile aynı olur. tepkili ve ileri tip konvertörlerden bahsedilecektir...5 5. ùekil 7. daha karmaúık devreler daha yüksek güç çıkıúları için daha uygundur.13 çeúitli büyüklükleri grafik olarak göstermektedir. basitlik olması bakımından N1=N2 alınır. e2 ’nin (-VC) ’ye eúit olması gerekir. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø 7. Sonra..a) Tepkili (flyback) b) øleri (forward) c) Push-pull d) Yarım köprü e) Tam köprü Kullanılacak devrenin seçimi çeúitli faktörlere ba÷lıdır.12 Baúlangıç analizinde. Aynı úekilde. N1=N2 oldu÷undan. i2 sıfırdır ve diyot.

aynıdır.51) ve § E· I max − I min = ¨ ¸ DT © L1 ¹ (7.53) ve .52) ùekil 7.13 Anahtar açıkken. di2 VC = dt L2 (7. di1 E = dt L1 (7. Bu iki uç akım de÷erleri Imin ve Imax ile gösterilir. Anahtarın kapalılık süresince.

i1 in ortalama de÷eri öyle olmalıdır ki giriúin ortalama gücü çıkıúın ortalama gücüne eúit olabilsin: I1ort = 1 2 ( I min + I max ) D Giriú gücü = EI1ort = 1 2 E ( I min + I max ) D Çıkıú gücü = (VC ) 2 R (7. bu yolla gerilim sadece D ’nin kullanılmasından çok daha bariz úekilde de÷iútirilebilir.57 ve 7.51-7..55) Bu gerilim iliúkisi.60) .41 eúitli÷indeki azaltan-artıran kıyıcı ile tamamen aynıdır. Olabilecek metotlardan birinde. Di÷er bir seçenek.54 eúitliklerinin kullanılması 7. Imax-Imin eúitli÷i 7. ùimdi bu iki eúitlik Imin ve Imax de÷erlerini bulmak için çözülebilir: § E·§ D · § E · I min = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ −¨ © R ¹ © (1 − D )2 ¹ © 2 L1 ¹ (7. Çok kullanılan bir uygulama. Daha önce.54) Önceki dört eúitlikte.2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U Sürekli akım durumu.59) bulunur. økinci çözümde 50 Hz’lik transformatör devreden çıkarılıp yerine kıyıcı frekansında kullanılan bir çift kuplajlı indüktör kullanılır. N1=N2 oldu÷undan L1=L2 dir. 7 AK 7. Tek farklılık.1 1. Imin de÷erinin çözümü ile bulunur.55 eúitli÷indeki gerilim iliúkisini verir: § D · VC = ¨ ¸E ©1 − D¹ (7. Kıyıcının manyetik kısmı 60 Hz’lik bir transformatörden daha küçüktür..58) 7. Güvenlik nedenlerinden dolayı izolasyon gerekmektedir. Daha iyi bir çözümde ilk önce do÷rultma iúlemi yapılır ve sonra istenilen gerilimin azaltılması için N2 < N1’li manyetik kuplajlı kıyıcı kullanılır. 50 Hz lik kaynaktan regüleli 5 V’un üretilmesidir.. standart 220 V RMS.5 5. 7. N2 ’nin farklı bir de÷erinin kullanılması ile çıkıú geriliminin de÷iútirilmesidir.56) (7. elektriksel izolasyonun manyetik kuplaj ile yapılmıú olmasıdır.54 eúitli÷i olarak elde edilmiúti.58 eúitlikleri ile 7. 7.55 eúitli÷indeki VC nin ifadesinin birleútirilmesi ile: § 2E · § D · I min + I max = ¨ ¸ ¨ ¸ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ (7.57) (7. izolasyon ve gerilimin düúürülmesi için standart 50 Hz transformatör ve daha sonra regülasyon için bir azaltan kıyıcıyı takipeden bir diyot do÷rultucu kullanılır.§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L2 ¹ (7.

62) Bu sonuçlar. § D · 40 = ¨ ¸ 30 ©1− D¹ Ö D = 0. Imin= 0 yapılarak sürekli akım durumu bulunur: § RT · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 © 2 ¹ (7.61) (7.62 eúitli÷i kullanılarak.25 de÷eri kullanılır: § RT · § (5)(100 ) · L1 = ¨ ¸ (1 − D )2 = ¨ ¸ (1 − 0.10 1:1 sarım oranlı ideal bir tepkili konvertör. T=100 µs. Kaynak gerilimi 30 V’tur. 7.55 eúitli÷i kullanılarak.25)2 = 140.6 µH © 2 ¹ © 2 ¹ Bu de÷er. bunların yanında. c) D = 0.§ E·§ D · § E · I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( DT ) ¸ +¨ © R ¹ © (1 − D ) 2 ¹ © 2 L1 ¹ Burada da yine. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) istenilen D aralı÷ı b) D’nin bütün de÷erleri için sürekli akım iúleminde gereken indüktans L1 de÷eri c) tepe anahtar akımı d) anahtar açıkken anahtar terminallerindeki tepe gerilim ÇÖZÜM a) VC = 10 V için.7 kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir. Tepkili versiyon. 7. D’nin en küçük de÷eri L1’in en büyük de÷erini gerektirir böylece D = 0. ÖRNEK 7. D ’nin tam aralı÷ında sürekli akım úartını sa÷layan L1’in en küçük de÷eridir.25 Ö D = 0. Sürekli akım modu iúlemi varsayılacaktır. 10-40 V arasında ayarlı gerilim ile 5 Ω’luk bir yük direncini beslemektedir. L1’in de÷eri bulunabilir. Böylece.25 de . tepkili kıyıcı ve azaltan-artıran kıyıcı arasında çok yakın bir iliúkinin oldu÷u açıkca görülmektedir. izolasyon özelli÷i ile beraber ikinci sarımın sayısının de÷iútirilmesi ile ayrı bir esnekli÷e sahip olmaktadır.571 b) 7. § D · 10 = ¨ ¸ 30 ©1 − D¹ VC = 40 V için.

71 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. úekil 7.571 de · 30 § 30 · § 0. 7 5. çıkıú geriliminde bir dalgacık vardır.65) . Böylece. 7.· 30 § 30 · § 0.10 daki grafikteki kapasitör akımı ile olan benzerli÷ini gösterir. eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir. vS 70 V ve anahtarlama fonksiyonunu yerine getiren yarı-iletken anahtarın 70 V’u aúan bu de÷ere göre seçilmesi gerekir.. Bu. øúlemde yük gücü de÷iúmeden kalır. e1 aynı de÷erdedir. ùekil 7.64) 2 N2 ′ = N1 §N · VC′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ (7. dalgacık geriliminin analizi. d) D = 0.25 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.13 deki e2 gerilimi -40 V tur.14’e daha yakın bir bakıú úekil 7.571) ¹ © ( 2 )(140. bu zaman süresince. Bu durumda yeni bir analiz gerekir çünkü gerçek durum eúde÷er 1:1 sarım oranı ile gösterilebilir.6 ) ¹ D = 0.33 A 2¸ +¨ © 5 ¹ © (1 − 0. ùekil 7.63) (7. 2.14.571 ve anahtar açıkken. 1:1 lik sarım oranı ile.571)(100) = 24.25)(100 ) = 5. sarımın gerçek birimleri..25) ¹ © ( 2)(140. 1.3 3K KA AP PA AS SøøT TÖ ÖR RG GE ER RøøL LøøM MøøN ND DE EK Køø D DA AL LG GA AC CIIK K 7. úekil 7.6 ) ¹ Anahtarlama elemanı en azından 25 A lik tepe akımına dayanabilecek özellikte olmalıdır. ùekil 7.50 eúitli÷inde verildi÷i gibi kapasitör gerilimindeki dalgacık kısmındaki azaltan-artıran kıyıcıya benzemektedir.12 deki devrenin zamanla kapasitör akımı arasındaki iliúkiyi grafiklendirmektedir. standart transformatör analizinde birimlerin bir taraftan di÷er tarafa aktarılmasında iúlemine benzemektedir. sarımın bütün birimleri de÷iúmeden kalmıútır: P′ = P (7.14 1:1 den farklı sarım oranı: Ço÷u durumlarda.571 · § I max = ¨ ¸ ¨ ¸ ( 0.. N1/N2 sarım oranı birim de÷ildir. Aynı úekilde.5 Filtre kapasitörü çok büyük bir de÷erde verilmeyip gerçekçi bir de÷erde tutulmuúsa.1 1.

§ D · VC′ = ¨ ¸E ©1 − D¹ § D · 300 = ¨ ¸ 300 ©1− D¹ D = 0.5 .05 V için C nin de÷eri ÇÖZÜM a) VC′ = ( 60 )(5) = 300 V § 5 · R ′ = 60 2 ¨ ¸ = 180 Ω © 100 ¹ P ′ = P = 500 W b) 7. Gerçek konvertörde. 300 V luk bir DC kaynaktan 5 V ta 100 A beslemektedir. Kıyıcının frekansı 40 kHz dir.67) (7. sadece anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kapasitör akımının negatif olmasına yetecek kadarsa.68) (7.11 2 2 (7.§N · R′ = ¨ 1 ¸ R © N2 ¹ 2 (7. azaltma sarım oranı N1 / N 2 = 60 kullanılacaktır.55 eúitli÷inden. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) 1:1 sarım oranı için problemin yeniden tanımlanması b) istenilen D aralı÷ı c) sürekli akım iúlemi için L1 in de÷eri d) L2 nin gerçek de÷eri e) anahtarın tıkama gerilimi f) úayet L1.69) Bir tepkili konvertör. ∆VC = 0.66) §N · i2 ′ = ¨ 2 ¸ i2 © N1 ¹ §N · L2 ′ = ¨ 1 ¸ L2 = L1 © N2 ¹ §N · C′ = ¨ 2 ¸ C © N1 ¹ ÖRNEK 7.

bu de÷er tepe kaynak geriliminin iki katıdır.5) 2 = 563 µH © 2 ¹ © ¹ 2 d) 7.156 µH © 60 ¹ © N2 ¹ 2 e) Anahtar açıkken. Bu . f) bir tepkili konvertör için düzenlenmiú 7. e1 = e2 ′ == 300 V.94 × 10 −6 F ∆VC′ 3 C = ( 60 ) 2 C ′ = (3600 )( 6. kontrollu olmayan bir do÷rultucu tarafından..8 × 10 − 6 C © 180 ¹ ∆VC′ = ( 60)∆VC = 3 V C′ = ∆Q ′ 20.8 × 10 −6 = = 6.5 økinci manyetik kuplajlı konvertör úekil 7. harici indüktöre ve depolama kapasitörüne verilir.5 de÷erindeki duruma göre ayarlanmıútır. 7 7.. 7 5. N1 = N2 = N3 = N ve her üç sargının öz indüktanslarının harici indüktör de÷eri L ’ye kıyasla büyük oldu÷unu varsayalım.62 eúitli÷inden. bu minimum bir gereksinimdir çünkü sarım oranı yaklaúık olarak D = 0. anahtar kapalı iken enerji yüke.15 de görülen ileri konvertördür.49 ve 7. Bu devrede tepkili konvertör durumunun tam tersine.68 eúitli÷inden.1 1D DE EV VR RE EA AN NA AL LøøZ Zøø Üç sargının ideal manyetik kuplajlı.11 örne÷i.50 eúitliklerinden: § 300 · ∆Q ′ = ¨ ¸ ( 0. Analizde de görülece÷i gibi.c) 7. Bunu yapmak için.5)( 25 × 10 − 6 ) = 20. do÷rudan güç devresinden beslenen bir konvertör örne÷idir. manyetik nüve akısının mıknatıslı÷ını gidermesi için zamanın %50 sinden az olması gerekir.94 × 10 −6 ) = 0.2 2.. 2 §N · § 1· L2 = ¨ 1 ¸ L1 = ¨ ¸ 563 = 0. Anahtarlayıcı yarı-iletkenin çok bariz bir gerilimi tıkama özelli÷inde olması gerekir. § RT · § (180 )( 25) · L1 = ¨ ¸ (1 − D ) 2 = ¨ ¸ (1 − 0.025 F 7. Tipik olarak. D’nin de÷erinin anahtarın açık oldu÷u zaman süresince. böylece anahtarın minimum v S = 300 − ( −300 ) = 600 V gerilimi tıkaması gerekir.2 2 øøL LE ER Røø K KO ON NV VE ER RT TÖ ÖR R 7.5 5. nokta notasyonuna göre sarım ba÷lantıları tepkili durumunun tersi yönünde yapılmıútır...

FWD ve D4 ters polarlandı÷ından. 7.74 eúitli÷i ile verilir: § E − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT © L ¹ (7. iL ve sonuçta i2 S kapalı oldu÷u sürece zamanla do÷rusal olarak artar. i1 nin de÷eri iL nin de÷eri ile yakından iliúkilidir çünkü iki sargı ideal olarak manyetik kuplajlıdır.75) . Öz indüktanslar büyük olmasına ra÷men sonsuz de÷ildir ve i1 in bir mıknatıslanma akımı bileúeninin olması gerekir. i2 = iL dir. normal bir AC transformatörü gibi kasıtlı olarak hava aralı÷ı bırakılmamıú bir nüve kullanılarak elde edilir.72) (7.70) Kaynak ve D3 den geçen bir gerilim eúitli÷i D3’ün ters polarlanmıú ve dolayısiyle i3’ün sıfır oldu÷unu gösterir: v D3 = ( E + e3 ) = −2 E Sekonder devrenin gerilim eúitli÷i aúa÷ıdaki gibidir: § di · e2 = L¨ L ¸ + VC © dt ¹ diL E − VC = dt L (7.15 Anahtar kapalı iken.75 eúitli÷inde. øndüktansların do÷rusal de÷iúti÷i de varsayılsın. φ nüvedeki manyetik akı ve t anahtarın kapalı oldu÷u zamandan itibaren ölçülür: § dφ · e1 = E = N1 ¨ ¸ © dt ¹ (7.71) (7.74) Böylece.büyük öz indüktans.73) Anahtarın kapalılık süresince iL’nin hareketi 7.70 eúitli÷ini do÷rular: e1 = e2 = e3 = E (7. ùekil 7. üç sargının gerilimleri 7.

§ E· φ = ¨ ¸t © N1 ¹
7.77 ve 7.78 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi, im i1 in mıknatıslanma bileúeni olsun:

(7.76)

§N · § N ·§ E · § E· im = ¨ 1 ¸ φ = ¨ 1 ¸ ¨ ¸ t = ¨ ¸ t © L1 ¹ © L1 ¹ © N1 ¹ © L1 ¹
i1 = i2 + im

(7.77) (7.78)

S açıldı÷ında, i1 ’in mıknatıslanma bileúeni 1. sargıdan kalkar ve bunu 3. sargıya aktarır. Nüvede manyetik olarak depolanan enerji kayna÷a geri döner. Bunlar olurken, e1 ve e2 de÷erinde oldu÷u gibi e3’ün de÷eri -E ’ye eúit olur. Manyetik akı ve ilgili im (aynı zamanda i3) de÷eri sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalmaya baúlar. N1 = N3 oldu÷undan, nüveyi kurmak veya manyetik akıyı sıfıra indirmek için gereken zaman, anahtarın kapalı oldu÷u zamanla aynıdır. Bu durum, D ’nin de÷eri üzerinde bir 0,5 üst sınırı koymaktadır. Bu aynı aralık süresince, e2 = -E ile L indüktöründeki akım D4 diyotu ile boúalır. 7.79 eúitli÷ine göre bu akım azalır. Bu indüktördeki akım sürekli veya süreksiz modda olabilir. Burada sürekli mod varsayılacaktır:
diL V =− C dt L

(7.79)

Anahtarın açık oldu÷u sürede oluúan de÷iúimler 7.80 eúitli÷i ile verilir:
§ V · I min − I max = ¨ − C ¸ (1 − D )T © L¹ (7.80)

øki anahtar aralı÷ı süresince iL deki de÷iúimler için 7.74 ve 7.80 eúitliklerinin birleútirilmesi 7.81 eúitli÷inde VC nin bir çözümünü verir:
VC = DE (7.81)

Böylece, ileri konvertörün temelde bir azaltan konvertör oldu÷u görülebilir. Performansı, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùekil 7.16 da bu konvertöre ait çeúitli akım ve gerilimlerin grafikleri görülmektedir.

ÖRNEK 7.12
40 kHz de çalıúan bir ileri konvertör 80 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 500 W beslemektedir. Bu problem için, 0,01 H’lik indüktansla bütün sargılar aynı sipir sayısına sahiptir. Harici indüktör 25 µH dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) D’nin de÷eri b) harici indüktördeki Imin ve Imax de÷erleri

c) tepe mıknatıslama akımı d) her dalga sonunda kayna÷a geri dönen, manyetik nüve içinde depolanan enerji e) anahtar açıkken uçlarındaki gerilim, vS

ùekil 7.16 ÇÖZÜM a)
D= VC 30 = = 0,375 E 80

D, 0,5 den küçük oldu÷undan aranan úartı sa÷lamaktadır. b) Yükün ortalama akımı, ( I max + I min ) / 2 dir:

I max + I min P 500 = = = 16,67 A 2 30 VC I max + I min = 33,33 A 7.74 eúitli÷inden:

§ E − VC · § 80 − 30 · I max − I min = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25) = 18,75 A © L ¹ © 25 ¹

Akımlardaki bu iki durumun çözülmesi Imin ve Imax de÷erlerini verir:
I min = 7,29 A I max = 26,04 A c)

§ E· § 80 · −6 Tepe im = ¨ ¸ DT = ¨ ¸ ( 0,375)( 25 × 10 ) = 0,075 A © ¹ 0,01 © L1 ¹

i1 in tepe de÷eri i2 nin tepe de÷erinden 75 mA daha büyüktür. i1 in tepe de÷eri (26,04+0,075=) 26,115 A dir. Mıknatıslama akımından kaynaklanan farklılık küçüktür fakat bu, nüvenin yeniden kurulması için zaman veya im nin sıfıra gitmesine izin verilece÷i anlamına gelmedi÷inden önemli de÷ildir. D’nin üst sınırı olan 0,5’e dikkat edilmelidir. d) Enerji =
1 2 2 −6 ( L1 )( tepe im )2 = 1 2 ( 0,01)( 0,075) = 28,1 × 10 J

e) Anahtar açıkken, im sıfırdan büyük oldu÷u sürece e3 ve e1 ’in herbiri -80 V’a eúittir. Kaynak, e1 ve vS yolundaki bir gerilim eúitli÷i ile aúa÷ıdaki gibi bulunur. E = e1 + v S v S = 80 − ( −80) = 160 V 7 7..5 5..2 2..2 2S SÜ ÜR RE EK KL Løø A KIIM MD DU UR RU UM MU U AK Sürekli indüktör akımı úartı, sarım oranlarının 1:1:1 olmasıyla, kısım 7.2 deki azaltan kıyıcı ile benzerlik göstermektedir. ùayet N2 deki de÷iúimden dolayı baúka bir sarım oranı kullanılırsa, bu durumda analiz eúde÷er 1:1:1 problemi ile çözülmelidir. 7 5..2 2..3 3K KA AP PA AS SøøT ÖR RG GE ER RøøL DE EK Køø D AL LG GA AC CIIK K 7..5 TÖ LøøM MøøN ND DA Bu miktar da, 7.2 deki azaltan kıyıcıdaki eúitlik ile benzerlik göstermektedir. 7 ZA Zøø 7..6 6S SÜ ÜR RE EK KS SøøZ AK KIIM MA AN NA AL LøøZ Süreksiz indüktör akımı durumunda, çıkıú gerilim de÷eri her üç temel konvertör tipi için bir analiz gerektirir. Her durum için analiz farklılık göstermekle beraber temel iúlem herbirinde aynıdır. Analizde üç de÷iúken de÷eri bilinmemektedir. øndüktör akımı burada sıfır oldu÷undan dikkate alınmamaktadır. Bununla beraber indüktör akımının sııfır oldu÷u zaman bilinmemektedir. øndüktör akımının zamanla de÷iúim e÷risi yeni D2 de÷iúkeni ile úekil 7.17’de görülmektedir. Devredeki üç de÷iúken úimdi, VC , Imax ve D2 ’dir. Bu üç de÷iúkenin de÷erlerini çözmek için gereken eúitlikler aúa÷ıdaki maddeler ile elde edilir:

(a) Anahtarın kapalı durumundaki devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (b) Anahtarın açık durum için devre eúitli÷inden Imax bulunarak, (c) Bir periyot üzerinde ortalama kaynak gücünü, aynı periyotta yük üzerinde düúen güce eúitleyerek.

ùekil 7.17 7 6..1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Bu eúitlikler yazılır ve farklı üç devrenin herbiri için çözülür. Azaltan kıyıcı için úekil 7.1 deki devre diyagramı ve úekil 7.17 deki notasyon kullanılarak aúa÷ıdaki eúitlikler yazılabilir; ilk ikisi 7.7 ve 7.8 eúitliklerinin yeniden düzenlenmiú halidir:
§ E − VC · I max = ¨ ¸ DT © L ¹ §V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹

(7.82)

(7.83)

Üçüncü eúitlik, anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince, yani 0 < t < DT aralı÷ında, iL ’nin dalga biçimi kullanılarak ortalama giriú gücünü bulur. Bu ortalama güç 7.84 eúitli÷inde çıkıú gücü ile eúitlenir:
(7.84) Önceki üç eúitlik, VC, D2 ve Imax için çözülebilir. Gerçek gerilim ve akım yerine boyutsuz (VC / E ) ve ( I max R / E ) miktarlarını çözmek daha uygundur. Aynı zamanda 7.85 eúitli÷inde görüldü÷ü gibi sık gözüken terimlerin kombinasyonunu tanımlamak kullanıúlı olmaktadır: RTD 2 K= 4L Sonuçlar 7.85, 7.87 ve 7.88 eúitliklerinde verilmiútir:
0.5 ª VC 2· º § = K « − 1 + ¨1 + ¸ » E © K¹ » « ¬ ¼

(7.85)

(7.86)

0.5 2· º § D ·ª § D2 = ¨ ¸ «1 + ¨1 + ¸ » © 2 ¹¬ « © K¹ » ¼ 0.5 I max R 4 K ª 2· º § = + − + 1 1 K K ¸ » ¨ « E D « © K¹ » ¬ ¼

(7.87)

(7.88)

D’nin tam aralı÷ı için bir azaltan kıyıcının çıkıú gerilimi úekil 7.18 deki grafikte görülmektedir. Bu özel örnekte, devre 0 < D < 0,7 için süreksiz mod’da çalıúmaktadır; VC’nin bu aralı÷ının sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyük oldu÷una dikkat edilmelidir. D’nin daha büyük de÷erleri için, devre sürekli mod’a de÷iúir. Bu karakteristi÷in e÷imi de÷iúkendir ve böylece sonuç olarak D’ye göre çıkıú geriliminin de÷iúim oranı olarak artıúsal kazanç ifade edilir. Ek olarak, dinamik davranıú sürekli ve süreksiz mod’larda de÷iúir. Her iki durum bir kapalı döngü sistem tasarımının düúünülmesini gerektirir.

ùekil 7.18
ÖRNEK 7.13 Bir azaltan kıyıcı 20 kHz kıyıcı frekansında 40 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 200 W sa÷lamaktadır. øndüktans 10 µH’dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) (e) yük direnci, R D D2 tepe indüktör akımı yük geriliminde 0,1 tepeden tepeye dalgacık gerilimini sınırlayan filtre kapasitörünün de÷eri (f) indüktör akımı sürekli oldu÷unda çıkıú geriliminin de÷eri ÇÖZÜM

(a)

R=

VC2 30 2 = = 4,5 Ω P 200

(b) Sürekli indüktör akımı için ve 7.19 eúitli÷i kullanılarak, L’nin istenilen de÷eri 28,13 µH olarak bulunur. L bu de÷erden daha küçük oldu÷undan, mod süreksizdir. 7.85 ve 7.86 eúitlikleri K ve D’nin bulunmasında kullanılır:
VC 30 = = 0,75 E 40

2· § 0,75 = −1 + ¨1 + ¸ © K¹
K = 1,125

0.5

1,125 =

(4,5)(0,000050) D 2 (4)(0,000010)
D = 0,447

(c)

D2’nin bulunmasında 7.87 eúitli÷i kullanılır:
0.5 2 · º § 0,447 · ª § D2 = ¨ ¸ » = 0,596 ¸ «1 + ¨1 + © 2 ¹¬ « © 1,125 ¹ ¼ »

(d) I max

7.88 eúitli÷inden:
0.5 2 · º § 40 ·§ (4)(1,125) · ª § =¨ ¸ «1 + 1,125 − 1,125¨1 + ¸¨ ¸ » = 22,36 A © 4,5 ¹© 0,447 ¹ ¬ © 1,125 ¹ ¼ « »

(e)

Ortalama yük akımı =

VC 30 = = 6,67 A R 4,5

ùekil 7.19 daki grafik, kapasitör akımının zamanla de÷iúimini göstermektedir. Imax’ın de÷eri ve 6,67 A’lik yük akımının de÷eri úekilden bulunur.
Sıfır geçiú noktalarının hesaplanması 6,67 µs ve 29,80 µs de÷erlerini verir. E÷rinin üçgen parçası altında kalan alan ∆Q ’nün bulunması için kolaylıkla bulunur: ∆Q = (0,5)(15,69)(29,80 − 6,67) = 181 µC

C=

∆Q 181 = = 1810 µF ∆VC 0,1

(f) 7.19 ve 7.11 eúitlikleri kullanılarak:

ª (50)(4,5) º 10 = « (1 − D) » 2 ¼ ¬
D = 0,911

VC = DE = (0,911)(40) = 36,4 V

ùekil 7.19
7 6..2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7..6 Benzer davranıúla, úekil 7.5 deki devre ve úekil 7.17 deki grafi÷in kullanılması ile artıran kıyıcının üç eúitli÷i yazılabilir. Üçüncü eúitlikte, kayna÷ın verdi÷i ortalama güç kaynakta akımın geçti÷i periyot ile belirlenir. Bu aralık úimdi azaltan kıyıcıdaki DT ’ye kıyasla D2T dir.

I max =

EDT L

(7.89)

§V − E · I max = ¨ C ¸( D 2 − D ) T © L ¹
I max V2 D2 E = C 2 R

(7.90)

(7.91)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.92, 7.93 ve 7.94 eúitliklerinde ifade edilmektedir:

VC = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E

[

]

(7.92)

§ D · 0, 5 D2 = ¨ ¸ 1 + 4 K + (1 + 8 K ) © 4K ¹

[

]

(7.93)

I max R 4 K = E D

(7.94)

Bir artıran kıyıcının çıkıú gerilimi D’nin bir fonksiyonu olarak úekil 7.20 de grafik haline getirilmiútir. Görülen örnekte, D’nin iki aralı÷ı sürekli indüktör akımına sahipken orta aralık süreksiz mod’da bulunmaktadır. Süreksiz aralıkta, çıkıú gerilimi sürekli indüktör akımı durumundakinden daha büyüktür. L’nin yeteri kadar büyük bir de÷eri süreksiz akım çalıúma bölgesini yok eder.

ùekil 7.20 ÖRNEK 7.14 10 Ω’luk rezistif bir yüke 25 V verecek bir artıran kıyıcı tasarlayınız. Tasarımın amacı 12 A’lik tepe akım de÷erini aúmadan mümkün olabilen en küçük indüktans de÷erini kullanmaktır. E=15 V ve f=50 kHz. ÇÖZÜM 7.92 eúitli÷inden:
VC 25 = = 0,5 1 + (1 + 8 K ) 0,5 E 15

[

]

K = 0,556 7.94 eúitli÷inden: 12 4 K (4)(0,556) = = 15 / 10 D D D = 0,278 7.85 eúitli÷inden:

0,556 =

(10)(20)(0,278) 2 4L

L = 6,94 µH 7 7..6 6..3 3A AZ ZA AL LT TA AN N--A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII Bir azaltan-artıran kıyıcı için, devre eúitlikleri úekil 7.9 ve úekil 7.17 deki grafik için yazılır:

I max =

EDT L

(7.95)

§V · I max = ¨ C ¸( D2 − D) T © L ¹ I max V2 DE = C 2 R

(7.96)

(7.97)

Bu üç devre eúitli÷inin çözümleri 7.98, 7.99 ve 7.100 eúitliklerinde ifade edilmektedir: VC = 2K E
1 0,5 º ª D2 = D «1 + ( ) » 2K ¼ ¬ (7.98)

(7.99)

I max R 4 K = E D

(7.100)

ùekil 7.21

5 için oluúan süreksiz indüktör akımı ile bir azaltanartıran kıyıcının çalıúmasını göstermektedir.281 7. K ’nın de÷eri 7.48 eúitli÷inden.5 için kıyıcı sürekli akım modu’nda çalıúır. 7. D2’nin de÷eri bulunur: 0. L’nin de÷eri bulunabilir: ª (15)(20) º L=« (1 − 0.98 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 15 = (2 K ) 2 20 K = 0. 30 V ta çıkıú gerilimi ile.85 eúitli÷inden.41 eúitli÷inden: § D · 30 = 20¨ ¸ ©1− D ¹ D = 0.100 eúitli÷i ile bulunur: .6) 2 = 24 µH » ¬ 2 ¼ 15 V’luk bir çıkıú için. indüktör akımı tam sürekli yani süreksiz ve süreklilik sınırındadır.281 = (15)(20) D 2 (4)(24) D = 0.ùekil 7. ÇÖZÜM Sürekli iletim moduna karúılık gelen L’nin de÷eri önce bulunmalıdır.21 deki grafikler 0.7 » (2)(0.281) ¼ ° ° ¬ ¯ ¿ Maksimum indüktör akım de÷eri 7.99 eúitli÷inden.6 7. çıkıú gerilimi D’nin do÷rusal bir fonksiyonu ve sürekli mod durumundan daha büyüktür. D<0.15 Bir azaltan-artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 15 Ω’luk bir rezistif yüke ayarlı gerilim vermektedir. D ’nin de÷eri bulunabilir: 0. f=50 kHz ve 15 V çıkıúta çalıúma úartlarını bulunuz. D>0. 5 ­ º ½ 1 ° ª ° D2 = 0. Süreksiz mod’da. ÖRNEK 7.3®1 + « ¾ = 0.30 7.

Tasarım amaçları için. ùekil 7..00 A 0. bununla beraber i1 kaçak indüktans. øki sargı. ødeal durumda. Genel olarak...3 © 15 ¹ ¬ ¼ 7 7 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NE ET TK KøøL LE ER R 7. Bu modelde. úayet anahtar olarak bir BJT kullanılır ve ek elemanlar kullanılmamıúsa.281) º I max = ¨ ¸ « » = 5. i1 anahtarın açılaca÷ı zamandaki bir de÷ere yükselir.§ 20 · ª (4)(0.. Ana problem varsayıldı÷ı gibi anahtar akımının ani olarak sıfıra gitmemesidir. Örne÷in. Sonuç büyük bir kollektör-emiter gerilimi ve muhtemel transistörün bozulmasıdır. Bunlardan birinde. tamamen ideal manyetik kuplaj durumu varsayılmıútı.1 1K KO OR RU UY YU UC CU U ((S SN NU UB BB BE ER R)) K KO ON NT TR RO OL L Kullanılanacak örnek. Bazen her iki yaklaúım kullanılır.7 7. Bazı genel yaklaúımlar bu problemi engellemek için kullanılabilir.1 1 øøD DE EA AL LO OL LM MA AY YA AN NM MA AN NY YE ET TøøK KK KU UP PL LA AJ J 7. Gerçek dünyada bu do÷ru de÷ildir ve ideal olmayan durumun kompanzasyonu için ek adımların atılması gerekmektedir. LX de÷erinde iki indüktör kaçak indüktörleri temsil eder ve LM indüktör de÷eri sistemin mıknatıslanma indüktansıdır.1 1. Basit olması için.7 Manyetik kuplajlı iki kıyıcıda. úekil 7. bir koruyucu devre anahtar gerilimini sınırlamak için anahtar uçlarına ba÷lanabilir. bir anahtar olarak kullanılan bir BJT ile bir tepkili kıyıcıdır.7 Çok sayıda ideal olmayan veya istenilmeyen etkiler henüz dikkate alınmamıútır. LX ’den dolayı aniden sıfır olmaz. dönüútürme oranı 1:1 dir. 7 7. ideal olmayan kuplaj ile. Di÷er çözüm anahtarlama yapılan sargı ile sıkıca kuplajlı di÷er bir sargı sa÷layarak bu sargıyı kaçak indüktansta depolanan enerjinin kayna÷a geri dönmesi için kullanmaktır. 7 7. øleri kıyıcı devrenin temel elemanı olarak böyle bir sargıya zaten sahiptir. anahtar ve di÷er sargı(lar) arasındaki kaçak indüktans kollektör akımının kesimde tutulmasını devam ettirir. bunlar kıyıcının performansında ikinci derece etkilere sahiptir. .22 Anahtarın kapanması üzerine. bunların etkileri ekseriyetle ayrıca dikkate alınmakta ve tasarım iúleminde gereken tolerans verilmekle beraber.22 de görülen devre ile modellenir... bu etkilerin kesinlikle dahil edilmesi gerekir.

22 deki devrede. ideal olmayan manyetik kuplajdan kaynaklanan kayıplar sabitlenir. ùekil 7. 7. anahtar gerilimini anahtarın kapasitesinde bir de÷erde sınırlayıcı olarak çalıúır.109 eúitli÷ine göre. . de÷iúken bu akımlar úekil 7. Her saykılda koruyucu kapasitörde depolanan enerji büyük oranda koruyucu dirençte kaybolur.23 de görülmektedir. Çift (bifilar) olarak sarılan sargılar veya her sargıyı alt bölümlere ayırarak bu bölümlerin atlayarak ba÷lantı yapılması gibi iyi bilinen teknikler kullanılır. anahtar ideal ve sıfır zamanda açılıyor varsayılmaktadır. bu çözümle ortaya çıkan önemli bir problemdir. Sürekli akım durumu için. Kıyıcının verimi. Ek olarak. Manyetik kuplajı iyileútirmek için böyle metotlar bununla beraber problemsiz de÷ildir. Bölüm 4 de bir BJT için gösterildi÷i gibi. koruyucunun tepe deúarj akımını sınırlamak için bir direnç ve bir diyot gerektirir. ùekil 7. Koruyucu devre aynı zamanda RBSOA probleminin çözümüne de yardımcı olur. anahtar gerilimi (E+VC)’ye eúit olacaktır ve belli bir enerji koruyucu kapasitörde depolanacaktır. Bu tekniklerin kabul edilebilir tasarım elde edilinceye kadar kullanılması gerekir. koruyucunun esas bileúeni.LX sıfırdır ve böyle bir sınırlama yoktur. i2’nin de÷eri modelin ideal transformotor kısmının hem primer ve hem de sekonder sargılarında artar. vS’nin de÷erinin bir zaman periyodu için (E+VC) den büyük olması gerekir. kapasitör boúalacak ve enerji kaybolacaktır. Böylece i1 sıfıra düúer ve im akımı i2’ye transfer olur. CS kapasitörü. Anahtar kapandı÷ı zaman. temel çözüm bunun sorumlusu olan etkiyi azaltmaktır. i1’in azaldı÷ı aralık süresince. øki sargı arasındaki kapasitans kuplajı artıran her iúlemle artmaktadır. çiftli sargı teknikleri iki sargının eúit olmayan sarım sayılarında kullanılamaz.23 Açık anahtar periyodunun sonunda. øki sargı arasındaki kuplajın iyileútirilmesi gerekir. ùayet bu kayıplar aúırı ise. Her saykılda belli bir miktarda enerji kaybolur ve kıyıcı frekansı ile ilgili olarak.

24 Bu aralık için baúlangıç úartları vS = 0 ve i1 = im = I dir.104) vm’nin –VC’ye eúitlenmesi t2’nin baúlangıcında anahtar geriliminin eúitli÷ini verir.104 eúitli÷i ile verilir: ª Lm º vm = « »( E − vS ) ¬ Lm + L x ¼ (7.102) ω= 1 [( Lx + Lm )C S ]0. Bu aralıktaki çözüm Ek A’daki metotların incelenmesi ile yazılabilir: § Lx + Lm vS = E (1 − cos ω t ) + I ¨ ¨ C S © § CS i1 = I cos ω t + E ¨ ¨L +L m © x burada · ¸ ¸ ¹ · ¸ ¸ ¹ 0. D2 ileri polarlandı÷ında. Sonuç 7.5 sin ω t (7. ùekil 7. 7.105) vS’nin bu de÷eri kullanılarak. ùekil 7.5 Bu iliúkiler. t1’in de÷eri için çözülebilir. vm 7. . D2 diyotu ters polarlanmaya devam eder.101 eúitli÷i úimdi.5 sin ω t (7.105 eúitli÷inde verilmiútir: § Lm + Lx vS = E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7.101) 0.24 den.Baúlangıçta i1 vS sıfır oldu÷undan artmaya devam eder ve vm pozitif oldu÷undan. t1’in de÷eri aúa÷ıdaki eúitliklerde görüldü÷ü gibi hesaplanabilir. ùekil 7. vm ’nin –VC ’ye eúit oldu÷u t1 de D2’nin ters polarlanmasına kadar geçerlidir.24 deki devre baúlangıç olarak uygulanır.

ω ’nın de÷eri t < t1 uygulanarak de÷iúmiútir: §C · i1 = [i1 (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0.109) (7.25(b) maksimum kapasitör gerilimi i1 sıfır oldu÷unda oluúur. Sonuç 7.5 sin ω (t − t1 ) (7.25 L' x = Lm Lx Lm + Lx LmVC Lm + Lx (7.110) ω= 1 ( LC S ) 0.25(b) de oldu÷u gibi devrenin bir kısmı için Thevenin eúde÷eri elde edilerek küçültülebilir.107 eúitliklerinde verilmiútir: ùekil 7.25(a) da görülmektedir. L = Lx + L' x ve · ¸ ¸ ¹ 0.106 ve 7. úekil 7.5 (7.t > t1 için devre.108 eúitli÷i t2’yi bulmak için çözülebilir. yeni eleman de÷erleri 7.106) V 'C = (7.112 eúitli÷inde verilmiútir: .107) ùekil 7. i1 sıfıra eúitlenerek 7. i1 ve vS eúitlikleri t = t1 de baúlayan bu yeni aralık için yazılabilir. Bu devre úekil 7.108) § L vS = ( E + V 'C )[1 − cos ω (t − t1 )] + [v S (t1 )] cos ω (t − t1 ) + [i1 (t1 )]¨ ¨C © S burada.5 sin ω (t − t1 ) (7.111) Maksimum kapasitör gerilimi oluútu÷unda.

koruyucu kapasitör CS ve transformotorun kaçak indüktansı yoluyla oluúur. Koruyucu direncin yaygın kullanılan de÷erleri için. Maksimum anahtar gerilimi 7. T=80 µs. R=75 Ω ve N1/N2=1.116 eúitli÷i ile verilir: vSmax = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0. Bir yaklaúım olarak her deúarjdaki enerji 7.112) 7. Bu deúarj.115) vS ’nin maksimum de÷eri 7.5 (7. Sargılar.109 eúitli÷i 7.16 Bir tepkili kıyıcı 100 V’luk bir kaynaktan 80 V vermektedir. . Anahtar iletime geçti÷i zamanda.5 cos[ω (t − t1 ) + θ ] Buradaki V1 ve V2 aúa÷ıdaki iki eúitlikte verilmiútir: (7. Kalan kapasitör enerjisi bu durumda koruyucu dirençte kaybolur.114) (7. koruyucu kapasitör ani olarak ( E + V 'C ) de÷erinden sıfıra deúarj olur.117 eúitli÷i ile verilir: 2 Enerji = 1 2 C S ( E + V 'C ) (7.5 (7.05 µF ve her Lx=10 µH ile t1’in de÷eri (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi (h) yaklaúık koruyucu direnci gücü. Baúlangıç tasarımı. ideal bir transformotor varsaymaktadır. sürekli akım modunu minimum olarak karúılayacak yeterli indüktansa sahiptir. Koruyucu dirençte kaybolan güç küçük fakat sıfır de÷ildir. yüke geri verilir veya koruyucu kapasitörde kaybolur.113 eúitli÷i olarak yeniden yazılabilir: vS = ( E + V 'C ) + (V12 + V22 ) 0.117) ÖRNEK 7.113) V1 = v S (t1 ) − E − V 'C § L V2 = ¨ ¨C © S · ¸ ¸ i1 (t1 ) ¹ 0.5 (7.113 eúitli÷indeki kosinüs fonksiyonu birim oldu÷unda oluúur. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) sargı öz indüktansı (c) Imax (d) CS=0.116) Koruyucu kapasitörde depolanan enerji kayna÷a geri döner. Anahtarın açık oldu÷u t2 zamanının kalan süresince.tan ω (t − t1 ) = − i1 (t1 ) §C · [ E + V 'C −v S (t1 )]¨ S ¸ © L ¹ 0. koruyucu kapasitör tepe gerilimini ( E + V 'C ) de÷erine do÷ru deúarj eder. bu iúlem oldukça sönümlüdür ve bir RC tipi deúarjdır.

103 eúitli÷i kullanılarak: ω= 1 [(926 ×10 −6 )(0.05 ¹ t1 = 3.84)¨ ¸ © 0.ÇÖZÜM (a) 7.84 A (d) 7.444)(80 × 10 −6 ) ¸+¨ I max = ¨ ¸¨ 2 ¸ −6 ¸ ¨ ¨ 75 ( 1 0 .444 (b) 7.9 = 100(1 − cos ωt1 ) + (3.9 V © 916 ¹ 7.61 eúitli÷inden: · 100 § 100 ·§ 0.5 sin ωt1 § 0.92 = 3.92 + 1.444 · § ¸(0. sürekli akım için: ª (75)(80) º L1 = « (1 − 0.5 sin ω 1= 3. 444 ) ( 2 )( 926 10 ) × − ¹© © ¹ ¹ © I max = 1.05 × 10 −6 ) ] 0.101 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · 180. 5 = 147000 rad/s 7.55 eúitli÷inden: § D · 80 = ¨ ¸100 ©1− D ¹ D = 0.65 × 10 −6 s (e) 7.444) 2 = 926 µH » 2 ¼ ¬ (c) 7.102 eúitli÷inden: 0.05 · i1 (t1 ) = 3.84 cos ω t1 + (100)¨ ¸ © 926 ¹ (f) 0.68 A .62 eúitli÷inden.105 eúitli÷i kullanılarak: § 926 · v S = 100 + ¨ ¸(80) = 180.

115 eúitliklerinden: V1 = 180.116 eúitli÷inden: 0.05 × 10 ) −6 ] 0. Koruyucunun her deúarjından enerji 7.76 V § 19.58 µs (g) 7.941 t 2 − t1 = 2.114 ve 7.40 2 ) 0.111 eúitli÷inden: ω= 1 [(19.93 µs t 2 = 6.68) = 73. 5 = 1.89 ¹ 0.14 + 180.112 eúitli÷inden: (916)(80) = 79.14 V’tan ( E + V 'C ) 0 V’a deúarjından gelmektedir.117 eúitli÷i ile bulunabilir.5 kHz anahtarlama frekansında.000802 J 12.89 ×10 −6 )(0. 5 = −0.05 × 10 −6 )(179.9 − 100 − 79.89 · V2 = ¨ ¸ (3. Enerji = (0.14) 2 = 0. Güç = (0.89 µH 7.5 = 252.40 V © 0.76 2 + 73.000802)(12500) = 10.14 V 926 tan ω (t 2 − t1 ) = − 3.6 V (h) Koruyucunun zaman sabitini yeteri kadar kısa varsayarak.L' x = (916)(10) = 9.14) + (1.2039 ω (t 2 − t1 ) = 2.05 · (100 + 79. gücün ço÷u koruyucu kapasitörün 179.003 × 10 6 rad/s V 'C = 7.5 vS max = (100 + 79.89 µH 926 L = Lx + L' x = 19.0 W .14 = 1.68 § 0.05 ¹ 7.9)¨ ¸ © 19.5)(0.

Daha da ötesi. anahtar gerilimini. kesimde anahtar gerilimini sınırlama fonksiyonu görmekte fakat sınırlama de÷erinde do÷rudan bir kontrol yoktur.. ùekil 7. D2 ’nin hemen iletime baúlayabilmesi için VZ ’nin yeteri kadar büyük olması gerekir. bu yüzden. gerilim sıkıútırma hemen etkili olur ve anahtarın uçlarında VZ gerilimi meydana getirir. kapasitansın artıúı koruyucu dirençteki kayıpları artırarak bütün verimi etkiler.27 olarak yeniden çizilmiútir.1 1. gerilim sıkıútırma ile. aúa÷ıdaki analiz sadece gerilim sıkıútırıcı kullanmakta olup koruyucu kapasitör kullanılmamıútır. Anahtar t=0 zamanında sıfır zamanda açık varsayılmıútır. Etkin olması bakımından. bu durumda anahtar gerilimi kaçak indüktansa ba÷lı de÷iúken olabilir.118 eúitli÷inde verilmiútir: § di · ( Lx + L' x )¨ 1 ¸ = E + V 'C +VZ © dt ¹ (7. istenilen herhangi bir seviyeye ayarlanabilen sıkıútırma gerilimi ile sınırlar. Birincisi.119 eúitli÷i ile bulunur ve i1’in baúlangıç de÷erini I varsayarak: . Kaynak akımı. Koruyucu kapasitörünün büyüklü÷ü anahtar tepe geriliminin küçük olması anlamındadır. Bu devrenin gerilim eúitli÷i 7. ùekil 7. Kaçak indüktans tam olarak bilinemeyebilir..2 2G GE ER RøøL SIIK KIIù RM MA A ((C CL LA AM MP P)) Önceki örnekte koruyucu devre. i1.7 LøøM MS ùT TIIR 7. Bu úekilde.. koruyucu dirençteki kayıplar ile beraber koruyucu kapasitörün de÷eri de düúürülebilir.26 Böyle bir gerilim sıkıútırmanın etkisini göstermek için. Koruyucu devresine eklenen bir gerilim sıkıútırıcının iki amacı vardır.27 deki devre úekil 7. økincisi.28 de oldu÷u gibi bir Thevenin eúde÷erine sadeleútirilmiútir.22 deki devre bu de÷iúimleri göstermek için úekil 7.118) i1’in sıfır olması için gereken t1 zamanı 7. L' x ve V 'C önceki kısımlardaki aynı tanımlara sahiptir. ùekil 7. sürekli olmalıdır.7 7.

27 de yeniden bir düzenleme.ùekil 7. Bu gereksinimin sonucu 7.27 ùekil 7. 7.120 eúitli÷i ile verilen VX ’in de÷eri ile úekil 7.29 Anahtarın açılması üzerine i2 akımının artıúını sa÷lamak için. Bu úartın kullanılması VZ’nin de÷erine bir alt sınır koyar.29’u verir: § Lm V X = (VZ − E )¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸ ¹ (7.28 t1 = −I di1 dt (7.119) Thevenin eúde÷eri kullanılarak úekil 7.121 eúitli÷indedir: .120) ùekil 7. VX ’in de÷erinin VC den büyük olması gerekir.

124 ve 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) anahtarın kapalı oldu÷u zamanın sonunda i1’in de÷eri anahtar açıldıktan sonra i1’in sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’in tepe de÷eri anahtar gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü ÇÖZÜM (a) Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince.122) (7. . ( Lm + Lx ) / Lm 1 den çok büyük de÷ildir.125 eúitlikleri ile verilir: Enerji = 0.17 (7.124) (7.29 daki devre i2’nin de÷iúim oranı ve tepe de÷erinin eúitliklerini çıkarmak için kullanılır: di2 V X − VC = dt Lx + L' x § di · i2 tepe = ¨ 2 ¸(t1 ) © dt ¹ (7. VC’nin de÷eri 7.121) øyi kuplajlı bir transformotor için. ÖRNEK 7.123) Gerilim sıkıútırıcıya verilen enerji kolaylıkla hesaplanır. VZ’nin de÷erinin bu durumda (E+VC)’den çok büyük olması gerekmemektedir.125) N 1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E = 100 V L x = 10 µH T = 80 µs VZ = 250 V Lm = 990 µH D = 0. ùekil 7.5I t1VZ Güç = 0.55 eúitli÷indeki ideal durum ile tahmin edilenden bir miktar daha azdır.45 VC = 81 V Akım modu tam süreklilik sınırındadır. di1 100 = = 100000 A/s dt 1000 × 10 −6 Anahtar 36 µs için kapalıdır.5I t1VZ f burada f anahtarlama frekansıdır. i2’nin tepe de÷eri i1’in sıfır oldu÷u aynı zamanda oluúur. Enerji ve güç 7.§ Lm + Lx VZ > E + ¨ ¨ L m © · ¸ ¸VC ¹ (7. i1’nin de÷eri t1 zamanında sıfıra do÷ru do÷rusal olarak azalır.

125 eúitli÷i kullanılarak. kesim iúlemine yardımcı olmak üzere bir sıkıútırıcı gerilimine verilen güç çok büyük olabilir ve konversiyonun verimi üzerinde bariz etkiye sahip olabilir.0262) = 3. ortalama güç elde edilir: Güç = (0.1 1. VX’in de÷eri bulunabilir: § 990 · V X = (250 − 100)¨ ¸ = 148.118 eúitli÷i kullanılarak. güç kaybındaki azalma sadece iki sargı arasındaki daha iyi bir kuplaj ile elde edilebilir.5 V © 1000 ¹ Bu durumda. iki sargı arasındaki yalıtımın yüksek seviyede olmasının gerekti÷idir ki bunun sonucunda bırakılacak boúluk artar.6 = 1..123 eúitli÷i kullanılarak bulunur: tepe i2 = (3.tepe i1 = (10 5 )(36 × 10 −6 ) = 3.. bununla beraber bazı nedenlerden dolayı yapılabilirli÷i mümkün olmayabilir. Bu daha iyi kuplaj.392)(1.. t1 = − 3.120 eúitli÷i kullanılarak.7 7.481 A (d) 7. 7.9 µH 1000 § 990 · V 'C = ¨ ¸(81) = 80.77 W 7 7. Baúka teknikler kullanılmadı÷ı sürece.508 (c) 7.0262 µs − 3.119 eúitli÷i kullanılarak. Bu nedenlerden biri.122 eúitli÷i kullanılarak di2 / dt nin de÷eri bulunur: di2 148.19 V © 1000 ¹ 7. .0262 ×10 −6 )(250)(12500) = 5.5 − 81 = = 3.9 7.9 i2’nin tepe de÷eri.392 A/µs dt 10 + 9.3 3E EN NE ER RJ JøøN NøøN NG GE ER Røø D DÖ ÖN NÜ Üù ùÜ ÜM MÜ Ü Önceki örnekte görüldü÷ü gibi. di1 100 + 80.6 A (b) L' x = (10)(990) = 9. 7.6)(1.5)(3.508 A/µs dt 10 + 9.19 = = −3.

Bu enerjinin kaybolması gerekmez ve kıyıcının verimini düúürmez. böylece bu iki sargının çiftli sarım olarak sarılması mümkündür. ùayet böyle yapılırsa.Di÷er neden ise farklı sarım sayılarında iki sargının çiftli sarım tekniklerinin kullanımına izin vermemesidir. sargı 1 deki akım. üçüncü sargıyı kullanan bir enerji geri dönüúümü iúlemi uygun olabilir. sonuç eúde÷er devre úekil 7. ùekil 7. 1.32(b) deki devre i2’yi bulmak için kullanılmaktadır.31 de görülmektedir. ve 3. 1. ùekil 7. ùekil 7. 1. modeldeki ix ile aynı olan I1 de÷erine ulaúmıútır.127 eúitliklerinde verilmiútir: di3 V 'C − E = dt Lx + L' x (7. Anahtar kapalı iken.31 Çözüm. i2 ve i3’ün de÷iúim oranlarının eúitlikleri bu devreler için yazılabilir. Bu durumda. Anahtar açılır ve i1 hemen sıfıra gidebilir çünkü manyetik etkisi i3 ile yer de÷iútirebilir. sargılar arasında ideal fakat 2.126 ve 7. úekil 7. ve 2.31 deki devrenin Thévenin eúde÷er devreleri ile kolaylıkla bulunabilir. sargı ile aynı sarım sayısına sahip olabilir. sargılar küçük kaçak reaktans ile birbirlerine yakın olarak sarılabilirler. Sargı 3 deki bu akım kayna÷a enerjinin geri dönmesine neden olur. ùekil 7. Bir anahtar koruyucu veya sıkıútırıcı kullanma gere÷i büyük oranda azalır. E ve e3’ün bileúke etkisi D3’ü 2E ile ters polarlandırır. 3. Sonuçlar 7.126) .30 böyle bir düzenlemeyi göstermektedir. sargılar arasındaki kaçak reaktansın ço÷u gerilim kayna÷ına geri döner.32(a) daki devre i3’ü bulmak ve úekil 7. sargı ile ideal olmayan kuplaj varsayılacak ve bütün sargıların aynı sarım sayısına sahip olacaklardır. Bu zaman süresince.30 Bu analiz için. sargı 1. ve 3.

128) N1 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı için.18 N1 = N 2 = N 3 ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: .5 gerektiren bir VC de÷eri için. Bu aralık abartılmıú olarak úekil 7. ùekil 7. D>0. ÖRNEK 7.127) ùekil 7. bu enerji geri dönüúüm metodu D’yi 0. i1’nin baúlangıç de÷eri ve i3’ün de÷iúim oranı i2’nin tepe de÷erine ulaúması için ne kadar süre gerekti÷ini belirler.33 de görülmektedir.32 ùekil 7. VC için bir üst sınır elde edilir. Denge durumunu temsil etmek için verilen úartlarda türevin pozitif olması gerekir: § Lm VC < ¨ ¨L +L x © m · ¸ ¸E ¹ (7.33 deki grafik anahtar açıldıktan tam sonraki aralıkta i2 ve i3’ün de÷iúim davranıúını göstermektedir.E '−VC di2 = dt Lx + L' x (7. alternatif bir çözüm D<0.33 ùayet di2 / dt eúitli÷i incelenirse.5 den daha az bir de÷erde ve yukarıdaki eúitsizlikte bir de÷erde sınırlar.5 olacak úekilde N 2 / N1 > 1 oranlı bir kıyıcı tasarlamaktır.

504 − 100 = = −0.9216 A/µs dt 20 + 19.8 = = 0.4 T = 200 µs VC = 64.67 Ω Lm = 0.504 V © 1000 ¹ di3 63..6 ∆t = 8. § 980 · E' = ¨ ¸(100) = 98 V © 1000 ¹ di2 98 − 64. di2 / dt nin de÷eri bulunur. § 100 · I1 = ¨ ¸(80 ×10 −6 ) = 8.916 (c) 7.00002 H D = 0. 001 ¹ © (b) Anahtar açıldıktan sonra.00098 µH Akım modu tam süreklilik sınırındadır.68) = 7. indüktör direnci ihmal edilmiúti.838)(8.7 7.0 A 0 . ÇÖZÜM (a) Anahtar (0.6 § di · tepe i2 = ¨ 2 ¸(∆t ) = (0..127 eúitli÷i ile bulunur: § 980 · V 'C = ¨ ¸(64.2 2 øøN ND DÜ ÜK KT TÖ ÖR RD DøøR RE EN NC Cøø Önceki kısımlarda.127 eúitli÷i kullanılarak.28 A © dt ¹ −6 1 (d) Kayna÷a verilen enerji = 1 2 (i3 tepe)( E )( ∆t ) = 2 (8.68 × 10 ) = 0.0)(100)(8.4)(20) = 80 µs için kapalıdır.0 = 8.838 A/µs dt 20 + 19.8 V R = 29. di3 / dt 7.E = 100 V Lx = 0.68 µs 0. Verimli bir kıyıcı sadece böyle bir direncin oldukça küçük tasarlanmasıyla mümkün olabilece÷inden bu ihmalin yapılması . Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) (b) (c) (d) i1’in tepe de÷eri i3’ün sıfıra düúmesi için gereken zaman i2’nin tepe de÷eri anahtarın her çalıúmasında kayna÷a geri dönen enerji.00347 J 7 7.8) = 63.

12.131 eúitli÷inde verilmiútir: º ª D VC = E « » ¬ (1 + RL / R) ¼ (7. 7 7.akla uygundu.130 eúitliklerinde gösterilmiútir: § E − I L RL − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7. 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 20 V vermektedir. L / RL anahtarlama periyoduna kıyasla büyüktür.7 ve 7. iL deki zaman de÷iúimine tepki olarak RL uçlarındaki gerilimin de÷iúimi ile bu de÷iúimi hesaba katmak için de÷iútirilir. zaman sabiti.. RL=0.2 2. 7.8 eúitlikleri indüktör direncini hesaba katmak için de÷iútirilmiú ve 7. zamanın bir fonksiyonu olarak indüktör akımındaki bu yaklaúımın etkisi ihmal edilebilir..7 7. Bunun gerçek etkisinin açıklaması aúa÷ıda verilmektedir.129 ve 7.129) § − I R − VC · I min − I max = ¨ L L ¸(1 − D)T L ¹ © (7. Kapalı bir döngü kontrol sisteminde. VC’nin çözümü 7. Bu direnç yeteri kadar küçük olmakla beraber. D’nin de÷eri istenilen VC’nin de÷erine ulaúıncaya kadar de÷iútirilebilir. ÖRNEK 7.34 Devrenin çalıúmasını tanımlayan eúitlikler. øndüktör akımının ortalama de÷eri IL ile gösterilir.19 Bir azaltan kıyıcı. øndüktör zaman sabiti ilgili zaman aralı÷ına kıyasla büyük oldu÷undan.01 gibi küçük oldu÷u ola÷an durum için. Bu gerilimin de÷eri E’ye göre küçüktür ve bir yaklaúım olarak vR indüktör akımının ortalama de÷eri kullanılarak hesaplanabilir.131) RL / R ’nin 0.14 ve 7. R=10 Ω.15 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi.34 de görüldü÷ü gibi indüktöre seri bir RL direnci eklenmiú olarak de÷iútirilmiútir. ùekil 7. IL’nin de÷eri yük direncindeki akım ile aynıdır.15 .1 deki devre diyagramı úekil 7.. 7. VC’nin de÷eri ideal duruma göre az miktarda azalır.130) 7.1 1A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII ùekil 7. Bu eúitliklerden yararlanarak.

35 de görülmektedir.131 eúitli÷inden.2 2.4 50 D = 0. 20 = 50 D 1 + (0.Ω. ÇÖZÜM (a) D= (b) 7. RL uçlarındaki gerilim ILRL olarak alınmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal durum için gereken D’nin de÷eri (b) RL’nin etkisini dahil eden D’nin de÷eri. 7 7.132 ve 7.133) ùekil 7.15 / 10) 20 = 0.133 eúitliklerinde görüldü÷ü gibi düzeltilmiútir: § E − I L RL · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − I L RL − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T L ¹ © (7..7 Artıran kıyıcı durumu için.406 D’nin ideal de÷erinden küçük bir ayarlama ile indüktör direncinin etkisini kompanze edilecektir. yük akımının ortalama de÷eri ile bu akımı.5 deki devre L’ye seri bir RL direnci eklenerek de÷iútirilmiútir.26 eúitlikleri 7. L=250µH ve f=25 kHz. úekil 7. Azaltan kıyıcıda yapıldı÷ı gibi.25 ve 7.2 2A AR RT TIIR RA AN NK KIIY YIIC CII 7.. iD’nin ortalama de÷erinin ortalama yük akım de÷eri ile aynı oldu÷u düúünülerek yapılır: .35 Bu iki eúitli÷in çözümü için IL’nin di÷er bir iliúkisi gerekmektedir. 7. 7..132) (7. Bu. IL iliúkilendirmektedir. Yeni devre úekil 7.134 eúitli÷i gerçekte.

ùekil 7. Bu artıú. Gerçekte. ùayet D’nin büyük de÷erlerinde çalıúan bir sistem E de÷erinde bir azalma ile karúılaúıyorsa. 15 V’luk bir kaynaktan 40 V’ta 50 W vermesi gerekmektedir. ùekil 7.3 Ω ve indüktör akımı süreklidir.36 D’nin bir de÷erinde M’nin maksimum de÷eri kapalı döngü çalıúmasında bir problem gösterir.015 durumunun etkisini göstermektedir. RL=0.134) Bu üç eúitli÷in birleútirilmesi 7. ÖRNEK 7.135 eúitli÷inde VC’nin sonucunu verir: VC = E RL 1− D + R(1 − D) (7. RL’nin etkisi D artarken büyüyebilmektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) RL ihmal edildi÷inde D’nin de÷eri (b) RL dahil edildi÷inde D’nin yeni de÷eri. D birime yaklaúıncaya kadar devam eder. ÇÖZÜM (a) . Normalde.( I L )(1 − D) = I R = VC R (7. maksimum VC ’nin oluútu÷undan daha az de÷erde tutmaktır. Bunun çaresi D de÷erini. Maksimum VC ’nin oluútu÷u D de÷erinin ötesinde çalıúmanın bir sonucu olarak sistem kararsız hale gelir. ordinat (VC / E ) veya bazen M ile gösterilir.135) Bu iliúkide. D’nin artıúı ile çıkıú gerilimi artar. istenilen çıkıú gerilimini de÷iútirmek için D’nin artırılması normal bir harekettir. Fakat D’nin artırılması çıkıú gerilimini azaltmaktadır.20 Bir artıran kıyıcının. VC’nin de÷eri ideal durumda olmayan bir maksimuma sahiptir.36 daki grafik RL / R = 0.

625 (b) R= (40) 2 = 32 Ω 50 RL = 0. ùekil 7.3 3 øøD EA AL LO OL LM MA AY YA AN NA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DE ødeal olmayan anahtarların etkisi. Bu çözüm.652 veya D = 0..37 .973 D’nin büyük de÷erini.1 1G GE ER RøøL KA AY YN NA Aö NIIN NE EK KL LE EN NM ME ES Søø LøøM MK öIIN Ço÷u anahtarlama elemanları için birinci derece bir model ideal anahtara seri bir gerilim kayna÷ı eklemektir. direnç elemanları veya her ikisi birden ideal anahtara seri olarak modellenerek dahil edilebilir. 7 7.37 de görülmektedir. anahtarlara gerilim kayna÷ı.1’in yeniden düzenlenmesi ile úekil 7. büyük akımlara ve bununla ilgili olarak büyük kayıplara karúılık gelmektedir..7 7.40 = 15 1− D D = 0.3 3. 7 7.135 eúitli÷inden: 40 = 15 ª § 0..00938 R 7. Modelleme tabiki anahtarlama zamanlarındaki dinamik etkileri içermez. úekil 7...00938 ·º «1 − D + ¨ 1 − D ¸» © ¹¼ ¬ D = 0. artıran kıyıcının tepe gerilim de÷erinin ötesinde oldu÷undan kabul etmiyoruz. Anahtar ve FWD diyotu için böyle bir modellemeyi içeren bir azaltan kıyıcı devresi.7 7.

9 V ve indüktör büyüktür.21 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan 40 V beslemek için çalıúmaktadır.136 ve 7.137) VC = D( E − E S + E D ) − E D (7.139) Etki küçüktür ve D’nin de÷erinde bir de÷iúimle düzeltilebilir. ÇÖZÜM (a) 40 = 20 1− D D = 0. ED=0. Anahtarlar ideal de÷il ve ideal elemanlara seri bir gerilim kayna÷ı ile temsil edilebilmektedirler. ÖRNEK 7. ES=1.137 olmuútur: § E − E S − VC I max − I min = ¨ L © · ¸ DT ¹ (7.2 D · 40 = ¨ ¸ − 0. Artıran kıyıcı için benzer bir analiz 7.9 © 1− D ¹ D = 0.139 eúitli÷i ile ifade edilen sonucu verir.2 V.Analiz kısım 7.2’ye benzer olup 7.7 ve 7.139) Burada da yine kapalı döngülü bir sistem.5 (b) § 20 − 1.8 eúitlikleri úimdi yeniden düzenlenerek 7.526 D’nin ideal durumdan küçük bir artıúı. . § E − DE S · VC = ¨ ¸ − ED © 1− D ¹ (7.136) § − E D − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D)T L ¹ © Bu iki eúitli÷in çözümü D’nin bir fonksiyonu olarak VC’yi verir: (7. VC üzerinde ideal olmayan anahtarın etkisini kompanze edebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin ideal de÷eri (b) ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze etmek için D’nin de÷eri. ideal olmayan anahtarların etkisini kompanze edecektir. Kapalı döngülü bir sistem D’nin de÷erini istenildi÷i kadar ayarlayabilir.

142) Bu üç eúitli÷in çözümünün sonucu 7.38 böyle bir temsildeki azaltan kıyıcıyı göstermektedir.38 deki devrenin eúitlikleri aúa÷ıdaki gibidir: § E − I L RS − VC · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § V I min − I max = ¨ − C © L · ¸(1 − D)T ¹ (7.143 eúitli÷inde verilmiútir: VC = DE [1 + ( RS / R ) D] (7. Anahtarlama elemanı bir MOSFET olup iletim durumunda RDS (iletim ) = 0.2 2A AN NA AH HT TA AR RD DøøR EN NC CøøN EK KL LE EN NM ME ES Søø MOSFET gibi bazı anahtarlar bir gerilim kayna÷ı yerine bir direnç ile daha iyi temsil edilirler.. ÖRNEK 7. bu aralık süresince anahtar akımının yeterli bir temsili.22 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 5 Ω luk bir yüke 25 V sa÷lamaktadır.143) Anahtar direncinin etkisi küçüktür ve ideal duruma göre D’nin de÷erinde küçük bir de÷iúimle kompanze edilebilir... L/RS ile temsil edilen zaman sabitinin kıyıcının verimli olması için büyük olması gerekir. øndüktör akımı süreklidir. ùekil 7.142 eúitli÷i ile verilir: IL = VC R (7. ùekil 7. anahtarın kapalı oldu÷u aralık süresince zamanla de÷iúir.38 Anahtar akımı.7 7. Bu yüzden.141) IL’nin de÷eri yük akımı ile aynıdır ve 7.15 Ω ile modellenebilmektedir. . D’nin gereken de÷erini bulunuz.3 3.7 RE NøøN NE 7. indüktördeki ortalama akım olan bir sabittir ve IL ile gösterilir. 7.140) (7.

úekil 7.146 eúitli÷inde verilmiútir: VC = E ª D º § RS · 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » (7. Bu devrenin analiz iliúkileri 7.135 eúitli÷i ile modellenen indüktör direnci ile aynıdır.508 Artıran kıyıcı durumunda. øndüktör akımı süreklidir.18 Ω. D’nin de÷eri belirlenebilir: 25 = ( D)(50) [1 + (0.ÇÖZÜM 7. Artıran kıyıcılarda daha önce tanımlanan problemlerin tamamı bu durumda oluúabilir.39 daki artıran kıyıcı aúa÷ıdaki elemanlarla modellenmiútir: E=25 V. ÖRNEK 7.15 / 5) D] D = 0.144 ve 7. 7.146) Bu VC iliúkisi D’nin bir fonksiyonu olarak bir maksimum de÷ere sahiptir.144) (7. ÇÖZÜM . Etki.143 eúitli÷inden. Yeni devre úekil 7.39 da görülmektedir.145 eúitliklerinde verilmiútir (7.145) ùekil 7.134 eúitli÷i IL’yi ifade etmek için de gerekmektedir): § E − I L RS · I max − I min = ¨ ¸ DT L ¹ © § E − VC · I min − I max = ¨ ¸(1 − D )T © L ¹ (7. R=10 Ω ve RS=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D=0.39 Bu iliúkilerin çözümünün sonucu 7.5 deki devre bir anahtar direnci eklenerek yeniden düzenlenebilir.23 ùekil 7.6 için VC’nin de÷eri (b) VC’nin olabilecek en büyük de÷eri.

R=4 Ω.08 Ω ve RL=0. Bu. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal olmayan elemanlar ile VC. D’ye göre diferansiyel alınarak yapılır: ª D º § RS · f = 1− D + « ¨ ¸ ¼© R ¹ ¬1 − D » df §R = −1 + ¨ S dD © R D º ·ª 1 + ¸« 2 » ¹ ¬1 − D (1 − D) ¼ Türevi sıfıra eúitlenerek ve RS/R=0. VC’nin de÷eri 99.6 + « ¸ »¨ ¬1 − 0.9 1 + 0. E ve D arasındaki bir iliúki (b) D’nin gereken de÷eri (c) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtar kaybı ihmal ediliyor).9 V.02 D . ÖRNEK 7.6 ¼© 10 ¹ (b) VC’nin maksimum de÷eri 7. ED=0. øndüktans büyüktür. (b) 20 = D(50 + 0.6 V’a karúılık gelir.18 · 1 − 0.9 V’tur.(a) 7. E=50 V.06 Ω.24 Bir azaltan kıyıcı. ødeal durumda. VC=20 V. anahtar direnci. D’nin bu de÷eri için.9) − 0. bu D de÷eri VC=186. RS=0. ÇÖZÜM (a) Birkaç etkinin bir iliúkide birleútirilmesi aúa÷ıdaki gibi indüktör akımındaki de÷iúimi verir: D[ E − I L ( RL + RS ) − VC ] = −(1 − D)(− E D − I L RL − VC ) VC = D( E + E D ) − E D §R · §R · 1 + ¨ L ¸ + D¨ S ¸ © R ¹ © R ¹ Bu eúitlikteki ifadenin biçimi önceki sonuçlardan sezilebilirdi.015 + 0.5 V ª 0.146 eúitli÷inden: VC = 25 = 58.018 kullanılarak sonuç D=0.146 eúitli÷inin paydasının minimum de÷eri bulunarak elde edilebilir. indüktör direnci ve diyot gerilimi ile modellenmiútir.6 º§ 0.866 olarak bulunur.

420 (c) IL = VC 20 = =5A R 4 Akım. gösteri amaçlı olarak bir azaltan kıyıcı kullanılmıútır.147) (7. ølgili di÷er alan ise kaynaktaki böyle harmonik akımlarının bastırılmasıdır.10) = 105 W Çıkıú gücü = VC I L = (20)(5) = 100 W Verim = 100 = %95.D = 0. ideal bir gerilim kayna÷ı olarak modellenmiúti.4 4.1 1H HA AR RM MO ON NøøK AK KIIM ML LA AR RIIN NIIN NH HE ES SA AP PL LA AN NM MA AS SII 7. Gerçek dünyada kaynaklar böyle özelliklere sahip de÷ildir.148) (7.. 7 KA 7.10 A Giriú gücü = EI S = (50)(2..4 4G GøøR ùH AR RM MO ON NøøK LE ER Røø 7. Anahtarın kapalı oldu÷u zaman süresince kaynak akımının ortalama de÷eri IL ile aynıdır: I S = DI L = (0.3 de görülmektedir... ùimdiye kadar kaynak gerilimi.149) .7 Çeúitli kıyıcıların herbirinin giriú akımı zamanla de÷iúen akım olarak bulunmuútur.7 iS akımı için azaltan bir kıyıcının giriú akımı. Giriú akımının harmonik içeri÷inin hesaplanması zıt etkilerin oluúup oluúmayaca÷ını belirlemek için önemlidir. Böyle bir dalga biçiminin Fourier serilerinin belirlenmesi do÷rudan yapılabilir: §1· T A0 = ¨ ¸ ³ iS (t )dt ©T ¹ 0 ( I − I min )t º § 1 · DT ª A0 = ¨ ¸ ³ « I min + max » dt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ §D· A0 = ( I max + I min )¨ ¸ ©2¹ (7. anahtarlama saykılında bariz olarak de÷iúmez. 7 Røøù HA KL 7. zamanın bir fonksiyonu olarak úekil 7.420)(5) = 2..2 105 Bu hesaplama bazı kayıpları ihmal etmiútir. beraber ba÷lı di÷er aygıtlar üzerinde zıt etkiler meydana getirmeyen bir akım sa÷layacak özellikte.

152) 7. In de÷erli bir akım ile sinüsoidal bir akım kayna÷ı.40 Eklenen L1 indüktörü ve C1 kapasitörü istenilen filtreleme iúlemini yerine getirirler. kıyıcıdan gelen bir harmonik akımını temsil eder. Genel olarak.154) (7. ùekil 7.153 ve 7..153) (7.150 ve 7. Ek olarak. C1 uçlarındaki harmonik gerilimi hesaplanabilir.7 Kıyıcı ve DC kaynak arasına kaynaktaki harmonik akımlarını azaltmak için düúük geçiren bir filtre yerleútirilebilir.. Etkili bir filtrenin kıyıcı frekansından oldukça düúük bir kesim frekansına sahip olması gerekir. kıyıcı frekansında en düúük dereceli harmonik en önemlidir.150) (7.151 eúitliklerindeki integral iúlemleri yapılarak sonuçlar 7. ùekil 7.155) 7 7. harmonik akımına tepki olarak aúa÷ıdaki sonuçlar Isn ve Vn’yi vermektedir: ..( I − I min )t º § 2 · DT ª An = ¨ ¸ ³ « I min + max » cos nω 0 t dt 0 DT ©T ¹ ¬ ¼ ( I − I min )t º § 2 · DT ª Bn = ¨ ¸ ³ « I min + max » sin nω 0 tdt DT ©T ¹ 0 ¬ ¼ (7.154 de verilmiútir: § 1 ·­ ( I max − I min )[1 − cos(nω 0 DT )] ½ An = ¨ ¾ ¸® I max sin(nω 0 DT ) − ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ § 1 ·­ ( I max − I min )(sin nω 0 DT ) ½ Bn = ¨ ¾ ¸® I min − ( I max )(cos nω 0 DT ) + ¨π n ¸ 2π nD ¹¯ © ¿ 2 2 C n = An + Bn (7. ùekil 7.151) ω0 = 2π T (7.40 daki devrenin analizi.2 2H HA AR RM MO ON NøøK LE ER RøøN AZ ZA AL LT TIIL LM MA AS SII KL NA 7. Devrenin analizi DC kayna÷ında bir yola sahip In’nin bir kısmının hesaplanmasına yardımcı olur.40 daki devre bu analiz için kullanılmıútır.4 4.

156) jω 0 L1 (7. I min = 0 ve I max = (2)(5) = 10 A.157) 2 ( jω 0 C1 )( I n ) L1C1 I n ω0 I cn = =− 2 1 L1C1 1− ω0 jω 0 C1 + jω 0 L1 Vn = In jω 0 C1 (7.5 V’u geçmeyecek úekilde sınırlaması gerekmektedir.159) Vn = ÖRNEK 7. Minimum indüktans ile.2 A de sınırlaması ve kıyıcının giriúinde 40 kHz deki tepe gerilimi 0.5 A ve I min = 2. kesim frekansına kıyasla genelde büyüktür. Yukarıdaki eúitliklerde mantıklı bir yaklaúım paydadaki “1” teriminin ihmal edilmesidir.160) Bir azaltan kıyıcı 60 V’luk bir kaynaktan rezistif bir yüke 35 V sa÷lamaktadır.153. ÇÖZÜM D= 35 = 0.25 In ω 0 C1 (7. Bu durumda eúitlik sadece miktarların genliklerini içerecek úekilde basitleútirilebilir: I sn = In ω L1C1 2 0 (7. øndüktör sürekli indüktör akımına neden olacak de÷erinin iki katıdır.5 A.155 eúitliklerinden.583 60 ω 0 = (2π )(40000) = 251300 rad/s Baúlangıçta Imax ve Imin de÷erleri gerekmektedir. 60 V’luk kaynak ve kıyıcı arasına ba÷lanacak bir filtre tasarlayınız. T=25 µs.1 I sn = ( jω 0 L1 ) jω 0 C1 + (I n ) 1 = In 2 1− ω0 L1C1 (7. I max = 7. Filtrenin 40 kHz de tepe kaynak akımını 0. en düúük dereceli harmonik bileúenleri belirlenebilir: .154 ve 7. øndüktans minimum de÷erin iki katı oldu÷undan. 7. 7.158) ω 0 ’ın de÷eri filtrenin L1 ve C1 ile belirlenen.

Bu amaç için.2 = 3.665) − ¨π ¸ 3.665 ¿ © ¹¯ 2 2 C n = An + Bn = 3.646 A ¨π ¸ ¸®2.8 8D DøøN AM MøøK PE ER RF FO OR RM MA AN NS S NA KP DC-DC konvertörlerin ço÷u kapalı döngü modunda çalıútırılırlar.. Yük de÷iúimleri veya giriú geriliminden dolayı çıkıú gerilimindeki de÷iúimler. Bu iúlem karmaúıktır çünkü her anahtarlama saykılı süresince devre iki veya daha fazla durum aldı÷ından bunun sonucunda devrenin frekans tepkisini analiz etmek için birden fazla devre oluúmaktadır. deneyimler göstermiútir ki geri besleme döngüsünün kapatılması ve sıfır frekanstan anahtarlama frekansının bir kısmına karúılık gelen belli bir frekansa kadar kabul edilebilir kapalı döngü frekans tepkisi elde edilmesi mümkündür.95 µH 7 7. Verilen bir anahtarlama frekansı ile. frekans domeninde konvertörü temsil edilmesinde bazı vasıtalara ihtiyaç vardır.5 sin(3. iki gerilim arasındaki hata. konvertörün verilen bu durumda kaldı÷ı zamanın parçasına göre a÷ırlı÷ı dikkate alınır.160 eúitlikleri kullanılarak.5 cos(3. D’yi ayarlamak için kullanılır. Bu problemin çözümü için durum uzay ortalaması kullanılır.Dω 0T = 3. frekanstaki bu de÷iúim küçük tutulur.665 ¿ © ¹¯ § 1 ·­ (5) sin(3. øúlemin iyi bir úekilde gösterilmesi ise aúa÷ıdaki gibi özel bir düzenleme üzerinde yapılır. böyle geri beslemeler kullanılarak azaltılabilir veya yok edilebilir. Sistem kararlılı÷ı veya geçici performans çalıúmasında konvertörü modellemek için.665)] ½ A1 = ¨ ¾ = −2. küçük bir sinyal davranıúında konvertörün temsil edilmesinde bir vasıtaya ihtiyaç vardır. . østenilen çıkıúı elde etmek için. L1 ve C1 de÷erleri belirlenebilir: 0.319 (251300) 2 ( L1C1 ) 3.5 = C1 = 26.004 A ¸®7. Çıkıú gerilimi algılanarak istenilen çıkıú gerilimi ile karúılaútırılır. Anahtarlama frekansına kıyasla.5 − 7.665) ½ B1 = ¨ ¾ = 2. Konvertörün her durumu için devre.319 (251300)C1 0. Görev saykılı belli bir sabit de÷ere ayarlanır ve sonra sabit de÷erin üzerinde ve altında sinüsoidal olarak az bir miktar de÷iútirilir.665) + 3.665 rad § 1 ·­ (5)[1 − cos(3.159 ve 7.4 µF L1 = 9.319 A 7. görev saykıl’ı.

Bu.41 ùimdi d. Anahtar açık iken bu aralık d ' veya (1-d) dir.162) (7. Burada bahsedilmeyen. Ek olarak.Aúa÷ıdaki analiz azaltan kıyıcı ile sınırlanmıú ve sonuçtaki bir dinamik modelde L ve C fiziksel de÷erlerinden de÷iúmemiú gözükmektedir.161) (7.8 8. Bu iki durum için eúitlikler aúa÷ıda verilmiútir: S kapalı iken: dvC § 1 · (iL − vC ) =¨ ¸ dt © C ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(e − vC ) dt © L ¹ S açık iken: dvC § 1 · (i L − vC ) =¨ ¸ dt © c ¹ R di L § 1 · = ¨ ¸(0 − vC ) dt © L ¹ (7.1 1D DU UR RU UM M--U UZ ZA AY YO OR RT TA AL LA AM MA AL LII A AZ ZA AL LT TA AN NK KIIY YIIC CII M MO OD DE EL Løø øletken kuplajlı bir azaltan kıyıcı. úimdi zamanla de÷iúen bir bir aralıktır ve statik durumda D’nin kullanıldı÷ı duruma ters olarak küçük harf kullanılmıútır.163) (7. Bu iki úart. iúlemi göstermek için temel bir devre oluúturmaktadır.164) ùekil 7. . artıran ve azaltan-artıran kıyıcı durumları için. Anahtar her periyodun (1-D) parçasında açık kalır. ùekil 7. 7 7.. S anahtarı her periyodun D parçasında kapalı kalır.41 azaltan kıyıcıyı anahtar kapalı (a) ve anahtar açık (b) olarak iki durumda göstermektedir.1 de. ùekil 7. d gerilimi arasındaki transfer fonksiyonu sa÷ yarı düzlemde sıfırlı bir terim içerir. bu iki devreye ait dinamik analizin azaltan kıyıcıya göre daha zor olmasına neden olur. D’nin bir ˆ ve çıkıú fonksiyonu olan bir indüktör içerir. devre elemanları ideal karakteristiklere sahip varsayılmıútır. küçük sinyal görev saykıl’ı.. S anahtarının kapalı oldu÷u aralı÷ın bir parçası olsun. dinamik model görev saykıl’ı.

170 eúitli÷indeki sonuç anahtarın görev saykılının fonksiyonudur. Benzer davranıúla. Geliútirme iúlemindeki sonraki adım.167) 7.Bundan sonraki adım.170) (7.165 eúitli÷ini elde etmek için d ile çarpılır.167 eúitli÷indeki gibidir: dvC § 1 ·§ i L − vC · = ¨ ¸¨ ¸ dt © C ¹© R ¹ (7.161 eúitli÷i 7.165) (7. 7. bu eúitlik 7.171) ˆ d = D+d ˆ d ' = (1 − D) − d ˆC iC = 0 + i ˆR iR = I R + i .168) (7. ˆ e= E+e ˆL iL = I L + i ˆC vC = VC + v ˆS iS = I S + i ˆ di L di = L dt dt ˆ dvC dv = C dt dt (7. Aúa÷ıdaki notasyonda “^” sembolü küçük sinyal parçasını temsil etmektedir.168 eúitli÷i ile çeliúki göstermektedir ve d’ye ba÷lı de÷ildir.164 eúitlikleri aynı úekilde 7.166) ùayet iki eúitlik toplanır ve d + d ' = 1 dikkate alınırsa.166 elde edilir: § dv · § 1 ·§ i − v · d ¨ C ¸ = d ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ § dv · § 1 ·§ i − v · d ' ¨ C ¸ = d ' ¨ ¸¨ L C ¸ © C ¹© R ¹ © dt ¹ (7.162 ve 7.168 ve 7.170 eúitli÷ini elde etmek için toplanır: di L § 1 · = ¨ ¸ × (de − vC ) dt © L ¹ (7. sonuç 7. devrenin bulundu÷u her duruma uygun olarak eúitliklerin a÷ırlı÷ını koymaktır. 7. sabit de÷ere ek küçük bir sinyal parçası ile temsil edilen her de÷iúkene küçük bir sinyal bileúenini eklemektir.163 eúitli÷i d ' ile çarpılarak 7.169 eúitliklerini elde etmek için yeniden düzenlenerek: § di · §1· d ¨ L ¸ = d ¨ ¸(e − vC ) ©L¹ © dt ¹ § dv · §1· d ' ¨ L ¸ = d ' ¨ ¸(0 − vC ) ©L¹ © dt ¹ Bu iki eúitlik 7.169) 7.

Sabit kısım 7.172 ve 7. Birincisi.7.176 ve 7. alternatif frekanslarda oldu÷u kadar sıfır frekansta da çalıúma özelli÷inde genelleútirilmiú bir transformotor yapılması kullanıúlıdır.170 eúitliklerinde yerine konulur. Sonuçlar 7.176 ve 7.175 eúitlikleri olur: ˆC § 1 · ª ˆC · º dv § Vc · ˆ § v = ¨ ¸« I L − ¨ ¸ + i ¸» L −¨ dt © C ¹ ¬ ©R¹ © R ¹¼ (7.2 de geliútirilenler ile aynıdır.172) ˆL § 1 · di ˆ )(E + e ˆ) − VC − v ˆC = ¨ ¸ (D + d dt © L ¹ [ ] (7. Normal.174) ˆL § 1 · di ˆ + De ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( DE − VC + Ed dt © L ¹ (7. 7. ba÷ıl büyüklüklerine bakılarak düúürülebilir.171 eúitli÷indeki iliúkiler 7. Bu úekil. øki küçük sinyal teriminin çarpımı olan ikinci derece terimler. Küçük sinyal parçası için ikinci eúitlik grubu 7. sıfırdan farklı. bundan önceki eúitliklerdeki sıfır ve birinci derece terimleri eú zamanlı olarak içerir.42 de gösterilmiútir.178) diˆL § 1 · ˆ ˆ−v ˆC ) = ¨ ¸( Ed + De dt © L ¹ (7.167 ve 7.177 eúitlikleri ile verilmiútir: V · § 1 ·§ 0 = ¨ ¸¨ I L − C ¸ R¹ © C ¹© §1· 0 = ¨ ¸( DE − VC ) ©L¹ (7. Bu. ùekil 7.42 deki devre böyle bir transformotor içerecek úekilde de÷iútirilmiú ve úekil 7.179 eúitlikleridir: ˆC § 1 ·§ ˆ · dv v = ¨ ¸¨ I L − C ¸ dt © C ¹© R¹ (7.43 de oldu÷u gibi yeniden çizilmiútir.173 eúitlikleri 7.173) Sıfır.177) 7.177 eúitlikleri D’nin sabit de÷eri için kısım 7. iki eúitlik grubuna ayrılabilir. . eúitli÷in sabit kısmını ve ikincisi küçük sinyal kısmını temsil eder.175) Bu eúitlikler. Genelleútirilmiú bu transformotor zamanla de÷iúen dönüútürme oranına sahip olabilir.173 eúitliklerinde görülmektedir: ˆC § 1 ·§ ˆC · dv ˆL − VC − v = ¨ ¸¨ I L + i ¸ dt © C ¹© R R¹ (7.178 ve 7.176) (7. normal bir ideal transformotorun bütün akım ve gerilim iliúkileriyle uyum sa÷lar. Transformotor için kullanılan sembol teknik literatürde kabul edilmektedir.172 ve 7. birinci ve ikinci derece terimler eúitli÷in sadeleútirilmesine izin verir.179) Yukarıdaki eúitliklerle temsil edilen devre modeli úekil 7.174 ve 7.

bu de÷iúimlerle úekil 7. ˆ ye tepki olarak çıkıúın küçük sinyal analizi istenilir. ùayet e kaynak geriliminin giriúinde oluúan dalgacık gerilimlerinin tepkisini modeller. azaltan kıyıcının bazı kısımlarının performansının analizinde kullanıúlıdır. Buna uygun olarak ùekil 7. bu akım bileúeninin etkisini azaltmak için úekil 7.43 deki akım kayna÷ı önemli olur. Aúa÷ıdaki analizde sonuç.44 de yeniden bütün DC miktarları ve e ˆ nin bir gerilim kayna÷ı oldu÷una dikkat etmekle beraber. ˆ nin de÷iúimlerindeki tepkidir. Daha komple bir analizde dahil edilebilecek parazitik rezistans de÷erleri yoktur.42 ùekil 7.. ˆ ve e ˆ sıfıra ayarlanırsa bu durumda sonuç devre D’nin sabit de÷erleri için ùayet d ˆ sıfır olmayan bir de÷ere izin verilirse. komple bir kapalı döngü sistemini baúarılı bir úekilde dizayn etmek için gereklidir. giriúe çıkıú geri beslemesi ile iletim durumunun görev saykılının kontroluna yardım ederek kapalı döngü performansının çalıúılmasına izin verir. ùayet DC kaynak gerilimi ideal de÷ilse bu durumda úekil 7.ùekil 7.2 2F FR RE EK KA AN NS ST TE EP PK KøøS Søø Bir DC . ùekil.. Bu Modelden alınabilecek en kullanıúlı bilgi belki de d bilgi. bu durumda devre performansı verir.43 deki devre modeline eklenir. Kaynak geriliminin bir modülasyonu kıyıcıda mevcuttur. E + e .43 deki eúde÷er devre. Bunlar performansın DC veya küçük sinyal parçaları olabilir. 7 7. minimum sayıda ideal devre elemanına sahip azaltan kıyıcı durumuna uygulanır.43 ùekil 7.DC kıyıcının açık döngü frekans tepkisi. kontrollu çizilmiútir.8 8. Kaynak ve kıyıcı arasına düúük geçiren bir filtre.43 de d ˆ sıfıra ayarlanır.

45 ˆC ( s ) v = d ( s) E = EF ( s ) §L· 2 1 + ¨ ¸ s + LCs ©R¹ (7.180) Açısal frekansın bir fonksiyonu olarak F(s) nin bir grafi÷i úekil 7.ˆ akım kayna÷ının gerilim eúitlikleri üzerinde bir etkisi yoktur. d domenindeki sistem tepkisi 7. Bununla beraber ( E / D)d de÷erinde kontrollu gerilim kayna÷ı sıfır de÷ildir.46 .44 Devredeki daha ileri bir de÷iúim transformotoru elimine eder ve úekil 7.46 da gösterilmiútir. ùekil 7.45 de görülen ˆ ye tepki olarak v ˆC gerilimi sönümlü bir ikinci derece sistemdir.180 eúitli÷i ile verilmiútir: ùekil 7. s devreyi verir. ùekil 7.

7.. tüm sistem kazancı artırılabilir ve sistem performansı iyileútirilebilir.183 eúitli÷i küçük sinyal parçasını ifade eder. ùekil 7.184 ve 7. Bu genel iliúki úekil 7. 7. Bundan böyle.180 eúitli÷i birleútirilmesinin sonucu.185 eúitliklerinde verilmiútir: K· ˆ = [EF ( s )]§ ˆC = EF ( s )d ˆi − v ˆC ) v ¨ ¸( v ©s¹ (7.181) ùekil 7. Bu düzenleme için. kıyıcı basit bir integratör olarak varsayılır. giriú komutundaki bir adıma küçük sinyal tepkisini belirler.181 eúitli÷i ile verilir.7 7.184 eúitli÷i 7.183 ile 7..8 Søø 8.182) Bu iliúki. LC rezonans frekansında sistemin tepe kazancının döngü kararsızlı÷ına neden olmaması için bütün kazancın ayarlanması gerekir.185) Bu sonuçlar úekil 7. ùayet tepe frekansı çıkarılırsa.182 eúitli÷i istenilen iliúkiyi ifade eder: §K· §K· d = ¨ ¸( v e ) = ¨ ¸( vi − vC ) ©s¹ ©s¹ (7. bu durumda çıkıú giriúin bazı komutunu takip edecek úekilde yapılabilir. sistem hatasını görev saykılı ile iliúkilendirir.3 3K KA AP PA AL LII D DÖ ÖN NG GÜ ÜT TE EP PK KøøS ùayet kıyıcının çıkıúı geri besleme olarak kullanılırsa. . 7. v e = vi − vC (7. Bu örnekte.183) 7. K· ˆ =§ ˆi − v ˆC ) d ¨ ¸( v ©s¹ (7. 7.47 böyle bir sistem için tipik bir devredir. Bir analiz.48 deki gibi blok diyagram gösteriminde birleútirebilir.185 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi bir açık döngü kazancı verir. DC kısım veya küçük sinyal kısmı gibi bütün miktarlar için geçerlidir.184) G= ˆC v §K· = EF ( s )¨ ¸ ˆe v ©s¹ (7.47 Görev saykıllı kıyıcı. sistem hatası 7.49 daki grafikte gösterilmektedir.

26 ùekil 7. ÖRNEK 7.49 Örnek 7. (c) v .27 olabilecek bir iyileútirmeyi açıklamaktadır. E=40 V.1 V ile sınırlayan bir de÷erde tutunuz.48 ùekil 7.47 deki azaltan bir kıyıcı úekil 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) L ve C ’nin de÷eri (L ’nin de÷erini sürekli indüktör akımı için gerekli olan de÷erin iki katına ayarlayınız ve C de÷erini anahtarlama dalgacık gerilimini tepeden tepeye 0.50 de görüldü÷ü gibi çıkıú gerilimini algılayacak bir geri beslemeye sahip ve úartların de÷iúimine göre çıkıú gerilimini sabit tutarak görev saykılını ayarlamaktadır.ùekil 7.26 düzeltilmemiú bir LC filtresi kullanan kapalı döngü tasarımını açıklamaktadır. Örnek 7.) (b) kararlı bir sistem için K’nın de÷eri ˆC ’nin zaman domeni tepkisi. R=10 Ω. VC=15 V ve f=100 kHz.

75) (10 × 10 −6 ) 8C C = 18.1 = (2.25 − 0.375) 10 × 10 −6 º I max = (0.375 E 40 (10)(10 ×10 )(1 − 0.25 ×10 −6 H Lmin = ¨ ¸(1 − D ) = 2 © 2 ¹ Böylece. L = 62. 7.75 A 7.185 eúitliklerinden.5 ×10 −6 H olur.75 = 0.177 eúitli÷inden: D= 7.ùekil 7.375) § TR · = 31.75 = 2.5 + 0.50 ÇÖZÜM (a) 7.19 eúitli÷i kullanılarak: VC 15 = = 0.5 − 0.22 eúitli÷i kullanılarak: 0.18 eúitliklerinden: −6 ª 1 (1 − 0.17 ve 7.180 ve 7.375)(40) « + » 125 ×10 −6 ¼ ¬10 ( ( ) ) I max = 1.75 ×10 −6 F (b) 7. açık döngü kazancı bulunabilir: .25 A I min = 1.

62)(40) = ˆe ( s ) s (1 + 6.25 × 10 −6 s + 1. giriú komutunda küçük bir de÷iúimin adım tepkisi belirlenebilir: ˆC ( s ) v G = ˆi ( s ) 1 + G v ˆC ( s ) v 1264.1719 × 10 s ¹ Bu fonksiyon K=1 için úekil 7.62 (30 db)’ye belirlenebilece÷i açıktır ve kararlılık için 0 db den çok aúa÷ı tepe rezonansını sürdürmeye devam eder.51 de çizilmiútir. Grafikten.8 = ˆi ( s ) 1264. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibidir: v . K ’nın 31.25 ×10 s + 1.G= ˆC § K · v 1 · § = ¨ ¸(40)¨ ¸ −6 −9 2 ˆe © s ¹ v © 1 + 6. ùekil 7. 7.185 eúitli÷i kullanılarak küçük sinyal açık döngü tepkisi aúa÷ıdaki gibi olur: G= ˆC ( s ) v (31.8 + s + (6.25 ×10 −6 s 2 ) + (1.5)( s + 4061s + 8.48 ×108 ) ˆi (t ) ’nin zaman domeni birim-giriú adımı için.079 × 1012 v 2 ( s + 1272.172 × 10 −9 s 2 ) v (c) Kapalı döngü durumunda.51 K’nın dahil edildi÷i de÷erle.172 ×10 −9 s 3 ) v ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) 1.

24) v Tepki bir sabit. Açık döngü tepkisinin daha ileri biçimlendirilmesiyle iyileútirilmiú bir geçici tepki kullanılabilir. Açık döngü tepkisinde tepe rezonans LC filtre devresindeki sönümün artırılmasıyla azaltılabilir.26 daki tepki. C2’nin de÷eri.52 deki devre olabilecek bir çözümü göstermektedir.187 eúitli÷inde görülmektedir: F ( s) = 1 + R2 C 2 s L· §L· § 1 + ¨ R2 C 2 + ¸ s + ¨ ¸( RC + RC 2 + R2 C 2 ) s 2 + R2C 2CLs 3 R¹ ©R¹ © (7. ùekil 7. Bu geçicilik gerçekte yaklaúık olarak 3 veya 4 ms de tamamlanır. Filtre kapasitörüne paralel yerleútirilmiú seri ba÷lı bir direnç ve kapasitör uygun bir cevap olabilir. F(s)’nin yeni ifadesi 7. Sönümü artırmak için bir direncin do÷rudan eklenmesi sistemin kayıplarını artırır ve bundan dolayı çözüm için uygun de÷ildir.0439e −2030 t sin(29052 t − 3. rezonans frekansında etkisinin küçük olması için yeteri kadar büyük olmalıdır.186) R ile beraber bu R2 de÷eri tepe rezonans tepkisini uygun bir tasarım seviyesine azaltır. bir üstel ve bir küçük sönümlü sinüsoidalden oluúmaktadır. R bir miktar sönüm sa÷lamakla beraber etkisi küçüktür. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .0 − 1. C2 kapasitörü R2 akımındaki DC bileúeni tıkar.0042e −1273 t + 0. ùekil 7. Tasarım için uygun bir iliúki 7. Yük direnci.187) ÖRNEK 7. sistemin kazancının artmasına izin veren LC filtreye sönüm eklenerek iyileútirilebilir. Bu örne÷in amacı optimum bir geri besleme tasarlama olmayıp sadece olabilirli÷i göstermektedir. ùekil 7. Kıyıcı frekansını filtre etmeleri gereken L ve C daima öyle bir de÷erdedir ki yük direnci tepe rezonansın sönümünde etkili olması bakımından çok büyüktür.ˆC (t ) = 1.186 eúitli÷inde R2 yi eúitlemektir: R2 = L / C (7. R ve R2’nin birleútirilmesi sönüme daha fazla etki etmelidir.27 Örnek 7. LC rezonans frekansında R2’nin uygun bir sönüm sa÷lamasını gerektirir.52 deki devre kullanılarak.52 Bu devrenin tasarımı.

Önceki rezonans frekansına yakın tepe de÷eri hemen hemen kaybolmuútur.3 × 10 −15 ) s 3 Sistem kazancının yeni grafi÷i K=1 için úekil 7.178e −24851 t + 0. örnek 7. (b) ùekil 7.212 rad/s. Çözüm temelde yaklaúık olarak 250 µs zaman sabiti ile üsteldir. v ˆC (t ) ’nin çözümü aúa÷ıdaki gibi olur: (c) ùayet v ˆC (t ) = 1 − 0. R 1 = 2 ωC 2 3 C 2 = 56. R2 seçilir: R2 = L / C = 62.66 × 10 −6 ) s 1 + (108.(a) tepkiyi geliútirmek için sönüm elemanları (b) sistem kazancının yeni de÷eri (c) zaman domenindeki yeni tepki.807e −3950 t − 0. Önceki rezonans frekansı 29. v çözümü aúa÷ıdaki sonuçları verir: ˆC ( s ) = v ˆi ( s ) (35.64 ×1015 ˆi ( s ) 1/s ’eúitlenirse. ˆC ( s ) Bu.26 da 785 µs zaman sabiti ile karúılaútırılabilir.7 × 10 −6 s )v 4 3 6 2 12 s + 44217 s + (905 ×10 ) s + (11.186 eúitli÷i kullanılarak. Bu. ÇÖZÜM (a) 7.52 deki yeni devre düzenlemesi için F(s)’nin yeni ifadesi hesaplanır: F (s) = 1 + (102.9 × 10 −6 ) s + (5. yaklaúık olarak örnek 7.26 da kullanılan aynı kriterdir. K ’nın 41 db olabilece÷i açıktır ve tepe rezonansı hala 0 db ekseninin 15 db aúa÷ısında tutmaktadır.1× 10 −6 F C2’nin hesaplanmasındaki 3 faktörü keyfi olarak seçilmiútir. .83 Ω 18.444e −7708 t sin(17426t − 3.109) v Yukarıdaki üçüncü ve dördüncü terimler oldukça küçüktür ve birinci terime göre daha hızlı kaybolurlar.75 R2’ye kıyasla önceki rezonans frekansında sadece ılımlı bir etkiye sahip olan C2 seçilir.5 = 1. ùayet bu yapılırsa.64 ×1015 )(1 + 102. Bu grafikten. Geçicilik hemen hemen tam 1 ms içindedir. Bu örnekte kullanılan teknik sistem tepkisinde iyileúme sonucu ile kazancın artmasına izin vermiútir.53 de çizilmiútir.97 × 10 ) s + 35.32 × 10 −9 ) s 2 + (120.

kapalı döngü regüleli kontrol sistemlerinde bile çıkıú geriliminde de÷iúimlere neden olabilir.188) . Böylece. Aúa÷ıdaki iliúki.42 ve 7.53 7 7.54 Devre iúlemini tanımlamak için eúitlikler yazılabilir.183 eúitli÷i kullanılarak yazılabilir: §K· ˆC = DF ( s )e ˆ + E ¨ ¸ F ( s )(v ˆi − v ˆC ) v © s¹ (7.8 8. ùekil 7.. do÷rultma kademesinden sonra yetersiz filtreleme ˆ ’nin de÷eri iúleminden kaynaklanan bir dalgacık gerilimini temsil edebilir. ùekil 7. Önceki kısımlarda geliútirilen model böyle bir etkiyi belirlemede kullanılabilir. e sıfır de÷ildir. úekil 7..54 deki düzenleme.54 ve 7. Bu. Konvertörün besleme gerilimi sabit de÷il ve zamanla de÷iúmektedir. sıfırda küçük sinyal giriú komutlu bir durumu anlatmaktadır.ùekil 7.4 4G GøøR Røøù ùD DA AL LG GA AC CIIK KT TE EP PK KøøS Søø Giriú kaynak gerilimindeki de÷iúimler.

28 Örnek 7. bu yüzden 120 Hz frekansta etkisi azdır. bu fonksiyon hesaplanabilir. Kıyıcının çıkıú geriliminde 120 Hz’lik dalgacı÷ın tepe de÷erini bulunuz. döngüde basit bir integratör vardır.461s + (108.3 × 10 −15 ) s 3 ˆC ( s ) için 7. v ˆC ( s ) v sDF ( s ) = ˆ( s ) s + KEF ( s ) e (7.. çıkıú LC filtresi 4650 Hz’lik bir rezonans frekansına sahiptir. kıyıcının kaynak gerilimindeki de÷iúimlerde istenilen her kararlı durum tepkisi için çözülebilir. ˆC ( jω ) v = 0.27 deki sonuçlar kullanılarak.9 ×10 −6 ) s + (5. Birincisi.32 × 10 −9 ) s 3 + (120.3 × 10 −15 ) s 4 e 120 Hz’lik dalgacık gerilimi için.189) Önceki kapalı döngü tepki eúitli÷i. Bu elbette tepkinin.375s (1 + 102. 15 V’luk bir çıkıúa karúılık gelen sabit bir giriú komutu ile çalıúmaktadır.189 eúitli÷indeki de÷erler kullanılarak sonuç aúa÷ıdaki gibidir: v ˆC ( s ) v 0. økincisi. ÖRNEK 7.189 eúitli÷i elde edilir: 7.32 ×10 −9 ) s 2 + (120.2 Bir azaltan kıyıcının çalıúma prensibi nedir? s = jω = j (2πf ) = j 754 de .375 E=40 V F ( s) = 1 + (102. úaúırtıcı úekilde büyük bir dalgacık. Bu konu hakkında daha ileri inceleme amacın dıúına taúmaktadır.1 Bir DC kıyıcı veya konvertör nedir? 7. LC filtre. Bu dalgacı÷ın frekansı 120 Hz ve do÷rultucu kaynak geriliminin yetersiz bir filtreleme iúleminden kaynaklanmaktadır.062 ˆ ( jω ) e Yaklaúık olarak giriúteki dalgacı÷ın % 6 sı kıyıcının çıkıúında gözükür. açık döngü tepkisinin hemen hemen optimum biçimlendirilmesi kullanıldı÷ı durumda olabildi÷inden daha yavaú olmasına neden olacaktır. ÇÖZÜM Örnek 7.2 D=0.27 deki kıyıcı.7 × 10 −6 ) s 1 + (108. 7 9Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 7. Bunun iki nedeni vardır. sadece 100 kHz kıyıcı frekansında etkili olacaktır.9 ×10 −6 ) s 2 + (5. aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: K=112.7 ×10 −6 s ) = ˆ( s ) 4488 + 1.188 eúitli÷inde. 40 V’luk giriú kaynak gerilimi üzerine bindirilmiú 1 V’luk bir dalgacık gerilimine (tepeden tepeye 2 V) sahiptir.9 7.ˆi sıfıra eúitlenerek sonuçta 7.

7 Bir kıyıcının performans parametreleri nedir? 7.15 V’tur.8 Bir klasik kıyıcının minimum çıkıú gerilimi niçin sınırlandırılmıútır? 7.15 Frekans tepkisi.1 deki gibi bir azaltan kıyıcının 60 V’luk bir kaynaktan 24 V çıkıú geriliminde 100 W’lık bir çıkıú vermesi gerekmektedir.4 ve R=6 Ω. Anahtarlama frekansı 25 kHz dir.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 100 W ve 40 V’luk bir yükü beslemektedir. 7.12 Filtre tasarımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.10 Bir kıyıcı tasarımındaki adımlar nedir? 7. L ve C de÷erlerini. giriú tepkisi ne demektir? 7 7.3 Bir azaltan kıyıcı 50 V ile 70 V arasında de÷iúen bir kaynaktan çalıúmaktadır. 7. 7. kapalı döngü tepkisi. T=15 µs. L=20 µH.6 ùekil 7. L’nin öyle bir de÷erini bulunuz ki indüktör akımı asla süreksiz duruma geçmesin.5 ùekil 7. ∆VC nin izin verilen de÷eri 0.5 Yük dalgacık akımında kıyıcı frekansının etkisi nedir? 7.6 øki DC gerilim kayna÷ı arasındaki enerji transferinde kontrol edilebilen sınırlamalar nedir? 7.3 V olacak úekilde C’nin de÷erini bulunuz. 7. Çıkıú 30 V ta 200 W’tır.4 ùekil 7. bütün úartlar altında sürekli indüktör akımını tam sürdürecek ve ∆VC 0. C=200 µF. D=0..3 Bir artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7.1 V’u geçmeden devrenin di÷er elemanlarını tasarlayınız. 7. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.11 Sürekli ve süreksiz indüktör akımı ne demektir? 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımını sürdürmek için gereken L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . L=250 µH.0 V’u geçmeyecek úekilde tasarlayınız. T=50 µs. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. 60 kHz’lik bir anahtarlama frekansı varsayarak.5 deki gibi bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=18 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC. L’nin sürekli indüktör akımı için gereken de÷erin 3 katı oldu÷unu varsayarak D.1 ùekil 7.1 10 0P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 7.14 Harmonikler nasıl azaltılır? 7. L ve C de÷erlerini bulunuz. .7.1 deki gibi bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki verilere sahiptir: E=40 V.4 Bir azaltan-artıran kıyıcının çalıúma prensibi nedir? 7. C=60 µF ve R=10Ω.9 Kaynak indüktansının etkisi nedir? 7. tepe anahtar akımı 5 A’i ve ∆VC 1.13 Enerjinin geri dönüúümü nasıl yapılır? 7.5 deki gibi bir artıran kıyıcı 20 V ile 30 V arası de÷iúen bir kaynaktan 200 W ve 50 V’luk bir yükü beslemektedir. En kötü durumda ∆VC 0.2 ùekil 7.

7.9 ùekil 7. N1 / N 2 = 1 ve R=150 Ω .10 Bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V. L ve C de÷erlerini.15 deki gibi bir ileri kıyıcı aúa÷ıdaki karakteristiklere sahiptir: E=60 V. Çözümün bir parçası olarak. T=15 µs. D=0. Çalıúma frekansı 50 kHz dir.4. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) Imax ve Imin (b) VC (c) ∆VC (d) im’nin tepe de÷eri (e) saykıl baúına enerji ve 3. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir. 7. 10 Ω’luk bir yüke gerilimin 10 V ile 40 V arasında verilmesi gerekmektedir. øndüktör akımının sürekli olması ve ∆VC ’nin 0. T=25 µs. Kıyıcı transformotorunun dönüútürme oranını 1:1 varsayınız.8 ùekil 7. Anahtarlama frekansı 40 kHz dir. 7. 1. ve . Anahtarlama frekansı 40 kHz dir.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 35V ve 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) ∆VC 0. uygun bir dönüútürme oranı seçilmelidir. 7. D=0.9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan 100 Ω’luk bir yükü beslemektedir.7 ùekil 7. L1= L2= L3=12 mH.5 V’ta sınırlayacak úekilde tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımı için gerekli L de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . ∆VC=0.05 V’u geçmemesi gerekir. C=20 µF. 7.12 250 V’luk bir kaynaktan 15 V’ta 2 A verebilecek bir kıyıcı tasarlayınız. L1= L2=600 µH.2 .9 deki gibi bir azaltan-artıran kıyıcı 24 V’luk bir kaynak gerilimine sahiptir. sürekli indüktör akımını sürdürecek ve ∆VC ’yi 0. L=50 µH. indüktör akımı tam sürekli ve çıkıú dalgacık gerilimi 0. C=40 µF. 7. N1 = N 2 = N 3 ve R=4 Ω. C=40 µF.14 Bir ileri kıyıcı 65 V’luk bir kaynaktan 25 V’ta 100 W vermektedir.11 150 V’luk bir kaynaktan 200 Ω’luk bir yüke 160 V verecek bir tepkili kıyıcı tasarlayınız. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli indüktör akımına neden olacak minimum indüktans de÷eri (b) VC (c) Imax ve Imin (d) ∆VC . T=25 µs.5 V’u geçmemelidir.25 V için C’nin de÷eri (burada a úıkkında bulunan L de÷erinin iki katını kullanınız).13 ùekil 7.45. L=378 µH. 7. sargı tarafından kayna÷a geri dönen güç. im’nin de÷erini Imax ’ın %5’i ile sınırlayınız.35.15 Bir ileri kıyıcı 230 V’luk bir kaynaktan 12 V’ta 150 W verecektir.5 V ile sürekli modda çalıúacak bir kıyıcı tasarlayınız. Anahtarlama frekansı 40 kHz. 7. D=0.

Akım modu tam süreklidir. C ∆VC’nin ihmal edilebilece÷i kadar büyüktür. L=19. T=75 µs. 7.2 µH. D=0. Lm=496 µH. C=50 µF ve R=20 Ω. L1= L2=1 mH. Baúlangıçta. Anahtarlama frekansı 50 kHz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) hem sürekli ve hem de süreksiz çalıúma için D aralı÷ı (b) D=0. 60 V’luk bir kaynaktan 24 V’ta çıkıú gücü 120 W’tır.sarımlara kıyasla 2.3 V. Lx=4 µH. ideal transformotor kuplajı varsayınız.20 Bir tepkili kıyıcı 150 V’luk bir kaynaktan bir yükü 150 V’ta beslemektedir.15 V ile sınırlayan C de÷eri 7. L=50 µH. E=20 V. 7. sargının uygun bir sarım sayısını seçiniz.18 Bir artıran kıyıcı geniú aralıklı bir çıkıú geriliminde çalıúmaktadır. 7.16 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 24 V’luk bir kaynaktan bir yükü 12 V ta 5 A ile beslemektedir. f=50 kHz. N1 / N 2 = 1 ve R=50Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) gereksinime uyan L ve D de÷erleri (b) ∆VC’yi 0.17 Bir azaltan kıyıcı olabildi÷ince küçük bir indüktör ile süreksiz modda çalıúmak için tasarımlanmıútır.4. Anahtarlama frekansı 100 kHz dir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) çalıúma modunun sürekli olup olmadı÷ı (b) D (c) D2 (d) Imax (e) ∆VC 7.22 N1 / N 2 = 1 ile bir tepkili kıyıcı úekil 7.4 için çıkıú gerilimi (c) b úıkkı úartında Imax (d) b úıkkı úartında ∆VC’nin de÷eri. Anahtar akımı 14 A’i geçmeyebilir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) ∆VC ’yi 0. Çıkıú indüktörünün sürekli modda çalıúması gerekir.19 Bir azaltan-artıran kıyıcı 16 V’luk bir kaynaktan 20 V’ta 25 Ω’luk rezistif bir yükü beslemektedir.21 Problem 7. (a) i1’in tepe de÷eri. VC=99.05 µF) (d) i1(t1) (e) t2’nin de÷eri (f) maksimum anahtar gerilimi. VZ=325 V. L=8 µH. T=40 µs. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin de÷eri (b) Imax (c) úayet transformotor ideal de÷ilse t1’in de÷eri (Lx=5 µH ve CS=0. ∆VC ’nin 0. E=150 V.5 V ile sınırlayan C de÷eri 7. C=200 µF. .12 V’u geçmemesi gerekir ve im’nin de÷erini Imax ’ın %5’ini geçmemesi gerekir. T=20 µs. 7.27 için aúa÷ıdaki verilere sahiptir.21’i Lx=3 µH ile tekrar ediniz.

T=50 µs. C büyüktür. RL=0. RL=0. D’nin 0.05 Ω. 7. 7. Lm=495 µH. N1 = N 3 .0 V olarak temsil edilebilmektedir. (b) yük direnci (c) her kesim iúleminde kayna÷a geri dönen enerji 7.25 Bir azaltan kıyıcı 50 V’luk bir kaynaktan bir yüke 30 V’ta 5 A vermektedir.29 Büyük indüktans de÷eri ile bir artıran kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=15 V. øndüktör akımı tam süreklidir. E=35 V.(b) t1’in de÷eri (c) i2’nin tepe de÷eri (d) gerilim sıkıútırıcının ortalama gücü (e) ortalama yük gücü.30 Sürekli akım için minimum indüktansa sahip bir artıran kıyıcı 25 V’luk bir kaynaktan 50 V’ta 100 W’ı beslemektedir. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i3’ün sıfıra inmesi için gereken zaman. E=100 V. RL=0. D’nin gereken de÷erini bulunuz.27 de görüldü÷ü gibi eúde÷er bir devre oluúturan anahtar uçlarında bir gerilim sıkıútırıcı kullanmaktadır. Di÷er devre elemanları idealdir.3. D’nin 0. VC=13. 7. Aúa÷ıdaki çalıúma úartları bilinmektedir: N1 / N 2 = 1 . ED=1. R=27 Ω.1 V.4 V. VC=110 V. Bütün anahtarlama elemanları ideal . C=100 µF. Lx=5 µH.58’i geçmemesi için RS’nin de÷erini bulunuz.4. øndüktör akımı tam süreklidir.28 Bir artıran kıyıcı bir MOSFET anahtar ile kontrol edilmektedir.06 Ω.2 Ω.30 daki düzenleme ile bir tepkili kıyıcı aúa÷ıdaki veriye sahiptir.71 de÷erini geçmemesi için maksimum indüktör direncini bulunuz.27 Bir azaltan kıyıcının ideal olmayan anahtarları sürekli akım modu ile ES=1. Di÷er devre elemanları idealdir. 7. Lx=5 µH. VC=35 V ve R=10 Ω. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) D’nin gereken de÷eri (b) giriú akımı (c) her devre elemanındaki güç kaybı (d) çıkıú gücünün giriú gücüne oranı (anahtarlama kayıplarını ihmal ediniz). N1 / N 2 = 5 . VC=78 V. VC=60 V ve R=7. øndüktör akımı süreklidir.5 V ve ED=1. E=100 V. RS=0. (b) i1’in sıfıra düúmesi için zaman (c) i2’nin tepe de÷eri (d) i2’nin sıfıra düúmesi için zaman (e) yük direnci (f) yük dalgacık gerilimi 7. VZ=600 V. D=0.26 Bir artıran kıyıcı 20 V’luk bir kaynaktan bir yüke 60 V’ta 5 A vermektedir. E=240 V.2 V. D’nin gereken de÷erini bulunuz.24 ùekil 7. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) anahtar açıldı÷ında i1’in tepe de÷eri. 7.12 Ω. 7. øndüktör akımı tam süreklidir. ED=1.23 Bir tepkili kıyıcı úekil 7. T=50 µs. Lm=495 µH.15 Ω ve f=40 kHz. D=0.

C=20 µF.34 deki veri ve çözümü kullanarak.35 Problem 7. . L=80 µH.4 A tepe de÷erine düúürecek bir düúük geçiren filtre tasarlayınız.34 Aúa÷ıdaki veri ile bir azaltan kıyıcı 50 V’luk DC kayna÷ının üzerinde 120 Hz frekansta %10 tepe dalgacık ile bir giriú gerilimine sahiptir. Kaynak ve kıyıcı arasına konulmak üzere.35.31 Bir azaltan kıyıcı aúa÷ıdaki eleman de÷erlerine sahiptir: E=50 V. kaynak akımının 40 kHz bileúenini 0. VC=35 V. giriú komutunda küçük bir adım için çıkıú gerilimi zaman tepkisini bulunuz. Kaynak akımının en düúük frekanslı bileúeni 0. 7. R2=2.0 Ω ve C2=60 µF.2 A tepe de÷erini ve kıyıcıda en düúük frekanslı gerilim bileúeni 0.32 yi LC filtre tepkisini azaltmak için R2 ve C2 kullanarak tekrar ediniz. DC kaynak gerilimi ve kıyıcı arasına konulmak üzere bir filtre tasarlayınız. Kıyıcıda. D=0. Anahtarlama frekansı 60 kHz dir.32 øletken olarak kuplajlı bir azaltan kıyıcı 30 V’luk bir kaynaktan 6 Ω’luk bir yüke 12 V vermektedir.5 V tepe de÷erini geçmemelidir. C=100 µF ve R=8 Ω. T=25 µs. R=10 Ω.05 V için gereken C de÷eri (b) K=1 ile açık döngü transfer fonksiyonu (c) sistemin kabul edilebilir kazanç marjini ile kararlı olaca÷ı bir K de÷erinin seçimi (d) çıkıú gerilimi için küçük adım komutundaki tepkiyi de÷erlendiriniz 7. T=15 µs. T=25 µs. 7. ùayet kabul edilebilir bir kapalı döngü kazancı seçilmiúse çıkıúta 120 Hz gerilimin tepe de÷erini bulunuz. 7.33 Problem 7.düúünülmektedir. gerilimin 40 kHz bileúeni 0. L=30 µH. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) sürekli akım için gerekli oldu÷unun iki katı de÷erinde olan L de÷eri ve ∆VC=0. 7.5 V tepe de÷erini aúmamalıdır.

S1 anahtarının açılması ve S2 nin kapanması üzerine.1 ùekil 8. S2 açılır. ùekil 8. Devre iúlemini daha iúler hale getirmek için. Bu parçacıkların de÷eri pozitif. negatif veya sıfır olabilir fakat genel olarak sadece bir adet sıfır olmayan genlik vardır. Bu durumda anahtar elemanı olarak örne÷in sadece bir BJT kullanılamaz. Anahtarlar.2 de görüldü÷ü gibi vL için kare dalgalı alternatif akım biçimidir. v L = E olur. iL nin sürekli ve belli bir zaman için pozitif olması gerekir. zamanın her %50’si için bir anahtar kapalı iken di÷eri açıktır. ùekilde aynı zamanda akımın úekli de görülmektedir. . úekil 8. Sonuç.8 øNVERTERLER Bu bölümde.1 deki ideal anahtarlar alternatif olarak açılır ve kapanırlar. vL nin iúaretinin de÷iúmesine ra÷men. Belli bir zaman sonra. SCR veya MOSFET olabilir. S2 nin akım yönünü de÷iútirmesiyle iL iúaretini de÷iútirmez. ùekil 8. 8 1P PA AR RÇ ÇA AL LII K KA AY YN NA AK K:: Y YA AR RIIM M--K KÖ ÖP PR RÜ Ü 8. Devre aynı zamanda yarım köprü olarak bilinir çünkü iki anahtar kullanılır (úekil 8. S1 anahtarının kapalı oldu÷u aralıkta. Aúa÷ıdaki döngü için Kirúof’un gerilim kanununa göre devre eúitli÷i v L = − E olur. Zamanın belirli bir periyodunda.3 de yeniden çizilmiútir. DC kayna÷ı eúit iki parçadan oluúur ve parçalı kaynak olarak adlandırılır ve úekilde görüldü÷ü gibi düzenlenebilir. yukarıdaki döngünün devre eúitli÷i Kirúof’un gerilim kanununa göre. bir DC kayna÷ından AC çıkıúı yapan inverterlerden bahsedilecektir.1 deki devre direnç ve indüktanstan oluúan bir yüke kare dalgalı AC gerilim sa÷lamak için kullanılabilir. Buna ek olarak ters yöndeki akımı iletebilecek paralel bir diyot kullanılması gerekir. S1 açılır ve S2 kapanır. úekil 8.2 hakkında birkaç yorum: S1 anahtarının açılmadan tam önceki t = T / 2 zamanında.5 deki tam köprüde bunun tersine dört anahtarın kullanılması gerekir). AC çıkıúı anahtarlama iúlemleri ile elde edilir ve elde edilen dalga úekli gerilim parçacıklarından oluúur. iL pozitiftir.. BJT. úekil 8.1. S1 ve S2 parçaları yerine BJT’ler kullanılarak.

Q2 transistörü beyz akımının sa÷lanması ile iletime geçirilir. Q1 den D2’ye anahtarlanır. iL için mevcut olabilen tek yol D2 diyotu iledir. iki güç kayna÷ının aúa÷ı terminalinden yukarı terminaline kaymıútır. Böylece. yük terminalinin sa÷ taraftaki ba÷lantısı. iL pozitif oldu÷undan. Q2 transistörü yük akımını iletemez. Aynı anda.1 ùekil 8. bir andaki bir zaman gözönüne alınsın. Q2’nin iletime geçmesi do÷rudan ve ani olarak hiçbir úeyi etkilemez. ùekil 8. yük gerilimi polaritesini de÷iútirir.3 .ùekil 8. Aynı anda iL.2 S1’in kapalılı÷ının sonunda. Q1 transistörünün ideal bir davranıú olarak sıfır zamanda kesime gitti÷i varsayılsın.

8. ùekil 8.1 deki devrede.4 akım-zaman grafiklerini göstermektedir. Q2 nin gerçekten iletime geçmesi gerekir. çünkü iletime geçecek transistör. S1 anahtarı kapalı ilen. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta. Bu pratik bir probleme neden olmaz.2 eúitli÷i uygulanır: − E = v L = RiL + L (8. Bu zaman noktasında. Bundan dolayı. yük akımı sıfıra gider ve negatif olur.4 . ùekil 8. gerçekte indüktif yükten dolayı belli bir periyot süresinde iletime geçmez. di÷er transistör kesim iúlemini tamamlayıncaya kadar geciktirilir.2) ùekil 8.1 eúitli÷i oluúur: E = v L = RiL + L diL dt diL dt (8.1) S2 anahtarı kapalı ilen. transistörün kesime gitmesinin iletime gitmesinden ekseriyetle daha yavaú olmasıdır. transistörün iletimi. Yük akımının davranıúı aúa÷ıdaki eúitlik kullanılarak bulunabilir. 8.Yük akımının azaldı÷ı bir aralıktan sonra.

01 ¸ ©1+ e ¹ .1 eúitli÷inde bu durum kullanılarak 8.00260 sn − 0 . − T / 2τ · § E ·§1− e I = ¨ ¸¨ − T / 2τ ¸ © R¹©1+ e ¹ (8. 01667 / 0.6) ùekil 8.8 eúitlikleri ile verilir: § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ iL dt (8. Diyot akımı t=0 ve t1 arasında oluúur ve periyodun kalan kısmında sıfırdır.6 eúitli÷inden: · § 300 ·§ 1 − e −0. Transistör akımı t1 ve t=T/2 arasında oluúur ve periyodun di÷er kısmında sıfırdır.05 H.05 = = 0. 8.47 A − 0 . bazı akımların baúlangıcı ve sonu iL sıfır iken oluúur.4 deki grafikten. Ortalama akımlar 8. (a) tepe yük akımı (b) yarım dalganın baúlangıcından sonra akımın sıfırı geçti÷i zaman (c) ortalama transistör akımı (d) ortalama diyot akımı ÇÖZÜM (a) 8.01 · ¸ ¸ = 20.4) ve τ= L R (8.4 eúitli÷inden: L 0.3 de aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=300 V.3 eúitli÷inde iL sıfıra eúitlenerek ve 8. 01667 / 0 .5) ùekil 8.4 eúitli÷i kullanılarak bulunabilir: 2 § · t1 = τ ln ¨ ¸ © 1 + e −T / 2 τ ¹ (8. 01667 / 0 . 01 ¸ ¸ = ¨ 10 ¸¨ ¨ ¹© 1 + e ¹ © ¹ 2 § · t1 = (0.7) © T ¹ t1 § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − iL dt ©T¹ 0 (8. 8.005 sn R 10 − T / 2τ § E ·§ 1 − e i L = ¨ ¸¨ −T / 2τ ¨ © R ¹© 1 + e (b) 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz.3) (8.1 ùekil 8.6 eúitli÷inde gösterildi÷i gibi.8) ÖRNEK 8. t=T/2 anındaki akım t=0 anındaki akıma iúaret de÷iúimi dıúında benzer. R=10Ω.7 ve 8.8.3 eúitli÷i bulunur: § E· i L = ¨ ¸ (1 − e − t /τ ) − Ie − t /τ © R¹ burada.5 eúitli÷inden: τ = 8.005) ln¨ = 0. anahtarın iki kısmındaki ortalama akım hesaplanabilir. 8. Bu zaman. f=60 Hz ve L=0.1 eúitli÷inin çözümü için sınır úartları.4 de.

SCR lerin kullanılması savunulabilir.18 A ¸³ 0 .4 deki grafikler gösterir ki kollektör akımı Q1 0 < t < T/2 aralı÷ında bir yerde baúlar. Q2 nin öncelikli olarak kesiminin tamamlanmasının garantiye alınması için gereken baúlangıçtaki kısa geciktirme haricinde. Kapı akım palsleri arasındaki boúluk. 005 )dt = 4. GTO bir inverter anahtarı olarak dizayn için seçilebilir.47e −t / 0. 01667 © ¹ ¹ © BJT uygulamalı durum için úekil 8. bölümde bahsi geçen komütasyon metodları ile her yarım dalganın sonunda SCR’nin kesimi sa÷lanmalıdır. SCR iletime baúlar. 00260 t ©T ¹ 1 © 0. Bu problem. Q1 in beyz akımını. Bu durum bir BJT veya MOSFET durumunda ise farklı olup sadece anahtarı iletime sürecek sürücü devre dıúı bırakılır. yarım periyotluk aralık süresince. ço÷u durumlarda bu çözümü istenilmez hale getirir. Bazı durumlarda. Bu iúlem. 0026 § § 1 · t1 I D = ¨ ¸ ³ − i L dt = ¨ − (30 − 50. Kısa bir zaman sonra. bu metot burada kullanıúlı de÷ildir. ùayet SCR’nin anot-katot gerilimi henüz pozitif de÷ilse. baúka bir kapı akım palsi oluúur ve SCR’nin anot-katot gerilimi úimdi pozitifse. 8 2K KÖ ÖP PR RÜ Ü øøN NV VE ER RT TE ER R 8. bu durumda SCR iletime baúlamaz. Köprü inverterde bir kaynak kullanılır. 005 )dt = 1..47e −t / 0. sürekli kapı akımı uygulanabilir. çünkü bu palsi sa÷lamak için uygun bir zaman genel olarak bilinmemektedir. kapı akımını sa÷layan devre elemanlarının boyutu ve fiyatındaki azalmadır. özel inverter dizaynları için elemanların ekonomik seçimini etkilemeyi sürdürecektir. SCR’nin kapı akımının kısa bir palsi ile iletimde kalabilmesine ra÷men. Alternatif bir iletim prosedürü. iletimin oluúabilece÷i bir aralıkta yeteri kadar kısa olmalıdır ve bariz devre etkileri oluúturabilecek kadar uzun olmamalıdır.7 eúitli÷inden: 1 · 0. Çok büyük donanımlar için. yarım periyotluk aralık süresinde eúit aralıklı kısa kapı akım palsleri sa÷lar. köprü inverter düzenlemesi kullanılabilir. SCR’nin iletimi için uygun devre úartlarının sa÷lanması ile her pals SCR’yi iletimde tutmak için yeterlidir.46 A ¸³ 0 0 T 0 .(c) 8.2 Önceki devre düzenlemesi temel inverter kavramlarını sunmaktadır. Q1 in beyz akımının uygun bir zamanda sa÷lanması gerekir. Devrenin baúarılı bir úekilde fonksiyonunu yerine getirmesi için. ùayet bir SCR anahtar yerine kullanılırsa. Bu dizayn gereksinimleri. kapı akım palsi oluúturuldu÷u zaman SCR’nin anot-katot geriliminin pozitif oldu÷u bir zamana kadar sürer.8 eúitli÷inden: 1 · 0. komütasyon kapasitörlerinin kullanılması gerekmekle beraber.T/2 arasındaki tüm yarım periyot boyunca sa÷lanması ile çözülebilir.01667 ¹ (d) 8. Anahtar olarak SCR’nin kullanıldı÷ı bir durumda. . Bu metodun açık bir faydası. Genel olarak kesin zaman tam bilinmemektedir. 0 . Eúit genlikteki iki kayna÷a gerek duyulması. küçük ve orta güçlü aygıtlar için bir BJT veya MOSFET kullanımını zorlamaktadır. Yarı-iletken elemanların geliúimi.00833 § § 1 · T /2 I C = ¨ ¸ ³ i L dt = ¨ (30 − 50. bu durumda 3. Bunun yerine.

Örne÷in. Kayna÷ın bu enerjiyi kabul edebilecek özellikte olması gerekir. bir DC kayna÷ı ve dört adet çift yönlü anahtar kullanan bir inverterdir. DC kayna÷ı her yarım dalgada invertere akım verir.5 ùekil 8. 8 8. ùekil 8. úayet bu dört anahtar NPN tipi BJT ler ise dört emiter terminalleri ortak de÷ildir ve beyz sürücü devrelerinin hepsi de aynı referansa sahip olmayabilir. anahtarların çift yönlü akımları geçirebilmeleri gerekir. gerilimin genli÷i ve harmonik . beslenecek yükün gerektirdi÷i bir davranıúta kontrol edilmesi gerekir. anahtarlar açılır ve S2 ve S3 kapanır. Köprü düzenleme. S3 ve S4 ü iletime geçirecek devrelerden yalıtılması gerekir çünkü ortak terminalleri yoktur. oysaki yarım köprüdeki iki DC kayna÷ının her biri. Bu aralıklarda enerji yükten kayna÷a geri döner. Bir yarım dalganın sonunda. ùekil 8. ønverter iúlemi süresince. S1 ve S2 yi iletime geçirecek devrelerin. her inverter dalgasının her yarım dalgasının birinde akım verir. S1 ve S2 yi iletime geçirecek sinyallerin akuplesi ile iki úekilde çözülebilir: kuplaj izolasyonu sa÷layan bir pals transformatörü ile veya beyz akımını iletime geçirecek bir foto-transistör sürücünün bir LED ile optik izolasyonu kullanılarak. çıkıú terminallerinde bu enerjiyi kapasitör üzerinde depolamayı kabul edebilecek özellikte bir kapasitör olmalıdır.5 deki devre.5 deki gerilim kayna÷ındaki iS akımının negatif oldu÷u aralıklar vardır. Burada yine. Bundan önce anahtar için bahsedilen bütün úartlar geçerlidir.3 3Ç ÇIIK KIIù ùK KO ON NT TR RO OL L ønverter çıkıúının kullanıúlı olması için. S1 ve S2 nin E nin negatif kısmı ile ortak terminallerinin olmamasını gerektirir. ùimdiye kadar bahsedilen temel devrelerde. Problem. Çıkıútaki harmonik içeri÷inin kontrolu ve çıkıú geriliminin ayarlanması gibi ek kontroller de gerekmektedir. Metoda ba÷lı olarak bu karakteristikler kontrol edilir. indüktif yükün bir sonucu olarak. anahtarlama zamanlarının de÷iútirilmesi ile çıkıú frekansının kontrolu özelli÷i vardı. ùayet kaynak bir do÷rultucu ise. S1 ve S4 anahtarları aynı zamanda kapanır ve iL akımına bir yol ile beraber vL nin pozitif de÷erini sa÷lar.fakat bu geliúim dört anahtar kullanılarak dengelenir..

yükün ve S2 nin incelenmesi gösterir ki bu oluútu÷u zamanda vL=0 dır.11 eúitliklerinden bulunur: .9-8. ønverter çıkıú gerilimi direkt olarak giriú gerilimi ile de÷iúir. S1 anahtarı açılır ve S2 ve S3 anahtarları kapanır. Bu gibi durumlarda. faz kontrollu bir do÷rultucudan veya bir DC-DC konvertörden elde edilebilir.. çıkıú geriliminin sıfır olmadı÷ı zamanın bölümlerini de÷iútirmektir. Aúa÷ıdaki kısımlarda bu kontrol metotlarının bazılarından bahsedilecektir. Akımın yolu diyot elemanının içinden geçti÷inden dolayı otomatik olarak gerçekleúir. Sıfır yük gerilimi istenildi÷i zamandan sonra. úayet bir DC-DC dönüúümün tek amacının inverter giriúi için ayarlı DC gerilim sa÷lamak durumunda olabilir.6 daki grafik. gerilimin sıfır olmadı÷ı zaman aralı÷ının bir fonksiyonudur.içeri÷i birbirinden ayrı fonksiyonlar olabildi÷i gibi birbirine ba÷lı olabilir. Sonraki durum. vL’nin grafi÷inin incelenmesi gösterir ki tek sayılı bir fonksiyon olan B1 de÷eri 8. S2 nin diyot kısmı ile akıma bir yol vardır.. Bunu sa÷lamanın en temel yolu. her yarım dalgada sıfır olan kısımlar ve kalan sürede ise +E veya -E kısımları olan bir inverter çıkıúını göstermektedir. inverter iúleminin çıkıú gerilimindeki de÷iúimleri de sa÷laması gerekir.1 1G GE ER RøøL LøøM MK KO ON NT TR RO OL L 8. 8 3. S1 yolunun. S1 ve S4 kapalı ve iL>0 iken S4 açılır. Ayarlanabilir DC kayna÷ı. Bu devre iúlemi. inverterin her yarım dalgasında. ùekil 8. ùekil 8. Bu úekil 8. en basit metot DC kaynak geriliminin kontrol edilmesidir. fakat úimdi transistör kısmının iletime geçirilmesi ile aktif olarak kapatılmıútır. S2 yolu üzerindeki diyot ile kapatılmıútı.3 østenilen sadece inverter çıkıú geriliminin kontrolu ise. S2 yi iletime geçirmek için herhangi bir devre iúlemine gerek yoktur. Yükün indüktif olmasından dolayı akımın devam etmesi gerekir. grafikte görüldü÷ü gibi yük geriliminin -E olarak de÷iúmesine neden olur.6 vL’nin Fourier serilerinin temel bileúeni. DC kayna÷ının de÷iúemedi÷i veya ek bir iúlemin kayıplarına izin verilmemesinin gerekti÷i durumlar olabilir.5 de görülen inverterde aúa÷ıdaki gibi yerine getirilir.

her yarım dalga süresince.12) Özel bir durum.§2· T B1 = ¨ ¸ ³ [v L (t )](sin ω 0 t )dt ©T ¹ 0 t4 § 2 · t2 B1 = ¨ ¸ ª ³ E sin ω 0tdt + ³ − E sin ω 0 t dt º » t3 ¼ ¬ t1 © T ¹« (8.96$ . t3 = t1 + t 4 = t2 + t2 = T 2 T 2 (8.11 nolu eúitlikten.10) § 4E · B1 = ¨ ¸(cosα 1 ) © π ¹ burada. Temel harmonik gerilimi cos 30°=0. üçüncü harmonik ise cos[(3)(30°)]=cos 90°=0 faktörü ile sıfır olur.11 eúitli÷i. inverter çıkıúının temel bileúeninin. ÖRNEK 8. α1 de÷eri ne olmalıdır? b) vL nin üçüncü harmonik bileúeninin de÷eri nedir? ÇÖZÜM a) 8.866 katsayısı ile azalır.11) T −t 2 1 α1 = ω 0t1 α0 = 2π T 8. § 4(250 ) · 50 = ¨ ¸(cos α1 ) © π ¹ α1 = 80.2 a) ùekil 8. Daha genel bir analiz 8. (t2-t1) iletim zamanının kontrol edilmesiyle de÷iútirilebildi÷ini gösterir.12 eúitli÷inde verilmiútir: § 4E · Bn = ¨ ¸(cos nα1 ) © nπ ¹ (8.9) (8. E=250 V için vL nin temel bileúeninin 50 V olması için.6 daki düzenlemede. Fourier serilerinin di÷er terimleri belirlenmemiútir fakat onlarda t1 de÷eri ile de÷iútirilebilir. ω 0t1 = 30 $ oldu÷u bir durumdur.

B3 ve B5 in sıfıra eúitlenmesi ile yapılabilir. Bu. Ayrı inverterler birbirlerinden transformatör ile izole edilmiú ve AC tarafından seri ba÷lanmıútır. Bu sınırlama ile aúa÷ıdaki iki durum oluúur: . ùekil 8. iki inverterin çıkıúları arasındaki gecikme açısının yarısıdır ve her inverter içinde iletim aralı÷ının kontrolu mümkündür. Her yarım dalgadaki anahtarlama iúlemleri artırılarak. fonksiyon tek sayılı olarak kalır ve tek sayılı harmonikler oluúur.14 eúitli÷inde verilmiútir.13) (8.. genellikle düúük dereceli olanların yok edilmesi gerekir çünkü genlikleri büyük ve herhangi bir filtreleme iúlemi ile yok edilmeleri çok zordur.96 = −48. θ = ω 0 t alınmıútır: § 2 Bn = 4¨ © 2π π /2 ·§ α1 ¸ ¸¨ ³0 E sin nθ dθ + ³α E sin nθ dθ · 2 ¹ ¹© (8. 3. aygıtın büyüklü÷ünün iki veya daha fazla ünitenin çıkıúlarının birleútirilmesini gerektirdi÷inde. anahtarlama noktaları. inverter çıkıúındaki bazı harmoniklerin yok edilmesi ise. Bu iúlemde. Bazen bu.b) 8. t1 ve t2 ve ilgili açılar α1 = ω 0t1 ve α 2 = ω 0t 2 dir. Dalga úeklinin simetrili÷inden.. iki harmonik de÷eri kontrol edilebilir veya yok edilebilir. Çok temel bir örnek.11 ve 8. bütün inverterin iki veya daha fazla seri ba÷lı üniteden oluútu÷u zaman kullanılabilir. Her inverter. birden fazla harmonik kontrol edilebilir. harmoniklerin yok edilmesini gözönüne alalım. úekil 8. øntegral iúleminde de÷iúken olarak. Bu durumda α. úekil 8. § 4(250 ) · $ B3 = ¨ ¸ cos 3 80. Farklı inverterler çalıúır böylece çıkıú gerilimleri arasında faz kayması oluúur.7 deki grafikte.2 2H HA AR RM MO ON NøøK KK KO ON NT TR RO OL L 8. büyük bir aygıt içinde yapılır. Toplam gerilim. Aúa÷ıdaki Fourier serilerinin genel terimi 8.2 de verilmiúti.37V © 3π ¹ ( ( )) En düúük dereceli harmoni÷in bariz de÷erine dikkat edilmelidir. Örnek 8. Dalga úeklinin simetrili÷i korunarak.12 nolu eúitlikten.2 deki grafikte görüldü÷ü gibi her yarım periyot için tam anahtarlama iletimi ile çalıúır.14) § 4E · Bn = ¨ ¸(1 − cos nα1 + cos nα 2 ) © nπ ¹ ùayet harmonik kontrolünün amacı. Bundan dolayı.6 daki dalga biçimine sahiptir.12 eúitliklerindeki aynı davranıúla kontrol edilir. øki adet ba÷ımsız anahtarlama zamanının eklenmesiyle. sadece tek sayılı sinüs terimleri vardır ve harmonikler periyodun ¼ ü üzerinde integral ile bulunurlar. temel dalga ile benzer büyüklükte harmonik bileúeninin oluúması pahasına temel dalga azaltılmıútır. Çıkıú gerilimi 8. 8 3. ve 5.3 Önceki kısımda bahsedilen anahtarlama iúlemleri ile inverter çıkıúının harmonikleri kontrol edilebilir veya azaltılabilir. Gerilimin genlik kontrolunun di÷er metotları.

temel bileúen kontrol edilecek ve aynı zamanda 3.668 1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 Yukarıdaki iki eúitli÷in çözümü ile.E ve B3= 0 konulursa. temel bileúen α1 ve α2 nin verdi÷i sonuca ba÷lıdır. ek olarak ba÷ımsız anahtarlama noktalarını gerektirir.3 ùekil 8.7 Bu iúlemde. 8.836( 4 E / π ) sonucunu verir. ÇÖZÜM § 4E · B1 = ¨ ¸(1 − cosα1 + cosα 2 ) © π ¹ § 4E · B3 = ¨ ¸(1 − cos 3α 1 + cos 3α 2 ) © 3π ¹ B1=0. harmonik bileúeni sıfır yapılacaktır.E olması gerekmektedir.6 $ bulunur.14 eúitli÷i kullanılarak yapılan bir hesaplama. Özellikle temel bileúenin 0. 1 − cos α1 + cosα 2 = 0. ÖRNEK 8.8$ ve α 2 = 38$ bulunur. øki adet anahtarlama noktası sadece 3. α1 = 17.7 deki benzer metotla.16) ùekil 8. α1 ve α2 yi bulunuz. B1 = 0. (8. .85. ve 5. temel bileúen ba÷ımsız olarak ayarlanamaz.1 − cos 3α1 + cos 3α 2 = 0 1 − cos 5α1 + cos 5α 2 = 0 Bu eúitliklerin çözümünün sonucunda. α1 = 29.15) (8.8$ ve α 2 = 57. Ek bir kontrol.85. harmonikleri sıfıra indirmek için kullanılacaksa.

yarım dalganın merkezine simetrik olacak úekilde düzenlemektir. her yarım dalgadaki palslerin. ùekil 8.. úekil 8. pals’ler 180°/5 veya 36° lik aralıklarda yerleútirilmiútir. Fourier serilerinde çift sayılı harmonikler bulunmaz ve bütün A (kosinüs terimleri) katsayıları sıfırdır.8 de gösterilmiútir. gerçek palsin alanına eúit de÷erli bir impals fonksiyonu ile temsil edilir. dalga biçimi tek sayılı fonksiyondur ve yarım periyotluk simetriye sahiptir. Sonuçta her dalgadaki pals sayısı artmıútır ve herbiri süresinde kontrol edilir. Aúa÷ıdaki eúitliklerde. Bundan dolayı bu metotta bazı sınırlamalar vardır. gerçek palsin merkezine yerleútirilmiútir.8 PWM’in amacı. çıkıútaki bir veya daha fazla harmonik bileúenlerinin büyüklü÷ünü azaltmaktır. 8 3.2. §T· t i = ¨ ¸ (i + 0. Böylece. harmoniklerin bazı kombinasyonları karúılanamaz.3 3P PA AL LS S--G GE EN Nøøù ùL Løøö öøø M MO OD DÜ ÜL LA AS SY YO ON NU UP PW WM M 8.5) © 2k ¹ tp geniúli÷inde k pals vardır. Metotlardan biri.1.. ( k − 1) (8. Fourier serileri sadece tek sayılı fonksiyonun sinüs terimlerini içerir.. Pals geniúli÷inin 36° olması. pals-geniúli÷i modülasyonu (PWM) olarak adlandırılır.Yukarıdaki eúitliklerin çözümünde. temel ve 3.2 de görülen basit inverterin dalga biçimine dönüúür. ømpals. Her pals. ùekil 8. Her i = 0. ùekilden de açık oldu÷u gibi. Bu düzenlemenin sonucunda. her yarım dalgada belli sayıda ve aynı geniúli÷e sahip pals’ler kullanmaktır. her yarım dalgada herbiri pals...3 Önceki kısımda her dalgadaki anahtarlama noktalarının artırılması. fakat pals geniúli÷i üzerinde düz bir çizgi ile temsil edilen bir sinüs dalgası ile yaklaúım tam olmaktadır. Bir PWM in yapılıúındaki metot. Gerekli olan pals geniúli÷inden ayrı olarak. ti kesintili zamanında yerleútirilmiútir. çıkıú geriliminin genli÷ini kontrol etmek ve en azından bazı durumlarda.. Her yarım dalgada 5 pals’li bir örnek úekil 8.17) . Bu bir yaklaúımdır. istenilen temel dalga çıkıú gerilimi alınıncaya kadar ayarlanabilir. úekil 8.8 de oldu÷u gibi düzenlenir.8 de görülen dalga biçiminin yaklaúık bir analizi daha sonra verilecektir. Fonksiyon tek sayılı fonksiyon olarak. Pals geniúli÷i.

18 eúitli÷inde. Her palsin gerçek geniúli÷i.4mE ¨ sin ¸ 10 ¹ 10 10 10 10 © m = 0.1 Önceki eúitlikliklerle.0989 E 0.2589 E -0. sonlu geniúlikteki her pals. açısal pozisyonun sinüsü ile orantılıdır.22) .2589 E (8. Bu iúlemde. uygun de÷erli bir impals fonksiyonu δ(ti) ile gösterilmiútir.1 de verilmiútir. m ’nin de÷iútirilmesiyle temel genlik de÷erinin azaltılabilece÷i görülmektedir.2589 E 0. Daha da ötesi. ba÷ıl olarak de÷iúmeden kalır. Pals geniúli÷inin de÷iúimi.9 da görüldü÷ü gibi. sonuçlar tablo 8. ùayet bundan önceki PWM metodu dalga süresince. Fourier serilerinin katsayıları için yaklaúık bir analiz aúa÷ıdaki gibi yapılabilir (farklı pals geniúlikleri tpi sembolü ile verilmiútir): t pi = m(sin ω 0ti ) formülde k her yarım dalgadaki pals sayısı ve T 2k (8. bu durumda geliútirilmiú gerilimli dalga biçimi elde edilir.19 ve 8. T /2 §2· Bn = ¨ ¸(2) ¦ ³ t p E [δ (t i )][sin nω 0t ]dt 0 © T ¹ i =0 ( k −1) (8.18) 8. úekil 8.21) Tablo 8. ayarlanabilir pals geniúli÷i yapılabilecek úekilde düzenlenirse.19) ( k −1) º §4· ª Bn = ¨ ¸t p E « ¦ sin nω 0 t i » © T ¹ ¬ i =0 ¼ (8. m mümkün olabilen maksimum pals geniúli÷i çarpanıdır. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 De÷er 0.0989 E 0.2 için n ’nin de÷iúik de÷erleri için. Fakat temel dalgaya göre. harmoni÷in temel dalgaya oranı.20 eúitlikleri elde edilir. harmonik içeri÷i ba÷ıl olarak büyüktür. Bu teknik sadece gerilimin genli÷ini de÷iútirmek için kullanıúlıdır ve çok geniú alanda kullanılmaz. Bu durumların Fourier katsayılarının hesabında yerine konulması ile 8. pals geniúli÷i de÷iúti÷i halde. istenilen çıkıú geriliminin genli÷i ile de orantılıdır.tp = mT 2k (8. Her yarım dalgadaki pals sayısı öncekinde oldu÷u gibi bir tam sayı olarak kalır fakat her palsin geniúli÷i yarım dalga içindeki pozisyonuna göre de÷iúir veya modüle edilir.20) k = 5 durumunda.0800 E 0. 9 nπ · 7 nπ 5nπ 3nπ § nπ + sin + sin + sin + sin Bn = 0.

5) i = 0.25) (8..9 Fourier serilerinin katsayıları. Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 B17 B19 B21 De÷er mE 0 0 0 mE -m E 0 0 0 -m E -m E (8.1.23) ùekil 8..§T · ti = ¨ ¸(i + 0.24) º § 2mE · ª( k −1) Bn = ¨ ¸ « ¦ (sin ω 0t i )(sin nω 0t i )» © k ¹ ¬ i =0 ¼ k = 5 durumunda. 8.24 eúitli÷inden bulunur: § 4 · T /2 Bn = ¨ ¸ ³ Et pi [δ (t i )](sin nω 0 t )dt ©T ¹ 0 8. (k − 1) © 2k ¹ (8.2.26) Tablo 8.22 eúitli÷i yerine konularak. ª§ π ·§ nπ · § 3π ·§ 3nπ · º «¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + ¨ sin 10 ¸¨ sin 10 ¸ + » ¹© ¹ © ¹© ¹ «© » «§ 5π ·§ 5nπ · § 7π ·§ 7 nπ · » Bn = (0.2 .2 de görülmektedir. 8.25 eúitli÷i elde edilir: (8..4mE )«¨ sin ¸ +» ¸¨ sin ¸ + ¨ sin ¸¨ sin 10 10 10 10 ¹ » © ¹ © ¹ © ¹ © « «§ 9π ·§ 9nπ · » ¸ ¸¨ sin «¨ sin » 10 ¹ ¬© 10 ¹© ¼ Bu eúitli÷in çözümünün sonuçları tablo 8..

8.3 ve 8.0003 E 0.4 Geniúli÷i 2.27) Gerçek bir uygulamada. r bir pozitif tam sayıdır. m = 0.27 eúitli÷inde.4 de görülmektedir. yarım dalgadaki palslerin sayısının artırılması gerekmektedir. ùayet ek harmonikler gözönüne alınırsa.82° 2. temel dalganın genli÷ine kıyasla oldukça büyük oldukları açıkca görülmektedir.0002 E 9.1921 E -0. tablo 8.ødeal sonuç. Bu yüksek dereceli harmonikler temel dalga ile aynı ba÷ıl büyüklü÷e sahiptirler fakat yüksek dereceli harmonikler olmalarından dolayı filtreleme elemanları ile bastırılabilmeleri daha kolaydır. ve 11.4 de gösterilen sapma arasındaki farklılık ile aynı derecededir. 8.27 eúitli÷inde verildi÷i gibi harmonik derecelerine ait sıfır olmayan de÷erler oluúur. tablo 8. harmoniklerin de÷erlerinin.22° 5. Tablo 8.20° 5.82° 7.2 deki sonuçlar arasında çok küçük farklılık vardır. k = 5 ve m = 0. Bunlar filtre edilebilirse.0000 E 0.2 deki sonuçlardan sadece çok küçük bir farklılık göstermektedir. Bu durumda bundan önceki analiz yaklaúık olarak do÷ru olmaktadır. yarım dalgadaki 5 pals yeterli olmaktadır.2 de÷erleri için yapılan gerçek bir Fourier analizinin sonuçları.0016 E 0. pals’ler impals fonksiyonlarıyla do÷ru bir úekilde temsil edilemezler çünkü pals’in sonlu geniúli÷i vardır.1999 E 0.2 deki sonuçlar ve tablo 8.22° Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.3 Sıra 1 2 3 4 5 Pals Merkezi 18° 54° 90° 126° 162° Tablo 8.0053 E -0.1883 E -0. Bu sonuçlar ile impals fonksiyonu temsili kullanılarak hesaplanan tablo 8. Bu filtrenin mümkün olmadı÷ı durumlarda. Tablo 8.2 de÷erini kullanan tablo 8. n = 2 kr ± 1 (8. palsin merkezindeki pozisyonu ile ideal pozisyonu arasında küçük bir kayma oluúmaktadır. düúük dereceli harmoniklerin tamamen süzülmesi ve ba÷ıl pals geniúli÷i ile do÷rudan orantılı bir temel bileúenin kalmasıdır.4 de sonuçlar. Böylece anahtarlama sonucu oluúan yüksek dereceli harmonikler filtre ile rahatlıkla giderilebilir. Sonlu yükselme zamanı ile gerçekçi dalga biçimi kullanarak olabilecek farklılık. Daha sonra görülecek pratik uygulamalarda. .

02 H Temel dalga geriliminin maksimumu 100 V olmalıdır. f = 100 Hz.40 A RMS 10 + j12.ÖRNEK 8.56 Z1 .5 E = 100 V B19 = 0. aúa÷ıdaki inverterde k = 9 de÷eri.5 E = 100 V n = [( 2)( 9)(1) ] − 1 = 17 n = 17 21.5 200 º ª (sin 10$ )(sin 10$ ) + (sin 30$ )(sin 30$ ) » « » «+ (sin 50$ )(sin 50$ ) + (sin 70$ )(sin 70$ ) » ª 2 E (0. harmonik akımı hesaplanabilir.5) º « $ $ $ $ B1 = « «+ (sin 90 )(sin 90 ) + (sin 110 )(sin 110 ) » = 0. dereceye kadar olan yüksek dereceli harmonikler sıfırdır. R = 10 Ω.4 Önceki PWM metodu kullanılarak. dalgacık akımını. ve 33. ùayet bu harmonikler ihmal edilirse. I1 = B1 100 = = 6.25 eúitli÷inden: 100 = 0. r = 1 ile 8. temel dalganın RMS de÷erinin %5’ine sınırlayabilir mi? E = 200 V. ÇÖZÜM m= 8.5) º « $ $ $ $ B3 = « «+ (sin 90 )(sin 270 ) + (sin 110 )(sin 330 ) » = 0 » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 390 ) + (sin 150 )(sin 450 )» « » $ $ ¬+ (sin 170 )(sin 510 ) ¼ Sıfır olmayan ilk harmonik.5 E » ¬ 9 ¼« $ $ $ $ » «+ (sin 130 )(sin 130 ) + (sin 150 )(sin 150 )» » « $ $ ¼ ¬+ (sin 170 )(sin 170 ) ª (sin 10$ )(sin 30$ ) + (sin 30$ )(sin 90$ ) º « » «+ (sin 50$ )(sin 150$ ) + (sin 70$ )(sin 210$ ) » » ª 2 E (0.23 A tepe = 4.27 eúitli÷inden hesaplanır: n = [( 2)( 9)(1) ] + 1 = 19 n = 19 veya B17 = 0. L = 0.

42 A tepe = 0. (19. úekil 8. 16.40=10. ùekil 8.297 A RMS Z19 10 + j(19)12. . inverter çıkıúının 2k frekanslı üçgen bir dalga üretmek için de kullanılmıútır. Tüm dalga boyunca. birinci pals’in merkezinin orijinden yaklaúık olarak 18° uzaklıkta olması gerekir.56 Z17 I19 = B19 100 = = 0. sinüs dalgasının genli÷i ile de iliúkilidir. pals’in süresinin yaklaúık sinüsoidal de÷iúmekte oldu÷u.444 A Böylece.2 durumunda. Bir analog iúlem. m = 0.42 2 º Harmonik RMS De÷eri = « » 2 ¼ ¬ = 0. 18° yerine 18. temel akımın (0. Pals geniúli÷i.95=2.4 deki de÷erlerdeki hesaplamalarda kullanılan de÷erdir.56 1/ 2 ª 0. Bu PWM metodunda.07° de pals merkezi ile.10 örne÷inde.10 Üçgen dalganın negatif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde bir pals baúlatılır. k = 5 için.47 A tepe = 0. Çözüm için k de÷erinin artırılması gerekir. Ayrıca her pals’in uzunlu÷u úekil 8. çıkıú polaritesinin her dalganın sonunda de÷iúebilecek úekilde olmalıdır. Üçgen dalganın pozitif e÷imi ile sinüs dalgasının kesiúti÷i yerde ise pals durdurulur. üçgen dalga ile sinüs dalgasının kesisti÷i yerler. analog ve dijital metotların her ikisi de kullanılabilir.95° ve 19.23° dir ve esas olarak tablo 8. ek harmoniklerle birlikte yük akımının harmonik bileúeni.3 ve 8.332 A RMS 10 + j(17)12. úekilde görülmektedir.09) %10’unu geçmektedir.18° dir. Bu küçük farklılık ihmal edilebilir fakat sonuçta harmoniklerde sıfır olmayan etkiler meydana getirir.47 2 + 0.10 görüldü÷ü gibi. anahtarı iletime geçirecek sinyaller üretilirken. istenilen frekansın sinüs seviyesini ve istenilen genli÷i üretmekle birlikte.I17 = B17 100 = = 0.18-16. ùekil 8. Mantık.444/4.23°) 2.10 da gösterildi÷i gibi.

11 de 4 adet BJT ve diyotlardan oluúan köprü inverter görülmektedir.1903 E -0. Transistörün kesim anındaki kollektör-emiter gerilimini kontrol edecek koruyucu devreler konulmalıdır.2000 E 0. Q2 transistörünün beyz akımının tamamlanmasından hemen sonra baúlar. aynı kutupta önceden iletimde olan transistörün kesimi bittikten sonra kısa bir zaman geçinceye kadar. ikinci transistörün iletiminden önce.12 de. tablo 8. Herhangi bir andaki yük akımının yönü bilinmedi÷inden. transistörün kollektör akımları. yeni iletime geçen transistörün iletimi geciktirilmelidir. kaynak gerilimini kısa devreden korumak için. m = 0.12 de aynı zamanda. Örne÷in.11 ve 8. úekil 8.2 ve k = 5 durumu için.11 ùekildeki netli÷i bozmamak için. ùekil 8. sadece ihmal edilebilir küçük farklılıklar göstermektedir.0032 E -0. úekildeki karıúıklı÷ı gidermek için.1903 E -0. birinci transistörün tamamen kesime gitmesini sa÷lamak için gereklidir. Ek olarak.0000 E 0.12 de iki detay gösterilmemiútir. úekil 8.0000 E 0. diyot akımları ve gereken transistör beyz akımları görülmektedir. istenilen aralıklarda beyz akımları devam ettirilmelidir.12. paralel diyot iletimi sa÷layabildi÷i halde. Bundan önce hesaplanan de÷erlerle. Bu. . her anahtara uygun sinyallerin uygulanması gerekir.ùekil 8.0003 E Bu PWM’nun uygulanmasında. Tablo 8. Q1’in beyz akımından sonra. Gerçek akımda yüksek dereceli harmoniklerin bulunmasına ra÷men. ùekil 8. birkaç mikrosaniyelik kısa bir gecikme gereklidir.10 da görülen PWM paternini elde etmek için. ùekil 8. Fourier serilerinin katsayıları. ùekil 8. Q1 transistörünün beyz akımı. úekil 8.5 deki gibi belirlenir. yük akımı sinüsoidal úekle yaklaútırılmıútır. her yarım dalgadaki 5 pals ile PWM anahtarlama paternini göstermektedir.10 da gösterildi÷i gibi.5 Katsayı B1 B3 B5 B7 B9 B11 B13 B15 De÷er 0.0032 E 0.

tek fazlı bir durumun uzantısı olan 3 fazlı bir inverter düzenlemesi görülmektedir. Bir köprü inverter sistemin giriúi olarak bir DC kayna÷ının kullanılmasına izin verir.12 8 8.13’te. ùekil 8.. çok fazlı bir inverter oluúturulabilir. Bu köprü inverterin bir çok fazlı versiyonu ve üç fazlı bir inverter olacaktır.ùekil 8. .4 4Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER RL LE ER R Bundan önceki kısımlardaki de÷iúik tekniklerle.

Bu ekseriyetle. Bir do÷rultucunun çıkıúındaki bir filtre kapasitörü. S1’den 120º sonra kapatılır. sırayla her altı aralık . iúlemin herhangi bir dalgası boyunca akımı sabit tutar. Baúka bir ihtimal akım kayna÷ı inverteridir. oldukça büyük de÷erli bir indüktör ile seri ba÷lı bir faz kontrollu do÷rultucu ile yapılır.6’da görülmektedir. S3. yük durumuna ba÷lı olarak. S2 ve S3’ den 180º sonra S5 ve S6 kapatılır. inverterin çıkıú frekansını belirleyerek gerilim ve harmonikler kontrol edilir. ùekil 8. yükün dengeli.. anahtarları çıkıú dalgasının 180° si için kapatır ve kalan 180º boyunca anahtarı açar. Devre analizi. gerilim kaynaklı inverter olarak tanımlanabilir. Bu sabit akımın gerçek de÷eri. Üç fazlı bir çıkıú üretmek için. S2’den 120º sonra kapatılır. bir güç kayna÷ı için kullanılır.13 ønverterin 6 anahtarı istenilen dalga úeklini üretmek için periyodik olarak açılır ve kapatılır. anahtarlar döner bir paternde kapatılır: S2.13 deki gerilim kayna÷ı. Tablo 8.13 deki düzenleme.ùekil 8. Tablo 8. ødeal bir gerilim kayna÷ına mantıklı bir yaklaúım. ùekil 8. bu gerilim kayna÷ının pratik uygulamasında sık olarak kullanılır. Anahtarların kapalı durumları. Bu indüktör. 8 4. yıldız ba÷lı ve faz baúına R Ω’luk omik yük oldu÷unu varsayalım.4 En basit kontrol. de÷iúkendir.1 1A AL LT TII A AD DIIM ML LII øøN NV VE ER RT TE ER R 8. altı adımlı dalga biçimi olarak adlandırılır. S4.6 Aralık (°) 0-60 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 Kapalı anahtarlar 1-3-5 1-5-6 1-2-6 2-4-6 2-3-4 3-4-5 Yük geriliminin de÷iúik dalga úekillerini belirlemek için. Çıkıú.. DC kaynak akımları devre eúitliklerini sa÷lamak için istenildi÷i kadar de÷iútirilir. S1’den 180º sonra kapatılır. bir akım kayna÷ı ile de÷iútirilir. Anahtarlama operasyonlarının sonucu olarak her 60º’de anahtarlar açılmıú ve kapanmıú olurlar. Anahtarlamanın paterni.

) . BJT negatif kısmı ve diyot ise ia akımının pozitif kısmını taúır.15 görülmektedir. bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılırlar ve akım úekli. bu anahtar ve di÷er beú anahtarın çift yönlü akımları geçirebilme özelliklerinin olması gerekir.14(b)’ de görülmektedir. 0º-60º aralı÷ı. ia önce negatiftir ve zamanla birlikte pozitif bir de÷er alır. Yük omik oldu÷u sürece. bir dalga boyunca altı anahtarlama noktasına karúılık gelir. Her ve di÷er durumlardaki gerilimler. BJT akımın pozitif kısmını.üzerinde yapılabilir.16 ’da görülmektedir. yük azda olsa indüktif oldu÷undan. bu inverteri tanımlamak için kullanılan 6 adım teriminin orijinidir. úekil 8. Bu zaman aralı÷ında S1 kapalıdır. tablo 8. Genel olarak. Ço÷u inverter uygulamalarında. (180º-360º aralı÷ında ise. BJT gibi bir anahtara bir PN-Jonksiyon diyotu paralel ba÷lanır. yük akımının úekli. yük akımı. S1 ve anahtarlarının kapatılması a ve c fazını paralel hale getirir ve b fazı kayna÷a S5 ba÷lanmıútır.14 Faz-nötr geriliminin birine ait grafikteki dalga baúına altı kesintililik.14(a)’ da görülmektedir. Ço÷u altı adımlı inverterler. úekil 8. Tabiki bu.7 ’de ve grafikler ise úekil 8. faz-nötr geriliminden farklılık gösterir. úekil 8. 0º-60º aralı÷ında. faz-nötr geriliminin úekli ile aynıdır. S3 ile iki de (a) (b) ùekil 8. ters ba÷lanmıú diyot ise negatif kısmını taúır. 60º-120º aralı÷ı süresince devre.

üç fazlı bir indüksiyon motorunu sürmek için kullanılır. vag. t=0 ’a yakın bölge gözönüne alınsın. úekil 8. bölüm 4 deki duruma benzemektedir ve úekil 8. a noktasından D1 diyotudur.17 üzerinde zaman skalası geniúletilerek yeniden gösterilmiútir. Daha önce de bahsedildi÷i gibi. kollektör-emiter tam gerilimine ulaúır ve sonra di÷er anahtarın diyotu iletime baúlar.Anahtarlama elemanı üzerindeki gerilimler. ia akımının devam etmesi gerekir. hiç problem olmayabilir. E gerilimine eúit olur.16’da. bir anahtarlama noktası üzerinde detaylı durularak bulunabilir. S4 üzerindeki gerilimdir. ùekil 8. büyük kapasiteli transistör kullanılıyorsa. Akımın iletilmesi için tek yol.19 da görüldü÷ü gibidir. fakat transistör operasyon limitinde kullanılıyorsa bir problem olabilir. normal gerilim ve frekansta manyetik doyuma gitmeyecek özellikte dizayn edilmesi gerekir. Böylece potansiyel bir ters yönde güvenli çalıúma alanı (ReverseBiasedSafeOperatingArea) problemi oluúur. Kollektör akımı sıfır veya hemen hemen sıfır olduktan sonra. 6 adımlı bir inverter. Q4 ia ’yı kollektör akımı olarak iletmekteydi.17’ deki gerilim. . motorun maksimum akı yo÷unlu÷undaki istenilmeyen de÷iúikliklere karúı beraber de÷iútirilir. Genel olarak. Bir koruyucu devre ile transistörün kollektör-emiter gerilimi aniden yükselmez ve transistör tamamen kesime gidinceye kadar yük akımının bir kısmı koruyucu tarafından taúınır. ùekil 8. (ia negatiftir).7 Gerilim van vbn vcn vab vbc vca 0-60 E/3 -2E/3 E/3 E -E 0 Aralık (°) 60-120 120-180 180-240 240-300 300-360 2E/3 E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 -E/3 E/3 2E/3 E/3 -E/3 -E/3 -2E/3 -E/3 E/3 2E/3 E 0 -E -E 0 0 E E 0 -E -E -E 0 E E Anahtarlama noktasından tam önce. Bu. inverterin çıkıú gerilimi ve frekansı. Motorun da. anahtarlama iúleminin 2 veya 3 saniyesi boyunca sabit kabul edilebilir. kollektör emiter gerilimi olarak E gerilimine ve aynı zamanda bariz bir kollektör akımına dayanabilmesi anlamına gelir. Yük indüktif oldu÷undan. Q4 transistörünün. RBSOA grafi÷inin güvenli sınırları içinde bulunduracak bir koruyucu devrenin kullanılması gerekir. koruyucu devrelerinin fiyatı büyük transistör kullanmaya göre daha ucuzdur. Tablo 8. Bu davranıú. Transistörün yük hattını biçimlendirip. D1 üzerindeki gerilim sıfıra gider ve vag gerilimi. Bu durumlarda. Bu bölge. ønverter dizaynında.18 ’de S4 yerine bir BJT ve PN-Jonksiyon diyotu kullanılmıútır. Zaman skalasının çok geniúletildi÷i varsayılırsa ia. transistörü. Anahtarlama noktasında. ùekil 8. Q4 kesime baúlar ve kollektör akımı ia’ nın genli÷inden azalmaya baúlar.

8.29 eúitliklerindeki iliúkiler. uygulanan gerilim sinüsoidal oldu÷u zamanki durumu ifade eder. maksimum akı yo÷unlu÷unun ortalama gerilime ba÷lı oldu÷u gerçe÷inden yararlanılarak düzenlenmiútir: . Bu eúitlikler.28 ve 8. normal úartlarda motorun maksimum akı yo÷unlu÷unu belirler. yarım dalganın altındaki alan.15 Anma frekansında anma faz-nötr arası gerilimde.ùekil 8.

16 ùekil 8.18 (8. T1 periyot ve K ise motorun ölçülerine ve sarım sayısına ba÷lı bir katsayıdır. . V1 motorun fazlararası gerilimi.732 ¹¼© 2 ¹ K Bmax = 0.260V1T1 Bu eúitliklerde.29) § V ·º § T · § 2 ·ª K Bmax = alan = ¨ ¸ «1.414¨ 1 ¸»¨ 1 ¸ © π ¹¬ © 1.ùekil 8.17 ùekil 8.28) (8.

8. Böyle inverterler. 8.31 eúitli÷ini sa÷layacak bir mod’da çalıútırılırlar. V1 T1 ) f Burada. genel olarak operasyonun anma frekansında .ùekil 8.19 Motora uygulanan 6 adımlı dalga biçiminin yarım dalgasının altındaki alan.29 ve 8.260 V1 T1 E = (117 .31 eúitli÷i oluúur: 0.30 eúitli÷indeki maksimum akı yo÷unlu÷u. volt/hertz sabiti alınamayacak úekilde yapılır.30 eúitlikleri birleútirilerek 8.30) ùayet 8.222 E T = 0. f.31) Sabit maksimum akı yo÷unlu÷u için gereken DC bara gerilimi. ùayet motorun normal anma frekansının üzerinde çalıútırılması gerekirse.222 ET ¬© 3 ¹ © 3 ¹ © 3 ¹¼© 6 ¹ (8. DC bara geriliminin maksimum de÷eri. (8. Genel olarak. 6 adımlı inverterin ayarlı çıkıú frekansıdır. bu frekans aralı÷ında inverterin dizaynı ekseriyetle.30 eúitli÷i durumundaki de÷iúken frekanslı duruma benzer úekilde maksimum akı yo÷unlu÷u ile iliúkilidir: ª§ E · § 2 E · § E ·º§ T · K Bmax = alan = «¨ ¸ + ¨ ¸ + ¨ ¸»¨ ¸ = 0. normal sinüsoidal motor gerilimindeki aynı de÷erde belirlenirse. 8. bu "sabit volt/hertz" iúlem modu olarak tanımlanır. çıkıú frekansı ile orantılı olarak de÷iúmelidir.

9 448.5 Bundan dolayı maksimum tork. daha büyük taúıma gerilimi mevcut de÷ildir.2 2P PW WM M:: Ç ÇO OK KF FA AZ ZL LII øøN NV VE ER RT TE ER R Önceki kısımda bahsedilen 6 adımlı inverterde.5 6 adımlı ayarlı frekanslı bir inverter üç fazlı. PWM iúlemi. E’nin de÷erinin § 1· E = (117 . 230 V.9 V © 60 ¹ (b) 8. 230 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 10 Hz operasyonu için DC bara gerilimi (b) Motorun normal akı yo÷unlu÷unu sa÷layan en büyük frekans (c) 100 Hz’lik inverter çıkıúında alınabilecek maksimum tork oranı ÇÖZÜM (a) 8.9 de÷erine düúmüútür.31 eúitli÷i kullanılarak: § 1· E = (117 . ÖRNEK 8. E = 300 V ile sınırlandı÷ından düúer. ayarlı bir DC kayna÷ına gerek yoktur. 8 8.5 V © 60 ¹ olması gerekir. Normal akı yo÷unlu÷u oranı.9 Hz (c) 100 Hz için. çıkıúın harmonik içeri÷ini kontrol etmekle beraber inverterin çıkıú geriliminin genli÷ini de kontrol eder. Bundan dolayı motor anma maksimum akı yo÷unlu÷unun altında çalıúır ve düúük frekanslı operasyonda oldu÷u gibi aynı maksimum torku üretemez. 60 Hz’li bir indüksiyon motorunu.4 4. DC bara gerilimini. )( 230)¨ ¸ (100) = 448. ùayet inverter PWM tipi ise. motordaki maksimum akı yo÷unlu÷u. kontrol basit olmasına ra÷men DC kaynak geriliminin ayarlanması gerekmektedir. % 66. 300 V ile sınırlamaktadır. maksimum çıkıú gücünü sınırlar ve "sabit beygir gücü" operasyon modu olarak tanımlanır. Anma frekansının üzerinde. Do÷rultucunun düzenlemesi. ) ( 230)¨ ¸ ( f ) 300 = (117 © 60 ¹ f = 66.31 eúitli÷i tekrar kullanılarak: § 1· . . )( 230) ¨ ¸ (10) = 44. Bu mod..veya yakın bir de÷erinde gerekir. istenilen ve gerçek gerilimlerin oranıdır: % Akı Yo÷unlu÷u = 300 = % 66. 60 Hz’lik tek fazlı bir kaynaktan beslemektedir.. anma durumundaki maksimum tork yerine.

Optimal bir metot olmayabilir fakat anlaúılması bakımından oldukça kolay ve tek fazlı iúleme benzer özellikler taúımaktadır. yarım dalgadaki pals sayısının 3 ile bölünebilir olasıdır. Patern A fazı ile aynıdır sadece sa÷a do÷ru 120° kaymıútır. øúlem birkaç yolla uygulanabilirse de buradaki metot sadece temsili bir örnek olacaktır. a noktasındaki sonuç gerilim úekil 8. A kutup geriliminden B kutup geriliminin çıkarılması ile bulunur. úekil 8. Negatif bara gerilimi ile A arasındaki gerilimlerin. S1 ve S4 anahtarlarında oluúan inverterin a kutbu aúa÷ıdaki gibi kontrol edilir. Bu gerilim. Baúka bir sınırlama ise. g noktası. . bir üçgen dalga ile 120° faz farklı iki sinüs dalgası aynı eksen üzerinde görülmektedir. ùekil 8. pals sayısının tek olmasıdır.20 ønverterin yüküne (ekseriyetle üç fazlı bir motor) uygulanan faz geriliminden biride úekil 8. a sinüsoidal dalgası. Negatif DC bara gerilimine göre.21 de görülmektedir. b kutbu aynı úekilde görüldü÷ü gibi B sinüsoidal dalgası kullanılarak kontrol edilir. ùekilde gösterilmemekle birlikte. üçgen dalgadan büyük oldu÷u zaman.20 de.21 de gösterilmiútir.Çok fazlı inverterlerde PWM metodunda. østenilen çıkıú genli÷inde sinüsoidal dalga. Bu iúlem. üçgen dalga úeklinin ortasına yerleútirilmiútir.13 de gösterilen basit üç fazlı köprü invertere uygulanmıútır. motorun faznötr gerilimi ile aynı olmadı÷ına dikkat etmek gerekir. gerilimlerin dengeli oluúması ve çift harmoniklerin oluúmasını önleyen düzenlemelerin yapılması gibi bazı sınırlamalar vardır. S1 açılırken S4 kapanır. S4 açılırken S1 kapanır. ùekil 8. C fazı da aynı úekilde kontrol edilir. Sinüs dalgası üçgen dalgadan küçük oldu÷u zaman. Sınırlamanın birisi.

33 eúitlikleri. Bu palsler alternatif iúaretlidir.5) © 2k ¹ i = 1.. DC kısmı (E/2) ayrılırsa. Sonuç olarak.2.ùekil 8. k (8. tablo 8.21 deki kutup geriliminden. kalan kısımda.. Fourier serilerinde sadece tek sayılı sinüs terimleri olacaktır. ùekil 8.4 ùekil 8.21 de görülen palsler. yarım periyotta k pals vardır. Tek fazlı durum için bu..29 ve 8.. sinüsoidal dalganın tam periyodunda üçgen dalganın k periyodu olsun.21 8 4..32) 8.3 3P PW WM MA AN NA AL LøøZ Z 8.21 deki üçgen zamanlama dalgasında.. yaklaúık olarak aúa÷ıdaki eúitliklerde görülen geniúliklerde ve pozisyonlarda temsil edilirler. sonuç dalga. k’nın tanımına benzememektedir. Pals geniúli÷i. palslerin geniúlikleri ve yerlerini hesaplamak için kullanılır. yarım periyot için palslerin yerleri 8.32 eúitli÷inde.2 için sonuçlar tablo 8. sinüs dalgasının maksimumunun. üçgen dalganın.21 de gösterilen modülasyon metodu. tpi 8.. k © 2k ¹ [ ] (8..8(a) da verilmiútir. pals geniúlikleri ve yerlerini belirlemek için kullanılırsa.32 eúitli÷i ile verilir: §T · t pi = ¨ ¸ 1 + (−1) i (m)(sin ω 0ti ) i = 1.. Bu durumda uygulanan m’in de÷eri. . (artı + ve eksi -) arasındaki tepe de÷erine oranıdır. k=9 ve m=0.2..33 eúitli÷i ile verilir: §T· t i = ¨ ¸ (i − 0. ùayet úekil 8.32 ve 8.8(b) deki sayılar bunun sonucudur. ùekil 8.33) 8. yarım periyotluk simetri ile tek bir fonksiyon olur. DC kısım ayrıldıktan sonra.

98° 16.68° 16.33° 49. yarım periyot üzerinde integral alınarak tanımlanır. iki kutup gerilimi arasındaki farktan bulunur.86° 130.32 ve 8. Kutup gerilimlerinin farkı alındı÷ında. uygun eúitliklerin eú zamanlı sayısal çözümleri ile belirlenir.31° Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. 3’ün çarpanları olan harmoniklerde kutup gerilimi 360° farklılık gösterir. yukarıdaki sonuç 8.19° 149. 8.94° 23. kutup geriliminde bulunan aynı harmoniklere sahiptir.37 eúitli÷inde oldu÷u gibi. vab = vag − vbg (8.8 (a) Pals Yer 10° 30° 50° 70° 90° 110° 130° 150° 170° (b) Pals Yer 9. bu harmonikler fazlararası gerilimde gözükmez. Kutup gerilimleri arasında 120° faz farkı oldu÷undan.31° 22. Burada da her pals.36) Sıra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Geniúlik 19. Tablo 8.68° 16.00° 109.00° 16.00° 19.04° 23.76° 16.34° Bu sonuç kutup gerilimindeki harmonikler içindir.Üçgen dalga ile sinüsoidal dalganın kesiúimleri.36 eúitli÷ine indirgenebilir: § mE · k Bn = ¨ ¸¦ m(sin ω 0 t i )(sin nω 0t i ) © k ¹ i =1 Tablo 8.33 eúitliklerindeki palslerin Fourier serilerinin katsayıları. böylece sonuç 8.98° 19. Tablo 8.34) ømpals fonksiyonunun özellikleri kullanılarak.33° (8.81° 70.8 deki iki sütun. Faz geriliminde bu farktan dolayı DC kısım bulunmaz.8 deki pals’ler tek sayılı palsler için negatif ve çift sayılı palsler için pozitif’dir.34° 21. ideal pals geniúli÷i ve yerleri ile bunların pratik uygulaması arasındaki farklılı÷ı göstermektedir. eúde÷erli impals fonksiyonu ile de÷iútirilir: § 2 · T /2§ E · Bn = 2¨ ¸ ³ ¨ ¸t pi (−1) i δ (t i ) sin nω 0 tdt ©T ¹ 0 © 2 ¹ [ ] (8.35) ølk toplam bütün n sayıları için sıfırdır.14° 90. 8.98° 21.67° 170.67° 30.37) Faz gerilimi. Motorun faz gerilimi.94° 22.98° 23. Sadece 3’ün çarpanları olan harmonikler bulunmaz.76° 16. .00° 23.35 eúitli÷i ile ifade edilebilir: k º § E ·ª k i Bn = ¨ ¸ «¦ (− 1) sin nω 0t i + ¦ m(sin nω 0t i )(sin nω 0 t i )» © k ¹ ¬ i =1 i =1 ¼ (8.

gibi) küçük bir frekansa sahip olabilir. . üçgen dalgayı geçecek úekilde. 6 adımlı metodun kullanılması halinde. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genliklerini bulunuz. sıfıra do÷ru azaltıldı÷ı zaman. Harmonik içeri÷i de÷iúmesine ra÷men. mutlak frekansı büyüktür ve yük empedansı üzerinde filtreleme iúlemi ile kabul edilebilir bir seviyeye düúürülebilir.ÖRNEK 8.866 E olurdu. ÇÖZÜM 8.25 E Gösterilen harmoniklere ek olarak. Bu modülasyon metodu ile mümkün olabilen en büyük de÷erdir. bu de÷er 1.10E olmaktadır.732)(0.732)(0. ve 13. düúük dereceli olmalarına ra÷men (11. k=9 ve m=0. Bir örnek olarak. dalga baúına pals sayısının artırılması gerekir. karúılaútırıcı sinüs dalgasının genli÷ini artırmaktır. Tam sayı veya üçe bölünebilir gibi dalga üzerindeki pals’lerin sayısında sınırlamalar oldu÷undan.5 olsun. bu sadece yüksek çıkıú gerilimi ve frekansları için yapılır. bu terimden oluúan akımlar büyük olabilir.25 E B19 = 0.20 ve 8. PWM’in faydaları gerçekleútirilecekse. Harmoniklerin bazıları. maksimum fazlararası gerilimin temel dalgasının genli÷i. dalga baúına palslerin adedi. kesikli adımlarda sayıyı artırmak pratikte uygulanır. çıkıú frekansının aralı÷ındaki de÷iúik noktalarda.4 Bir PWM inverterin normal çıkıú frekansının üzerindeki operasyonunda.433E Yukarıdaki örnekte.433E B19 = (1.. Aynı DC bara geriliminde.37 eúitli÷i ile verilir: B1 = (1. ønverterin çıkıú frekansı.732)(0. Temel dalganın gerilimini artırmanın bir metodu. olabilir). 0.25E B3 = 0 B5 = 0 B7 = 0 B9 = 0 B11 = 0 B13 = 0 B15 = 0 B17 = 0.36 eúitlikleri kullanılarak. Bu. Motor operasyonu için bu de÷iúimin oluúaca÷ı frekansta. m = 1 olsaydı. Böylece çıkıútaki ek harmonik terimleri azaltılabilir. Fazlararası gerilimdeki harmoniklerin genli÷i 8.33 ve 8..22 de görüldü÷ü gibi frekans azalırken.21 deki grafiklerde.4 4D DA AL LG GA AB BA Aù ùIIN NA AP PA AL LS SS SA AY YIIS SII 8. En düúük frekansta. tipik olarak 100 den fazla olmalıdır. Bu problemi çözmek için.25) E = 0. B35 ve B37 ve bazı yüksek dereceli harmonikler de sıfır de÷ildir. úekil 8.433E B17 = (1. 8 4. kutup geriliminde 90° ve 270° deki pals’leri yok eder. harmonik akımlarının genli÷ini küçük bir de÷erde sınırlamak gerekir.25) E = 0. oldukça yüksek harmonik terimleri (17.6 ùekil 8. sonuç kabul edilebilir.25) E = 0. kutup gerilimindeki harmonikler aúa÷ıdaki sonucu verir: B1 = 0.

5 ønverterlerin performans parametreleri nedir? 8. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) BJT iletim zamanı (c) diyot iletim zamanı (d) ortalama diyot akımı 8.6 8.9 ønverter frekansında tristörün kesim zamanının etkisi nedir? 8. 8 8. ekseriyetle az miktarda bir histerezis eklenir böylece anahtarlama pals sayısı azalan çıkıú frekansı yerine artırılan çıkıú frekansında farklı bir frekansta oluúur.3 deki gibi bir inverter 0. ùekil 8.05 H’lik bir indüktans ile seri 25 Ω’luk bir yükü beslemektedir.4 Yarım köprü ve tam köprü inverterler arasındaki fark nedir? 8..1 Bir inverter nedir? 8.3 deki gibi bir inverterde aúa÷ıdaki veri bilinmektedir: E=150 V.5 5Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 8.6 Üç fazlı çıkıú gerilimi almak için inverterler nasıl düzenlenir? 8.3 ønverter tipleri nedir? 8. R=20 Ω ve .8 Düúük dereceli harmonikleri yok etmenin etkisi nedir? 8.7 Harmonik azaltma teknikleri nedir? 8.10 Transistörlü ve tristörlü inverterler arasındaki avantajlar ve dezavantajlar endir? 8..12 AC ve DC filtreler arasındaki fark nedir? 8 6P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 8.2 Bir inverterin çalıúma prensibi nedir? 8. E=250 V ve T=8 ms.küçük bir frekans de÷iúimi için dalga baúına palslerin sayısında ileri-geri anahtarlama olabilir.22 Bu problemi gidermek için.11 ønverter çıkıúına bir filtre eklenmesinin amacı nedir? 8.2 ùekil 8.1 ùekil 8.

1 H’lik bir yük 200 V’luk bir DC kaynaktan 100 V temel gerilim bileúeni ile beslenmektedir. (b) buna karúılık gelen B3 de÷erini bulunuz. (a) α1 ve α 2 de÷erlerini bulunuz (b) úayet E=100 V ise temel çıkıú gerilimini bulunuz. Çıkıú geriliminin temel ve üçüncü harmonik bileúenlerini bulunuz. Bu amacı karúılayan k de÷erini seçiniz. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) yük akımının temel bileúeni (b) sıfır olmayan ilk harmonik bileúeninin numarası (c) 29.9 R=25 Ω ve seri L=0. f=100 Hz. DC gerilimin üst sınırı 550 V’tur.9 daki gibi PWM dir.10 daki grafikleri ve k=5 de÷erini kullanarak. 8.5 Problem 8.5 deki bir köprü inverter aúa÷ıdaki veriye sahiptir: E=200 V.8 de görülen PWM metodunu kullanmaktadır.7 deki anahtarlama metodu kullanılarak.4 ùekil 8.8 Bir inverter úekil 8.5 ms. (b) B1 B3 B5 de÷erlerini bulunuz. m=0. (a) tepe yük akımı 5 A’i aúmayacak úekilde yük indüktansının de÷erini bulunuz.3 ùekil 8. .6 ve T=10 ms. 8. 8. (b) ortalama diyot akımını bulunuz. L=0. harmonik ile beraber sıfır olmayan bütün harmonikleri içeren yük akımının RMS de÷eri.4 de. E=80 V. (a) bunu yerine getirmek için α1 ’in de÷erini bulunuz. k=7. Gerçek anahtarlama noktalarını da belirleyiniz. R=30 Ω.4 için B13 de÷erini hesaplayınız.5 ms. m=0. E=100 V. (a) her palsin geniúli÷ini bulunuz. bir inverterin beúinci ve yedinci harmonik bileúenlerini yoketmesi gerekmektedir. Aúa÷ıdakilerl bulunuz: (a) tepe anahtar akımı (b) her yarım saykılda BJT iletim zamanı (c) her yarım saykılda diyot iletim zamanı (d) ortalama kaynak akımı (e) ortalama yük akımı 8.5 ve T=12. α1 = 25° . Toplam harmonik akımının temel RMS akım de÷erinin %8’ini aúmaması gerekir. 8. (a) 40 Hz’lik bir çıkıú frekansı için uygun DC bara gerilimini bulunuz.T=10 ms. Modülasyon metodu úekil 8.7 Bir inverter úekil 8. B1’in 110 V olması gerekmektedir. 8. 8.06 H.11 Altı adımlı bir inverter ayarlı bir DC gerilimle beslenmektedir.9 da görülen sinüsoidal PWM metodunu kullanmaktadır. Anahtarlar PN jonksiyon diyotları ve BJT’ler ile yapılmaktadır.16 H ve T=12. m=0. 8.6 daki tekni÷i kullanan bir köprü inverterde. k=7. L=0. Yük standart üç fazlı 460 V indüksiyon motorudur.6 ùekil 8.10 ùekil 8. R=20 Ω. E=100 V. 8.

üç fazlı 60 Hz’lik bir indüksiyon motorunu sürmektedir. (10+jn10) Ω/faz bir yük empedansı kullanarak. volt V .(b) 90 Hz’lik bir çıkıú frekansında normal motor akı yo÷unlu÷unun yüzde kaçı elde edilir? 8.23 (b) 8.7 Ω yükünü besleyen farklı iki PWM inverterin çıkıú dalga úekillerini göstermektedir. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 V .6. volt 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 200 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 100 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8. üç fazlı inverter 460 V. (a) Bu modülasyon metodu kullanılarak tam temel gerilimin elde edilebilece÷i durumda çıkıú frekansının en büyük de÷eri nedir? (b) 80 Hz frekansta anma maksimum temel torkun yüzde kaçı alınabilir? 8 7S SE EÇ ÇøøL LM Møøù ùS SIIN NA AV VS SO OR RU UL LA AR RII 8. Z = 10 + j15. (b) yıldız ba÷lı. 8. volt 100 0 -100 -200 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 0 -100 -200 ωt ° ωt ° (a) ùekil 8.2 ùekil 8. k=15. temel dalgaya kıyasla harmonik yük akımının RMS de÷erini bulunuz. DC bara gerilimi 650 V’tur..13 Bir PWM. 200 V . Bu dalga úekillerinin hangi inverterlere ait oldu÷unu belirleyiniz.7 8.24 deki inverterlerin çıkıúlarında omik yük durumundaki harmoniklerini hesaplayınız. k=15 ve m=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: a) ùekil 2. dalgacık akımını % kaç azaltır? (r=1) d) Her iki durum için m ve k katsayıları e) k de÷erinin bir üst sayıya çıkarılması ile meydana gelen de÷iúimler 200 100 200 V .23(b) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım c) Her iki durumda.23.23(a) çıkıú dalga úekline göre yükten geçen akım b) ùekil 2.1 ùekil 8.24 (b) . inverterlerin frekansının %100 artırılması. (a) temel dalga dıúında sıfır olmayan ilk dört harmoni÷in genliklerini bulunuz.12 E=325 V ile üç fazlı bir PWM inverter üç fazlı bir yükü beslemektedir.

palslerin sinüs orantılı olarak de÷iúti÷i bir invertere aittir. 150 volt 0 -150 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldıklarını belirleyiniz.25 8.8. volt 0 -50 0 60 120 180 240 300 360 ωt° ùekil 8. Gerekli hesaplamaları yapınız. ønverterin hangi úartlar altında çalıútırıldı÷ını belirleyiniz.4 ùekil 8.25 de ayrı ayrı görülen harmonik dalga úekilleri. Gerekli hesaplamaları yapınız.26 deki grafiklerde.3 ùekil 8. inverterin iki farklı durumda çıkıútaki harmoniklerinin bileúkesi görülmektedir. düz ve kesik çizgili olarak. 50 B.26 .

tristör veya transistör devrelerinin kapı veya kontrol sinyallerini üretebilirler. Devrelerin nasıl tetiklendi÷i.2 de görüldü÷ü gibi. Statik anahtarlar aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir.1. kilitleme. büyüklüklerin algılanmasında dönüútürücüler. elemanlardan geçen akımlar ve elemanların seçimi ilgili bölümlerde anlatılmıútır (Bölüm 3 ve 6).2 2T TE EK KF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R Tek fazlı tam dalga anahtarın devre diyagramı úekil 9. hızlı çalıúan kullanılabilir. yakınlık.. .b ve 9. hareketli parçalarının kapanırken kontak bons’unun oluúmaması gibi çok avantajlara sahiptirler. devredeki tristörler birbirlerine ters paralel ba÷lanmıútır. elektriksel. düúük veya yüksek akım ve gerilim dedeksiyonu sa÷layacak úekilde tasarlanabilirler. tristör veya transistör devreleri. T1 tristörü ωt = 0 da tetiklenir ve T2 tristörü ωt = π de tetiklenir. çıkıú gerilimi ve çıkıú akımının dalga úekilleri.1. STATøK ANAHTARLAR AC ANAHTARLAR DC ANAHTARLAR TEK FAZLI ÜÇ FAZLI 9 9. ùekildeki iki tristör yerine úekil 9. Giriú gerilimi. anahtarlar olarak mekanik ve elektromekanik devre kesicilerin yerine Düúük güçlü DC uygulamaları için. olmaması ve Statik anahtar uygulamalarına ek olarak.. Çıkıú gerilimi giriú gerilimi ile aynıdır.1 1G GøøR Røøù ù Birkaç mikro saniye içinde iletimi ve kesimi yapılabilen tristörler. yüksek anahtarlama hızları. bir triyak kullanıldı÷ında da aynı sonuçlar elde edilir. Mekanik. rezistif ve indüktif yüklü duruma göre úekil 9. vb. zaman gecikmesi. pozisyon. güç transistörleri de anahtar olarak Statik anahtarlar.1 de görülmektedir. kullanılabilir..9 STATøK ANAHTARLAR 9 9.c de görülmektedir.

2 Tek fazlı triyak AC anahtar ùekil 9. Yükteki akım AC ve T1 tristöründeki akım DC dir. T1 tristörü ve D1 diyotu pozitif yarım dalgada ve T2 tristörü ve D2 diyotu negatif yarım dalgada iletimdedir. ùekil 9. Bu devrede iki tristör ortak bir katoda ve kapı sinyalleri ortak bir terminale sahiptir. T1 tristörü yerine bir .ùekil 9.1 Tek fazlı tristör AC anahtar ùekil 9.3 deki gibi yeniden düzenlenebilir.1 deki devre úekil 9.4 deki köprü diyot do÷rultucu ve bir T1 tristörü de aynı fonksiyonu yerine getirir.

Bu úekilde bir köprü diyot do÷rultucu ve bir tristör (transistör veya GTO) den oluúan ünite çift yönlü anahtar olarak adlandırılır.b de görülmektedir. Yük üçgen veya yıldız ba÷lı olabilir.3 Tek fazlı köprü diyot ve tristör AC anahtar.5 deki devreye göre her yarım dalgada akım akıúının durdurulması mümkündür.. .transistör de kullanılabilir. fakat bir tristör ve úekil 9. ùekil 9.a daki tek fazlı üç anahtar úekil 9.5. Tristörlerin sayısını ve maliyeti azaltmak için úekil 9.4 Tek fazlı köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtar 9 3Ü ÜÇ ÇF FA AZ ZL LII A AC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R 9. ùekil 9.5. ùekil 9.1. Tristörlerin kapı sinyalleri ve T1 den geçen akım úekil 9.3 Tek fazlı AC anahtar kavramı üç fazlı uygulamada kullanılabilir.a da görüldü÷ü gibi üç fazlı anahtar olarak biçimlendirilebilir. ùekil 9.6 daki devre düzenlemesi yapılabilir.6 daki gibi bir tristör ve bir diyot ile akım akıúı sadece giriú geriliminin her dalgasında durdurulabilir ve tepki zamanı daha yavaú olur (örne÷in 50 Hz’lik bir kaynak için 20 ms).

5 Üç fazlı tristör AC anahtar.(a) Devre (b) Dalga biçimleri ùekil 9. .

ùekil 9.6 Üç fazlı diyot ve tristör AC anahtar.7 de görüldü÷ü gibi tek fazlı iki anahtarın daha eklenmesiyle yapılabilir. faz sırasını de÷iútiren tristör AC anahtar. Bir yüke uygulanan üç fazın sırasının de÷iútirilmesi. ùekil 9. B fazı b terminalini ve C fazı c terminalini beslemektedir. B fazı c terminalini.7 Üç fazlı. enerjinin kesildi÷i ve gerilimin az veya aúırı geldi÷i durumlarda bir . T2-T3-T5-T6 tristörleri kapı akım palsi ile kesime götürülür ve T7-T10 tristörleri iletime geçirilir. Faz sırası de÷iúti÷inde. úekil 9. Pratik uygulamada. A fazı a terminalini. C fazı b terminalini besleyerek faz sırası de÷iúmiú olur. Statik anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde kullanılabilir. Normal çalıúmada. Faz sırasını de÷iútirmek için bütün elemanların tristör olması gerekir yoksa tristör ve diyotların bir kombinasyonu kısa devrelerin oluúmasına neden olur. T7-T10 tristörleri kapı akım palsi ile sürekli olarak kesimde ve T1-T6 tristörleri iletimdedirler.

. øndüktif yük durumunda.8 böyle bir uygulamanın tek fazlı ve úekil 9. ùekil 9. ùekil 9.8 Tek fazlı bara transferi.9 ise üç fazlı durumunu göstermektedir. 9 9.4 4D DC CA AN NA AH HT TA AR RL LA AR R DC anahtarlar durumunda.12 de görülmektedir. komütasyon devresi anahtarın integral bir kısmıdır ve yüksek güçlü DC uygulamaları için bir DC anahtar úekil 9.9 Üç fazlı bara transferi. giriú gerilimi DC dir ve güç transistörleri veya hızlı çalıúan tristörlerin veya GTO’ların kullanılması gerekir. ùekil 9.kaynaktan di÷erine anahtarlama yapmak gerekebilir. kesim süresince transistörü geçici gerilimlerden korumak için kesik çizgi ile gösterilen bir diyotun yüke paralel ba÷lanması gerekir. Tristör bir kere iletime geçirildikten sonra 3. T1-T2 tristörleri iletimde iken yük normal kayna÷a ba÷lı ve T1'-T2' tristörleri iletimde iken yük di÷er kayna÷a ba÷lıdır. ùayet cebri komütasyonlu tristörler kullanılırsa.10 da tek kutuplu bir transistör anahtarın rezistif yüklü durumunu göstermektedir. Bölümde bahsedildi÷i gibi komütasyon teknikleri ile kesime götürülmesi gerekir.. Tek kutuplu anahtarlar bir kaynaktan di÷er kayna÷a bara transferinde de kullanılabilir. ùekil 9.

ùekil 9. uygulamalarda kullanılır.14 de DC ve AC katı hal röle uygulamalarına ait temel devreler görülmektedir. ùekil 9.11 Tek kutuplu tristör DC anahtar DC anahtarlar çok yüksek gerilim ve akım uygulamalarında güç akıúının kontrolunda (örne÷in.13 ve úekil 9. motor yükleri. vb. transformotorlar. transformotorlar veya opto yalıtıcılar ile yalıtılmıúlardır. . Katı hal röleleri. ısıtıcılar. füzyon reaktörlerinde) ve hızlı çalıúan devre kesiciler olarak kullanılabilir.10 Tek kutuplu transistör DC anahtar. AC ve DC güç kontrolunda katı hal röleleri (SSR) olarak da kullanılabilir. Transistörler yerine úekil 9..12 Tek kutuplu GTO DC anahtar 9 5K KA AT TII H HA AL LR RÖ ÖL LE EL LE ER Røø 9. ùekil 9.5 Statik anahtarlar. AC uygulamalarda tristörler ve triyaklar ve DC uygulamalarda ise transistörler kullanılır. normalde kontrol devresi ve yük devresi arasında elektriksel olarak reed anahtarları. ùekil 9. Katı hal röleleri elektromekanik rölelerin yerine endüstride.12 de görüldü÷ü gibi GTO’larda aynı amaçlarda kullanılabilir.

3 Statik anahtarların mekanik veya elektromekanik anahtarlara göre avantajları nedir? 9.4 Ters paralel ba÷lı tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.13 DC katı hal röleleri (b) (a) (b) (c) ùekil 9.1 Bir statik anahtar nedir? 9.14 AC katı hal röleleri 9 9.5 Triyak AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? .(a) ùekil 9.6 6Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 9.2 AC ve DC anahtarlar arasındaki fark nedir? 9..

10 Kontrol devresi ile yük devresi arasındaki yalıtım metotları nedir? 9.9.14 AC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? .12 AC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.7 Köprü do÷rultucu ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.9 Katı hal rölelerinin çalıúma prensibi nedir? 9.6 Diyot ve tristör AC anahtarların avantajları ve dezavantajları nedir? 9.11 DC anahtarların tasarımını etkileyen faktörler nedir? 9.8 AC anahtarlarda yükün indüktif olmasının kapı sürülmesine etkisi nedir? 9.13 DC anahtarlar için hangi tür komütasyon gerekir? 9.

AC-AC. Burada temel topolojilerden bahsedilecektir. Giriú ve çıkıú dalga biçimlerinde küçük filtreler ile düúük toplam harmonik bozulması. Yüksek dönüúüm verimi. ¾ Kaynak bir AC gerilim ise kontrollu güç faktörü. Güç kaynakları aúa÷ıdaki gibi sınıflandırılabilir: GÜÇ KAYNAKLARI DC GÜÇ KAYNAKLARI AC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD DC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS DC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ DC GÜÇ KAYNAKLARI ANAHTARLAMALI MOD AC GÜÇ KAYNAKLARI REZONANS AC GÜÇ KAYNAKLARI ÇøFT YÖNLÜ AC GÜÇ KAYNAKLARI ..1 0G GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RI I 10 1 10 0. DC-DC veya DC-AC konvertörler bu özelliklerin ço÷unu karúılamaz ve çok katlı konversiyonlar gereklidir.1 1G GøøR Røøù ù Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak kullanılan güç kaynakları aúa÷ıdaki özelliklerin ço÷unu veya hepsini üzerlerinde taúımaları gerekebilir: Kaynak ve yük arasında yalıtım. øzin verilen komplekslik ve tasarım gereksinimlerine göre farklı çok katlı konversiyon topolojileri mümkündür. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ølgili bölümlerde bahsedilen tek kademeli AC-DC. Küçültülmüú boyut ve a÷ırlık için yüksek güç yo÷unlu÷u. Güç akıúının kontrollu yönü.

2 2. ønverter çok yüksek frekansta çalıútı÷ından..1 10 0. Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları úekil 10.. DC çıkıúındaki harmonik dalgacıkları küçük filtreler ile kolaylıkla yok edilebilir. yarım köprü ve tam köprü. Bu konvertörlerin çalıúma prensipleri ilgili bölümlerde bahsedilmiútir. ønverterin çıkıúı bir PWM tekni÷i ile ayarlanır ve bir diyot ile DC gerilime dönüútürülür.. push-pull.1 de görülmektedir.2 2D DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 1 0.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII 10 Anahtarlamalı mod DC-AC konvertörlerin inverter katlarının dört yaygın konfigürasyonu vardır: flyback (tepkili). .1 Anahtarlamalı mod DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları. (a) Tepkili/øleri konvertör (b) Kurma sargılı tepkili konvertör (c) Push-pull konvertör (d) Yarım köprü konvertör (e) Tam dalga konvertör ùekil 10.

Rezonans frekansı ile aynı olabilen inverter frekansı çok yüksektir ve inverterin çıkıú gerilimi hemen hemen sinüsoidaldir.3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.2 de görülmektedir. güç akıúının çift yönlü akıú özelli÷inde olması istenilir. . 1 10 0.2 Rezonans DC güç kaynaklarının konfigürasyonları..2 2.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SD DC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùayet DC çıkıú geriliminin de÷iúimi çok geniú de÷ilse..2 2. Rezonans inverterlerin yarım ve tam köprü konfigürasyonları úekil 10.1 10 0.3 de görülmektedir 0. Transformotorun ve çıkıú filtresinin boyutu yüksek inverter frekansından dolayı küçülmüútür. rezonans pals inverterleri kullanılabilir.3 Çift yönlü DC güç kayna÷ı. (a) Yarım köprü inverter (b) Tam köprü inverter ùekil 10. Pil ve akü úarjı ve deúarjı gibi bazı uygulamalarda.. transformotor nüvesi daima yeniden kurulur ve DC doyum problemleri yoktur. Rezonans osilasyonundan dolayı.. Çift yönlü bir güç kayna÷ı úekil 10.

bu durumda V0 < aVs . transformotorun ve çıkıú tarafındaki inverterden önce bulunan DC filtrenin boyutunu düúürmek için çok yüksek frekansta bir PWM kontrolu ile çalıúır. inverter ters mod’da çalıúır. Kaynaktan yüke güç akıúında. yük inverterin çıkıúına anahtarlanır ve úebekenin yerini tutar.4 Anahtarlamalı mod AC güç kaynakları. ¾ ùebekeden gelebilecek geçici zararlı gerilimlerden yükü korumak. ùebeke enerjisinin kesilmesi durumunda úebeke ve inverter arasında bir anahtarlamaya gerek yoktur. ùayet úebeke enerjisi kesilirse. ¾ Yük frekansını istenilen seviyede tutmak.Güç akıúının yönü V0. Bu tip çalıúmada devredeki inverter sadece úebeke enerjisi kesildi÷inde çalıúır.3 3A AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII AC güç kaynakları. ùekil 10. Çıkıútan giriúe güç akıúında. Çift yönlü inverterler indüktif akımın her iki yönde akmasına izin verirler ve akım akıúı süreklidir.1 1A AN NA AH HT TA AR RL LA AM MA AL LII M MO OD DA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10.4 de görülen anahtarlamalı mod AC güç kayna÷ında iki inverter vardır. Giriú tarafındaki inverter. ønverterin çalıúmaması durumunda. inverter do÷rultucu olarak çalıúır... . kritik yükler için hazır kaynak ve normal úebekenin enerjisinin bulunmadı÷ı yerlerde yaygın olarak kullanılır. yük ana úebekeye anahtarlanır. Çıkıú tarafındaki inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır. 1 10 0. Do÷rultucu inverteri besler ve bataryanın dolu kalmasını sa÷lar. Normal çalıúmada yük úebekeden beslenir ve bir do÷rultucu bataryaları dolu olarak tutar. Vs ve sargı dönüúüm oranına.3 3. 1 10 0. Bu AC kaynaklar aynı zamanda kesintisiz güç kaynakları (uninterruptible power supply = UPS) olarak bilinir. inverter sürekli olarak çalıúır ve çıkıúı yüke ba÷lanmıútır. bu durumda V0 > aVs .. Bu metotta inverter aúa÷ıdaki maddeler için de kullanılabilir: ¾ Yüke uygulanan gerilimin sinüsoidalli÷ini korumak. Di÷er bir uygulama. ( a = N s / N p ) ba÷lıdır.

3 3Ç ÇøøF FT TY YÖ ÖN NL LÜ ÜA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII Diyot do÷rultucu ve çıkıú inverteri. Güç akıúı her iki yönde kontrol edilebilir. 1 10 0. Sayklo-konvertör yüksek frekanslı AC’yi düúük frekanslı AC’ye dönüútürür.2 2R RE EZ ZO ON NA AN NS SA AC CG GÜ ÜÇ ÇK KA AY YN NA AK KL LA AR RII ùekil 10..3 3.3 3..6 Çift yönlü AC güç kaynakları 1 10 0. úekil 10.4 4Ç ÇA AL LIIù ùM MA AS SO OR RU UL LA AR RII 10..6 da görüldü÷ü gibi çift yönlü anahtarlar ve bir sayklo-konvertör ile birleútirilebilir.5 Tek katlı konversiyonun avantajları ve dezavantajları nedir? 10.1 Güç kaynaklarının normal özellikleri nedir? 10. ùekil 10. ùekil 10. Çıkıú tarafındaki PWM inverter yüke uygulanacak çıkıú frekansında çalıúır.8 Çift yönlü güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? .1 10 0.5 Rezonans AC güç kaynakları.7 Rezonans güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10. úekil 10.4 AC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.6 Anahtarlamalı mod güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10...4 de giriúteki inverter.3 DC güç kaynaklarının üç tipi nedir? 10.2 Güç kaynaklarının genel tipleri nedir? 10.5 deki gibi bir rezonans inverteri ile de÷iútirilebilir.

14 Kesintisiz güç kaynaklarının genel düzenlemesi nasıl yapılır? 10.12 Rezonans DC güç kaynaklarının farklı konfigürasyonları nedir? 10.13 Yüksek frekans linkli güç kaynaklarının avantajları ve dezavantajları nedir? 10.10.11 Yarım köprü konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.15 Güç kaynaklarında transformotor kullanırken nelere dikkat edilmelidir? .9 Tepkili konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.10 Push-pull konvertörlerin avantajları ve dezavantajları nedir? 10.

1 1K KA AR RA AR RL LII D DU UR RU UM MJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Kararlı durumda. RJC olarak gösterilir..1 1Y YA AR RII--øøL LE ET TK KE EN NJ JO ON NK KS SøøY YO ON NS SIIC CA AK KL LIIö öII 11 Bir yarı-iletkenin jonksiyon sıcaklı÷ı.1 eúitli÷i ile verilmektedir. Gerçek ısı akıú iúlemi üç boyutludur fakat yapılan deneyler bir boyutlu analizin ço÷u amaçlar için yeterli oldu÷unu göstermiútir. 1 1. Bu bölümde dikkate alınacak iki alan. TA ortamın çevre sıcaklı÷ı ve TJ jonksiyon sıcaklı÷ıdır: . Bu sadeleútirme ile. Termal devrenin elektrik devresine benzerli÷i úekil 11. RSA. termal direnç geçici termal empedans ile de÷iútirilir. aygıtın jonksiyonu ve ısı transfer yolunun di÷er kısımları arasındaki termal direnç zamanla de÷iúmeyen durumlar için jonksiyonun ısınma iúleminin modellenmesinde kullanılabilir.1 11 1T TA AS SA AR RI IM MV VE EK KO OR RU UM MA A Baúarılı bir tasarımı gerçekleútirmek için. aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı ve akımın veya gerilimin aúırı de÷erlerinin kontroludur. Bundan dolayı jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması tasarım iúleminin önemli bir kısmıdır. Bu kararlı durum iúleminin çözümü 11. RCS ve son olarak çevre ortamına olan ısının engellenmesinin modellendi÷i termal direnç. Zamanla de÷iúen durumlar için.. ùayet bu alanlara gerekli itina gösterilmezse. jonksiyondaki sıcaklık hesaplamaları birkaç bileúene sahip ve °C/W olarak ifade edilen bir termal dirençle modellenir.1 1. herhangi bir uygulamada aygıtın sa÷lam kalabilmesi ve ömrünü belirlemede çok önemlidir. anahtarların yerleútirildi÷i cihaz sık sık arızaya maruz kalacaktır. Birincisi aygıtın jonksiyonu ve yerleútirildi÷i kılıf arasındaki termal direnç. burada P yarıiletken aygıtın jonksiyon bölgesinde üretilen ortalama güç.. 1 1. yarı-iletken anahtarların bulundukları çevrede sa÷lam ve güvenli olarak kalabilmeleri gerekmektedir. ikincisi so÷utucu ve aygıtın kılıfı arasındaki mükemmel olmayan ara yüzeyi modelleyen termal direnç. Bir so÷utucu üzerine monte edilmiú bir güç yarıiletkeni için genel olarak üç bileúen gözönüne alınır.1 de görülmektedir.

TJ = TA + P( RJC + RCS + RSA ) (11. Daha iyi bir temas. elektriksel olarak yalıtılmıú anotlu yüzeyli aluminyum contalar ve berilyum oksit yaprakcıklardır. ara yüzeyin termal direncinin daha da artmasına neden olmaktadır. yerini aldı÷ı havadan daha iyidir. mika levhalar. Mükemmel olmayan bu duruma ek olarak.1) ùekil 11.1 RJC ’nin de÷eri yarıiletkenin dahili yapısı ile belirlenir ve yarıiletkenin kalıp boyutu. Kapton™ gibi plastik filmler. iki yüzey arasındaki hava aralı÷ını doldurmak için yaygın olarak bir termal gres konulmasıyla iyileútirilebilir. Aygıtın ve so÷utucunun mikroskobik yüzeyleri mükemmel düzgünlükte ve paralellikte de÷ildir. Bu elektriksel yalıtıma elveriúli olan malzemelerin aynı zamanda iyi bir termal iletken olması da gerekmektedir. Gresin termal iletkenlik özelli÷i. Üretici. hemen hemen bir çeliúki olmaktadır. Aygıtın kılıfı ve so÷utucu arasındaki ara yüzey. Bu. verisayfalarında bu de÷eri maksimum olarak belirlemektedir. yarıiletkenin kılıfını so÷utucudan elektriksel olarak yalıtmak gerekebilir. Yarıiletken ve so÷utucu arasındaki ara yüzey üretim iúlemleri ve montaj metotlarına ba÷lı olarak tamamen de÷iúebilir. ùekil 11. görülmesi bakımından çok abartılmıútır.2 . Eúlenen yüzeylerdeki temas mükemmel de÷il ve her iki yüzey arasında sıcaklık farkı vardır. dahili montaj olguları ve ilgili yarıiletkene ait olmak üzere sabitlenmiútir. termal grese ek olarak montaj ile iki yüzeyin daha yakın olması için kuvvetlice sıkıútırılmasıyla sa÷lanabilir. ùekil 11.2 de görülen ara yüzey bölgesi yarıiletken ve so÷utucu arasında yer alan bölge. Bu amaca yönelik ihtiyaca cevap verebilecek malzemeler. Bu.

Bir termal gres kullanımının sayısal etkisi aúa÷ıda açıkça görülmektedir.3°C/W olacaktır.5) = 104. ÖRNEK 11. Uygun bir so÷utucu termal direnci bularak tasarımı tamamlayınız.5°C/W de÷erine sahiptir.1 eúitli÷inden.83 + 0.2 12 W’lık güç kaybı ile bir BJT 85°C ortam hava sıcaklı÷ında bir so÷utucuya monte edilmiútir. bir termal gres kullanılarak RCS de÷eri 0. Radyasyon ile ısı iletimi ekseriyetle iúlemin çok küçük bir parçasıdır. So÷utucudan çevreye ısının iletimi öncelikle so÷utucunun yüzeyindeki havanın do÷al konveksiyon veya cebri hava hareketi ile havanın hareketi ile sa÷lanır. ÇÖZÜM . TJ = 70 + 10(0. Bir TO-204 kılıflı aygıt bir termal gres kullanılmaksızın monte edildi÷inde yaklaúık olarak RCS=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ùayet eleman. ÇÖZÜM (a) Ek B’den.83 + 1.2°C/W’a düúürülmüútür.8 °C (b) 11.3 °C ÖRNEK 11.2 + 2. Bu sayılar yarıiletkenin jonksiyon sıcaklı÷ını düúürmek ve bunun sonucu olarak güvenilirli÷i geliútirmek için termal gresin kullanımını açıklamaktadır. So÷utucu ekseriyetle verilen bir hacim için yüzey alanını artırmada çoklu kanatcıklarla veya buna benzer di÷er yüzey artırıcılarla donatılır. RJC’nin de÷eri 0.2°C/W ve 0. ùayet sert anotlu bir aluminyum conta yalıtıcı olarak kullanılırsa bu sayılar sırasıyla yaklaúık olarak 1.2°C/W vermektedir. bu aygıtın veri sayfası RJC=1. Yarıiletken aygıt bir TO-204 kılıfındadır.5°C/W ile bir so÷utucuya monte edilmiútir.2°C/W) ile monte edildi÷inde aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı. Jonksiyon sıcaklı÷ı 175°C’yi aúmamalıdır.15°C/W) termal gresi kullanılarak do÷rudan bir so÷utucuya monte edilirse aygıtın jonksiyon sıcaklı÷ı (b) Herhangi bir termal gres kullanılmaksızın bir anodize aluminyum yalıtıcı conta (RCS=1. øki yüzey arasındaki boúlukta termal gresin kullanılması termal direnci yaklaúık olarak 0. 11. RSA=2.15 + 2.15°C/W azaltır. Çevreleyen ortamın hava sıcaklı÷ı 70°C dir. (RCS=0. yarıiletken elemanın elektriksel yalıtımından kaynaklanan termal direnç de÷erinde bir artıú oldu÷u açıktır. Ek olarak.83 °C/W’tır.1 MTM8N60 tipinde bir MOSFET kararlı durum termal durumunda çalıúmakta ve 10 W kayıp meydana getirmektedir. Ço÷u uygulamalar üreticileri tarafından belgelenmiú ısı iletim karakteristiklerine sahiptir.1 eúitli÷inde RCS’nin yeni de÷eri kullanılarak: TJ = 70 + 10(0. Aygıt ve so÷utucu arasındaki ara yüzeyin termal karakteristikleri de sa÷lanmaktadır.5) = 115.

r(t)’nin de÷eri birime yaklaúır ve RJC’nin de÷eri kılıfın sıcaklı÷ının üzerinde jonksiyon sıcaklı÷ının yükselmesini verir. t1 zamanında. 1 1.11. jonksiyon sıcaklı÷ının 11.3 deki grafik bir jonksiyondaki güç kaybı uygulamasında jonksiyon sıcaklı÷ının zamanla de÷iúimini göstermektedir... . Geçici termal empedans kavramı böyle hesaplamalarda kullanıúlıdır. r(t) güç palsi süresince zamanın bir fonksiyonu olarak ifade edilen normalleútirilmiú termal dirençtir.2) ùekil 11. Bununla ilgili olan jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonudur ve tepe jonksiyon sıcaklı÷ının güvenli bir de÷erle sınırlanması gerekir. güç sıfır olur ve jonksiyon sıcaklı÷ı sıfıra düúmeye baúlar. ùekil 11.2 eúitli÷inde. Jonksiyon sıcaklı÷ı zamanın bir fonksiyonu oldu÷undan. böylece sıcaklık ve zaman arasında bir iliúkinin yazılmasına izin verir.1 eúitli÷i kullanılarak: 175 = 85 + 12(0. Kılıf sıcaklı÷ının sabit yapısı yarıiletken jonksiyonunun termal depolama kapasitesine kıyasla yarıiletken kılıfın çok büyük termal kapasitesinin bir sonucudur.3 11.2 eúitli÷inde oldu÷u gibi ifade edilmesi mümkündür: TJ = TC + r (t ) RJC P (11.2 2T TE EK KP PA AL LS SL Løø Ç ÇA AL LIIù ùM MA A 11 Ço÷u güç elektroni÷i devreleri anahtarlama aygıtlarında zamanla de÷iúen güç kaybı ile açık -kapalı modunda çalıúırlar.83 + 0.1 1. øyi tasarım. Böyle durumlarda zaman aralı÷ı ekseriyetle yeteri kadar kısa olup yarıiletkenin kılıf sıcaklı÷ı TC bu aralık süresince de÷iúmez. Böylece TC ’nin de÷eri böyle sıcaklık hesaplamalarında sabit kabul edilir.47 °C/W Güvenlik nedenlerinden dolayı aygıtın sınır jonksiyon sıcaklı÷ında çalıútırılması istenilmez. t1’in büyük de÷erleri için.2 + RSA ) RSA = 6. hesaplanan de÷erden daha kapasiteli bir so÷utucu kullanılmasını gerektirir.

3 den. Örnek 11.5 °C t=10 ms de jonksiyon güç kaybının kaldırılması üzerine.ùekil 11. izin verilen 120°C’lik maksimum jonksiyon sıcaklı÷ında pals süresini bulunuz.3 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms için 20 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek tek pals modunda kullanılmaktadır. ùekil 11. Aygıtın kılıf sıcaklı÷ı 75°C dir. RJC=0.83°C/W.2 eúitli÷i kullanılarak: 120 = 50 + r[(t )](0.4 MTM8N60 tipi bir MOSFET 12 V akaç-kaynak geriliminde 10 A iletecek.602 .83°C/W. Pals süresinin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.31)(0. jonksiyon sıcaklı÷ı azalmaya baúlar. ÇÖZÜM 11.83) = 126. Aygıtın baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 50°C ile.4 ÖRNEK 11.2 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 75 + (200)(0.31 ve RJC=0. ÇÖZÜM Ek B’deki grafikten tek pals çalıúma iúleminde. tek pals modunda kullanılmaktadır.4 deki grafik bir tek pals durumu için zamanın bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷iúimini göstermektedir. t=10 ms için r(t)=0. ÖRNEK 11.83)(12) r (t ) = 0.

Jonksiyonun termal kapasitesi jonksiyonun termal gezintisini.6 daki grafik t1 ve D’nin bir fonksiyonu olarak r(t)’nin tipik de÷erlerini göstermektedir..3 3P PE ER RøøY YO OD DøøK KP PA AL LS SL LE ER R 11 Yarıiletken jonksiyona periyodik güç palsleri uygulandı÷ında. ùekil 11. T aralı÷ı genel olarak kılıf sıcaklı÷ının sabit düúünülebilece÷i kadar kısadır.4°C/W. Örnek 11.. úayet tepe palslerin devam etti÷i durumda kazanılan en yüksek sıcaklıktan daha az bir de÷erde sınırlar. sıcaklık da periyodik olur. TA=65°C. ùekil 11. Aúa÷ıdakileri bulunuz: .6 daki bir grafikten elde edilen de÷erler her pals aralı÷ının sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ını elde etmek için 11.2 eúitli÷i ile ifade edilir. Böyle bir çalıúma modunda. r (t ) ’nin de÷eri 65 ms’ye karúılık gelmektedir.1 1.3 eúitli÷i ile ifade edilen görev saykılının de÷erine ba÷lı olmakla beraber. 11.2 eúitli÷i geçerlili÷ini sürdürür.5 Bir BJT 2 kHz’lik bir frekansta periyodik bir davranıúla çalıúmaktadır.2°C/W ve TJ=130°C. ÖRNEK 11. t1’in de÷erine de ba÷lıdır: D= t1 T (11. kullanılan terimlerin birkaçını tanımlamaktadır.5 böyle bir hesaplamayı göstermektedir. r(t) 11.6 daki veriyi kullanınız. ùekil 11.5 Jonksiyon sıcaklı÷ı ve zaman arasındaki iliúki yine 11. Yarıiletken veri sayfaları sık olarak tek palsli durumda oldu÷u kadar bu durum için de normalleútirilmiú geçici termal empedans e÷rileri içerirler. ùekil 11.5 deki grafik. Bu durumda. 1 1. Her periyotta 100 µs için 100 W’lık bir güç kaybına ve her periyodun kalan kısmında sıfır kayba sahiptir.3) ùekil 11.2 eúitli÷inde kullanılabilir. RJC=1. RCS=0. Bu durumda.Veri sayfasından.

8 = 65 + 2(0.8 deki grafik úekil 11. hesaplamalar úekil 11.2 ve t=100 µs için r(t)’nin de÷eri. Bu durumlarda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı süperpozisyon ile hesaplanabilir.59 °C/W ùekil 11. t>0 için. Zaman sıfıra eúit olmadan önce.7 deki grafik jonksiyon gücü ile ilgili jonksiyon sıcaklı÷ının de÷iúimini göstermektedir. fakat úekil 11. úekil 11.4 deki gibi veriler sa÷larlar.2)(100) TC = 104. Güç palsinin sonunda tepe jonksiyon sıcaklı÷ı. ùayet süperpozisyon tepe jonksiyon sıcaklık hesaplamasında kullanılacaksa.21)(1.6 daki gibi biçimde veriler sa÷lamazlar.8 °C (b) 11.(a) TC’nin izin verilen maksimum de÷eri (b) gereken RSA de÷eri. ùekil 11. . Hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erini temsil etmesi için hesaplama metodunun denge durumuna eriúinceye kadar gereken zamanı dikkate alması gerekir. ÇÖZÜM (a) ùekil 11. D=0.6 daki gibi bir grafik kullanılarak yapıldı÷ında bulunan sonuçtur.2 eúitli÷i kullanılarak: 130 = TC + (0.6 daki grafikten. 11. jonksiyon gücü tepe güce ve görev saykılına karúılık gelen ortalama güçtür.4 + RSA ) RSA = 1.1 eúitli÷inden ve 20 W’lık güç kaybının ortalama de÷eri kullanılarak TC = TA + P( RCS + RSA ) 104. gerçek periyodik pals gücü kullanılır.7 deki pals örne÷inin yerine kullanılabilir.6 Bazı eleman veri sayfaları úekil 11.

Hesaplama iúlemi úekil 11. Ek bileúenler.11 da görüldü÷ü gibi birkaç güç bileúeninin süperpozisyonunu kullanır. Kabul edilebilir bir do÷ruluk için bu . periyodik denge durumuna daha yakın jonksiyon sıcaklı÷ı için üçüncü palsin sonundaki úartları temsil eder. kılıf sıcaklı÷ı sıfırdan büyük zaman için de÷iúmeyecek úekilde çok kısa varsayılır.8 de. økinci palsin zamanında. t=0 da jonksiyon sıcaklı÷ının daha sonraki palslerin baúlangıcından daha yüksek olmasıdır. jonksiyon sıcaklı÷ı termal zaman sabiti genelde çok kısadır ki. bu úekilde görülen bileúenler úekil 11.8 deki ilk pals için.ùekil 11.8 ùekil 11. Böyle hesaplamaların do÷rulu÷u içinde. úartlar hemen hemen periyodik durum çalıúmasına benzemektedir. t1 deki jonksiyon sıcaklı÷ının de÷eri bundan sonraki palslerden daha yüksektir. Güç palslerinin periyodu. Birleútirildiklerinde. t=t2 de hesaplanan tepe jonksiyon sıcaklı÷ı temel olarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ının kararlı durum de÷erindedir. t=0 dan önce var olan ortalama gücün durumu.8 daki gerçek dalga biçimini temsil eder.7 ùekil 11. ortalama güç durumuna karúılık gelen bir kılıf ve so÷utucu sıcaklı÷ı meydana getirir. ùekil 11. Bunun oluúmasının nedeni.

P0 11.6 ùekil 11.5°C/W. ÇÖZÜM .4 deki.0°C/W ve RSA=1. RCS=0. 5 ms’lik her periyodun 2 ms için periyodik bir davranıúla oluúan 60 W’lık bir tepe güç kaybına sahiptir. Tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz.4) (11.5 eúitli÷i ile verilir: §t · P0 = Pm ¨ 1 ¸ ©T ¹ (11.5) ÖRNEK 11. tek pals r(t) karakteristikleri ile bir BJT. Sonuç tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 t=t2 deki jonksiyon sıcaklı÷ı her güç bileúeninin etkilerinin toplanması ile hesaplanabilir.4 eúitli÷inde.3°C/W. TA=60°C. Geçici termal empedans t=t2 de mevcut olan her güç bileúeninin aralı÷ı kullanılarak hesaplanır. ùekil 11.4 eúitli÷i ile hesaplanır: TJ = TC + ( RJC ){P0 + ( Pm − P0 )[r (t2 )] − ( Pm )[r (T )] + ( Pm )[r (t1 )]} 11. RJC=1.hassasiyet genelde gerekli de÷ildir.

ùekil 11.10 ùekil 11.27) − (60)(0.10 daki tepe de÷erle eúit de÷ere sahiptir.4 eúitli÷i kullanılarak: TJ = 113. ùekil 11.15)] = 141.2 °C ùekil 11.4 den.11 deki t '1 ’in de÷eri bundan dolayı úekil 11. ùekil 11. úekil 11. Tasarım iúlemi.5 °C Bazı periyodik durumlar iletim aralı÷ı süresince sabit olmayan güç kaybı meydana getirirler.5 eúitli÷i ile ortalama güç kaybı bulunarak kılıf sıcaklı÷ı hesaplanabilir: §2· P0 = (60)¨ ¸ = 24 W ©5¹ TC = TA + P( RCS + RSA ) = 70 + 24(0.0[24 + (36)(0.11 için.11 deki grafik. tepe güç palsi ve úekil 11.10 daki her palsin altındaki alanın belirlenmesini içerir.11 deki sabit güç úekil 11.11 deki modellemeye dayanan hesaplamalar sadedir. ùekil 11.10 daki gerçek pals gibi pals baúına aynı enerji kaybı ile bir periyodik gücün zamanla de÷iúimini göstermektedir.10 daki t1 den daha küçüktür. 11. Aynı periyot ile eúde÷er bir pals ve sabit PM gücü belirlenir.3 + 1.10 daki tepe sıcaklık kadar büyüktür çünkü toplam enerji kaybı daha kısa aralıkta meydana gelmektedir. ùekil 11. ùekil 11. r(t)’nin de÷erleri 2 ms.6 eúitli÷i ile hesaplanır: .11’i kullanan yeterli bir jonksiyon sıcaklı÷ı için bir tasarım jonksiyon sıcaklı÷ı konusunda kabul edilebilir.11 deki tepe jonksiyon sıcaklı÷ı en azından úekil 11.2 + 1.5) = 113. pals süresi 11. ùekil 11. ùekil 11.11.10 da görülen pals farklı sürelerde sabit güçlü bir periyodik pals ile de÷iútirilebilir. bu yüzden. Bu durum için tam tepe jonksiyon sıcaklı÷ının hesaplanması zordur. iletim süresince sabit güç ve úekil 11.24) + (60)(0.10 daki grafik seçilen bir durum için düzensiz güç kaybının zamanla de÷iúimini temsil etmektedir. 5 ms ve 7 ms de belirlenir.

001) + (30)(0.11 ÖRNEK 11.12 ÇÖZÜM (a) Pals baúına enerji úekil 11.6) Bu eúde÷er pals dizisi için tepe jonksiyon sıcaklı÷ı önceki kısımlardaki metotlar kullanılarak hesaplanır. ùekil 11.12 deki grafikten belirlenebilir: Enerji = (40)(0. t '1 hesaplanabilir: . eúde÷er zaman.4 den belirlenebilir.7 Bir BJT úekil 11.001) + (20)(0. RCS=0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ( TJ − TC )’nin tepe de÷eri (b) TJ ’nin tepe de÷erini 140° de sınırlayan RSA’nın de÷eri.9°C/W.t '1 = pals baúına gerçek enerji kaybı PM (11. r(t)’nin de÷erleri úekil 11.001) = 0. TA=70°C.090 J PM=40 W de÷eri ile 11.4°C/W ve RJC=0. ùekil 11.6 eúitli÷i kullanılarak.12 de görülen kayıplar ile periyodik bir davranıúta çalıúmaktadır.

9[9 + (31)(0. . ùayet mümkünse. çıkıú akımı uygun bir de÷er aralı÷ına gelinceye kadar görev saykılı. Yükün harici kısa devresinin dahildeki elemanlara zarar vermemesi gerekir.5 eúitli÷inden. harici hatalara ve harici düzensizliklere karúı korunması gerekir.31) ve (0. problem giderildi÷inde normal çalıúmasına devam etmesine izin vermesi gerekir. Filtre indüktör akımı bu yüzden ayarlanmıú bir de÷erin üzerine çıkar. 11. (0.16). bir SCR’nin kesim hatası gibi bir dahili hatanın di÷er elemanlara bir zarar vermemesi gerekir.t '1 = 0.25 · P0 = (40)¨ ¸ =9W © 10 ¹ 11.090 = 0.4 + RSA ) RSA = 6.34) − (40)(0.2 °C (b) TC = 140 − 12. Bu de÷erler sırasıyla (0.4 den. ùekil 11. P0 hesaplanabilir: § 2.2 = 127.25 ms zamanlarında belirlenir.13 deki devre diyagramı yaygın olarak kullanılan bir koruma yolunu göstermektedir. 10 ms ve 12. Koruma. Son olarak. Bunların herbirinden genel olarak uygun tasarımla kaçınılabilir.0 °C/W 1 1.25 ms.2 2.16)] = 12. D’nin azaltılmasıyla yapılır..34) dür.8 °C 11.31) + (40)(0. koruyucu özelli÷in..8 = 70 + 9(0.1 eúitli÷inden: TC = TA + P ( RCS + RSA ) 127..4 eúitli÷i kullanılarak. r(t)’nin de÷erleri 2. 1 1.3 3A Aù ùIIR RII A AK KIIM MK KO OR RU UM MA AS SII 11 Aúırı akım korumasının bir örne÷i. Örne÷in. TJ − TC de÷eri hesaplanabilir: TJ − TC = 0. aúırı bir akım ile yük direncinin azalması veya çıkıú terminallerindeki bir kısa devre ile bir azaltan kıyıcı durumunda gösterilmiútir. giriú güç hattındaki geçici bir elektriksel de÷iúmenin yarıiletkenin hasarına neden olmaması gerekir.2 2K KO OR RU UM MA A 11 Güç elektronik cihazının dahili hatalara.00225 s 40 ùekil 11.

Kollektör akımı. ùekil 11. Bu úekilde. Akım sınırlama iúlemi süresince. farklı bir koruma metoduna gerek duyabilir.14 . Aúırı yük akımının nedeni kaldırıldı÷ında. ùekil 11. transistör hem vCE ve hem de transistör gücünün artmasıyla çabucak bozulur.14 deki gibi di÷er devre düzenlemeleri. ùayet bu gerilim sınırı aúarsa. tabiki. beyz akımı ve transistörün akım kazancı ile belirlenenden öteye artmaz. Belli bir parazitik devre indüktansı kalır ve Lp de÷erinde bir indüktör ile temsil edilir. ùayet bir úey yapılmazsa. kontrol sistemi S anahtarının kapalılı÷ını durdurur. ùekil 11. X noktasında yük uçlarında bir kısa devre oluúur.13 RS uçlarındaki gerilimin de÷eri algılanır ve önceden ayarlanmıú olan sınır de÷eriyle karúılaútırılır.ùekil 11. görev saykılı. Çıkıú geriliminin gerçek de÷eri yükün úiddetine ba÷lıdır. Çıkıú gerilimi yükün tamamen kısa devre olması durumunda sıfıra gider.15 deki grafik bir hata oluútuktan sonraki kısa bir süre için iliúkileri göstermektedir. normal çıkıú gerilimi sürdürülmez. normal çalıúma devam eder. D’nin saykıl saykıl azaltılması temelinde olabilir. Çıkıú akımının sınırlanması. Kollektör akımı ani olarak yükselir ve kısa bir zaman sonra beyz akımı transistörün doyumunu sürdüremeyecek bir de÷ere ulaúır.

4 4A Aù ùIIR RII G GE ER RøøL LøøM MK KO OR RU UM MA AS SII Aúırı gerilim koruma ihtiyacına bir örnek. vX de÷eri 12 V de÷erine yükselir. Q1’in iletiminde. Beyz sürmesinin kaldırılmasının basit bir yolu. vCE’nin de÷eri artar.16 daki devre. dahili bir hatadan dolayı çıkıú gerilimi . transistör çoktan doyum bölgesinin dıúında olup kollektör akımının kesimi için bir depolama gecikmesi yoktur. Transistörün doyumu ile normal çalıúmada. 1 11 1.16 daki gibi Q2 transistörü eklemektir.. Q1’in aúırı vCE’sini algılamanın üzerine. vX küçüktür fakat transistör doyumun dıúına çıkarken. ùekil 11.Kollektör akımı transistörü do÷rusal moda çekecek yeterli büyüklü÷e ulaúınca.15 ùekil 11.2 2. Q1’in beyz akımı Q2’nin iletimi ile topra÷a yönlendirilir. Bu durumda.16 Transistör bu mod çalıúma ile hem anma VCEO(SUS) kaynak gerilimi için yeteri kadar büyük ve hem de beyz akımı yeteri kadar hızlı kaldırılabildi÷i sürece sa÷lam kalma özelli÷ine sahiptir. bu artıúın dedeksiyonunda kullanılabilir ve transistörün beyz sürmesini kaldırır.. Q1 doyuma sürülünceye kadar kısa bir zaman için durdurulması gerekir. vX’in çalıúmasının. úekil 11. ùekil 11.

bununla beraber..17 ùekil 11.17 de.2 2. bir indüksiyon motorunu besleyen ayarlı frekanslı bir inverter’de görülebilir. ùayet dahili çevre sıcaklı÷ı önceden ayarlanmıú bir sınırı aúarsa. lojik devreyi dikkate almayarak ve ana anahtardan sürmeyi kaldırmak için kullanılır. belirsiz süre içindeki aúırı yüklenmeyi idare edemez. 1 1. ùekil 11. Bu. Crowbar’ın çalıúma seviyesi ve baúlangıç hızının yükü en iyi koruyacak úekilde tasarımlanması gerekir. Artan sıcaklık aúırı derecede yüksek harici çevre sıcaklı÷ından veya harici bir geçici aúırı yüklenmeden kaynaklanabilir. Herhangi bir nedenden dolayı lojik devrenin hata yaptı÷ını düúünelim. Aúırı yüklenme durumuna kısa bir zaman için izin verilebilir. inverterin çıkıú akımı normal de÷erinin üzerine çıkar. Bir koruma devresi. Aúırı sıcaklı÷a karúı aygıtları korumak için bazı tedbirler alınabilir. koruma devresinin iki farklı amacı vardır. úekil 11. Farklı üreticiler S gibi yarıiletken anahtarları koruma amacıyla sigortalar tasarlamıúlardır.istenilen seviyenin üzerine çıkan bir azaltan kıyıcıda görülmektedir. ùayet motor geçici olarak aúırı yüklenirse. bu durumda sigortanın hızlı çalıúan tipte olması gerekir. görev saykılı istenilen de÷erin üzerine çıkmıú ve çıkıútaki yük tehlike içindedir. ùayet bu.5 5S SIIC CA AK KL LIIK KK KO OR RU UM MA AS SII 11 Güvenilir bir tasarım için. ikinci bir savunma hattı bir manivela (crowbar) devresi kullanır. böylece yükü aúırı gerilimin zararından korur. bu durumda sigortada büyük akım oluúur ve çıkıútan gücü ayırmak için açılır. Kısa devre çıkıú gerilimini azaltır. anahtar kapanır ve termal etkiyi azaltmak için çıkıúta bir úeyi de÷iútirir. dahili bir sıcaklık kontrollu anahtar kullanılabilir.. SCR’nin iletimi yük gerilimini aniden azaltır. øki koruma yolu böyle bir durumu düzeltmek için kullanılabilir. úayet problem S anahtarının kısa devre olması ise. ùayet problem S anahtarının lojik devreyi devre dıúı bırakamayaca÷ı hatalı bir lojik sürücü ise. . Bütün devre elemanlarının uygun bir koordinasyonu ile aúırı gerilimin yüke zarar vermemesi sa÷lanır.17 de görüldü÷ü gibi yük terminallerini kısa devre eder. yükü korumayı baúaramazsa. Ek olarak. ønverter ısınmaksızın kısa bir zaman için artan bu akımı idare edebilecek úekilde tasarımlanmıú olmakla beraber. Hızlı çalıúan bir SCR. Örne÷in. bütün bileúenlerin anma tasarım sıcaklıklarında çalıútırılması gerekir.

Emiter akımı periyodik ve 10 ms aralıklarla oluúan tepe de÷erlere tek yönlüdür. ilgili entegre devreyi harekete geçiren akımın eúik de÷erini ayarlar. ÖRNEK 11. Daha özel olarak. Transistör akımı iletim-kesim durumu ile de÷iúir.8 ùekil 11. inverterin çıkıú frekansı azaltılarak. motorun torkunu düúürecek inverter frekansını azaltmak olabilir ve endirek olarak Q1 transistöründeki akımı azaltmaktır. Q1’in kollektör akımını azaltmak için aygıtta birúeyi de÷iútirmek için sinyal olarak kullanılır.18 deki devre bu amacı yerine getiren bir vasıtayı göstermektedir. ùekilde. ùayet anma de÷erinin üzerindeki yük akımının zaman integrali de÷erlendirilirse. 20 A’lik tepe de÷erler kararlı durum tabanında oluúan aúırı sıcaklı÷a neden olmayan en büyük de÷erlerdir. Son olarak. R4 ile beraber A2 yükselticisi.18 ùayet A2’nin yükselticisinin çıkıúı V3 de÷erini aúarsa. V0 daki de÷iúim. A3 yükselticisinin çıkıú gerilimi iúaretini de÷iútirir. di÷er bir de÷iúken aúırı yüklenmenin göstergesi olarak sıcaklıktan daha iyi olabilir. inverter akımı istenilen de÷erin altında bir de÷ere düúürülebilir. süre sınırlanmalıdır. Veya V0 daki de÷iúim aygıtı kapatmak için bir sinyal olarak kullanılabilir. 30 A’lik tepe de÷erler maksimum 10 s aralık için kabul edilebilir. Görülen yükselticiler ideal varsayılmaktadır. A2’nin çıkıúı A3 yükselticisinde V3 ile karúılaútırılır.18 deki devre bir transistörü aúırı akımdan korumak için kullanılmaktadır.4 V’u . A2’nin çıkıúı aúırı akımın zaman integralidir. Burada yapılan hareket. ønverterin dahili sıcaklı÷ı inverter yükündeki de÷iúimlere yavaú tepki verdi÷inden ve yarıiletken jonksiyon sıcaklı÷ı çok daha hızlı tepki verdi÷inden. ùayet bu de÷er aúılırsa. bu. RS ucundaki tepe gerilim normalde 0. koruyucu devre artıúı algılayacak ve inverteri korumak için bazı de÷iúimleri baúlatacaktır. ùekil 11. ùekil 11. C1 kapasitörü ile A1 yükselticisi transistör akımının tepe de÷eri için bir örnekleme ve tutma devresi olarak görev yapar. aúırı sıcaklı÷ın bir göstergesi ve bir düzeltme iúleminin gereklili÷i olarak kullanılabilir. Buna uygun di÷er bir vasıta inverter akımıdır.ønverter sıcaklı÷ının artıúından bir periyot sonra. Tepe de÷eri kararlı durum çalıúmasında bir üst sınıra sahiptir.

böylece R3 transistör akımının pikleri arasında C1’in deúarjında görev yapar. 10 V’luk V2 ve V3 gerilimleri mevcuttur. ÇÖZÜM (a) RS ucundaki gerilimin üst sınır için. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) 20 A’lik tepe akımı için vC1 = −4 V normal de÷erini üreten R1. Bu hesaplamada. giriú polarlama akımına göre A2’yi seçerken özel dikkat gerektirir.02 Ω 20 A1 ile sa÷lanan kazanç verilen bilgilerden belirlenmiú 10 s lik bir büyüklü÷e sahiptir. Çalıúma süresince R3 deki küçük akım. D1 uçlarındaki gerilim ihmal edilmiútir.4 = 0. 30 A tepe transistör . Gerçek de÷erlerin seçimi tamamen keyfidir: R2 = 10 R1 R2=50 K ve R1=5 K yeterli olacaktır. 10 ms aralı÷ı süresince %1’lik gereksinimi karúılamak için R3C1 için 1 s zaman sabiti gerekir: R3C1 = 1 C1 = 1 µF ve R3 = 1 MΩ de÷erlerinin seçimi gereken zaman sabitini karúılayacaktır. (b) A2’nin eviren terminali topraktır. (c) V2 ve R4 den giriú.5 MΩ’luk bir de÷er gerektirir.geçmemektedir. Transistör akımının 20 A olma durumu için: vC1 = −4 V iR3 = −4 µA iR4 = +4 µA V2=10 V ile. Bu kazanç R2 / R1 oranını belirler. R2 ve RS de÷erleri (b) transistör akımının ardıúık pikleri arasında %1 den daha fazla azalmayan vC1 gerilimi olacak úekilde R3 ve C1 de÷erleri (c) úayet transistör akımı 10 s aralık süresince 30 A ise 10 s de vC1 ’in iúaret de÷iúimine neden olacak R4 ve C2 de÷erleri. R4 deki akım R4 için 2. bu akım seviyesinde vC 2 ’nin de÷iúmemesi için 20 A’lik tepe transistör akımında R3 deki akımı iptal etmelidir. RS’nin de÷eri belirlenebilir: RS = 0.

Koruyucu eleman. iyi bir tasarım aygıtın anma gücünde çalıúmasını sa÷lamalıdır. Elektromanyetik etkileúime karúı duyarlılık konusunun geniú olarak ele alınması bu ders kitabının amacı dıúına taúmaktadır. Genelde.21 deki devreyi elde etmek için yapılır. metal oksit varistörler ve arkaarkaya zener diyotlardır.akımı úartı için. Kaynak empedansının koruyucu aygıtın akımını ve gücünü kabul edilebilir seviyede sınırlayacak kadar büyük olması gerekir..2 2.6 6H HA AR RøøC EÇ ÇøøC ER R 11 Koruma iúleminin di÷er bir alanı harici geçicilerdir. Bu eúik de÷erinin üzerindeki gerilimler için akım aniden artar.19 ùekil 11. aygıtın harici bozucu etkilere karúı hasar görmeden sadece düzgün çalıúmayı etkileyecek úekilde ba÷ıúıklık kazandırılabilir. belli eúik de÷erini aútı÷ında gerilim için büyük bir akım iletir.. ùekil 11. Bu úart C2’yi belirler: (10)(C2 ) = (iC 2 )(10) C2 = 2 × 10 −6 F 1 Cøø G GE CøøL LE 1.20 deki karakteristi÷e sahip ticari aygıtlar. Bu eúik öyle seçilir ki normal çalıúma gerilimi paralel koruyucu elemanda çok az bir akıma neden olur. Bu devre úekil . Koruyucu elemanlı böyle bir sistemi temsil eden genel bir model úekil 11.19 da görülmektedir. Aynı zamanda. Aygıtın aúırı giriú geriliminden kaynaklanan hasardan korunması gerekir.20 deki grafik istenilen karakteristi÷e tipik bir örnektir. Uygun bir parçalı do÷rusal analiz úekil 11. Tipik bir gereksinim devrenin giriúinin geçici aúırı gerilimlerden korunması gerekir. ùekil 11. böyle elemanlar birinci ve üçüncü çeyreklerde benzer karakteristikler ile çift yönlüdürler. Bu bileúenler kullanılarak. vC1 = −6 V iR3 = −6 µA iC 2 = 2 µA vC 2 ’nin de÷erinin 10 s aralık süresince 10 V ile de÷iúmesi gerekir.

11.19 daki devre ve úekil 11.20 deki elemanı büyük pozitif akımlar için modellemektedir. Kaynak empedansı bir LS indüktörü ile temsil edilir.

ùekil 11.20

ùekil 11.21 ùekil 11.21 deki geçici gerilim kayna÷ı E geriliminin bir pals kayna÷ıdır. Devre modeli sadece E’nin pozitif de÷erleri için çalıúmasını temsil etmektedir. Negatif E de÷erleri elemanın yönünün de÷iúmesi veya modelde ek elemanların bulunmasını gerektirir. Pals baúladı÷ında akım 11.7 ve 11.8 eúitlikleri ile verilir. Bu eúitlikler normal kaynak tarafından gerçek yüke önceden verilen akımları ihmal etmektedir:

di X § 1 =¨ dt ¨ © LS

· ¸ ¸( E − VX − RiX ) ¹ · −t / τ ¸ ¸(1 − e ) ¹

(11.7)

§ E − VX iX = ¨ ¨ R X ©
burada

(11.8)

τ=

LS RX

Yükü besleyen vL gerilimi 11.9 eúitli÷i ile verilir:
vL = VX + RX i X = VX + ( E − VX )(1 − e − t / τ )

(11.9)

vL’nin de÷eri VX’in de÷erinde baúlar ve zamanla artar. ùayet pals uzun sürmüúse, bu durumda vL E’ye eúit olur, fakat etkili bir tasarım için RX’in küçük olması gerekir. Beklenilen pals süresine göre zaman sabitinin uzun olması gerekir. Örnek 11.9 bununla ilgili sonuçları göstermektedir. ÖRNEK 11.9 5 µs süren 5000 V’luk bir ani gerilim úekil 11.21 deki gibi modellenen bir devreyi etkilemektedir. vL’nin de÷eri 300 V tepe de÷erine sınırlandırılacaktır. Koruyucu eleman 280 V ile buna seri 1,5 Ω dirençle modellenebilmektedir. Normal kaynak geriliminin tepe de÷eri 280 V tan daha azdır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) LS’nin minimum de÷eri (b) koruyucu elemana verilen enerji. ÇÖZÜM (a) 5 µs’lik palsin sonunda, vL’nin de÷eri 300 V’u geçemez. 11.9 eúitli÷i kullanılarak, τ ’nin de÷eri belirlenebilir: 300 = 280 + (5000 − 280)(1 − e −5 / τ )

τ = 1180 µs
Bundan dolayı,

LS = RX τ = 1770 µH
(b) pals aralı÷ı süresince iX 11.8 eúitli÷i ile bulunur:

§ 5000 − 280 · iX = ¨ ¸(1 − e − t / τ ) 1,5 ¹ ©
5 µs’nin sonunda, iX ’in de÷eri 13,34 A dir. Bu aralık süresince, zaman sabitine kıyasla aralık çok kısa oldu÷undan akım hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúmiútir. Böylece, vX ’in de÷eri de hemen hemen do÷rusal olarak de÷iúir. Bu do÷rusal iliúkiler aúa÷ıdaki gibidir:

§ 13,34 · iX = ¨ t = 2,668 × 106 t −6 ¸ © 5 × 10 ¹

v X = 280 + 1,5i X
Enerji, v X ve i X çarpımının 5 µs aralık üzerinde integralinin sonucudur: Enerji = ³
5×10 −6

0

(280 + 1,5i X )i X dt = 9,78 × 10 −3 J

Koruyucu elemanın enerji emme kapasitesinin 10 mJ dan fazla olması gerekir ki geçici ani gerilimler tarafından zarar görmesin.

1 11 ùM MA 1..3 3Ç ÇA AL LIIù AS SO OR RU UL LA AR RII 11.1 Bir so÷utucu nedir? 11.2 Bir güç yarıiletken aygıtının ısı iletiminin elektriksel benzerli÷i nedir? 11.3 Bir elemanı bir so÷utucuya monte ederken alınması gereken önlemler nedir? 11.4 Sulu so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.5 Ya÷lı so÷utmanın avantajları ve dezavantajları nedir? 11.6 Bir yarıiletkenin ani jonksiyon sıcaklı÷ını belirlemek niçin gereklidir? 11.7 Kutuplu ve kutupsuz koruyucu nedir? 11.8 Bir RC koruyucunun tipik sönüm faktörü nedir? 11.9 Yük tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.10 Kaynak tarafındaki geçici gerilimlerin nedeni nedir? 11.11 Bir yarıiletkeni korumak için sigorta nasıl seçilir? 11.12 DC devrelerde sigortalama iúleminin problemleri nedir? 1 1..4 4P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R 11 11.1 TO-204 kılıfında bir BJT 15 W’lık kayıplar meydana getirmektedir; RJC=0,8°C/W, RSA=4°C/W ve TA=65°. (a) úayet aygıt do÷rudan termal gres kullanmaksızın so÷utucuya monte edilmiúse, TJ ve TC de÷erlerini bulunuz; RCS=0,6°C/W. (b) úayet termal gres kullanmadan bir yalıtıcı, kılıf ve so÷utucu arasında kullanılmıúsa a úıkkını tekrar ediniz, RCS=1,5°C/W. 11.2 Problem 11.1’i her úıkta termal gres kullanıldı÷ı durumda tekrar ediniz. a úıkkı için RCS=0,2°C/W ve b úıkkı için RCS=0,7°C/W. 11.3 Bir MOSFET 25 W’lık kayıp meydana getirmektedir. Jonksiyon sıcaklı÷ını 125°C ile sınırlayacak bir so÷utucu tasarlayınız; RJC=0,83°C/W, RCS=0,2°C/W ve TA=50°. 11.4 Bir MOSFET bir devrede 20 A iletmek için kullanılmaktadır. TJ=120°C de RDS (iletim ) = 0,08 Ω; RJC=0,9°C/W, RCS=0,15°C/W ve TA=40°. RSA’nın gereken maksimum de÷erini bulunuz.
11.5 MTM8N60 tipi bir MOSFET 1 ms süre için tek palsli modda iletimde kullanılacaktır. Güç kaybı 100 W’tır. Palsin baúlangıcında, TC=100°C. Ek B’deki veriyi kullanarak, palsin sonunda jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.6 MTM8N60 tipi bir MOSFET 10 ms süre için tek palsli modda akımı iletmektedir. Baúlangıçta, T=85°C. ùayet uç jonksiyon sıcaklı÷ı 100°C ile sınırlandırılırsa izin verilebilecek akımı bulunuz. Ek B deki veriyi kullanınız ve en kötü durumda RDS ( iletim ) ’in tipik de÷erden %50 daha büyük oldu÷unu varsayınız. 11.7 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu tek pals modunda 30 A akımın iletiminde kullanılmaktadır. ùayet baúlangıç kılıf sıcaklı÷ı 100°C ise, Ek B deki veri de÷erlerini kullanarak palsin maksimum süresini bulunuz. TJ=150°C ile sınırlanmıútır. 11.8 MTM8N60 tipi bir MOSFET 5 ms iletim ve 20 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır. øletim süresince güç kaybı 80 W’tır; RCS=0,2°C/W, RSA=2°C/W ve TA=55°. Aúa÷ıdakileri bulunuz:

(a) kılıf sıcaklı÷ı (b) tepe jonksiyon sıcaklı÷ı 11.9 MJ10006 tipi bir BJT, iletimde 40 W’lık güç kaybı ile, 6 ms iletim ve 24 ms kesim ile periyodik iletim modunda çalıúmaktadır; RCS=0,5°C/W ve TA=60°. ùayet TJ=140°C ile sınırlanmıúsa RSA’nın de÷erini bulunuz. 11.10 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu bir devrede periyodik olarak 100 µs için 35 A iletmek için kullanılmaktadır. Toplam periyot 1 ms dir; TA=60°, RSA=4,2°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) TC’nin de÷erini bulunuz, (b) TJ’nin tepe de÷eri. 11.11 Bir 1N3880 do÷rultucu diyotu 200 µs’lik bir iletim periyotu süresince 30 A den 20 A’e do÷rusal olarak de÷iúen bir akımın iletiminde kullanılmaktadır. Diyot 800 µs’lik bir aralık süresince iletimde de÷ildir. Periyodik olarak çalıúma bu úekilde devam etmektedir; TA=70°, RSA=5°C/W ve RCS=0,8°C/W. (a) hesaplamalar için kullanılabilecek eúde÷er güç kaybının zamanla de÷iúimini bulunuz. (b) bu eúde÷er kaybı kullanarak tepe jonksiyon sıcaklı÷ını bulunuz. 11.12 MTM8N60 tipi bir MOSFET aúa÷ıda görüldü÷ü gibi güç kaybı ile bir periyodik modda kullanılmaktadır: Aralık (µs) 0 < t < 100 100 < t < 200 200 < t < 300 300 < t < 1000 Güç (W) 100 0 100 0
RCS=0,4°C/W, TA=60° ve

Bu iletim örne÷i 1000 Hz frekansta tekrar etmektedir; TJ=130°C. (a) eúde÷er periyodik güç kaybını bulunuz. (b) RSA’nın gereken de÷erini bulunuz.

11.13 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu eleman üzerine 4000 V genli÷inde geçici bir pals 2 µs süre ile etkilemektedir. øletim durumunda, koruyucu eleman 200 V ve seri 1,0 Ω ile modellenebilir; LS=1 mH. (a) tepe gerilimi bulunuz (b) koruyucu elemana verilen enerjiyi bulunuz. 11.14 ùekil 11.21 deki gibi bir koruyucu devre tasarlanacaktır. Geçici gerilim 4 µs süre ve 5000 V ile modellenebilir. Mevcut sistemin kaynak empedansı 500 µH ile modellenebilir. Mevcut koruyucu eleman 250 V ve seri 1,5 Ω ile modellenebilir. Koruyucu eleman herhangi bir palste 20 mJ emebilir. Kaynak indüktansına eklenecek indüktans de÷erini bulunuz.

EK A PARÇALI DOöRUSAL DEVRE ANALøZø
Parçalı do÷rusal devre analizi teknikleri güç elektroni÷i devrelerinde bazı düzenlemelerin çözümünde kullanıúlıdır. Bu devrelerde, direnç elemanları sık olarak ihmal edilir çünkü amacın biri, giriú ve çıkıútan enerjinin transferinin kontrolunda kayıpları en aza indirmektir. Ço÷u durumlarda, oldukça kısa zaman aralı÷ında, dirençten kaynaklanan azalma tamamen ihmal edilebilmektedir. A A..1 1E EN NE ER RJ Jøø D DE EP PO OL LA AM MA AE EL LE EM MA AN NII ùekil A.1 deki devre düzenlemesi oldukça basit olmakla beraber sık olarak karúılaúılır. Anahtar t=0 zamanında bir baúlangıç indüktör akımı ile kapanır. Devrenin diferansiyel eúitli÷i A.1 eúitli÷indedir. Diyot akımı sıfırdır çünkü diyot ters polarlanmıútır. Diyotun parçalı do÷rusal modeli böylece açık bir devre olmaktadır:
di v E = = dt L L

(A.1)

§E· i (t ) = ¨ ¸ t + I (0) ©L¹

(A.2)

ùekil A.1 øndüktör akımı zamana göre bir pozitif türeve sahiptir ve sınırsız olarak artmaya devam eder. Bu sadece bir yaklaúımdır çünkü indüktörün bir dirence sahip olması gerekir ve böylece akım da belli bir sınıra sahiptir. ùekil A.1 de, úayet kesik çizgili e÷ri devam

etseydi akımın zamanla de÷iúiminin üstel yapısını gösterirdi. En son akım oldukça büyük olacaktı ve bu sınırı yakalamak için uzun bir zaman gerekecekti. Geçicili÷in baúlangıcında çok kısa bir aralık için, direnç bundan dolayı küçük bir hata ile ihmal edilebilir. Bir t1 aralı÷ından sonra, ùekil A.1 deki anahtar açılır. øndüktör akımının zamanın sürekli bir fonksiyonu olması gerekir ve diyot elemanı içinde varlı÷ını sürdürür. ùayet ideal diyot elemanı varsayılırsa, bu durumda v sıfır ve A.1 eúitli÷inden, i’nin de÷iúim oranı úekil A.1 de görüldü÷ü gibi sıfır olur. Gerçekte, t > t1 için, akımın yavaúca azalması gerekir çünkü devre kayıpları tam olarak sıfır olamaz. øletim süresince diyot gerilimi küçük fakat sıfır de÷ildir. Fakat t1 den sonra kısa bir aralık için, akım küçük bir hata ile sabit düúünülebilir. Gerilim kayna÷ı ve indüktör’ün devre çifti úekil A.2 de görülmektedir. A.3 eúitli÷i bu devrenin ilgili diferansiyel eúitli÷idir:

ùekil A.2
dv i I = = dt C C

(A.3)

§I· v(t ) = ¨ ¸t + V (0) ©C ¹

(A.4)

t = 0 da, anahtar açılır ve kaynak akımı sabit bir oranda kapasitörü yükler. Bu durumda, kapasitörün kaçak direnci (paralel) ihmal edilir. Ço÷u durumlarda bu, bir indüktörün seri direncinin ihmal edildi÷i durumdan daha iyi bir yaklaúımdır. Herhangi bir durumda, úekil A.2 deki do÷rusal grafik, çok büyük bir son de÷er ile bir üstel e÷rinin ilk baúlangıcıdır.

t = t1 de, anahtar kapanır ve kaynak akımı kapasitörden ayrılır. Kapasitör gerilimi sabit kalır çünkü diyot úimdi ters polarlanmıú ve kapasitörün deúarjı oluúmaz. Gerçekte, az bir miktar akım vardır fakat bu küçüktür ve kapasitör gerilimi yavaúça azalır. Kapasitörün dielektri÷inin kaçak kondüktansı da kapasitörün geriliminin azalmasına katkıda bulunur, bununla beraber genelde oldukça küçüktür.

ÖRNEK A.1 200 µH’lik bir indüktör úekil A.1 de görüldü÷ü gibi 5 V’luk bir kayna÷a ba÷lanmıútır. 3 A’lik bir baúlangıç akımı vardır. Anahtar 100 µs için kapalı ve sonra açılmıútır. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal indüktör varsayımı ile 100 µs sonra indüktör akımı (b) úayet indüktör direnci 0,01 Ω ise, t=100 µs deki akım (c) anahtar 100 µs açık kaldıktan sonra b úıkkı için indüktör akımı. ÇÖZÜM (a) A.1 eúitli÷inden:
di 5 = = 25000 A/s dt 200 × 10 −6 100 µs sonra, indüktör akımı sabit kalır. t > 100 µs için:
i = (100 × 10 −6 )(25000) + 3,0 = 5,5 (b) Böyle bir RL devre için,

§E· i = ¨ ¸(1 − e −t / τ ) + I (0)e −t / τ ©R¹ burada,

τ=

200 × 10 −6 = 0,02 s 0,01

t = 100 µs için sayılar yerine konulursa,

§ 5 · i=¨ ¸(1 − e −0,0001 / 0,02 ) + 3e −0, 0001/ 0, 02 = 2,494 + 2,985 = 5,479 A © 0,01 ¹
(c) RL devrenin akım azalması için yeni bir zaman orijini ile baúlanılarak, i = 5,479e −t / τ = 5,479e −0, 0001 / 0, 02 = 5,451 A (b) ve (c) úıklarındaki sonuçlar (a) úıkkında bulunan de÷ere çok yakındır. ÖRNEK A.2

ùekil A.2 deki kaynak akımı 20 ms süre ile kapasitörü yüklüyor ve sonra anahtar kapanıyor. Diyot, (a) úıkkında hesaplanan de÷erde bir ters gerilimde 1 µA’lik bir sızıntı akımına sahiptir; v(0)=50 V, C=16 µF ve I=0,1 A. Aúa÷ıdakileri bulunuz:
(a) yükleme aralı÷ının sonunda kapasitör gerilimi

(b) anahtar kapandıktan 5 saniye sonra kapasitör gerilimi. ÇÖZÜM (a)
§ 0,1 · v(t ) = ¨ t + 50 = 6250t + 50 −6 ¸ © 16 × 10 ¹
t = 20 ms de,

v = (6250)(0,02) + 50 = 175 V (b) Anahtar kapandıktan sonra, kapasitör akımı i = −1 × 10 −6 A

dv = (−1 × 10 −6 )(16 × 10 6 ) == 0,0625 V/s dt 5 saniye sonra, kapasitör gerilimi aúa÷ıdaki miktar kadar de÷iúmiú olacaktır: ∆v = (−0,0625)(5) = −0,313 V v = 175 − 0,313 = 174,7 V A A..2 2K KA AY YIIP ZL CD EV VR RE EL LE ER Røø PS SIIZ LC DE

ùekil A.3 de görülen LC devre, temel kayıpsız ikinci derece sistemdir. Devrenin davranıúını tanımlayan eúitlikler, anahtar kapandıktan sonraki periyot için A.5 ve A.6 eúitliklerinde verilmiútir:
§ di · E = L¨ L ¸ + v C © dt ¹ § dv · iL = C ¨ C ¸ © dt ¹
(A.5)

(A.6)

ùekil A.3

øki devre eúitli÷i, iL ve vC de baúlangıç úartlarına maruz kalmaktadır. Bu eúitliklerin çözümü diferansiyel eúitliklerin bilinen metotları ile çözülür:
§C · iL = E ¨ ¸ ©L¹
0,5

§C · sin ω 0 t + I L (0) cos ω 0 t − VC (0)¨ ¸ ©L¹
0,5

0,5

sin ω 0 t

(A.7)

§L· vC = E (1 − cos ω 0 t ) + I L (0)¨ ¸ ©C ¹

sin ω 0 t + VC (0) cos ω 0 t
0,5

(A.8)

§ 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹

(A.9)

Bu eúitlikler, üç terimin superpozisyonu olan osilasyonlu bir çözüm gösterirler. Akım tepkisindeki ilk terim kaynak geriliminden kaynaklanmaktadır. økinci terim, önceki devre durumunun sonucu olarak baúlangıç indüktör akımından kaynaklanmaktadır. Son olarak, üçüncü terim baúlangıçtaki kapasitör geriliminden kaynaklanmaktadır. Benzer ifadeler kapasitör geriliminin eúitli÷i hakkında yapılabilir. Bu eúitlikler, sistemin verilen bir baúlangıç durumu ile baúlarken, ileriki konularda çözümü bulmak için kullanılabilir.

ùekil A.4 deki grafik, kaynak geriliminin bir sonucu olarak iL ve vC nin tepkisi arasındaki arasındaki iliúkiyi göstermektedir. Benzer davranıúla, úekil A.5 bir baúlangıç indüktör akımının iliúkisini ve úekil A.6 bir baúlangıç kapasitör gerilimi iliúkilerini göstermektedir.

ùekil A.4
ÖRNEK A.3

ùekil A.5

ùekil A.6

ùekil A.3 de, aúa÷ıdaki bilgiler verilmiútir: E=100 V, IL(0)=5 A, VC(0)=25 V, L=100 µH ve C=10 µF. t = 40 µs de, iL ve vC nin de÷erini bulunuz.
ÇÖZÜM A.7, A.8 ve A.9 eúitliklerinde de÷erler yerine konularak:

Devre düzenlemesini de÷iútirmek için bir anahtarlama iúlemi oluúmadıkça devre bu durumda kalır. Bir baúlangıç indüktör akımı yoktur. çözümde parçalı do÷rusal analiz yine kullanıúlıdır.5 = 31.1 A ve vC = 92. ùekil A.5 0. böylece birinci yarım saykılın sonunda osilasyon durur. akım úekil A.7 sin ω 0t + 5 cos ω 0t vC = 100(1 − cos ω 0 t ) + 5(3. Akım. Bu düzenleme .5 V økinci derece sisteme do÷rusal olmayan elemanların eklenmesiyle.316) sin ω 0t = 23. geçicili÷in sonunda kapasitör geriliminin iúaretinin de÷iúimiyle beraber osilasyonun yarım periyodunu tamamlar.16) sin ω 0t + 25 cos ω 0t = 100 − 75 cos ω 0 t + 15. ùekil A.7(b) deki grafik 0 < t < T / 2 aralı÷ı için olup úekil A. Bu yüzden geçici kısım takip eden yarım periyot aralı÷ın tamamıdır. Negatif akım mümkün de÷ildir.4 de negatiftir. fakat diyot elemanının bir sonucu olarak úekil A.316) sin ω 0t + 5 cos ω 0t − (25)(0.º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(10 × 10 ) ¼ §C · ¨ ¸ ©L¹ ve §L· ¨ ¸ ©C ¹ 0.5 0.8 sin ω 0 t t = 40 µs de. iL = 24.316 mho = 3. Kapasitör gerilimi 2E de÷erinde kalır çünkü boúalma mümkün de÷ildir. Baúlangıçta bir enerji depolaması yoktur. Kapasitör baúlangıçta negatif bir de÷erle yüklenir ve t=0 da ideal SCR iletime geçer. ùekil A.4 deki aynı zaman aralı÷ındakilere benzemektedir. devrenin di÷er kısmına seri bir ideal diyot içermektedir.8 dedir.7(a) daki devre. t > T / 2 için.623 rad/s = 0.7 Dikkate alınacak di÷er bir kullanıúlı baúlangıç durumu úekil A.7(b) negatif olmayabilir.16 Ω iL = (100)(0.

16) ω d = (ω 02 − α 2 ) 0.10 eúitli÷i olur ve çözüm A. A.3 eúitli÷i A. A.5 ½ · −α t ­ C· ° ° § ¸ ( ) [ ( 0 )] sin ω t I ( 0 ) cos( ω t θ ) e E V − + + ¨ ¸ ¾ ® C d L d ¸ ° ° ©L¹ ¹ ¿ ¯ (A.5 θ = tan −1 ¨ ¨ §α · ¸ ¸ © ωd ¹ R ’nin küçük bir de÷eri için.11-A.14) (A.15) (A.16 eúitliklerindeki sonuçlarla ifade edilir: § di · E = L¨ L ¸ + RiL + vC © dt ¹ (A.16 eúitliklerindeki sonuçların hepsi kayıpsız .5 (A. çözüm sönümlü bir osilasyona dönüúür.13) α= R 2L (A.8 ùayet úekil A.10) § ω0 iL = ¨ ¨ω © d 0.12) ω 0 = ( LC ) −0.ekseriyetle SCR komütasyon devrelerinde. ùekil A. kapasitör geriliminin yön de÷iútirmesinde kullanılır.3 teki devreye küçük bir direnç eklenirse. 5 ½ · −α t ­ ° ° §L· ¸ ( ) [ ( 0 ) ] cos( ω θ ) ( 0 ) sin ω d t ¾ e V E t I − − + ¨ ¸ ® C d L ¸ ° ° ©C ¹ ¹ ¿ ¯ (A.11) § ω0 vC = E + ¨ ¨ω © d burada 0.11-A.

1 = = 500 2 L (2)(100 ×10 −6 ) ω 0 = ( LC ) −0.) ÇÖZÜM (a) Kapasitör geriliminin ideal bir yön de÷iútirmeden sonra. Gerilim aynı genli÷e fakat zıt iúarete sahiptir: §T · vC ¨ ¸ = VC (0) cos π = +100 V ©2¹ (b) A.7 rad/s θ = tan −1 ¨ ¨ §α · § 500 · ¸ = tan −1 ¨ ¸ = 0.5 = 99998. ÖRNEK A. de÷eri A.5 = 100000 rad/s ω d = (ω 02 − α 2 ) 0. Bu t = T / 2 anında oluúur.0050 rad ¸ © 99998. Bundan sonraki örnek bu çok küçük etkiyi göstermektedir. aúa÷ıdaki sonuçlar elde edilir: α= R 0.4 ùekil A.7 eúitli÷inden: I tepe § 1 · = −(−100)¨ ¸ © 100 ¹ 0.duruma göre çok az farklılık gösterir.8 V’luk bir kaynak ile temsil ediliyorsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (bu kısım için devrede hiç direnç yoktur.11-A.1 Ω’luk bir devre direnci varsa yön de÷iútirmeden sonraki kapasitör gerilimi (d) úayet SCR iletim süresince 0.5 = [(100000) 2 − (500) 2 ]0. ω d kullanılarak: T π = = 31.8 eúitli÷i ile bulunur.0 µF.416 ×10 −6 s 2 ωd . C=1.16 eúitlikleri kullanılarak.7 ¹ © ωd ¹ Kapasitör gerilimi iL = 0 anında gerekir.8 deki devrede.5 = [(100 × 10 −6 )(1× 10 −6 )]0. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) ideal bir yön de÷iútirmeden sonra kapasitör gerilimi (b) tepe indüktör akımı (c) úayet 0. aúa÷ıdaki de÷erler verilmiútir: L=100 µH. Kapasitör gerilimi SCR’nin iletimi ile yön de÷iútirmektedir.5 = 10 A (c) A. VC(0)=100 V ve IL(0)=0.

Bu zamanda vC’nin hesaplanmasıyla vC = −100001e −0. SCR ve diyot ideal düúünülmektedir. Akım kayna÷ı idealdir. L=100 µH. SCR iletime t=0 da baúlamaktadır.8(1 − cos ω 0t ) − 100 cos ω 0t t = T / 2 de yukarıdaki ifadenin sonucu: vC = +98.44 V (d) ùimdi devreyi temsil eden model ideal bir SCR ile beraber 0.1416 − 0.8 eúitli÷i kullanılarak. I=20 A.5 ùekil A.8 V’luk bir kaynak içeriyor böylece iletim t=0 da baúlayabilir ve ters akım oluúmaz. E=200 V. Aúa÷ıdakileri bulunuz: ùekil A. ùekil A.10 (a) iL’nin 20 A de÷erine ulaúması için gereken zaman (b) zamanın bir fonksiyonu olarak vD’nin de÷eri (c) vD’nin pozitif olması ve diyotun iletime baúlaması için gereken zaman .4 V Sonuçlardan.10 deki devre bir SCR komütasyon devresinin bir parçasıdır. ùekil A. vC’nin de÷eri hesaplanabilir: vC = −0. ideal bir çözüm yapıldı÷ında oldukça küçük hata meydana geldi÷i görülmektedir. 0157 cos(3.0050) = 98. iL(0)=0 A ve vC(0)=-200 V.9 ÖRNEK A. C=2 µF.9 devrenin parçalı do÷rusal bir modelidir: A.

11(a) daki gibi olur.5 0. A. Bu aralık için yeni model úekil A.7. yeni bir zaman orijini kullanılarak.11×10 −6 s Bu zamanda.11 A.3 deki gibi çalıúır ve ùekil A. iL = 20 A oldu÷u zamandan sonra. ÇÖZÜM (a) Bu aralık için.9 eúitlikleri uygulanır: º ª 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (100 × 10 )(2 × 10 ) ¼ § 2 · iL = [200 − (200)]¨ ¸ © 100 ¹ 0. zamanla do÷rusal olarak de÷iúir.2 + (10 × 10 6 )t . t > 5. Diyot iletimdedir ve v D = 0 . A. iD = 0 ve daha fazla sıfırla sınırlanmaz ve negatif olabilir. Bu devre úekil A.2 + ¨ ¸t ©C¹ vD’nin de÷eri Kirúof’un gerilim kanunundan elde edilir: v D = − E + vC = −374.(d) diyot iletime baúladıktan sonra iL’nin zamanla de÷iúimi (e) iL’nin sıfır oldu÷u zaman (f) son kapasitör gerilimi. iL < 20 A ve böylece iD > 0 . diyot iletimdedir ve devre úekil A.8 ve A.8 eúitli÷inin çözümü vC’nin de÷erini verir: vC = −174.11(b) de görülmektedir.5 = 70710 rad/s sin 70710t = 20 A t = 5.11 µs aralık süresince.2 V (b) ølk 5. vC’nin de÷eri. § 20 · vC = −174.11 µs için iL 20 A de sabittir ve v L = 0 .

ùekil A. Bu modelde. t = 37.74 µs dir. Yeni bir modelin.11(a) da da gösterilmiútir. Yeni bir zaman orijini ile.4 sin ω 0 t ω 0t = π / 2 de. Bu aynı zamanda úekil A. A.12 (f) Üçüncü aralık süresince.7 eúitli÷i kullanılarak elde dilen baúlangıç akım de÷erinin bir sonucudur. Üç aralık için bütün iúlem úekil A. yeni bir parçalı do÷rusal model gerekir. Bu. t=22.4 V’luk bir maksimum de÷erde olur ve daha sonra bu de÷erde kalır. (d) Diyotun iletimi baúladı÷ı zamanda. v D pozitif olurdu. iL’nin ifadesi belirlenir: i L = 20 cos ω 0 t (e) ω 0t = π / 2 de indüktör akımı sıfır olur.12 de görülmektedir. Bu. . E ve VC(0) birbirine eúit olarak A.42 ×10 −6 de v D = 0 .(c) b úıkkından. diyotun iletiminin v D ’nin sıfır kalmasını gerekti÷i gerçe÷ini yansıtması gerekir. Daha sonra úayet aynı model devam ettirilecekse. øúlemin üç parçasının toplam zamanı 64. yeni bir zaman orijini kullanılarak b úıkkındaki önceki çözümden vC (0) = 200 V ve i L (0) = 20 A.8 eúitli÷i kullanılarak vC(t) bulunur: § 100 · vC (t ) = 200 + 20¨ ¸ © 2 ¹ 0.5 sin ω 0t = 200 + 141.21 µs de oluúur. Sonuç akım yalnızca. vC(t) 341. baúlangıç úartlarında E ve vC(0)’ın eúit oldu÷u temel bir LC devresidir.

A..13 Akım ve gerilim grafikleri úekil A.13 deki devre úekil A.17. Bu sonuçlar anahtarın açık oldu÷u aralık için.14 .5 0.19 eúitliklerinde verilmiútir.17) §C · iL = I (1 − cos ω 0 t ) + VC (0)¨ ¸ ©L¹ sin ω 0t + I L (0) cos ω 0t 0.8 ve A.18) § 1 · ω0 = ¨ ¸ © LC ¹ (A. Bu eúitliklerde L ve C de÷iúkenlerinin pozisyonlarının de÷iúimlerine dikkat ediniz: §L· vC = I ¨ ¸ ©C ¹ 0. LC elemanları paralel olarak bu devre çiftleri bazı güç elektroni÷i devrelerinde kullanıúlıdır.A A.7. LC elemanları seri olarak bulunuyordu.3 devresinin bir çiftidir.19) ùekil A. A.5 sin ω 0 t (A. Bunlar. A. Yaklaúım önceki kısımdakine çok benzemektedir.3 FT 3L LC CD DE EV VR RE EÇ ÇøøF TL LE ER Røø Önceki kısımdaki LC devrelerinde.14 de baúlangıçta depolanmıú enerji olmadı÷ı durumda görülmektedir.18 ve A. A.4 dekiler ile aynıdır. ùekil A.5 (A. ùekil A. akım ve gerilim de÷iúkenlerinin yerlerinin de÷iúimi dıúında úekil A.9 eúitlikleri akım ve gerilim de÷iúkenlerini aralarında de÷iútirerek yeniden yazılabilir.5 §L· sin ω 0t + VC (0) cos ω 0 t − I L (0)¨ ¸ ©C ¹ 0.

13 deki devre úekil A.6 ùekil A. ÇÖZÜM . ùekil A. L=10 µH ve C=0.13’e aittir ve birinci yarım periyot için tepki úekil A. S’nin açılması üzerine. L ve C ’de baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın t=0 da açılır.ùekil A.15 deki parçalı do÷rusal model úekil A. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) osilasyon frekansı (b) vC’nin tepe de÷eri (c) diyot iletime baúladı÷ında indüktör akımının de÷eri (d) baúlangıçta negatif bir de÷erden bir pozitif de÷ere de÷iúiminde indüktör akımının zaman uzunlu÷u. Aúa÷ıdaki de÷erler bilinmektedir: I=10 A. Bu yarım periyottan sonra. ùekil A.1 µF. ùekil A.14 de görülenle aynıdır. S anahtarı. çünkü diyot vC da iletim yapar ve bunu sürdürür. VC(0)=0.16 ÖRNEK A. IL(0)=-5 A.16 daki grafik baúlangıçta depolanmıú enerji olmaksızın bu iliúkileri göstermektedir. S anahtarı t=0 da açılır.15 de görüldü÷ü gibi ideal bir diyot eklenmesiyle de÷iútirilmiútir.15 deki devrede.15 t > T / 2 için vC’nin sıfır de÷eri t > T / 2 için iL’nin sabit olmasını gerektirir. úekil A. vC’nin de÷eri sıfır ve daha sonra diyotun varlı÷ının dıúında negatif olur. vC’nin sıfırda kalmasını zorlayan yeni bir devre modeli gerekir.

giriú ve çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa.1 1M MøøL LL LE ER R’’øøN NG GE ER RøøL LøøM MK KA AN NU UN NU U ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi.841 rad t = 0. 5 = 1× 10 6 rad/s ω 0 1×10 6 f = = = 159150 Hz 2π 2π (b) VC(0)=0 oldu÷undan. giriúten ölçülen etkin empedans.5 § 10 · − (−5)¨ ¸ © 0. vC(t)’nin de÷eri A.1 ¹ 0. Av.(a) ª º 1 ω0 = « −6 −6 » ¬ (10 × 10 )(0. Z V Av AvV ùekilden. gerilim yükselten bir devrenin.1 ¹ 0. I= AvV − V V ( Av − 1) = Z Z . t=T/2 de iletime baúlar. øndüktör akımı A. Z´ daha küçük olur.18 eúitli÷inden bulunur: iL = 10(1 − cos ω 0t ) − 5 cos ω 0 t = 10 − 15 cos ω 0 t §T · iL ¨ ¸ = 10 − 15(−1) = 25 A ©2¹ (d) c úıkkındaki eúitlik kullanılarak ve iL = 0 eúitlenerek sonuç aúa÷ıdaki gibidir: iL = 10 − 15 cos ω 0 t = 0 cos ω 0t = 0. 5 = 150 V (c) Diyot...4 4.84 ×10 −6 s A 4M MøøL LL LE ER RE ET TK KøøS Søø A. vC sıfır oldu÷unda.17 eúitli÷i ile ifade edilmiú olarak t=T/4 de oluúan tepe de÷eri ile bir sinüs fonksiyonudur: § 10 · §T · VC ¨ ¸ = 10¨ ¸ ©4¹ © 0.4 A A.1× 10 ) ¼ 0..

indüktör sıfır olmayan bir dirence sahiptir. E=200 V. IL(0)=-20 A. anahtar t=0 anında kapanıyor ve 100 µs de açılıyor. L=500 µs ve i(0)=0. IL=0’ın ilk göründü÷ündeki t zamanını bulunuz. A 4. v = 25 V elde etmek için gereken zaman de÷iúiminde bu direncin etkisini bulunuz. IL(0)=0. C=2 µF ve v(0)=8 V. A.3 de..2 deki devrede. E=300 V. Z´ aúa÷ıdaki gibi olur: I Ai Z AiI Z ' = Z ⋅ Ai Emiter izleyici bir devrenin emiter direnci çok büyük bir direnç olarak gözükür ve devrenin giriú empedansının artmasından sorumludur.2 Problem A. akım yükselten bir devrenin. Anahtar t=0 da kapanmıútır.2 2M MøøL LL LE ER R’’øøN NA AK KIIM MK KA AN NU UN NU U A. A. VC(0)=-50 V. kapasitör. Akımın t=400 µs de ideal de÷erinden %1 den daha fazla azalmaması için direncin maksimum de÷erini bulunuz. anahtar t=0 da açılmıútır.ve etkin empedans: Z '= V Z = I Av − 1 Transistör devrelerinin kollektör-beyz elektrotlar arası kapasitansı yaygın kullanılan transistörlerin frekansına bir sınır koyar çünkü bu küçük kapasitans etkin olarak transistörün kazancı ile çarpıldı÷ından bir problem olarak ortaya çıkmaktadır.1 deki devrede.4 Problem A.3 ùekil A. t=200 µs de indüktör akımını bulunuz. E=100 V.. A.5 ùekil A.5 A. I=0.6 Küçük bir seri direnç úekil A. kendisine paralel ba÷lı 500 kΩ’luk bir dirençle modellenmiútir. L=250 µH ve C=5 µF. VC(0)=-100 V. ùayet kapasitör geriliminin ilk pozitif tepe de÷eri ideal . çıkıú terminalleri arasına ba÷lanırsa..1 de. Ai.4 ùayet bir empedans aúa÷ıdaki úekilde görüldü÷ü gibi.1 ùekil A.1 A. A. v’nin 25 V de÷erini kazanması için ne kadar zaman gerekir? A. L=500 µH ve C=1 µF. devre de÷erleri önceki bir düzenlemenin sonucunda kaynaklanan baúlangıç de÷erleri ile beraber belirlenmiútir.3 deki devreye eklenmiútir.3 de. A 5P PR RO OB BL LE EM ML LE ER R A. giriúten ölçülen etkin empedans.

8 ùekil A. I=10 A. D idealdir. L=100 µH ve C=1 µF.7 deki kapasitörün. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) baúlangıçtaki parçalı do÷rusal devre (b) diyotun durumunu de÷iútirmesi gerekti÷i zaman (c) b úıkkında bulunandan daha büyük bir zaman için uygulanacak parçalı do÷rusal devre (d) bu ikinci devre düzenlemesi süresince devre davranıúı.de÷erinden %1 den daha az düúmemesi gerekiyorsa. A. A.18 deki devre 0 baúlangıç enerji depolamasına sahiptir.9 ùekil A. úayet vC’nin maksimum de÷eri ideal de÷erinden %2 den daha az düúmemesi gerekiyorsa? A. IL(0)=15 A. indüktör ve kapasitörde enerji depolanması vardır.10 Problem A. E=100 V. Kayıpsız bir devre varsayarak L ve C de÷erlerini belirleyiniz. Tepe akımın 15 A’i geçmemesi gerekir.9 da.17 ùekil A. L=500 µH ve C=10 µF. Bu direncin olabilecek en büyük de÷eri nedir.8 deki devrede. VC(0)=0. L ve C de÷erlerini tasarlayınız. Devrenin önceki çalıúmasından. IL(0)=-4 A.7 ùekil A. indüktör sıfır olmayan dir direnç de÷erine sahiptir. úekil A. A. I=20 A. Anahtar t=0 da açılmıútır. devre enerjilenince 500 µs içinde 400 V ile yüklenmesi gerekmektedir. . SCR tepe akımı 20 A ile sınırlanmıútır.18 A.17 de. Aúa÷ıdakileri bulunuz: (a) iL’nin tepe de÷eri (b) vC’nin son de÷eri (c) devrenin b úıkkındaki duruma eriúmek için gereken zaman. Baúlangıçta enerji depolanması yoktur.11 Önceki çalıúmasından. anahtar t=0 da açılmıútır. kapasitör gerilimi 150 V’luk baúlangıç de÷erinden 100 µs de ters yöne dönecektir. bu direncin izin verilebilen maksimum de÷erini bulunuz. VC(0)=50 V. ùekil A.

EK B YARI-øLETKEN BøLGø SAYFALARI EK B1 1N5400 EK B2 1N3879 1N3880 1N3881 1N3882 1N3883 MR1366 1N5401 1N5402 1N5404 1N5406 EK B3 1N5826 EK B4 2N4167 EK B5 2N6546 EK B6 MTH8N55 MTH8N60 MTM8N60 EK B7 MTM15N35 EK B8 2N6027 2N6028 MTM15N40 2N6547 2N4174 2N4183 2N4190 1N5827 1N5828 .

E EK KB B1 1 1 1N N5 54 40 00 0 1 1N N5 54 40 01 1 1 1N N5 54 40 02 2 1 1N N5 54 40 04 4 1 1N N5 54 40 06 6 .

.

E EK KB B2 2 1 1N N3 38 87 79 9 1 1N N3 38 88 80 0 1 1N N3 38 88 81 1 1 1N N3 38 88 82 2 1 1N N3 38 88 83 3 M MR R1 13 36 66 6 .

.

.

.

.

E EK KB B3 3 1 1N N5 58 82 26 6 1 1N N5 58 82 27 7 1 1N N5 58 82 28 8 .

.

.

.

E EK KB B4 4 2 2N N4 41 16 67 7 2 2N N4 41 17 74 4 2 2N N4 41 18 83 3 2 2N N4 41 19 90 0 .

.

.

.

E EK KB B5 5 2 2N N6 65 54 46 6 2 2N N6 65 54 47 7 .

.

.

.

E EK KB B6 6 M MT TH H8 8N N5 55 5 M MT TH H8 8N N6 60 0 M MT TM M8 8N N6 60 0 .

.

.

.

.

E EK KB B7 7 M MT TM M1 15 5N N3 35 5 M MT TM M1 15 5N N4 40 0 .

.

.

.

.

E EK KB B8 8 2 2N N6 60 02 27 7 2 2N N6 60 02 28 8 .

.

.

.

Ac anahtar AC-AC faz kontrol Ac güç kayna÷ı açık döngü kazancı Akım kayna÷ı inverteri Akım kazancı Akım sınırlayıcı altı adımlı dalga biçimi altı adımlı inverter anahtar direnci anahtar gerilimi anahtarlama kaybı anahtarlamalı mod ac güç kaynakları anahtarlamalı mod dc güç kaynakları anot akımının iletiminin sınırlandırılması Artıran kıyıcı Artıran kıyıcı aúırı akım koruması aúırı gerilim koruması aúırı yük Azaltan-artıran kıyıcı azaltma bara transferi Beyz akımı βF Bipolar jonksiyon transistörü bir fazlı birinci derece BJT bons cebri hava Çevre sıcaklı÷ı çıkıú gerilim genli÷i çıkıú kontrol Çiftli sargı Çift yönlü a güç kaynakları Çift yönlü dc güç kaynakları çok fazlı do÷rultucu çok fazlı inverter dalgacık tepkisi dc anahtar dc güç kayna÷ı DC-DC konvertörler depolama zamanı devre kesici diA/dt diAK/dt dinamik beyz akımı .

Diyak Seri ba÷lı Diyot paralel ba÷lı diyot PN jonksiyonlu diyot kesim dönüúümü do÷al konveksiyon yarım dalga do÷rultucu üç fazlı do÷rultucu doyum durumu dönüútürme oranı dönüúüm yükü dönüúüm zamanı durum uzay ortalaması düúme zamanı düzensiz güç kaybı enerji depolama elemanı enerji geri dönüúümü tam dalga faz kontrol yarım dalga faz kontrol indüktif yüklü faz kontrol motor yüklü faz kontrol faz kontrol: çok fazlı yük faz kontrol: çok fazlı rezistif yük faz kontrollu do÷rultucu faz kontrollu köprü FBSOA flyback konvertör Fourier serileri katsayıları frekans tepkisi FWD geçici termal empedans genelleútirilmiú transformotor gerilim genlik kontrolu gerilim kayna÷ı inverteri gerilim kontrol gerilim sıkıútırma gerilim-akım karakteristi÷i temel GTO modeli güç faktörü güvenli çalıúma alanı harici geçiciler harmonik kontrol harmonik bileúenleri harmonikler hızlandırma kapasitörü hızlı dönüúümlü diyotlar IB1 IB2 .

Imax Imin ısı transferi ideal olmayan anahtarlar ideal olmayan etkiler ideal olmayan manyetik kuplaj ikinci derece ikinci kırılma ileri dönüúüm ileri konvertör øletim açısı iletim durumu gerilimi impals fonksiyonu indüktif yük indüktif yük indüktör direnci integral dalga kontrol inverter çıkıú dalgası inverter jonksiyon kapasitansı Kapalı döngü Kapasitör gerilim dalgacı÷ı kapı akımı katı hal rölesi kayıpsız LC devreleri kaynak indüktansı Kesim akımı Kılıf sıcaklı÷ı kısmi doyum kıyıcı çıkıúı çok fazlı kontrollu do÷rultucu tek fazlı indüktif yük tek fazlı rezistif yük Kıyıcı kilitleme akımı Kollektör akımı Komütasyon kapasitörü Komütasyon Kontrollu do÷rultucu koruma koruyucu kapasitör koruyucu devre koruyucu direnci Köprü do÷rultucu Köprü inverter Kritik indüktans küçük sinyal LC devre çiftleri .

Manivela (crowbar) devresi Manyetik kuplaj metal oksit varistörler Miller etkisi MOSFET kapasitansı güvenli çalıúma alanı statik karakteristikler statik kapı akımı MOSFET anahtarlama kayıpları Ortalama akım Ortalama yük akımı Ortalama yük gerilimi Orta-uçlu sekonder pals geniúli÷i modülasyonu pals sayısı paralel ba÷lantı parçalı do÷rusal analiz do÷rusal model periyodik pals PN jonksiyon diyotu PUT PWM Qrr RBSOA RCS RDS(iletim) Reed rölesi rezistif yük rezonans ac güç kaynakları rezonans dc güç kaynakları RJC RMS akımı RMS de÷eri RSA Sabit beygirgücü Sabit volt/hertz Schottky diyotu statik devre modeli SCR kapı akımı kapı palsi sıcaklık koruması sıfır derece SOA Sönüm Statik anahtar Sürekli akım süreksiz akım tam dalga .

tek fazlı ac anahtar tek pals tepkili konvertör termal direnç termal zaman sabiti ters akım ters dönüúüm akımı ters dönüúüm zamanı tq transformotor kaçak indüktansı tristör triyak trr tutma akımı üç fazlı ac anahtar üç fazlı diyot köprüsü verim yarım dalga do÷rultucu yarım dalga indüktif yük yarım dalga rezistif yük yarım köprü yükselme zamanı zorlanmıú kazanç .

UK. 1992 10. PWS-Kent Publishing Company. 1998 4. Converter Engineering An Introduction to Operation and Theory. Erwin Kreyszig.KAYNAKLAR 1. 1994 16. 1997 (Birinci Baskı) 2. Queen’s University. Shepherd. Power Electronics. Boldea. Cambridge University Press. Gottfried Möltgen. Rashid. Power Electronic Control of AC Motors. 1989 5. ButterworthHeinemann. 1987 9. Hulley&Liang. 1989 7. Slemon. I. Principles of Electric Machines and Power Electronics. 1996 15. Advanced Engineering Mathematics. Power Electronics Devices. Applications and Design. 1992 18. S. Ned Mohan. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. Sefa I.A. Williams. Osman Gürdal. L. Electronics Handbook. New Jersey. Oxford. MacMillan. Gordon R. Cyril. William P. Güç Elektroni÷i. Özer ù. ANKARA. Sen.. Power Electronics Circuits. JMD Murphy & FD TurnBull. Edinburgh. Jorge de Sousa Pires. 1989 6. Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi. UK. Chartwell-Bratt Ltd. Muhammed H. John Wiley Sons. ANKARA. Duncan A.. Robert Boylestad. Inc. B. 1986 17. Power Electronic & Motor Control. CRC Press. Electromagnetic Compatibility in Power Electronics. 1988 20. Addison Wesley Publishing Company. McGraw-Hill. Electric Machines and Drives. W. Undeland. C. Power Electronics and AC Drives. Power Electronic. Prentice Hall. Özel Elektrik Makinaları. B. Vector Control of AC Drives. Heriot-Watt University. K. Canada. Prentice Hall. Kayseri. Lander. Nasar. Tore M. 1989 19. sayı 1-2. Power Mosfets Theory and Applications. School of Electrical and Electronic Engineering. Florida. Marvin J. Tihanyi. University of Toronto. John Gower. UK. John Wiley & Sons. Cilt 11. 1996 13. Grant. Devices and Applications. Power Electronics Converters. Bilgisayar Denetimli Güç Kayna÷ı. Bristol. Fisher.. Cambridge. Drivers. Boston.. 36-48. 1984 12. John Wiley & Sons. John Wiley & Sons. 1997 . Sweden. Pergamon Press. Power Electronics and Motor Control. Canada. New York. John Wiley&Sons. Inc. MEB Yayınları. 1996 14. Bose. Robbins. University of Bradford. P. Kasım 1995 21. Applications and Passive Components. W. 1989 11. BAL Güngör. 1992 8. Cambridge University Press. 1991 3. Cambridge. Louis Nashelsky.

L. ELMAS Çetin. Ömer Faruk Bay. Simple SCR and TRIAC PSPICE computer models. 3. Rashid. “Fuzzy Logic Based Modelling of Inductance Variation of the Switched Reluctance Motor”. W. European Power Electronics and Applications Conference. Inc. Bose. “Off-line parameter identification of an induction motor by an Extended Kalman Filter”. Van Nostrand Reinhold Company. pp. Optimum Snubbers for Power Semiconductors. .UK.(1993). 1992.5. Englewood Cliffs. Çetin Elmas. SEFA ø. IEEE Transactions on Industry Applications. Ömer Faruk Bay. 15th-17th September. Wood.: Prentice Hall. ELMAS Ç. pp. Zuliski. Güngör Bal. 1972. H. 1986. IE33. Sevilla. No.. McMurray. "Modelling and Operation of a Nonlinear Switched Reluctance Motor Drive Based on Fuzzy Logic".973-976. UMIST. J. N. ÇOLAK ølhami. Recent Advances in Power Electronics. Manchester. “Fuzzy Control of a Vector Controlled Induction Motor”. Ulusal Kongresi. France 27. BAL. New York. Güngör. 1990 28. "Dynamic response of a simple resistance compensation for field-oriented induction motor". Spain 23. Ömer Faruk Bay. IEEE Transactions on Industrial Electronics. Ömer Faruk Bay ve M.M. Çetin Elmas. Bursa. Ömer Faruk Bay. Türkiye 29. Vol. "Off-line testing of an EKF algorithm for rotor resistance estimation of induction motor drives". 24. 1996 35. Italy 25. H. IEEE Power Electronics Specialist Conference – PESC’96. A High Efficiency Self Regulated Class-E Power Inverter/Converter. BAL Güngör. pp. “Parameter estimation of field-oriented controlled induction motor fed by CR-PWM via EKF using stator reference currents”. Elektrik Mühendisli÷i 6. Second International ICSC Symposia on Soft Computing-SOCO’97. K. Vol. Baveno.2-16 26.M. R....J. "Sayısal Sinyal øúlemcisi Kontrollu Anahtarlamalı Relüktans Motor Sürücüsü". s. N.597601. BAL Güngör. Alçı. in Proceedings of the International Conference on Electrical Machines(ICEM). IA8.. 16-19 September 1997. 3/592-3/597. B. Vol. 340-342 36. pp. ÇOLAK ø. 21-23 September.1003-1006. 11-17 Eylül 1995.: Prentice Hall. 19-21 September 1995. 1981 34.J. IEEE Transactions on Industrial Electronics. GRANT D. M. IE36. PE7. P. Güngör ve GRANT D. 386-389. Vol. Nimes. in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. Englewood Cliffs. in Proceedings of the 28th Universities Power Engineering Conference(UPEC). UK 33. E. Giacoletto.503-510. SPICE for Power Electronics and Electric. Staffordshire University. IEEE Transactions on Power Electronics.. pp. BAL. SPICE for Circuits and Electronics Using Pspice. M. 451-455 32. Çetin Elmas. 14-16 September. pp.1. Switching Power Converters. pp. No. pp. IRELAND. Rashid. 1993 30.22. 1992 31. No.

IA22. Cilt 8. pp. 5-7 September. IEEE Transactions on Industry Applications. The University of Greenwich. (EPE) European Power Electronics and Drives. IEEE Transactions on Industry Applications.1. Dewan. Present and Future. 40. No. L. Nurse. BAL Güngör. D. Newbery and N. DC Fusing in Semiconductor Circuits.9-15. E. s. IA21. Electric Motor Drives and Control: Past.37-43. Haziran. G.3. 1985. P. ÇOLAK ølhami. "Sabit kondansatör . Vol. BAL Güngör ve ÇOLAK ølhami. DEMøRBAù ùevki. 501-504. 1996 45. 1226-1233. 42. Stefanovic. E. Ireland. 1995 41. pp. IEEE Transactions on Industry Electronics. 562-575. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 1994 37. R. BAL Güngör ve ELMAS Çetin. pp. P. P. P. vol. “Comparison of an Extended Kalman Filter and compensation methods for rotor resistance variation”. Adjustable AC Drives.6. F. 2. 7th International Power Electronics and Motion Control Conference (PEMC’97). D. 483-489. Vol. . No. No. HUNGARY. "Review of the testing methods for full-load temperature rise testing of induction machines". ”Fuzzy logic based control of a brushless dc servo motor drive”. Weichman.3/448-452. Vol. Budapest. IE37. 1176-1181 38. BAL Güngör. C. pp. May. A Fast DC Circuit Breaker. A.6.5. pp. 1985. pp. 2-4 September. K. Dawson. 1980. New York: IEEE Press. B. 1996 43. Bose. 1990.tristör kontrollu reaktör tipi reaktif güç kompansatörü”. pp. No. P. No. Ömer Faruk Bay. Sen. Ziogas and V. B. 1995 39. F. 1986. No. IEEE Transactions on Industry Applications.5. 14-16 September. A Novel Bilateral Power Conversion Scheme for Variable Frequency Static Power Supplies. Lansing and S. Howe.in Proceedings of the 29th Universities Power Engineering Conference. IA21. in Proceedings of the 30th Universities Power Engineering Conference (UPEC). UK. Vol. 44.

Farnell ùirketi’nin hazırladı÷ı. Böyle enerji dönüúüm metotları. úekil ve verileri kullanma izni verdi÷inden dolayı Farnell ùirketi adına Mr. Bu konuda ilgililerin önerilerini bekliyorum. Güç elektroni÷i iúlemini iyi anlamak için. Bu ders kitabı. önceki yıllarda alınması zorunlu ilgili konuların alınıp alınmamasına ba÷lıdır. devre analizleri. Doç. ølk bölümlerdeki konular. Osman Gürdal Ankara. ilgili konularda bahsi geçen elemanların gerçek dünyada nasıl mevcut oldu÷u ve teknik özellikleri hakkındaki bilgiler rahatlıkla alınabilecektir. yarım ve tam dalga. úekil. Bazı özel devrelerde ise anahtara ba÷lı kalınarak konular iúlenmiútir. Statik anahtarlar. elemanların tanıtıldı÷ı temel konularda. çalıúmalarınızda sizlere zaman kazandıracaktır. PN-Jonksiyon diyotları ve BJT gibi elektronik elemanlar ve elektronik devrelerdeki analizleri gibi temel konularda iyi bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. SCR. Her konunun sonunda sayısal örneklerin ve çalıúma sorularının verilmesi. DC-DC konvertörler. Bu seçim. anahtarlama iúlemi ço÷unlukla SCR’ler ile yapılmaktadır. veri-sayfası.. güç yarı-iletken anahtarları kullanılarak. elektronik metotla verimli enerji dönüúümünün temel iúlemlerini gösteren güç elektroni÷i konularının tanıtılmasıdır. Gazi Üniversitesi Merkez Yayın Komisyonu ve Yönetim Kurulu’nun 15 Mayıs 1997 tarih ve 5 sayılı toplantısında alınan 97/85 sayılı karar uyarınca bastırılmasına izin verilmiútir. BJT ve MOSFET karakteristikleri. Bu ders kitabı.Ö ÖN NS SÖ ÖZ Z Bu ders kitabının amacı. Bu ders kitabının bu alandaki bir ihtiyacı giderece÷ini ve faydalı olaca÷ını ümit ediyorum. 1 ve 3 fazlı. ö÷rencilerin alt sınıflarda verilmekte olan derslerde (özellikle elektronik dersinde).edu. Kitabın Ofis 2000 ortamında hazırlanmıú bölümlerine ait dosyalarını (14 MB) edinmek isteyen ö÷retim elemanları lütfen. Bu ders kitabının içindeki konuların hepsi. vb. kullanılan gerçek yarı-iletken anahtardan ba÷ımsız olarak analiz edilmiútir. ö÷rencilerin ihtiyaçları dikkate alınarak bölümlerdeki en uygun kısımlar seçilebilir. AC ve DC güç kaynakları. ogurdal @ tef. Bunlara ek olarak. ølerleyen bölümlerde modellerin devre analizleri yapılmıútır. Bu de÷iúime bir örnek. Dr. Enerji dönüúüm iúlemi elektrik kayna÷ının gerilim ve frekans gibi büyüklüklerinin de÷iútirilmesi suretiyle olmaktadır. kitabın ilgili kısımlarındaki formül.tr e-posta adresinden irtibat kurunuz. ødeal bir anahtara yakın bir yarı-iletken anahtar kullanılarak bu iúlem yüksek bir verimlilik ile yapılabilir. vb. faz kontrollu do÷rultucu durumunda. Güç Elektroni÷i ile ilgili elemanları içeren katalog bölümleri kitabın sonuna ek olarak ilave edilmiútir. faz kontrollu ve kontrolsuz do÷rultucular. ders notu hazırlama. ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ ¾ PN Jonksiyonlu ve Schottky engel diyotları bu diyotların karakteristikleri ile seri ve paralel ba÷lantıları. Omik ve indüktif yüklerde AC-AC faz kontrol ile harmoniklerin incelenmesi. Yarı-iletkenler hakkında geniú bilgiye sahip ö÷renciler için 2. GTO. bir sömestr içinde iúlenemeyebilir. bir DC kaynak geriliminin bir de÷erinden baúka bir de÷erine de÷iútirilmesi iúlemidir. Örne÷in. Ders kitabında hataları en aza indirmek için gerekli titizli÷in gösterilmesine çalıúılmıúsa da olabilecek hataların tekrar etmemesi için tarafıma bildirilmesi büyük önem arz etmektedir. bölümlerdeki konular atlanılarak.gazi. ikinci derece geçici sinyallerin devre analizi ve parçalı do÷rusal analiz metotlarının bilinmesi de faydalı olacaktır. ve 4. anahtar olarak kullanılan esas yarı-iletkenlerdir. 3. Böylece teorik olarak üzerinde çalıúılan. Triyak. Güç elektroni÷i devrelerinin tasarımında dikkat edilmesi gereken hususlardan oluúmaktadır. Zia Tariq’ a ayrıca teúekkürü borç biliyorum. Yarım ve tam dalga inverterler ile PWM inverterleri. slayt ve projeksiyon sunusu hazırlama. konunun daha iyi anlaúılması amacını taúımaktadır. 2000 . Katalog bölümlerinin ve kitabın içindeki muhtelif yerlerde kullanılan resim. Böylece. malzemeleri kullanarak sınav sorusu hazırlama. kalan bölümler ise bir sömestr içinde iúlenebilir. Anlatımda ve örnek problemlerde gerçek devre tasarım durumları da dikkate alınmıútır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful