You are on page 1of 97

Max Scheler

iNSANIN KOSMOS'TAKi VERi

Dlzgl Esle'k Matbaosl/511 7537

Bask. Gumui? Baslmevi/512 8193

MAX SCHELER

iNSANIN KOSMOS'TAKt YEat

Ceviri:

Tomrls Mengii~lu

YAPRAK

Kltap Vaym· pazarlama Allbra cs, 60/21 Slrked.ISTANBUL

• Tel:=526 83 13

t C iN D EK i L E R

Insan [desindeki Problem '" , 11

I - Psikofizik VarlIk - Alammn Basamaklan .,' 15

1. Duyusal - Tepki CBitki) ... ... ... .., 15

2. IQgiidii................................. 22

3. Cagrrsirnsal BeIlek '" '" '" 28

4. Zeka.................................... 34

II - Insanla Hayvan ArasmdakiFark ... .., ... 39

1. Geistin Ozyapisi, Ozgurluk, Obje Olma,

Ben - Bilinci ... ... ... ... ... ... ... .., 39

2. Geist Kategorilerine Ornekler . " 39

Substanz, Bosluk Formu Olarak Zaman

ve Mekan .,. ... ... ... ... ... ... ... 46

3. Saf Bir Aktiflik Olarak Geist 50

III - Geistin Temel Akdi . Idelestirme .. , 52

1. Idelestiren Ozbllgisi '" ... ... ... 52

2. Fenomenolojik Reduksiyon: Direnci 01'tadan Kaldirma Teknigi (Cerceklik Di-

renQ, Ben - Bilinci .. , '" '" ." 54

3. lnsan hayattan V azgece bilen Bir Var-

hktir , , , 56

IV - ins an Hakkinda Olumsuz ve Klasik Teoriler 58

1. Olumsuz Teori ve Elestirisi .,. . , 59

2. Klasik TeorI ve Elestirtsi ... ". 64

3. Geist ve Gue;: Arasmdaki Baghhk: Dogada, insanda, Tarihte ve Dunyamn Te-

melinde '" , 66

V - Ruh ve Bedenin Ozdesligi .., 72

L Descartes'a Elestiri " ... 72

2. Naturalist Goruslerin Elestirisi, Naturalizmin Formal Mekanist Turu ile Vi-

talist tJ e;: Turu '" , " 81

3. Ludwig Klages'in Antropolojik Teorisi-

nin Elestirisi .. , ... ... ... ... ... '" 85

VI - Insan Metafizigi, Metafizik ve Din .,. 89

ONSOZ

Bu kitap Uk olornk 1947 de Teklvettin Mengu90g1u toronndcn dlhmlze cevrtlmistlr, Bu bckrrndon bu cevlrt bir eok gucWkleri onunde hozrr venilmi~ buldu, 0 zomon, ceviren, kltcbm bosmo koydugu uzunco blr vazlda, kitop, Max Scheler ve vcprtlcn hckkmdo geni9 bllgi verrnlstlr. Bu kez bu genilii vczrdcn kltotn 'lie Max Scheler'j torutrnck loin SOM decs boz: krsimlor ohvoruz :

«Turkceve cevirdlgimiz bu kucuk kltop, inscn telsetesinl, felsefi cntropolojtyl, ozel blr crosnrmo cloru olcrck ele alan ilk voznnr. Scheler'ln bu voprtmc gelinceye kodar inson, ethlk ve hukuk. din ve bilgi. scnct ve tcrihtekl rolLi lie i!gili problernlerle birlikte 'lie dolovl: blr orcsnrmc alam olorck ele ounnusur, ilk olorck bu kitapla fetsefi antropolo]l, mson varhgl lie onun kosmostokl yerin! kendlslne orostrrrnc konusu voormsnr. Bu bokrmdcn Ilk keztetsef ontropolollrun problemlerini ortovo koymak ve bu problernlerde temelli dUIjILmceler lleri surrnek onuru, bu yaplnndir. Yozrk ki Scheler bu vozismdc lterlde yazmaYI du;;;undDgunu soyledigi telseft antropolojiyi yazamadon 61- mu?tUr (1875 ·1928). Bukltcomm onsozQ, olUmOnden pek kiso blr sure once vozrlmtstir (olOm tarihi 19 MaYls 1928, onsozun tnrihi 28 Nisan 1928).

5

Scheler'in bukltobi kueuk fakat problem bokrmmdcn cok yuklUdur. Bunun lcln de onlosrlmcst koloy degildir. Zoten her felsefi vopitm, bzeHikle Scheler ccpindo dllde vcrcnci olan bir dUlilunurun onlosumosr, okuyucuyu oglr kosullor kcrsrsmdo biroktr. Bu voztrun problem zenginligi, diIinin guzelligi, ovru zamonda guelUgu bizi cok ugraliitlrdl. Scheler'in oraliltlrdlgJ problemlerde, kendisine uygun gelen yo do korsit oIan dusuncelert kisoco fakat bzu ortaya koyarak ele clmcsi, cesltll bilimlerin gbrufiilerine yer vermesi, bu cesltll goru!?leri bir elestirl suzqeclnden gecirerek, bunIorIo kendi goru9u, problemi orosrndo baglar kurmosi. onun gue onlosrlrnusmdckl nedenlerin enonemltlerlndendtr.

Gereekten Scheler, vcrotrhsr geregi, problemleri sonuna kodar gotUrmez, onlan ortayo kayar, onlor lc'n yeni perspektifler verir ve onIon felsefi tortismo olcruno surerdl, Bu vuzden 0, buqurum telsefeslne zengin bir problem kompleksini miras olarak birokrrustrr. Scheler'in dusunce dunvcsmdo dclmo en yeni olanla kcrsilnsthr. 0, henOz dogmokta bulunan blr dusunceyl, cok ccrk ve Inondmct bir $ekilde ortaya koyar. Yeniyi gormek, sezmek ve lslernek onun bir ozelligidir. Scheler bir sistemci degildir, fokat onun elinde hersey sistematik blr nitelik kczorur. Scheler'in aS11 buyOk bcsonsr, onun yirminci yuzYII felsefesine yepyeni bir problem olarok getirdi9i ieerikli deger etnigi ve telsef antropolojldir.»

Yukanda bu kitabm birinci cevirisinin cnsozunden allnan porcclcrdo do gbsterildigi gibi, bu kucuk yczr, problem bokrmmdcn cok zengin ve yeni gbrO$lerle doludur. Fakat onun lnsan varl1gl clnnmdokl fenomenlere cvdrnhk getiren onemll gor09u, "vorlrk bosamak"lan crcsmdokl determinasyon duzentmn olll?llagelmil? olen yonLinu tersine eevlrmesidir, «Ycsodtqmuz dunvcdo gue ve etki okimmm yonu, yukondan a9ag1ya degil, ol?ogldan vukcnvcdrr.» «Asc-

6

glda olan gOclO, en yuksek olan do en gOcsilzdOr,}) Meta. flzlk ve dinler bu dunvcrun voprsim terslne cevlrlvortor, As~ lmda dinlerln her ~eyi vcrotcn, her seve gOcu yeten tannlormm arkasmda sokkmcn, insanm korkusu ve bir nihllizmdir. Metafiziklerin varhga!?ekil veren Idenin her 'geyden once geldigi teleolollk goru1il'eri de, lnsonm dayanak arayan korku ve zaYlfhgmm onu ynrultmostdir. Halbuki «metofizik. zovit ve doyanoga muhtcc insanlar icin bir sigorta kurumu degildir; metoflzlk, insandan pesln otorck gOCIl.i ve cesur blr onloy!:;; Ister.» slnscmn kendlslne dcyuncblleoegi aneak btr '9sy vordrr, 0 da torlhtekl lnscn bosonlandlrJ)

lnscn, olmakta olen blr vorliknr. Kendi okttvltesl He lnscn olmovi bosermck, !nsano, onun kosmostckl veri ve bUtun«varhk bosomcktorum kendislnde toplovcn vorhkyapisl tarafmdan bir odev olorck varilmi9tir. lnson olmok, hcnr ve tornornhmmis blr '9ay degildir; Insonm, kendtstnl ortoyo koydugu aktlarda gerceklegen, olmakta olen bir olustur. insan olmak votundo cok clcnk gonOliu olmok ge~ rakir;cunku bu en yuksek vorhk-otcm cok nortndlr : «Guzel alan incedlr.cnbuk kmhr: bunun iein de ender va surekslzdlr,»

Metafizik ve dlnle kendtalnl kcndrrrnok, oldatmak istemayeninsan. kendlkendlnedlr, vopcvolmzdtr : gaze! ve yuksek olomn kisc ecnalonru gareeklel?ttrmek rein yenU~ mest gareken vorhk ogeleri kan;usmda, Kendi gucCi ve istemesiyle... lnscrun guO' alacag! kaynak lse, kendlsi ile sava'9tlgl kovncktrr.

Bu kltnbm kapagma figurlerindan birisini koydugumuz Alberto Giacometti, hap yalnlz yaptlgl inson figurlarinda, sonkl Max Scheler' in telseft dU'9uncelerlni elle tutuiur. gozIe gorOlOr hale getiriyor. lnscrun varllk-yaplsmdakl dlshcr-

7

moniyi, lnsono hem destek, hem de Kostek olen a~>agl vorIlk bcscmokkmnm gucunO, yuksek olonm zaYlfllgml, tnceliQini gosteriyor; oglr, kuvvetli ve kobo madde yukseldikce oglrhkslz, gucsuz blr hayal varllgma donuvor, Figurun bu· tiinOnde mcdde, zOYlf olomn gOClu olona sekll verme omenSIZ ccbosmo cevrtlmls gorunuyor.

TOMRis MENGO$OGLU

8

iKiNCi B.ASKIYA ONSQZ

YuzYlllmlzrn basmdo, bu kltcplc. «lnson nsdir?» sorusunc dogrudan ynrut arayan blr telsefl orcsnrmo volu 0011- dt, Va goruldu ki, blnlerce Yllltk sanatsal - dUf?unsel - teknil< boson blrlklmine korsin, lnsomn ne oldugu konusundo. herkestn katrlacagl goru9a vcrucrnomrsnr, lnscn nadir sorusunu dogrudan sormasa do, her dusunsel ccbcmn ternellnde, btrlnson onleYl!?1 vnrdrr. Bucnlevrslcr. dul?unce slsternleri kadar ceettlldlr. Max Scheler'ln, ozcmono kcdcr gelen dusuncelerden suzulerr Inaon goru91erini ale chp lnceledigi bu yaplt[o boslovon tnscn crostmnotcn (felsefi cntropoloil). yuzYlllmlZln bosjormdon bert, felsefe ccusmotonmn adak noktosi oldu. Bu kttcp, icerdigi yagun problernlerle, slsternotlk cnhsmolcre luz verdi. Bu konudc kopsomh cohsmolor yaplldl.. Bizde de onu Uk kez diiimize osvlren Tnklvettin MengO~cglu, bu cnhemaloro, ontolollk temellere dovrmon lnson orosnrmolon Ue kaWdL

Fakot gunumuzde, yuzYJlin son una ycklosrrken, telsefe yorgun dU$mu$ gorilnuvor. Blllm ve taknigin onune gecllmez tlerlemestnfn, yeryuzunde tnson hovotnu yokedici boyutlara vormcsrylc, lnscn felsefesinin. Scheler'ln sordugu «ben klmlm?» sorusundoki vcrolussol korku 6y!eslne dertnlesmls ki, lnscn dU$Lmcesl tutrnus, kotokorrruso benziyor. Belki de bu vuzden, bugunOn felsefesl. butun keskinligi lie ortcvacrkcnceltskller Iclnde cvotomyor: billm ve teknigln inonnmoz ctrhmmn oyak uvdurnnuvor,

Arnk celiskller 0 Kadar derln, tehlike 0 kcdcr yakm ve buyi.lk ld, lnson oncok kendisinde oldugunu llon ettl9i degerlere gercekten sohlpse kurtulcbtlecekttr. COnkO, egar lnsonuk tcrlhl, 19. yuzvilm gururla ilerl surdugu gibi, inscnm ozgurlelj>masrnin blr torlhi egar QzgClrluk, lnscn 01-

9

ma onurunu yuceltme verine, Insom vok edecekse, butOn tarihin neonlorru kolir? Bugun insamn vardlgl yolmzhgrn vorolussct korkusu, gerce.k blr vokotus korkusuno d6nu~~ to. Onu vokotustcn ancok kendl degerlerine olen inonci kurturablllr. Bu kitapta Sohe!er'in tannsolhgo kodar yuoelttigi degerleri.

6 Oeok 1988

Tomris Mengi.i!jloglu

10

GiRi~

iNSAN iDEStNDEKt PROBLEM

Aydin btr Avrupahya msan kslimesinden ne anlachgl sorulsa, hemen daima, onun kafasinda birbiriyIe uzlasmayan uc;: ayn dusunce-dunyasi birhiriy Ie carpismaya baslar. Bunlardan blrincisi, Yahudi-Hristlyan geleneginin dusunce-dunvasu Adem, Havva, yaratihs, cennet, cennetten kovulmadir, Ikincisi, temelmi AntikGrek dusunce-dunyasmda bulur. Burada, dunyada ilk kez, insamn kendi hakkmdakt bilgisi, ins ana bir yer kazandirrmstrr. Bu teze gore Insam insan yapan, onda bulunan -akil-, logos, phronesls, ratio, mens vb, dir. Logos burada hem 80Z., hem de seylerin «neligi»ni kavrama yetenegi anlamma gelir. Varhk butununun temelinde insan ustii hir «akI111» bulundugu ve bundan yalmz insanin pay aldigi teorisi, bu goru~e sik; bir sekilda baghdir, UQuncusu, modem doga bilimleriyle gelisme psikolojinin arnk geleneklesmis alan diisunce-dunyasidir. Buna gore ins an, Yeryuzu adim alan gezegendeki olusun en son basamagidrr. Bu varhk, kendisinin on formlarr olan hayvan dunyasindan, kendi altmdaki bu doga parcasmdan, yetenek ve enerjisinin daha karmasik olmasryla aynhr,

Bu uc;: avrr dustmce arasmda bir birllk yoktur.

Boylece elimizde, birbirini hesaba katmayan. insan hakkmda lle antropoloji, dogabilimlerine da,yanan ant-

11

ropoloji, felseff antropoloji ve teolojiye dayanan antropolc]t bulunuyor. Fakat henuz ins an hakkmda iizel"fude birlef1iIen bir dii§iinceden yoksunuz. Insanla ugrasan bilimlerin gittikce cogalIp uzmanlasmasi -bu bllimler ne kadar degerli, olurlarsa olsunlar-« insanm varhk-yapisim aydmlatacak yerde, karartryor, Bundan baska, eger geleneklesen bu fig gorul'2un bugiin oldukca sarsildigi, hele ozellikle msanm kaynagl probleminde Darwinist goru§un temelinden sarsrldigr gozonuude bulundurulursa, insamn, tarihin hlcbtr vagmda bugiinku Kadar kendisi ic;in problematik bir nitelik kazanmadigi soylenebtlir. Bu yuzden cok genis bir tarnal uzerinde, yeni bir felsefi antropoloji yazmak istiyorum. Simd! bu yazida, Insamn, hayvan ve bitki ile kar§da9" tlnldlgmda ve ozel metafizik yert gozonfrnde bulunduruldugunda ortaya. f;,akan varhk - yaplsl ile ilgili ban noktalari ortaya koymak ve simdiye Kadar vardigrm bazr sonuclara isaret etmek istiyorum.

Daha insan keIimesi ve kavrammda tehlikeli bir

anlamhhk sakhdir, Insan kelimesi once Inaam morfolojik bakimdan omurgah memeli hayvanlar smifrna sokan ozelliklera isaret eder. Kuskusuz bu kavram bu sekilde sle almdigmda, insan adi verilen canh varhk sadece hayvan kavranu ;i(:me girmekIe kalrnaz, hem de hayvanlar dunyasmm pek kUQuk bir kosecigtni tutar. Hatta Linne gibi, Insana -omurgah hayvanlarm tape noktasi- gozuyle bakilsa bile, =-kaldt ki bu da kavram olarak ve objektif baknndan tartisma goturur- durum degismez. Cunku bir seyin en yuksegi de, en so nunda 0 sevdendir. lnsan sozcugu yuksek btr kulture sahip uluslarin gunluk dilmde, bu insan kavrammdan -yani bel kemigi olan, kafasi dengesini saglayan, beyni cok geltsmis, onu ayakta dik tutan organ

12

degigikliklerine ugramis (Ornegin basparmagm oteki parmaklarla karsilasmasryla elin yakalamasi, cene kemtginm, dislerin gerilemesi bir hayvan kavrammdan- tumden baska alan bir anlam tasir, oy Ie ki, hicbir dilds birbrrinden bu kadar apayri iki anlarna galen Iklnci bir sozcuk bulmak olanagi yoktur. Bu ikinci anlamda insan sozcugu, hayvan kavramma tumden kan;?lt alan seylerln btituminu tcine ahr, yani burada insanla simpanze arasmdaki karsithk, lnsanla infusorium arasmdaki gibidir, Halbuki insamn, merfolojik, pslkolojik ve fizyolojik bakrmdan sirnpanzeye infusoriumdan cok daha fazla benzedigi acik bir gereektir. I§te ins an kavrammm hu ikinci anlaminda msan, memeli-omurgah hayvanl'ara karsr da, tipkrbir infusoriuma oldugu gibi, kokten karsit bir anlam tasir.

Bu ikinci insan kavrammm, insani omurgah hayvanlarm kuCiik bir kO§8sine yerlestlren blrincisinden apayn blr anlam ve kaynagl oldugu aciktrr, Bu ikinci kavrama ben, dogabilimlerinln kavramina karsit alarak, Insamn «oz kavrarm- admi veriyorum. yaZl, insana, baska hicbir canhnmkine benzemeyen ozel hir yer saglayan bu ikinci insan kavramim ileri surmekte hakh olup olmadignmzr gostermeye cahsacaknr.

13

I. PS1KOFtZtK VARLIK~ALANININ BASAMAKLARI

1. Duygusal- tepId fb1tkil

Insanrn ozel yerini gore bilmek iQin, biyopsi~ik varhk-alanmm yapisim gozonunde bulundurmamiz gerektr, Bunun iC;:in ben burada, bilimin vavas yavaf? ortaya koydugu psisik guc;:Ier ve yeteneklerin basamakIarmdan hareket edecegrm. Psi~ik-varhgm snnrlari,

nel olarak canhligm simrlarry la birdir I, Canh adnn alan varhgin ozunun, fenomenal objektif nttelikleri yanmda (6rnegin kendntginden devinme, kendikendisine btcim verme, degi~me, zaman ve mekan baknnmdan kendisinl smirlandrrma gibi; fakat ben burada bunlarr ele almryacagim) kendisine has onemli bir ozelligi de, onun sadece disardan yapilan gozlemlerin objesi 01- makla kalmamasi, onun ayrirmnda oldugu, bildigi btr ic;:varhga, kendisficin varhga sahibolmasidrr, Gosterilmesi kolay olan bu QzelUkle hayatm obj'ektif fenomenIeri arasmda, yapt ve akis §ekli bakrrnmdan, eok icten bir varhk-blrligi vardir,

Objektif bakrmdan (dl!~tan) «canh-varhk-, subjektif bakimdan (icten) -ruh- olarak ortaya cikan psi§ik-alanm en alt basamagi, bllincten duygu ve imge-

1) PSI~ik otomn oncok cagni\!lmsol bellek He: ba~ladJg!, ilk kez hayvonda, yo do insanda (Descartes) ortaya Clktlgl gorufjluniln yonhlilhgl bugun ortlk kcruttonmrstrr.

15

Iomeden yoksun clan - dilgi\nsel aklarm her alanda en parlak yuksekliklere kadar goturillmesinde, hatta en saf dusunme aktlarryla, iyiligin en aydinlik aktlarina kadar her akta gerekli olan enerjinin saglanmasmda itici bir guC olan - -duygusaf.- tepki .. dir. Daha kelimenin kendisinde, «tspki» kelimesinde, -ki tepki dairna bir 1;leye «karsi», ornegin besine, cinsel doyurulmaya karsi, ozel bir yon ve amachhk gosterir«duygu, ve «itilme» birbirlnden ayrilmarmstrr, Sadece bir «yaklasma- =-ornegtn l§lga- ve «uzaklasma», ebjesiz bir haz Vel objesiz bir aCI, duygusal-tepkimn iki durumudur. Duygusal tepki, bilincdis; Imgelerin yeraldlgt ve anorganik cisimler adim alan kuvvet merkezlerryle, kuvvet-alanlarmdan kesin bir sekilds ayrihr. Ctmku bunlarda bir ic-varhgi oldugundan hiebir anIamda soz edilemez,

Duygusal-tepki seklinde ortaya cikan ruhsal var- 11k olusumunun bu ilk basamagi ile daha bitkiler alanmda' karsilasngumza soyleyebiHnz; hatta soylemek zorundayiz. Fakat bu Fechner'In yaptlgl gibi, bitkide -duyumsama, ve -bthncin- varoldugunu flerl surmek degildrr, Fechner gibi, -duyumsama, ve «bilmci- psisik varlik-alanmm en temelogest olarak kim goriirse, --aslmda bunda hakeizdir--; bitkilerdeki canhhgi yadsrmak zorundadir, Gerci bitkideki duygusal-tepki onun mediumuna (ortammar, bitkinin bu medium i9inde ",yukan". ve «'af?agl» yoniere, l~lga ve yare dogru buylimesine gore duzenlenmtstir, fakat bu duzenlenme, Qzel duyu nitelikleri. ve imge ogelerine bagh belli cevre ogeleri ve uyanmlarma gore degil, ancak mediumun ozel-

1) Bitkinin 'bir ie-vorllgl olmodl~mL sonmerruzrn nedenl, onun hayat-otoylanmn yavtl~ olup bitme:;;idlr. Zomon-bilyi.iteol aitlndo bu et-

kilenme, tUmuyle kovbotur, .

16

lesmemts butiiniine. bu butun icinde ortaya cikan (organizmin ya~amnsl bakrmmdan oneroU alan) direnQler ve gercekhklere goredir.Ornegin bitki l~lglU siddetine kars; tepkide bulunur, fakat l~lgm rengini ve yomlnu ayrrmaz, Hollandah botanikct Blaauw'un yaptlgl arastirmalara gore, bitkilerde, oniara has olabilecek hicbir tropism, hicbir duyumsama, hatta refleksin en ku<;uk bir baslangic isareti, hicbrr cagrisrm ve sarth-refleks bulunamaz. Bundan dolayi da Haberlandt'm inceden inceye yapbgl arastrrmalarda smirlamaga cah~tlgl glbi, bitkilerde bir -duyu orgam» bulundugundan hiebtr sekilda sozedtlemez. Uyarrmlar ortaya cikan ve onceleri bu gibi seylerle Ilgisi bulundugu samlan devinim olaylarmm da, bitkinin sadeea genel biiyume hareketlertnden baska bir $ey olmadikIan anlasilrmstir,

Simdi biz duyumsamamn en genel kavrammm ne oldugunu sorarsak . Duyu -yuksek hayvanlarda gov~ denin salgi bezlerinden orlean salgilarm beyin uzertnde yaphklan uyarnnlar, -duvumsama-nm en ilkel §ekli olarak ortaya cikarlar, bu, hem organ duvumlarmm hem de dl~ olaylardan gelen duyumlarm temeUdircanhnm hlr andaki organ ve hareket hallerinln btr merkeze geri bildlrtlmesi, bundan sonra gelecak bir anda hareketlerin degil?tirilmesini saglamak icin uvarrmm nzel bir sekilde geri gettrllmestdir. Duyum kavranu bu anlamda belirlenirse, buna gore bitkide, duyum hayatmm daha onceki zamanlarmda olup bitenIerle ilgili hicbir ozel bellek ve ogrenme yetenegi yoktur, Halbuki bu gibi ~eylerj en basit infusorium'larda bile ortaya cikar. Bundan dolayi, bitkilerde ~arth~refIeksler ve belli bir ogrenme olanagr uzermde yapllan cahsmalarm yl;llllldlgmi samyoruz,

17

Bizim hayvanlarda. itki hayati dedigimiz !jey, bitkilerde sadece buyiime ve cogalmayi icine alan «duygusaf-tepkl; genel bir tepkidlr, Hayatm aslmda bir gUQ tsteme olmadigim {Nietzsche) bitkt en acrk fSekilde gosteriyor. Cunku a besinini hicbir za~an kendisi aramaz, cogalmasmda esini akttf blr sekllde seemez. Bitkl ne besinini kendisi secebilir, ne de dollenmede aktif harekst edebtlir, 0, ruzgar, kuslar ve bocekler tarafmdan pasif olarak dollenir. Bitki gerekstndigt besini, genel olarak her yerde bir dereceye kadar bulunan anorganik maddeden kendisi haztrladigmdan, onun bestn aramak iyin hayvan gibi belli yerlerde dolasmasi gerekmez. Bitkinin, hayvan gibi kendi basma hareket edebilecegt bir hareket alamndan, kendtsine has bir duyumdan, ozel bir itkiden, cagrrsnn ve §arth - retleksden, kendisine has brr kuvvet ve sinir merkezinden yoksun olmasryla, varhk - yaplsl bakimmdan, bir eksiklikler btitiinii oldugu, tamamiyle acik ve secik bir sekilde gorulnr, Eger bitkide bunlardan birisi bulunsaydi, onun biitun otekilere de sahip olmasi gerekirdi. Hiebir duyum, itkisel iti§ ve hareket edebilme olanag; olmadan varolamryacagr iQin, yapabilme sisteminin eksik oldugu yerde (aktif olarak avlanma ve esini kendi secme), duyu sisteminin de bulunmamasi gerekir. Sir hayvan organtzmlnin sahip oldugu duyu niteltkleri, onun kendiliginden yapahlldigf hareketlerin tOrlerinden ve Islevlerinden hicbir' zaman fazla olamaz .

.. Bitkisel- ... vejetatif,. sozougiiyle adlandmlan hayatm 6zsel yonu, -bununla biz empirtk kavramlarr g6zoniinde bulundurmuyoruz, nitekim Aristcteles'in btIe bildigi gthi, bitkl ve hayvan arasmda bireok geqit noktalarr vardrr-« biituniiyle disa ~evriImi~ bir tepkidir. Bu yuzden, bitkide «kend~ini bilmeyen. bir duy-

18

gusal-tepkiden sozedtyorum, Bununla, onun hayvan hayatmda bulunan bir fJeyden tam anlammda yoksun oldugunu, onda, hayvandaki organ durumlarmm bir merksze blldrrilmesinin, hayatm Icmdeki bu geri donmenin, en ilkel bir geri donmeye Ire-flexio) dayanan ie-halin zayif bir bilincinin bile bulunmadigrm soylemek istiyorum. Ciinku bilinc, ancak kendlligtnden olan bir hareketin oniine cikan dlrencler karsismda, duyunun ilkel bir sekilde geriye donmesiyle dogar". Callhlar icinde en buyukkimya,ger olan bitki, kendisinin organik yap! rnalzemeaini ancrganik maddeden kendi hazrrladigr iqin, duyulardan yoksun kalabilryor. BoyIeee onun varl1g1, beslenme, buyume, cogalma ve (Humle (ozel bir hayat surest elrnadan) sona erer.

Bununla beraber daha bitkisel varhkta anlatrmm ilk fenomenleri, bitkinin ie-hayatmm bir tur fizyenomisi olarak, solgun, gU91u, gur, eihz vb, gibi ifadeler gOriilur. -Anlatim- Darwln'in sandigt gfbi, atavist amacli davranislarm genel bir kavrarrn degfl, havatm ilk fenomenidir. Buna karsihk bitkl, butun, hayvanlarda kar~I1a~t1g1mlz blldirme islevinden yoksunduro Bu islev, hayvanlar arasmdaki baglan kurdugu gibi, onlarr, hayatlarr bakimmdan onemli clan seylere dogrudan dogruya tagh kalmaktan kurtarir, bagrmslz yapar, Daha sonra goreceg'imiz gibi, Hk kez insanda, anlatrm ve bildirme islerinin temeli uzertnde, i§'aretlerle adlandrrma ve betimleme islemleri ortaya cikar, Bitki duyusal bilincten yoksun olmakla, duyulara dayanan, hayatm korunmasi, .. bekcilik, i~levinden de, yoksun kalrmstrr. Bundan baska, zaman ve mekan bakrmmdan kapahhk gerektiren lndividuallte,

1l Her bilincin ternett «aCI»dlr; bilincin yukselen bescmcktcn do temelln! cogclen eocudo bulur.

19

bitkide hayvana gore cok zayiftrr, Fakat duraksamadan soylenebilir ki, bitki, hayatm metafizik anlamda birligi bakimmdan, belli madde ve enerji kompleks," lerlnden hayatm her turlu sekil kazanmasmm yavas yavas olusunda, hayvana gore en buyuk yuku tasimaktadir. Darwinistlerle theistlerin olcusuz dereeede deger verdikIeri yararh olma ilkesi, bitkinin no formunu ne de davranis bicimlerini aciklayabilir. Lamarckcilarin durumu da aynidir. Bitki yapraklarmm bicirnleri, hayatm bilinmeyen koklerinda hayal dolu bir oyunun, sadece estetik bakimdan duzen veren bir ilkenin varhgrm, hayvanlarm sekil ve renk zenginligtnden daha acik blr sekilde gosteriyor. Gruplar halinde yasayan hayvanlarda gordugumuz -oncu- ve surunun onu izlemesi, birisinln onceden yaptigim otekilerin oykunmesi kath ilkesiyle bitkilerde karsilasmiyoruz. Bitki hayatmda bir merkezin bulunmamasi, bitkinin ozellikla sinir sisteminden yoksun olmasi yuzunden, onun organlanyla organ islevleri arasmdaki bag, hayvanmkinden daha sikidrr. Bitkide her uyarim, bu uyarirm ileten doku sisteminin yapisi bakirnmdan, onun hayatim hayvandan daha cok degistirir. Bunun icin mekanist bir hayat gorusundan kalkarak bitkiyi anlamak, hayvam anlamaktan (genel olarak) daha kolay degil, daha gtlc;(tiir. Cunku hayvanlarm basamakh siralanmasinda, sinir sisteminin merkeze baghhgi cogaldikca, bu sistemin parcalarmdaki islevlerin bagrmsizhk kazanmasi da artar -yani hayvan bedeninin bir tur makinaya benzerligi de <togalrr.-

Hayatm i9 yanmm bu ilk basamagi, duygusal-tepki, insanda da vardir, Daha sonra gorecegimiz gibi insan, genel olarak varhgm butun basamaklanm, ozellikle hayatm basamaklanru kendisinde toplar ve bu-

20

tun doga onda, en azmdan oz-alanlan bakimmdan, biraraya getirilmis en yogun varhk birligini bulur, ::A.rkasmda karanhk bir tepki bulunmayan, uyku ve uyamklik zamamnda bile onun ates! ile beslenmemis alan ne bir duyum, ne en yahnmdan bir algi, ne de birimge vardrr, En yalm bir duyum bile, daima itkisel bir dikkatin i!?levidirj fakat asla sadece bir uyarimm sonueu degildir, Tepki, aym zamanda insamn eok zengin Qe§Uli alan Itkilerirrin ve heyecanlarunn birligini gosterir; Yeni araatmcilara gore, tepkinin Insan bedenmdeki yerinin, -insanda beden ve ruh olaylariill birbrrine baglayan endokrin salgi bezinin islevlerinin de yer almasi olasi olan-« beynin sogancik kisnn oldugu gosterflebilecektir, Bundan baska, duvgusal tepki, birincil olan direnc yasantrsmm sujesidir, Basks bir yerde, realite ve gergekligi elde etmenin kokunun ve ozellikle onun birligmm ve butun imgeleme l§levlerinden once gelen gerceklik izlemmfn, dlrene yasantisma dayandigmr, etrafhca gostermistim, Imgeleme ve arach diisimme, bize gerQegin nasilligmdan ve baskahgmdan baska bir veremez, Fakat asil gerceklik, gercek olamn -gercekligi», bize anoak bir korku He birlikte duyulan genel bir direncte, dlrenc-yasantismda vertlmistir. Organ bakmundan, beslnin dagilmastm saglayan -veletatrf, sinir sisterni, adimn da soy ledigt gibi, insanda bftkiaelligin henuz bulundugunu gosterir. Hayvansal enerjinin harcanmasmda periyotlarm bulunmasi, vejetatif sistem yaranna lmvvetin dis hayatta kullamlmasim duzenleyen sistern, belki de uyku ve uvamkhgin ritmindeki temel kofiuldur. Bu bakimdan uyku, insanm bir <;e~it bltkisel durumudur,

21

2. iQgtidii (hayvan)

Hayatm objektif basamaklar duzeninde, ruhvarhgunn ilk §ekli ohm ve kendini bilmeyen vital-tepkiden sonra gelen ikinci sekli, «i.;:giidti,. admi alir, 19- gudu., yorumu ve anlanu cok tarnsrlnns clan karan- 11k bir sozcuktur, Biz kavramm birlikte getirdig! bu anlam karrsrkhgmdan ancak psikolojik kavramlarla yapilacak butun tanirnlardan pesin olarak kacmmak ve iggudiiyu canhnm «Iavramsr- olarak tanrmlamaklao kurtulabiltriz. Bir canli varhgrn davramsi, bir kez distan yaptlan gozlemlerin ve olanakh betimlerin objesidir. Bu davranis, degtsik cevrelerds ve davranisi olusturan fizyolojik hareketsekillerinden bagrmsiz olarak saptanabilfr, nitelikleri bslirtillrken de ftziksel ve kimyasal uyarnn kavramlanna yer verilmez. Biz baglmslz olarak ve butun nedensel aciklamalardan once, davramsm birlik ve deglsikliklerlni, degisen cevre 6geleri ieinde saptayabiliriz. Boylece de bir anlam tasivan, bir butunltik halinde elan, amaca yonelmi$ bulunan yasal baglantilar elde edebillrtz. Eger «behaviourisb-ler, davrams kavramma, onu olusturan fizyolojik olayi da katiyorlarsa, bu onlarrn bir hatasidir, Davrams kavrammda mal onemli DIan, onun psikofizik kavramlar arasinda avrrm vapmamasidrr, yani her davrams dairna bir rc-durumu da dile getirir. Bu yuz~ den onun daima cifte aciklamasinin yapilmasi, hem fizyolojik hem de avm zamanda psikolojik bakrmdan aciklanmasi olanagi vardir, Bu yapilmandrr da, Psikolojik yahut fizyolojik aciklemalardan birislne ustnnluk tammak yanhstrr.

Bu anlamda $U nitelikleri tasryan bir davramsa, ivgiidiisel davrams adim verlyoruz : Birinci olarak, boyle bir davrams bir &nlam tasunahdir, Bu, olumlu bil'

22

anlam olabilecegi gibi, hatah yahut aptalca blr anlam cia olabiltr, yam bu davrams, oyle bir ~ekilde ortaya cikmahdrr ki, canhmn ya kendi butunu ya da oteki canhlarm butu.nu icin bir amac tasmns olsun (ya. kendisine ya da baskalarma yararh olabilsinl . Ikinet olarak, boyle bir davramsm bir rttmi olmahdrr, <;agn111m, ahstrrma ve ahskanhklarla =-Yenrungs'In -deneme ve hata-rnn flkesi adim verdigi ilkeye gorekazamlan, aym zamanda anlamh alan hareketler, par<;a1a:1'1. birbirini karsihkh gerektiren boyle bir ritm, boyle bir zaman gestalt! gostermezler. ICgudli davramsIarrm, tek ya da zinclrlema reflekslere ve tropisme goturmenin olanagi olmadrgi da artrk kamtlanmrstrr. (Yennings, Alverdes vb. gibi). i<;(gududeki anlamm §iimdi ile ilgili olmasi gerekmez. Bu anlam, zarnan ve mekan bakimmdan '10k uzakta bulunan durumlari da hedef edinmis olabilir. Ornegm bir hayvan kl$ iQin ya da yumurtalarmi brrakmak icin anlamh bir hazirhk yapar. Halbuki bu havvanm tek olarak boyle bir durumu henuz ya~amadlgI, kendi turunden olan hayvanlardan ayrr bulundugu iein, blr btldirmenln, gelenegm, oyM kunmenin ve ornek almanm da olasi olamryacagi, kamtlanabihr. Hayvan -sankl- gelecekteki bir hall onceden goruyormu~ gibidavramr =-ttpkt Quantlar teorislnde elektronlann davrandrklari gibi.-

IQgiidiisel davramsrrrftcuncu bir niteligi de, bu davramsdaki anlamm hayvam tek olarak Ilgilendiren ozel denemeler bakirmndan de gil de, hayvan turu baknnmdan onemli olmasidrr. Oy1e davramsm aulaInI, yalmz tipik bir geldlde yinelenen durumlarla Ilgilldtr : IOgiidu dalma ture hfzmet eder; bu ttir Ister hayvamn kendi turn, Ister yabanoi bir tur olsun, Isterse de hayvanm kendi turu ile onemll bir baghllB't alan baska bir turolsun (karmcalar ve konuklaru bitki-

lerde urlann olusmasi, bitkilerde dollenmenin kuslar ve boceklerle saglanmasi vb gibD. Bu nitelik, icgudusel davramsi bir kez hayvanm yaptrgi deneme ve aldanmalarla kazandigi «keridini ahstirma-dan ve her turlu "ogrenme,.den; ikinci olarakda hayvanm anlaYI!} yetenegini kullanmasmdan kesin olarak ayirrr. Cunku bunlarin her ikisi de birinci derecede ture degil, hayvan teklerine yararhdir, Bu bakimdan icgudusel davrams, cevrenin tek hayvandan tek hayvana degisen ozel durumlanna karst degil, sadece cevrenin tur icin tipik alan ttire has ozel duzenine karst bir tepkidir. Cevredeki ozel haller, icgudu aldatilmadan ve hayvanm yanlis hareket etmesine neden olmadan, genis olcude degtstirtlebildigi halde, cevrenin yapismdaki en kucuk bir degisiklik, hatalara neden olur. Fabre, «Souvenirs Entomologique, adh buyuk yaprtmda boyle bir davramsm bir cok turlerini butun incelikleriyle gosterdi,

Ture yararh alma, icgudunun dorduncu niteligine, onun temel cizgilerinde ozellesmis bir davrarns yete-· negi olarak dogustan ve kahtsal olrnasina karsihktir. Boylece 0, anlayis, alisma ve ahstirmada oldugu gibi, genel bir davrams sekli kazanma yetenegi degildir, Dogustan olmasi, icgudusel adim alan davrarnsm hayvan dogar dogmaz hemen ortaya cikrnasi gerektigi an ~ Iamma gelmez, ancak onun, hayvamn belli biiyiime ve olgunlasma evrelerine, hatta hayvanlann cesitli formlanna gore (polimorfik hayvanlarda) duzenlenmis DImast demektir.

En sonunda, icgudunun en onemli niteligi de, onun, bir hayvanm bir durumla karsilamak icin yaptigi denemelerin sayisma bagh olmamasidir. Bu aniamda icgudu bastanberi «tam» dir denebilir. Nasil hayvan-

24

lard a, onlann kendilerine has olan organizasyonlanrun ilerleyen adimlar halinde, basamakh olarak kuruldugu dusunulemezse, icgudunun de, basarih hareketlerin birlestirilmesiyle ortaya ciktig; dusunulemez, Kuskusuz icgudu, deneyim ve ogrenme yoluyla daha da ozellesebilir, orne gin aver hayvanlarda oldugu gibi. Gercekten, bu hayvanlarm belli bir avi avlamalan dogustandrr, Fakat. avlanmada basarryi saglayan ustahk, dogustan degildir. Ancak yapilan hareketin yinelenmesi, bir melodinin variyasyonlanna benzer; yoksa yeni bir melodi yaratmaz, Bir hayvanm imgeleyebilecegi ve duyumsayabilecegi seyler, genel olarak onun icgudusuyle cevresinin yapisr arasmdaki ilgiler tarafmdan, apriori olarak, belirlenmis ve duzenlenmistiro Hayvanm belleginin yeniden canlandirdigi seylerde de durum aynidir . Bunlar, dairna hayvanm baskm icgudusune dusen islerin cercevesinde kalir, onun anlamim izlerler. Cagrisrm baglarimn yinelenmesi, sarth-refleks ve davramsin yinelenmesi, ikinci derecede onemlidir. Hayvanm gelisrne tarihinde, butun duyu sinirleri, ancak hareket sinirleri ve hareketi yapan organlardan sonra olusur.

Kuskusuz icgudu, psisik varlik-alani ve olaylarinm, cagrrsim yoluyla belirlenen ruhsal komplekslerinden daha ilkel olan bir seklidir. Icgudu, Spencer'in sandIgl gibi, ahskanhk ve alistirmaya dayanan davrams bicimlerinin kahtsal olarak aktarilmasi degildir. Bugun, cagrisim yasalarma gore olup biten psisik olaylarm akismm sinir sistemindeki yerinin, icgudusel davramsin sinir sistemmdeki yerinden oldukca yuksek bir basamak uzerinde bulundugunu gosterebilecek bir durumdayiz, Beyin zan, biyolojik bakimdan birlik gnsteren ve daha asagi bir basarnakta yer alan davrams

25

~ekmerine kar~lhk, bir dissociation org_anl gibi gorU~ nuyor; yoksa bir associa.tion orgaru olarak degil,

Aym sekllde, i9gudiisel bir davrams, anlayisa davanan bir davramsm otomatlasmasi da olamaz, Biz ancak sunu soyleyebiliriz: Kan91k komplekslerden oldukca aynlml~ duyu ve Imgelerin meydana Qlkl~l (ve tek tek kuruluslar arasmdaki Qagrl~lmsal baghllk); davramsm ic;gtiduye bagh olan anlammdan, doyurulma Isteyen belli vital-itldlerin cikmasi, anlarmni yitirmi$ bir otomatizmi yeniden "'yapay» olarak anlamlandirmak isteven zekamn baslangiclart, -genetik bakimdan- i<;gudusel davramsm gelisme urunleridtr. Genel olarak butun bunlar, gerek canh varhgm bireylesmesinde (Individualislerung), can limn tek olarak tilrunun disina cikmasmda, gerekss blrbtrlerine gore, aym gelisme adimlariyla Ilerlerler, Bundan baska, onIar, canh varhgin ulasabtlecegt bireyael, ozel dururnann cte§itlillgi lie de aym gelisme adimlarim atarlar, Hayatm gelisraesinln temel Ienomenl, cagrisrm ya tek parcalarin brrlestirtlmes; degtl, yaratlci bir dlssoclationdur. Fizyoloji alamnda da durum ayrndrr , Organizm sadelestigi olQiide, fizyolojik bakimdan bir mekanisme benzsmekten uzaklasir, Fakat organizmin kendisi, gelisme basamaklari uzerinde, 6lUm ve dokuIarrn sekil degj.~tirmesine kadar, (fenomenal olarak), mekanizme gittikQe benzeyen sekiller ortaya ikoyar. Zekamn havatm ancak yuksek bir basamagi uzerinde, Karl Buhler'in zannettigi gibi cagrnnsal run nayan basamagmda meydana cikmadig; gostertlebilir. Fakat zeka, 9agn~lmsal ruh hayati He aym olcude ve ona paralel olarak ortaya cikar ve gelisir, Son zamanIarda Alverdes ve Bytendyk'm gosterdfklert ilk kez memeli hayvanlarda degil, tersine dana infusori-

26

um'da da zeka vardir. 0 halde iggudude kesin ve ture bagh olan say, zekada hareket kazamyor ve bireye baglamyor; iggiidiide otomatik olan iss, <;agn~un ve :f}arth-reflekste mekanik bir kurulus halma gellyor, yamilk kez oldukca anlamdan soyulmus, fakat aym zamanda cok ge~itli sekiller alabilme yeteneg; kazamyor.

Bu bize, rnorfolojik bakrmdan organ yaplln.nnm temeli cok kat! alan eklem bacakhlarm icgiidunun yet" kinine sahip olduklan halde, anlayiss, dayanan herhangl bir davranism en kUQuk bir isaretinl gostermemeIermin nedenini anlattrgr bun a karsrhk zekasi en derecede gelismis, cagrisrmsal bellegi de bundan geri kalmayan, plastik bir memeh hayvan insanda, cck geri kalmis olsa da, neden i<;gUdiilerin bulunrnasi gerektigini de gosterir. Ic;;gudusel davrams, ruhsal bakimdan yorumlanmak istenirse, bfrbfrinden ayrdmaz bir onoeden bilme ve yapma b:i.rligine vanhr, oyle kt, davramsm sadece gelecek adimnn ilgilendiren ve bu adimla birlikte giden bilgidsn fazlasi icgudfiye verilmemistir. Bundan baska, oyle gorunuyor ki, iegudunun btlgisi, ne Imgeleme ve imgelerle, ne de dusuncelerle varilan bir bilgidir; tersme sadece bir duvumsama, deger tasivan ve degerlere gore ayrrmlasan itici ve cekici direnclert duyumsamadrr. Duygusal tepki He karsrlastrrildtgmda, iggudu cevrenin ture has olarak 5lk stk yiuelenen, fakatbzel alan ogelerine yo" nelmtstir, Iggudu, duygusal-tepkinin ve onun kalitelerinin artan bir ozelle~mesidir. 0 halde, Reimarus'un yaptIgl gibi, iCgudude -dogustan imgelerln, bulundugundan soz etmek anlamsizdir,

27

KaynakJanm icgudude bulan iki davrams biCi~ minden, yani ahskanhk ve zekaya dayanan davramslardan ahskanlrga dayanam -ruhsal varhgm uc;uncu sekli olarak- bizim Qa~nnsal bellek arum verdigimiz ruhsal varhk seklidir' .. Bu yetenek, Hering ve Semon'un sandrgi gibi, buttm canh varhklarda bulunmaz, Aristoteles'In de dogru olarak soyledigi gibi, bitkiler bundan yoksundur. Bu yetenegt ancak, davramslarr, daha oncekt bsnzer davramslarm temeli uzermde, hayata. yararh olarak, yani anlamh hir sekilde, yav~ fakat durmadan degi§en canlilara y'O.kleyebiliriz. Burada, davrarnsm anlarnh olusundaki 019'0., yapilaa denemelerin ya da deneme davramsi denen davramslarm saYlsma siki sikrya baghdir. Btr hayvamn genel olarak deneme davramslari yapmasi (kendiliginden yapilan oyun hareketleri boyle sayrlabflir+, bundan baska, sonucu haz yahut acr olsun, davramsIan yineleme eyillmi, bellege dayanmaz, Her yinelemenin, aymsmi yapmamn temelinde, dogustan gelen bir itkl bulunur (yineleme itkisi) , Fakat bir itkinin doyurulmasmda, olumluanlamda yararh clan davraruslar sonradan sik srk yinelenmek istenirse ve ba~anya ulasmayanlar degll de, ulasanlar hayvanda «yerle~irse» i~te bu bizim -basarr ve yarulma,. Ilkesi adim verdigtmiz temel olaydir. Bu davranrsla kar$llal?tlgrmlz yerlerde, yerine gore yinelemeden; sadece davrams cokluguonemliyse, yerine gore ahskanhklano kazamlmasmdan, kendtsini ahsnrrnadan. eger insan ise karisryorsa, baskalarmm ogretmesinden sozedsriz. Daha once de gosterdlgimiz gibi, bitki hayatmda bunlarm hlcbtrisinln yeri yoktur, olarnaz da. Cunkii bitld organ durumlarrmn geri bildlrtlecegi bir duyu

28

merkezinden yoksundur, Benak temelini, Pawlow'un «~rth - refleks .. admi verdigi fenomends bulur. Orne~dn bir kopegin midesi sadece belli bir yiyecek maddesi mideye girdigi zaman salgi C;lkarmaz; kopek yemek yendigin! goriirse ya da kendisine her zaman yemek getiren kimsenin ayak ssslerlni il_?itirse de salgi cikarrnaga baslar. Canlida bir uvarim yoluyla bir davranis meydaua getirtlirken, ayruzamanda bir i~aret de verilirse ve bu bircok kez yinelenirse, uyarrm olmadan sadece isaret vertldlgi zaman da, canh ayni davramsta bulunur. Bu olaya -sarth-refleka- adi verihr, SartlI-refleksin psisik alandaki benzeri, c;agr~Im yasaIaridrr, Eger blr imge kompleksinin bir parcasi, duyu ya da davrams olarak yeniden ya9amrsa, 0 zaman bu yasalara gore. eksik bolumler tamamlanrr ve imge kompleksi butiin olarak yeniden kurulur, Fakat yanyana olma ve benzeme ilkesine, yani onceki kompleksinden bir parcanm aym olrnasi Ilkesine gore, tek tek imgeler arasmda tam bir <;agrl§lm olanagi yoktur.

Aym sekilde belli bir organin tamamen avrrlrms ve daima aym kalan bir refleksi olmadrgi gibi, dagisen itkiler ve bellek malzemesinden bagnnsiz olarak, uyarrma tam uygun gelen brr duyum da olanakIt degildir. Belki de Qagn~lill yasalarmda da, tipki fizigin genel olarak olaylar hakkmdaki doga yasalarmda oldugu gibi, sadece istatistige dayanan duzen vardir, Bu yiizden butun bu kavramlar (duyum, ·Qagnl]unsal refleks) sadece belli bir tur psisik yahut fizyoiojik degit'}melerin yoniine Isaret eden SlIDr kavrami niteligi gosterirler. Saf Qagn§lID hallerine hemen hemen ancak belli hastahk hallerinde dii~unceyi yoneten faktorler ortadan kalktlgl zaman rastlamr, ornegin dusunceler arasmdaki baglar koptugunda, 0 srrada ko-

29

nusulan belli kelimelerin seslerinm ahengine dayanan cagn~lmlard'a oldugu gibi, Bundan baska yaqlanmada imgelerm akismm, (,(agn§lm orneklerine gittikoe ya.kJa§tlSJ,. y8.!1h ktmselerin yazilarmm, resimlerinin ve dillerinin get;;irdigini gordugumuz degi§iklikte gosterilebilir. Bunlarm hepsi de butunluklerini kaybeder, gittikQ8 bir Y~lll nitelig! kazamrlar. Buna paralel olarak ihtiyarlamada, duyularla uyarnnlar arasmdaki uygunluk artar, nasil ki, hayatm olusunda organizm. de glttikce artan bir mekanlzmkazamr; Bu, alume kadar surer; olUmde son bulur. Paisik hayatmuzda da imgelerimiz ve davramslarrrmz arasmda, salt ahskanIIga dayanan, zaman gectikce siklasan baglar kurulur. Boylece insan ihtiyarh[p.nda ahskanhklarunn estrt olur,

Bundan baska genetik bakrmdan icguduye yakm bulunan cagrisim komplekslerini, tek tek Imgeler arasmdaki cagn§lmlar izler. Nasil olaylann hayale yer verilmsden oldugu gibi algilanmasi, mitoslarm islenmesinden daha sec meydana Qlkan bir fenomense, teklerde de c;agn91ms'al baglarm kurulmasi fenomeni, ruh~ varhgmin gelismesinin gee;; bir fenomenidir. Bundan baska, dusunsel bit etkiden tamamen yoksun alan hieblr Qagr1~Imlll bulunmadigr da, artrk rnevdana ciknnsnr. Baslantisal tepkinin Qagn$1ll1'a dayanan anlamh

tepktye cevrilmesmtn, yapllan denernelerin sayisina gore ve bun a SIlo bir sekllde bagh olarak Qogaldlgl asla gorUlmemi~tir. Yani bu Qevrilmeyi gesteren grafik egrfleri, hemen dairna kesinti gosterirler: byle ki, raslantimn anlama Qevrllmesi, deneme ve yamlma ilkesinde olasihk kurallarrmn gdsterdiginden biraz daha, once ortaya cikiyor.

30

Bellek ilkesi belli bir dereceye kadar butun hayvanlards ortaya cikmaktadir, Benak, duyu sinlrlertyle hareket smtrlerlnin birbirinden ayrtlmasmm, yani refleks-cemberinin ortaya Qlkmasmm dogrudan dogruya olan bir sonucudur. Fakat bellegin hayvanlar arasmda dagihsmda cok biiyuk baskahklar vardir, Bir zencirin halkalarr gibi bagimsrz ve kapah bir yapllan elan tipik iQgudii hayvanlari en az bellek gost.arirler. Daha az kati, yani plastik bir organ yapisina sahip olan ve tek tek davramslari birlestirerek yeni davrarnslar yapabilen hayvanlarsa Imemelt omurgah hayvanlar) en keskin bellegi gosterirler. Bellek Ilkesi, 01'taya (";aktl~ her yerde, hayvanlarm kendi turtmden olanlarm lsaret ve heyecan ifadelsrml, davrams ve hareketlerle oykunmelerine siki bir sekilde baghdrr. ",Oykunmek- ... ayru ~eyi yapmak,., yinelemek itkisinin ozelIesmestdtr, Bu itki, once hayvanm kendi davrams ve ya~aYl~lllda harekete gager ve sanki ymeleyen belie" gin Islettclsldir. Ancak bu ikisinin, «oykunme» ve «ayru ~eyi yapma-rnn brrlesmesiyle -gelenek- denen onemli olay ortaya cikar. Bu olayla, hayvan davramsmm belirlenmesi yepyeni bir derinlik kazamr . Ayrn turden olan hayvanlarm gecmiste ya~adlklan hayat biyolojik kalrtirn yoluyla hayvamn davramsmi belirler. Fakat bu tur gelenek, gecmlsm ozgur bir sekilde Isteyerek ammsanan amlarmdan ve gecmisten kalan seyJerden. tsaret, kaynaklar ve belgelsrden kesin bir sekilde ayrilmahdir. Gec,;:mi9ten gelen seyler arasmda bu sonuncular, sadece insana ozgu olduklarr halde, ge~ lenek hayvan stirulermde, ve hayvan topluluklarmda da ortaya cikar. Hayvanlarda suru, oncanun yaptrklarim «ogrenir,. ve bunu gelecek kusaklara Iletebflir. Gelenek yoluyla belli bir O1<;ude iIerleme de olasidrr.

31

Fakat insanda her gercek gelisme, oz bakimmdan, geIenegin f,(ogalan bir ayiklanmasma dayamr, Bir kez olup bttmis, bir kez Ya§anml1? amlarm bilerek ammsanmasi, bir butun olan gecmis icinde bir Ylglll arumsama aktmm benzerhklerinin hig durmadan yoklanmast, -bu belki de sadece insana ozgiidiir- gelenegin ytkilmasma, hatta geroek tiliimiine neden olur. <;iinkii gelenekle gelen liIeyler, bize daima bir «~imdi,. olarak verihrler, onlarm dogduklari tarih belli degHdir, Bizim~imdimizdeki hareketlerirnizi dogduklari zaman bilinmeden, bizim icin obje hallne gelmeden etkilerler. Geleneklerde gecmis btlmmez, onun telkin edtci bir etkist vardir, Telkin, hatta P. Schilder's gore belki de hipnos, daha hayvan dnnyasmda eok yaygm alan bir fenomendir. Hipnos ciftlesmeye yardrmci bir Islem olarak dogmus olabilir, Belki de ilk kez di~iyi letharji haline sokmaga yanyordu. Telkin, -bildrrmenin -bir yargidaki .. anlamaya, dayanan «bildirrne» nin karsrtr olarak-« ilk seklidir. Kastedilen bir I?eyl, dille anlatan bir tumcedeki yargryla -anlama-, sadece insanda vardir, insan tarihinde gelenegin gucten dusmesi artan bir hizla Ilerler, Bu akhn bir basansidrr. AkIl, daima avm aktla bize aktanlan gelenegt objele§tirir; bu sekilde onu dogdugu gel;;mi!1e geri atar, boylece de yeni gorii§ ve buluslar iQin yer hazarlamis olur. Tarih boyunca, gelenegin hareketlerimiz uzerinde bilinmemekten dogan baskisi, tarih biliminin tlerIemesi olcfisu.nde gittikce azahr, <;ag:n~lffi ilkesinin psi~ik dunyamn yapisim etkilemesi, bir yandan iC;gudilnun ve ona bagh anlanun yIlo.l.m.asl, ate yandan bir merkeze baglanma He organik hayatm mekanlklesme-

sinin Ilerlemesl seklinde olur, Bundan baska bu, orgamk teklerin ture ve uyma yetenegi az olan ic;:giiduye

32

baghhktan knrtulmasa demektlr, Giinkii tekler, ancak cagrisrm ilkesinin ilerlemest yoluyla yen! olana, yani tul' icin tipik olmayan durumlara kendilertm uydurabilir, biyolojikcogaima olavimn sadece bir gecit noktasi olmaktan kendilerini kurtarabiltrler,

Cagrrsun ilkesr teknik zekava gore katr ve alIg- kanliga bagli bir ilke, «tutucu; bir ilke olsa da, igguduye gore cok ozgiirdiir. Bu ilke hayatin zenginlesmssi olanaklarina yepyeni bir derinlik kazandirir .. Ayru gay itki iein de soylenebilir. yuksek olmayan bir basamak uzerinda bulunan hayvanlarda bile, 1<;gudiiden gozUliir, ve boylece bir Ol~iisiizliik alam olarak ortaya cikar, Burada itki, hayatm gereksinimlerinden ayrtlarak bir haz kaynag; seklim ahr, Ancak sadece cinsel itki, dogadaki harmoniye uyarak, ciftlesme zamanuun ritmi icinde, hayatin sadik bir hlz'met(:isi olmayi Icgudtinun harmonisindenco-

zulen cinsel-itki, yavas yavas kendi basma bir haz kaynaf,.tl yiiksek hayvanlarda,ev hayvanlarmda, varhgmdakl biyolojik anlamm disma tasar (ornegin maymunlarda, kopeklerde gorUIen onanism gibt) . Aslmda duygu olarak hazza degil, sadece davranis tarza olarak deger t~lyan seylere YOllelmesi gereken rtki-hayatmin, ilke bakimindan -her turlu hedonismde oldugu gibi- haz kaynagi olarak kullamldigi yerde, biz hayatm gee ortava cikan bir (:okiintii fenomeni He karsi karsryayiz demektir, Salt ha.zza yonelmi:;; bir hayat tarzi, birevlerde ve uluslarm hayatmda ihtiyarbgm en tipik i~aretidir; tipki «her damlayi tad an» ihtiyar aksamci ve erotik alandaki orneklerde oldugu gibi, Aym sskilde, list veya alt basamakta bulunan ruhsal islevlerdeki sevlncm, itkinin doyurulmasi lindeki hazdan ayrilmasi: bu doyurulrnadan dogan hazzm, vital islevlerls geistm islevlerinden dogan sevinei

33

8.!i1p tasmas; da,. bk .ihliyarhk i~aretidi:r.Fa:kat i'tkin:i:n i.QgUdusel davraraetan <;o:zillm'E:5i, i~lev V€l dur'um hazlanmn blrbirln.den ay.r}]masl., aneak iJJ{ kez Insanda ko:rkunQ ~e'kmer ahr, Bundan dolnYl lla:kh olarak denebilir ]i{j. insan hayvaodan daba ileri v,ey,a, geri o~l.a.~ bilii:r, fa.katashm. ha yvan olamaz ..

,4. Zeka.

Dog,a -yukanda. i~,a.:ret edikligi g:i.Oi- 9agni!fl.m~ sal ballegin yeni ruhsal fo:rmunu orta.ya. taka.rcbitl yerde, daima ayn3 zamenda, onun tehlikelermin ollune g'13:cebilecek diizeltioi 'bir ~,eyi de bu yetenegeeldemi~· til'. bte bu duzelnot yetenek, ruhsal varhgm d6rdiilD.~ clii ~ekli!!dk. Biz buna, llke lol:lllnmmdan or,gan]zme bagIn elan yn"tik zBl~a, adrm veri yOI'UZ. Se'((me yetenegi, ,S8'QlUe hareke't]" de!er ta~lya)11 e ~ya fl.r,asiilncia, ya da eogalma o:Iay.m,da t!llru.n biNyleri arasmda birlsi:n.il atekind.en ushin tutma yetceueg,i (ercsun baslengrclari) de :1\eltaya slln hir !}6,kHde, b'aghdn'. Zek...ay,a daya.nan davramslar; pe!l1in ola.rak pSi!;lik olaylar, gozontinde tutmadan t"anrmlayab]}ifiz. ZI1!,ka,ya dQ.yanan dalVl·mu.~. bit canhnm, D,j)r itkiyi igH€nd~r,~n bE problemt 90Zmek iQm; ,tilir v,e tek canh bakimmdan tipik olmayan bir durumda, herhangt blir denerneye ba~ vurrnadan, vern denemelsre giri~;meden ve hersevden o,1JLcie,. daha. ,ijnca yap]}an ldene:m.e·~e:rii.n S&YIS!lliI.:ill bagh kalmadan, binlenbire ve anlaznh bireekilde davranmasrdir; Burada oanh ister "'akl1.lu;)a .... ister amaca ulasmavan, hatta .. deUc0",. fakat. bem. bir ::iekHde biramaca ulasmaya, c;;;aba gosteren 'bi:r daVralD.ll;ll.a, bulunur. Canh va,rhgll1. bir davramsi, bir Uki etkislyle ve bil" gerekstniml kar!'J;llamak: ii;in~e. biz burada (Jrg.anizme ba·gh bir zekadansozedebtUrlz, Bundan ba~ka. bli.z,. bu ze.kaya; ayrfi.l

samanda pmtlk :z.ek:a. ~ adlm ve.recegl:z" C;iinklion un en sonanlatru, organtsmt .ii.tkinin amacrna gbt,uren btr davramiitlr;. bu. da:l.n;anll;l, org nizmiamaca utastirsm ya. d-a. \1Jl~t]l'm.as~Il!!. IOu, zeka biillk_nmndan tinemJi deg.Hdir.

E,ge:r pslkQlOljlru:al'lma gecersek, zek,a:y~ su ijeknde betim]€iY,(!l bmriz: Zeka ,~evredek:i. birbiriy ire ngil~ oIb,jie,ler ve deg;eder kompleksini '~aRda? blrd,en.biN .ka. v:ra,maktu. Fakat bu kompleks, ne doj('udan 'I3!)Lg]J,a.na'· bilir bit tarzdaverilmi~. fie ,de d aha onCe a1gdanm:l~ ,olmabdn'; ya:nii hayvan i<;;in b durumda hir yLnel,eyerek uratme olanagJl clmamahdir. Olumlu dile getlrillrse. Zeka, temellerinin bir' bolumu deneytm He verilrnis, bir' belumu de opttk algdama.nm. bani bir basamagmda imgeler le o.nced'en kestb:U~.rel[tamam]ana.cak clan tiM:" bacgh]lklar sjs~eminiill ~qinde],tj]]eri i~t0l!lk8lVl"'am,akbl". Re:prod!.ull!;:Uf otmayan. prod ukUE ol~lJJ. du~unme. enceden k!estir.meye dayanen dU~U.run~;fiil!1J. bir' QzelIig"idir (zeJ:tA, onceden gorm,e, knrnazlrk •. hi1eJ.Bu noktada, zeka He ~g'n~un_sal bellek arasludaki 1ba~kahk,. apaqlk 'bIT eekilde ortaya ~Jkal". DaV-1"'am!ja y,t1rar.h olan VI]) ka.:v= ranmasr gereken durum, sadeoetur ~9:in Upin olmayan y®ni bir -d mum olmakla ka]ma.z. 0 b.er§leyden Ql'lCe 0' b,me'y iC!!l:'li. d,e y~niidll:'_ RUDdisn b~~a. bu sekilde objekt]f bir anlarn ta~~j!'aLn davJran~" bwnJIEliDbirEl VB tam zamanmda, dEJin£l. ijm::sik~ denemelerm saYlLsm,a, ba.gb kal ~ madan yepyenli denem'e~.e:l\6'ba,§·iim~bna6J.na. yol ,~-a.r. Bul!Jirdl!Bnbiil'eUk,. 5~emklle gozKerde, g6z1el'in parlamasi ~eklinde dile gelir.W. Koh[sr ;buna"Aha-E:rlebnis", ad~In vererek, bu fellOm~m6 somut bir ,~ekil ka:il:andlrdl.

1) Aynl zek(l lnSllrndiCI 6:ge'I' d'D~ nael amCl(llann Qerceklelilm,e~ r:JQ die' val'1ilyoioiilir" Al"lool; bundnn SQluo(,!hr kl,wkB. hlle, \lIB. kumru'llk denlces~ne '1'0 k'~leleblll r'.

35

Bundan ba~b; zekA p'rQ!Memlnin 'Qoz.Ulmesi ,1'(,;;in ger-eJ!di nlan y,eni img:,e~eI'i, pn:::lh:lemle ,~;Ylll zamanda veFUmlt~ alan, 'Yll~antdar dotu_ra\maz; fu.a tta. cevrentn liekil bakimmdan krull, tipi_k ve yinelenen yaplsl. ilia zekaya day anan d~vranl~~ ,o:ttaya 'Clk_arama.~. Yeni im ~ gelerln, :ancak, itkioin amacmm, eevre pan;,alarl araslndanse~gi ol1t;'i €!ktif b'ollgbl.r" do~gur:a.bnir : :E:~it,u,yg1;.m, X' e benzer gi'bi; b~.r' ~'eye en.§mek :iiGln a:n\Q t~le'!li. bir {li!eyin nedem vb, gib:ilbaglar'.

Hayvaru,anll. Oz.-e1illi_tde yO.kssk basamak iizerindekiha.yvanlarm, ruhsa! v,Sl['hgm yukanda sozu. sdilen basama.gma, u]a,§lip,u:~ae:~madmlan iizierind,e', bugnn pek kan~lk YIE! henaz ,5Qnu~lanmamI$: elan bilimsel bir t$b§Jlla. stlirlip gitmekiiedlir. Eelil. bU]Ja burada a[![ca;~t krssca dok:unabilece,gim., V\r Koh~er'in Teue.riffa adaslndaki Alman d€!~.,~y ~stasyonunda, ~aiidaDak btr sa ~ brrla ~impa.n:z;eler uzeli"wnde yapt~gl deneylerin SQ-nUl;~ larmm. Prusya. BUnnIeI' Akadem[s'i'nin de:rgiainde ya~ YlIn]a..nrugl tar-ih:terruberi, hsmen lliemen. bill tun psiko~o,g~ lc"U'1ll katrldrklar; bill blliw sel tart~ma susmamrsnr. &o..ld9I',ben~m gij:ru~~iime g,ollslt:amanJl!em. hakh olazak, daneme yaptl.gl hayvanlarfl> dil!~uk btr derecede zekaya, dayenan da:vra.m~lat" yUikluyor. Baska arastmcilar' lfunu kabul etroiyo:dar; herblrfbeska nedenlerle, eski mane; destekliyorlar : fIayvarun beUek VEl i!Qgudiid@n b~kBl bn- seve, 'en Ilkel bk SOU,lU;: ,~:tkarrn,a seklt nde de olsa, zekanm hi(,;bir d.ereoes.ine U~a.ni: Iere daY:E1111ma.yaIima ib~le) sahip' IojIamryacag.m1, zekamn tnsamn tekelmde buluridug:uml. Had sih"1il.yorl~.

Kbbloo:- denemfi~.e:rin~. ;$-by~.e y;apwor: Vital-Uk'i,nill hedefi t(6nlegm bi .... meyva.,bil' m;-uz) ne hayv'an arasma;. giUlkl\.fe kan~lk hir 6ekU alaralt gu'(;Ie~tir"nen yol.]a.r; i¥ogaJ.t]ian eng,~[le'r. yBl da., il!€i1roe havvana a;r:8it;: hi~~

mett gOrn1esi Olasl olane~yaJar (sandlli1.ar,. so:pa.l<illT. ipler, i!QThge sokuill.Ii11Lu~ ~u buklar; Ult ODJce haz~:rls,i.]][maBl, bulunup getiribnesi gereken so:pa.lar) kOfiuluyor. Bundan sanra, .h<@yvel)f):m o,Md va :l1angi. p:s~:ik i~levler10 vitala i t.klnin amac.ma Ul~t1lJ:l v€ya uJlID~.am;;a!dlgl goz1eniyor. bac~a.nsmm smll"la:rJl .1fU'.a~t]nllyor. Benoe bu deI!J.€lime· 16[', hayv.a.nll.;;i)f'm elde eUikl€lt:i basartlarm, .liCgu.du ve buna .kaulacak \lagnsill:ms,al bellek ()lay~yla. anl~lr lamlj,nu:;ai;l:1m, tersme bazr ballerde hayvanJ:..9lltda geI'" ~e:klee:-n zekayada.yanaiDJ d~vran]'-J~annbulurudugun u kaniU.a;lTu~t1r ..

. $iirru)j organizme b~'h pirat:U{zekal::u.fi. kend.isinds, t~tr gb:rimdiigu ozeUikleri knsSJca 6zet!~y9Hm~· Vital·· ttltin:in bed€f1. olan .~e:y. b'rn.egin. bir meyvBl, aptik alandanayvamn goileriJili alaeakbir ~ekild@, ~evreden Uyn.hp b8\gn,lllSllZ bir I'Ift teHll:: kazandIg:l.aThdm.,ha:-Y'V<lrlw Q~vrfl!!indeki 'biiitO-ll e$Y,a, oZiellild€> hayvanla. Qev.:resi IYt'aslD!dak:i. optik wan.. g&rip btr :~ekikl!e degi~~J': ,objeler aras:m<Ciam bagla!l" ozel hir yapI ve oMuK!ga soyut bir' anlam ka.za:r.m:,~ (lyle iti, hayv~n ta:ra.:Elndan .alg:~JWlruldanllda, ya. me; :i1gi Qekmeyen ya cia. «~U1.1MSi.Jt bir ~ey .. , «,oYTllana.cak Mr' ~ey»,~uykR igiln 1:1« ~ey.j) (orne~ gm bil' M@)yvaya ula\$mal'!:: h;:ill hayvamn yaUJil:l yerden getirdigi btr 6rtili) elan objeil.er, meyva~n almaI!: iQin hir obj e haline gelir,.(:bIDnmjk br~r I11mteUk kazamrlair. Sadeoe havvamn normal hay~tmdW'll. tanldl!,g[, ;(iZ1€:rinde meyvaIa;r Ml!,b duran d;am~tra henz®y€irl. sopalar degU ___:bu lc;:giidu ola:ra.k. d8IJ y,or'ti!mli:ar.ta,bllwdi-, btr tel pa:r<t;;aSl, hasir ~apkCl). kenarlart, .ka..ml~.sapla;n,. Oil" ortJ!J!, klS<tll;:.(;lkS::!, «ha.reket edebHme» ,"'UJZanabUme~ SO~ yut hn_g>esin:ac doldurabtlecek her ~'ey, bu ~iteUgegevrillr. Burada obj,e .kar$kteri ka_zalum,Q-ev.r~min og€~ leriIliin ~Q]n€ k!1ia:;nl' uz~nma¥ a b~;t$la,yan sey, kayvanm vital -itkisinirnkBudl5i£id.:iIl:-· I 1tki:l].in gii.cU,d1li:r. Hayv:a:;nl~

lru.llland:igi le~ya. dinamik b.ir i~l,ev ,deJl:e:ri kazanarak "meyvaYi ya]kruamaya. y,aray an bi:r~ey" o:lnyor. HaIatm, sopamn kendjsi harek0t etme.~h;)' bii.e, hayv,anQ. opUk clarak kendisine vsrtlen hedefe dOgl'll uzanryor gib· goru.niiy,ol" .. i~te burada, nsdensellik ya. d:a. e:t.ki fenomenln], olup-bttenlerde sa-dace d.iiZenli btr btrbirtnt Ialemeden tbaret olmayan ned9n",so:nu~ fen'omSJl.iini, ka:ynagmda gore btlscek d:urumdaY.lz.E,tki fenomenii, canh varhgm itltisel davramsinm c;evl'iilsindeki nesneler:i. obielesttrmesdne dayann" ve burada, "araQoInH'lI:. lie aym ~eydir. Kll~ku yok kt, burada betimlenen ya~ prmn d.e,g.ii~mesi fenomeni, biilinQli d1Ul'~;'Ufimeye d~yan~' ma.z~~'li.'lvredeki verilerm kendilertni tib'jiektilf ve somut oJarak hir tur"degilitiml1tele'rldir ... Bu. gibi davrams~an:ia ha.yvawal' arssmda. gorulen bilyuk yetenek fRI'k~ Ian cia, bu da:vraIrl.l~l'a;n:n z,ekoii ka:r,a,kterini dog:ruhrr. :Se~med_,e ve se9me hareketler:inde de a.:yn!lt :!}ay goriHur. Hayvanla.r-da. sscmenm ohn.ad].glM soylemek, hayvanl, ,0 an.da hallgi itki ~giiQliityse" onun haresete getirdigini sanmak yan.il.l$trr. Hayvan btl" Itki makamzmd deg:iJdir" On.un UkHe'l'l sadece yon,eUclt ve yonetilen itkiler19 yaI'~ drmcr i tkUereayTh'Lim akla kalmaz, g1an01 ve ozel b~a.:nla.ra gBre, elle srmflanmistrr, Bundan b~ka ha.y-van, 'Uki merkezmden :itkilerin. durumuua spontan olarak kan~abiUr" Belh bir dereoaye kadar da, zaman bakl· mmdan dahaueak elan, dolambach yolla:rdan elde edile bilen, faJI:a.t sagla,yacagl yara.r buyuk O~a erismek b;in, y:alnmnida, buhman yararh bir sevden v.a,zg;€l~a~:bi~ ltr .. Hayvanda bulunmaidlgl kestn olan ~€!'Y. riegel' tai'i}l'y,au ~ey Ierden ba.grm.slz olarak., a;egl1'lll'lerin kendileri ara&nda ----<lll"negill YaI"al'l1'lJ:iile ho~ ~a~J.nda,~bir s!e~:~ me yapa:bHmektir. Hayvanlar, ha;ll.ta heyacanlar alamnda bile insanacok yak]a!!iIlt Iar . Destl uk, armagan, "IllZla§m,a, vb, gibi ~ey]er Ihayvanlarda. da vurwl".

3a

II. INSANtA .HAYVAN ARASINDAKt FARK

t. G'i;l'istm IlS~yaplS\Ii. oiZgiirluk, olilje ,olmA, ben-bilinei

En noktada blzim problemimiz bakimmdan c;ok 'unemJi Dian bi1l' !SOl'll ortaya 'Qduyor ~ Ege.l' hayvanda zeka da varsa h.ayv,aula insall arasmda bir dereeo farlundan ba~ka ve bun.dan. faila btr {ark buluna.blHr ml? Al'tIit bundan sonra b~r ozsel aynhk, ape,yrl11kta,n so~ e,dH€ 1bHir rui? Yol{sa msaada ~,]mdiye kadar anlatllan bas,a,m.eJda1"],UustundEl,bwll:m.an Dam b~ka. bit' 5e}!,,, fie Qm.e ve z.e,k~ H€t gelleioJare,k kar~llanBlm],ya.aakb:ir ,§ey, y ~m z ona ij~gfr olan btl" ~ey var mndu'?'

Bu nokteda yoHal' en kesjiu, :;ekBde birbirmden a.yrihycr, B,azuarl z'eka ve seQm(l y,etenili:ginin msan,1l ,0.2;gil nIdugnn u, hayvanda bulunmelidl~lU soyluyo'rla.r. Bunlar ger~i hayvama msan arasmda birap.aYFlhk buluudugurrm Uari siiriiyorlal"; fakat bsmm g6ru~ume, g,gre, bu ap a.ynhfp, OIl,un. bu]unamlyacag" bir y'erde samvorlar. Ba!Zl[MJ. da oz,elUkJe Lamarck Vel Darwtn okuluna bagh evrimcilar, Schwalbe ha:tt~ W. K:6hler, Darwin'Ie birfikte, bayva:nda d~, zeka bulundiuguna gore" bayvanla iin:sa,]m arasmde bir apayr.llhk. buJInnabilec€~ gmi kabul etmiyorlar. Boylece onlar, msan hakkin. daki. bUY11k bir'l:i.k teorisinm bir tfuiine, .. homofaben ad! verflebilecek bi:r teortye bagla:nlyorlar .. BUDden son:r;a da dogal olarak, ne m€ltafizik btr varhk, ne de bir

39

iin1;;rul. metafi:dgi tanryorrla..:r. Y <.'1lni :i.l'lsanJa, dUnyamn tameai a:ra.sJ1:ndakiozelba,gbll]gl y.ads]yor].fu·.

Bana gellnce, ben bu her Jhi dU$uncey€ de haYll:' darnek zOfl!1nilaYJ,m. lnsanm 6:z;u, onun oz.el yer.i, zeka ve S€lQID8 ye'iteI!leg~inin. iisUmdel elan tlir yetenege dayanmaktadiir., Haeta zaka Va s,@gm'9 y~l.:.eneg.il liilliceUk baknmndan istendigt kadar Qogalt:l.],s,a\., darecesi sonsuza lt~[lar qlik.a:n]:sa.bHe, ona. l!da~~Ram~l]." Fakat msam Insan y~pa.n bu yeni ,~eyii ~imdiye kadar ~nlatlla>n duygusa.l-t€lliI,kJil, i~giid:u,. cagrl~lmSalbElnek, z,eka. ve s·ec;:mf2 ye~te~egi gibia.ra.;;tmlmaAll psik.olo,jbe' d u~en. PSllf;iik. ve vital alana giren i~levve ye'ceneklere eklenecek y,eni btr 'psl:~jk~vaI'hk basa:rIUl;:&'l ola<rak dUi!}unmek dogru degillldtr. ill~samt insan yapalJ.i bu Y'e'm. inte,. iQ bakmlmdan psi~ik, (h.~ bak:un4nda~ vi tal olarali[ isJ.mlendir'dU£'imiz lle:r ';:€1yili:'il.; €Cenk~ anl~ml.yla. hayatm dl~mcl~ bulunur, Insam msan ya.pm bu. :ilke.hay~tr!n Iti~:!:-tloliln bib: ilked~r. E6yle bir ~,ey QilMa.k da, dog-al haya,t evrimintn hiQoir ~@,Jdin!e goturillelmaz. Fakat egeI' bit ~·eye g6tfi- 1'01mek iist€'n.1yorsa, aneak ~eyli€:rin en yill{sek. nedent:ne.~ ke.r!l,disini g'QstermeSinln. s.adecebir yam .,b~,,yat,. o~an teeaels gaturulebilir. Daha Gn,)lkJer br.r-yle btr :i.lke~ ntn 'Val" oldu"gunu soylemi~lel' ve ona..:alnh admiver.lnt$le'{\tlj. Biz bu X iClll daha ge:n:i~ anlamh bir s5zeuk kullanmak istbT,o'fU.Z. Bu sozciU~ ,aikdk~vram.U:ll i~ln€l ald]g'l gibi, kleleri d.U§ijnm®yh burrun yam:ulda temel feru:HneliJ'Brin, va.rlll~m o:ziinfin aigllianma.sl g,i\bi oe]H bi:r-algJ]]:am,aYl; bundan b~ka ile:t'de u:itelikleri go.ste~ rueoeI'l;. olan bIr tl1i:r em.os,yotlali ve ist.0Iheye da.y~a..Y), akUan.,. 6rnegin .iyil1Lk. .sev.g'i, p~ma11.lL:tj :s.a~ygl 'Vb. gl bd aktlan i~ilin,e almah. ]~te bu so:z:c10k g"eis't,sQl2;cfigiiiriur"

1) Ze+.r b~1f !jlimpar.ZI3 i]~€:b;i r lekl1l~~GI! o~a mk Ed ison !Ord'S.] tlldi(!l ~o~ l1tlyO:K d'i;l Q!$~ ~arJeo(l b,irCiemce 'ct'k~ V\lJrd~',

~kUal':iln50nlu varhk alanmda g,Orili:!en merkesme ki~li. (Personl1acdml. veriyoruz: onu b{itUn -'~levsel hay at merkezlerinden. i<;ten bakddlg~nda «ruh mel"kie:Dsri .. ,adnll verdig1mjz mell:',k:ez~erden., kiesin bir iiiekHde a.YIrryoruz

Fakat bill g,c'mst., buk:a.da,r ,iiftem]jj[ olan bu.Jle:rni i.e, n.cdH? Bit'!i>ozcuktebunda o:ruduglll kadar ,s,t.l~ma'hk],ann yapJ1dlglp~'k enderd:ir: Ciil'!lku" pek az kimse bu :s,o,zGiikIe belli brr ~ey dU$:unmfujtur,. Eg,er geist kavrannrun, en yftksek noktasmda onun o2:d btr bil;gi i~llevL sadeee ona .uzgii ulabileeek elan bir bHg:i. bb,;imil varsa, ge']sta sallip bir V<lIl'liIglll oome;~. Q.zeUigi. O~IIUl. her Uirlu ba:~a.nkturtrunl~~. 9ij.~'tUm tl~. 'OlZgUT' clmasidrr. Onun varnk merk~z1" O'~;aJlik ,ola,liIIJ)u., .. b,aya:cDl'" ,«haya~Ua, iil~ g1Ji» bii:run ~e,yledJ:1!,vilt<lM~j.tkiye da,y~nau zekanin has~ In yapanba,gla.rl'lla> kU1'l!l ,oz:gtliriillr. iBoy le bir g-eist varil8l. artlk: itkiy,e ve Qev:reye'bail~ degHd:fr;~ 'Cevrelii:UJ:i1 ba,glf1)nndan kurtulmu~,tUl'. .B~z. bu d uruma dtooyaya acr;lk ohna dilyo:ruz. Boy le bir va\l"bgJin ar tlk <!!d[inyas.l" va;rdu'. 0, Qevresindeki .. dwffi'm;: .. ve ~l koyma merlEeZleIini, hayva.nm kiendi:Sini bunlarm icinde kaybederek ertmesme kar~;}l1k. «obj'e», halme get:i.rebilir. Bunu ya,park;eiU o, :lJ.tki sistemtnln, buna onc:iUtik.eden duy-u organliarmm vebu '00" gamarm, ~lev lerinin obj eler d tiny alSlnda.ve verilmis ~ByWe:rd~meydana g®tirdHde.tli smrrlamelara bagl~ .ka~madan> «0 b~eler1n ... nasilhklaram inc.e baluffimdan kaw-ayabihr . Bundan dolay.~.dIr .ki. geis,t (l.bjektifUk ve ~'ey~erin nns;illddan t-ar,afmd,an beUr.enehl1m.edi:r. Bunun i,!;in, ancak ge:n;:ekHkle baglait"]. Hke bakimmdan, .hayvanmkinin tam tersi ,o),illn bir varlik geista ':.nuup olabilrr ..

]s:terkompleks, isteryalm bir Qrgani~me sahip ol ~ sun.,ba.:yvarnlann her daVr,EUUij.l, her tepkls.i, ha:tta. ze'·

4;]:

kaya da:yanan]a.n bile,. hN'e~etn£)kl:aS]Jmha;YV<lillnn si ~ nir s:iswmiltdn fizyolojik .haU€':riruJ!,en ahr, Bufizyolojik hallfif.rin ps.~fk Y0rJiu., :1 tId ve d l!,]~yulara da.:yanan a]gl.~ Iardtr, Vita1~itkiJyi iilgHepdwl'lDeye:n bir~€Iy. ana vei.,n· memil}ti:r" Ha::yvana vernmli:~ olanlar, sadece onunulasmaK. isteglne., yahu ttiksm!;lsin~1 kar~iII duran~ey]etrnr. o JJ.a1de eevre ka.r~i!ls.llmla Il.a:yvan Idav.racml~la.n. dlT'am1.~ :mn ill! pe'f'desl, hareM:Bt !!.10ktasunhayvOOlwflzyolojik· p£>i~jk h$1ler:i!nd1@uMrr. Hayv.anm cevreaiam yaplS!1!, onun f:!izyo~ojik ve do:la,y:J!siyle morfoloHk: o:;Qel]H:;;::let'ine, bundan ba;;l'i::a :i~lev bakuamdan bill' bi:rlrk halinde buInnan itlirillleriuifi veduyularrmn y~pjJsma· tftrltluy!e uy~ gu~duI'. Hayvn[l:l!ll!1!. ~evreswde far"k!edip .k~VF'aya.badigi her ~.ey. Qeivl'!e yapimE,uun gtiv€lnHsmn-Ian ic1n~ ahnml1J'~ tu', Hayval'iJ! dnvr:&:n:ill~[ drarmnm :i.1t]nc:i p€r-d~si, hayv~mn on plOOlda bulunen vital-.itkisimlll hadefi. y5,n lind€! goswnUgi tepkiyle 'QeivrnsJ.nQ.~ Qluf;l.tID'd;u~ mal degL~~' medir, '0 cUnc(l perd.e, bl!ll $l'llkUde hayv.amn fizyolojjjk-

. - ~ .

p:!l,ii~ftk. durumunda olup-biten degi~Udik"t:.lr, 0 na]de llijy~

Ie cdr da:v:r.am~ln .aln~ ~!ekH, daillla !}ijy lael u.p brit.er t

~

B. C.

~

Geista sahip clan b]!' vat]}].!::. bu. davra,J!u~ ~eklinm tam 'ter~ine na1"ekd edebilen bi:r v Blrhktll"" Bu yeni dr-a." mUl,. msan dramimn ilk perdesi ~Qy[edi~: rrnje Y~lilbm hilt' .<:llg-I kQlTIjp[(5.kslmn nasdl~rp .haT'a.k~tin ba~langI1Q nokta.sl olur, Bu, :Hke bakInllnda.n, .. msan organlzmil!JLi]]. f.I!zyQ[ojik haUermdeu ve vita[·itkiillerh:rujeJill, QeVJ'1eniln he1l:":lJi.oo.g.ll bir §!€ldlde -o-pt]k ya '00 akustik olarak-« alglll:anal'l. dlfi yanlLudan bagUD,:fillZ olan bir [!.als:~UJLk;tu." • Dr emm ilcin.d pell,'\d!es~, ilk onc€ g'e:ri~evrilen ow jtltia l"Iin,ki!jfltk In:€Tkezi tarafmdan ,Q,zgi];r olarak d.iZ!giYJ.l~:tli.-

.:jeyirru kendi b~:ana d,ege:r taJ~]ly.anv,e kealn o[arak ya~ ~a.n.an clegi~mesi. Qbj:e~e,!imiElsjjd.i:r. Bu ..:du])].yay,a;aQrnhn~ mesli y.~. da S!!l\rbestmran~mNlcln. 'OC;;fincuD'®:t1.:le. bi'l nm i!j€Ula.S1. ~,51y~edir:

.~

r, D.~ .. ,

Bit' kez Oittaya (lrniK:anbo,y].e bb:" daVI'a.n.l§U'li.. yap.1Sl ge:r"egli,,,dUn.ya,~ d8)viirr,olan eeyleri SOn B:lnll"JJl.a katdar gein~leij)fnek olanag~vanlrr .. OhaldJe ins an, S[_n.~['Sl~ blr ~Ieluld.e d finy~y$a9i!lml~ ,ola;rak dEll'ilr~na..hileIDl hirX dtr .... Mayvan ii.~inse ob]e!yokltuf; 0 l{endl cevrest [Glode kendinden g:eQmi~ birha.'llide ya~.. Sa~yangQzl!.l!:n ikatH,.l,gu.~ nu hm-aherindeta§:rndI.i;i. gibi, htl);yvan da kendi~vr,e~ sud, kendisine has bir y<lIIY~ olaresk, g:i.tUgi y€re berabet.!' g6tudir" Hayvanalcay,a" uzal{]:!!k koy~aik veadlanru1:'a.ra\IDt,~~evrceyl~ ~d.fi.nya.ya;:,. Qevll"i9rriL!ez. Ayn.1L ,~e]!l:ilde .• dl!lygu ve i1t.k:ile]"jJ_[!mkar~lS1l!1.dak] ..,dlrenlg~.mlerkez[l~r.1ni:. de ..:obj e\],el1~ire.me:z; .. » E,en. bununla, ha,yvanm o.a,glli aInu ~ gun U, orga:nik d ul"um.unattygu1ll g'€lh~n, faka t {) b] ekU,f nla:rak .kav.r~ya]]]adlgl bir haya:tgeq;ekligi Icinde ya~ ~aJd[gll':l:I. s5ylemek i8~iyo:rum" -OllJii~klt-[f 'G~mak,geiSikn ma:l!]jt~ksal y.an:ruJiUriIi eD. brn~m_:sJel lll~rkategoj['.msidWr.,· KUfJlrusuz .ha:yv an, 1)i tkinin duyu,. imge ve bilmcten yok~ sun ala]]. d uyglllsIll ~t®pkili .hayatuuji;a. old ugrtgihi,otg8J" :002IUintLn i9iude bulund ugu. durn mlarr bir' merkezo gfi~ tfirm.eden. QEllvlI."Bsiolu lQiI!lde m ~tlaJk bi:rke~dinde ala mama halmds y~.amaz. Hayvan, yukarda d~ go.r'du~· gum ti~ gi tit duyum V€! h.:a!f'·elk:et merkezlerinrn b1rb.:i ~ rmden a.ynlmas:J!yla V<e s(illek]!i oIn:rak bede:EIi; ve d uyum.. bl:'lIUer:inlnbir merkezebi]!d:irilmes[ yolIlY[a., ssnlukendi kencUsine gew] ve(ril:mi~tir. Onun,. bed'Em.i. baklLull.da birijemMl. va,rorr: f'aikat Q~v~r'6 kn)r$!$~n.da ;z;ekioe d~v~ )I!".M.dlg~.za.ma.:n btls kendmd!e ,liettMlir:.

43

ll1Sa:1liln g:eil:~e:k]!.e~t.irdigt g~t ~.!lmt ise,haYV'audaki bu bede:a dUl·umJ:S;['.LIll;u, Ok merke.Zle yahn bh" ~!eldlde b]ldJrilmesin]ll l!::m"ltc,J, olru·a.k" varhk-ya.plSl bal!:mlm·· dan ikincI: v,e yakSiek: btr ba.~,am.a_k uaertnde bulunen ltJiir~ekra.:r geriye dtinme O'E!lkhdrf. mzbu akh ve amacrrn 'birlest:irip,bU"'li!emdmd!e 'QIma.,fiU1 bedefine geist:un ak1i. merke.z:inin .kell!cUsihakkmdaki bUgis:i.,,,,be:lfi.~hUmd,,, adu.lJi, vertyoruz. 0 l1ia]d!e hayvamn bitkiye gore kendlis] halkkmd.a bir bilinci vardmr:; fsJi[;srl; onda Leibniz.'rn de gOI':mu~, olidugugIb1, be.n~ibioo.Gii. yolthU" .. Hayvan.~ d_a ben -bilmet olmia!d~gl i(fin.dlrrtl, <0 l[enmsi!l1€tege~ men. de:,ghlwr., kenclisini birn.lDe~ :0 hSllde «l~endi hakkmda biUnci olma-, 'bef1~bj:linG~. vit~l~.itldyl®k;afi}n .koyan. direnQ~m.e:r ke:zlerini ,ob;i e y.a:pm,a,. yeten€lg'i,b~JI"birmden ay:n]may,a~ bit y<.'tPl tl~rHgi gosteri:rle:r v,€:sadeo€ insana oz,giiJdurhe:r •. Ge.tst.mbn- ba.~<"u·1fn olan tnsandakt bu kendislnj, 'OHm€: ve bu yer!~ g:e':E'.~.yle downie, V"arbgrnl bk .nol'tta et:raflnda:. toplalma. ifJI8an~:n 'on1i,l hayvande,JiJ: .alla.y- 1'1 yapan o:z.un.tin, lk:i.:!];cI oiZleU~giclir. Insa;n sadeee .. eevley!" gen:i~leltelrek Dnabir duny:a. varbglb oyutuk"a· za:.nd:u:rn:'[J:M. ona l~,ar:.,~ koy.an eeylen 0 b]eyapmaklu kalmaa, Q ay:nl za;rn.ankienrlii" (i~emf~zy@~,oi ik ve p:51~o~og[k yapltSoml V€ herj,"ps~jk ola)'l !i)lllje .ha1h~e getire:b,ftlm'sK gIbi ~'SI~]I~cat bir b:ai~a:n gesterir; Bu yUz,(j,endtr lit,an' cW.(]nsa!]].lli:J1l(lildii :istebi.i!te .ha;yaUa_n ~y.nla,biHr. HayV@i.fiHlli normal hall!ui ~'.~r der',ec;eY'B' ~{ooa..r dib$UtU5bH:tTIiBK jx;i:n,. rnsanda Qok e:w.llldie:f' oIa~n ;[![iendlniCIe.n geIQm,ehalle~ :r.mi,MpnoU:zmadan normal hale d.Onme durum unu, tlY'u~,tu:rucu madde]erbJlJ" 8ilmdlgl haJI~ri gOz,on.fi:nd,e.b:u ~ mundl!.um,allYl~., ~Bund~[!, ba~ka. ba:yva.n, kendi vttal ~i tIDUsini, .K.endis~njn i Ul:isi oht'l"ak. ya,fjamaz; .yflvresftndalti ~eyle:rden gelen Qekio~ ve i tic4. gU9~e:rol:arak y~~:ar. Mat~ tal ha.yv.ana.oa,.zn balnmlru"'dan. y~:il!n. ,olani],l{ielinsan da, cbM~ on ~€Jden tHairuiyorn.m demez:; b\1~'ey «te-

bU .. d u r der, Hayvan, degMj€n ps:iko£izik haUeriniIl ani$mdlrulti :s&rekli1lUd, s,a:g]t!,ya~ak: ol.am. itkn~r.inm, degili"' meleri s,t'kaSIfida bulunan, btr",irade"d,en yo,J..a;und.ur'. Denebilit' kt, h~yva,n istedij;i yare degil, baJlka brr yeo :l:19 varrr, Nietzsche'.nin ~u soziinun hem dogru hem. de derm bir anlamr v&I'mJt: ",ltns,an .s>0z verebllen bir hay~ vandrr,»

$imdJye kadar s,Q,yledikJerimizden ~u sonuc ~1k:l.~ y,o~: Varolan her ~·ey. ic;;-v,ar.hgl He b€ln-'1la.rh.lb balammdan ozle ilgUi dart basamaga a"ynllr. Anorganik ,ci~ shmlerin boyle b]rh;:~va;r]lg;l ve iben-vadugl yokttH"; bu yuzden onttk bakimdan bit ~m.ed\ezleiti de yoktur. Anorgawk dsirnleri, rnalekul, e]ektr-on ve atom dIy-e ge1'"Qek olarak ya da dUi1iti.nc'emizde b61meroiz; biitiiniiyJle bize bagbdl1l'. Ashnda buWn cisiimler, belli yasalarn g-ore 'bWika ,cisimleroetkUer'.i. bakmundan, ~tireceU clara k bir t®)Ium bli.rHkh);rd:i:r. BU..l1l.a kat~J.Hk, ca.nl1 '0][" varhk dl.d:m'a{l,ntik brr mer kezdtr, kendtsmm zamen ve mekan bakimmdan elan birUgini, birey elmaJ'l. k€md:isii 'l;a~lir. Can] varhgm bh'Ugi, biimn 'biyolojlk bUgilerimize bagb bit' birlik degHdir; O. kcnu lreN,tU- 5ini :sm.u·laya.n 'bil' X, dill". Anorga.n1kcisimlerin temsItnde oldugunu soyiedigimiz mekanda yer tutmayan, zaman icinde etklls gorulen gUQ-merkezle:ri, bfrbtrlertnt etkHeyen gu'r; nektalarrdtr. Bu ncktalar, bir:ralamn k.llvvet dogrul tularmin birle~ti.gi ncktalardir Bit~ kinin duygu.s,al-tepl{is.iinlill ]se 'tlll' merkezt, blr ortarm vardrr, BiUd au ortam Icmde kendt dU_l'"umunu bir merkeze bildlirmeden Y~3l:. Fakat bitkmin bir iiQ~var· ll~., genelolarak C'an.hh~ vardir, Hayvauda hir duyu v'eb:iHl:!LC. b6YMce org,m'l1k d urumlanm bi1dire oegl bit mel" lk:ez vardir, y.ani Or kendislne ikmcl kez verrlmtsttr, Fakat insa.n., kendtst hakkmdttki bif,.in~bmncin.de ve l~endisinde'kl. psi~jk ,o1aylar! ,ohh~ yapa.bHmesiyle. ken-

dmme uquncii k.e2l veir,lbnj~t:[r. 0 halde IDsa;ndald kUji~ lik,. OTgan'Izm ve Q€!IVTI;! kBll"~l illwnm GI()kdstUn('IiI;! bulunan bi:r merkea olarak ~Jtil~lilnmmelidljr.

Ge:rQekt.en, sanki dunyanm yaplt61n.da. blt' bMamaI{~ lar sis;tJemi varml~ gJi b~ g"iSrrulJJ.mOyo:r ill. u? Sanki her seyiLn kayfiagl alan va.:rl~l~. €(itL sonundams'amda trunamen ken,dis~. ()bnak.ke~disiniJk;i51.vr~a.k :h,;:iilll. d.unyawn y.a.~ pls;l,nd,s,ki bs;sronaklar'tlia, her bas$m.akta bira)l; daha ikMdis'me dumcl'iek.~Bnd!iJ h;;iD.€l di.imnede yen:i. boyu t~ lar l~,aza.nMak yllks1ehniyor mu?

2. Geist kartegclfUerlne ornekle:r ~ Sub.stanz, bo~lull: fo:rmu olM:"a~ m.mam vemek:a1l]

lnssmn vQ,rhk-:1!ltm;Hlln ibu oZiemgi, 'YM[ emin ksneli kendisine ve:rilmi:;; o]masl, :blsanmbh:' I~O:k ij~el1iklet'iinjn anla.§dmas~rn £~hyor" JEMrl] b1.rrada bnnlarm bill:' ka(,;ll'n ele .a.l~()ag;[m" Sa\dI,ec~e msan Hk kez tam ()lal'aIt SQ!mut bif ~eY' ve ~ubst.aI!:~, kate,gori&n€: s~hiptir. Hatta '@i~ yul{8ek ha.yvanlar hUe bu. I~a1!<egorliye tamamen sahip gthi.i!J!1muyorlu,EUll€: yal'l soyu]mu~ bil' muz verllen maymun, bundankorkarak kaQRr. Halbuk; t$ma..~ men soyulmU;.~ hir muau ye:r; Mr;: :5rr--yu.ln'laml~.l1 ella, :ken~ dfsi soya.raJ:c yer.,. B'tl)rMa. bu ~€iy., ha:yvan. iCill...:de.gi~menns», ba~ka tlir i'i!>eyOilm u~ Cur" Hay van, gorrne, i~i~me, k[),ldam~ jpiSHwf:izik i~em.lier:i Y>O']·ill.yla o:rt~ya 91k<llrn. ya'kalana:ll, gorillen, dokunulan, d uyul.ruJJ.. tadrlan vB ko.klanan !?ey led, bb." VEl' @Ylr~ sem ut ~ey .~re'"ruilt@ ntiv@ ~ st. olaeak ana kavI'~,ta.bilso€k oRan hk merkezden yok· sund ur, lkindolara]i:, tnsan btrlie*m1,,~,ek btr mekana sahiptir, Ornegin· dogmj:t~nlkG:r olan bir kimserlin ame]jjya.tla gozhil'i<ilQlldmtam sop.ita, ogre:necegi ~ey. hirbi~ rmden a,yn -mekan- par9ala_um -ha.reket, dolsunma, g,6,rme. i~nme vb, gib.:i. mel'lm'lparga1a,nnl- b&1" rnekan

:aJ]gl::3:1, ll<i!ljnd.'e ibir16:!iiM;rnle~ degU,: sad.ool!!' b~r }'lerde buIunan bfrobjed'e" li~ndi d.uyu verne:r~n.:i. simges;€Iol~[',:ruk s;a.ptay:l!p'bi:rme~ti['mektir. Halyvanda t@l{ $ey[e;r V16 cnlarm ,alID~mm asmdan ij'Dce, bir,~e~m[~ tek .melmna. degifJ:me~b~l' :!jekilve:r,eoel: 'olan.,merk,ezeie, bul1lffian oil" i~lev yoktu:r. Her ~'~Yl(}en ijru:;e 0', duyu viarilerini. bUDhria j~gillii. vi ml-liil;]l{.i H~I bUr~e~tit'e[flek" bummla, su bsta>nz~ ]ar .ha\l!:lnd.e d uZien1eJUilll~' btr ",dooyalO a..rasmda bagJar ][ursmrla\z.. Cun.kti: aneta l{.e:ndi:i. ke.ndfusmi bit no.1rta etrafRl.clla> to:p~a;m~ yetef.l!e,gru. eks~jkti~'. Y:ukardiLiil da gij.sbedliip s,o,yl®n.d.ig:i grb:i,lJua;~rwanda kBIllidiis:]n]D Yist d@<g:i~tirmeler]UiB bagh o]mal¥.'n~. ,degt.'i\Wn;e~ bi.r· arkapMmo],ar~k blab]]en, ge:rqek hill.'" d~iilW!ya me.kB,Jtl~ ~mge'Si y,a:kt;t,u. Oncia. ay.u],. 'ZIDnamd.aj ins:al1ln h;:4I11de ~eyleri va o.],ayla;n lm,v:rtM:bglbo~ :mel~i:n. 'lie .~ ~:am~ fonnl:l1ln da . yok~ tur. Ashn,da. boy]e tnli:r imge, ancak doyu_;riU,Lma,yan vtta.J -liIJd]eri,do:yuru~a]]JI~~. da,ima .gok olnlJ! bit varIlk ]G~n olasullr, ~nsan:l1l bttt:i'Jn dl~ d.unya ile Rg:iJi duy1]!]!,~r'd.~niji~u:e g~i1em zama.n -ftu3di[a,n a;[gl$4., lk!okunu, bet]i bkr d UZ€ih h;:indeo.rg.arnlrves!ponta:n oIarakh,ar:eket etm,e VEl yaprlla olanO"1!J~nda bulur, Aslmda biz,«l::!o;;", diiye, iUd. tUrot!lden ot~lllil y,eriIlli.ege1:memj~beildemJe[e~ rrmize deriz. Bunutil.~9in Hk~;bQ~~u:t» ,mZiillll.l.k.:d1l:Jimwm bo~l1Il!.glld.:ul'.. Dogal d.fiuy& gb:ni],~finde, in(;H'UIl.rt'll,Zaman. ve mekanm lbn!it1lin~!eylernBn enoe varolan bit b~l uk ola(l'ak g6runmes!lindeki gariplik,ancak onun dOYlU·l'IJ~ manns itki]e:rinto dOY1.lruL~D.11!1 ~EI@Jt"~ll~ kat ka!t ,~iu;'ma$~S'h~. ~kl:aNt$bmJr .Bazl a~gI boczukll.1g1!lola;y ],u,rmda. .a~~aga ;;lktlgl glb.i., dokumna, meka:m.. dday;slz oIarak Qptik mekaID.!fll gore dijze[!,le~'l.n1!erni:~ti:r, B~ iki mekan aras.mdl.a.ki d UZiBU], harek~t duyU:~an kurar. Bu d~ goste~ r.]\yo:r kl, mebn bO~~llguWl u" yani hen uz ~ek:i1 kazanma:mJI~bir«<n.ekan .imges:in:h. duywardatlLQ\91e:t!!. bilgi~ d~n ijnc~ b~:r Y~lPabiLm.e V'e h~·e:ID!:iet ,edebibn,enin y.a~

~an~~ olmesi alu~tl.n'ur."Cij:nkfi :~an9lli'l:et d.uyularuu ,bdnci derecede meyda.nalg€:tiflen hareket itkil€!ddir. I!;U ml::!3] ]l~l'el'1:)et .e:k:~Il. OI;Qev,~'e~ d~\ya b~f' ~eym bm.f.iL.~ mest, Q€!;litHHk i~inde kesiintisllizbr «yuyalmalO mn vsiilidigi optHt: mekan tamamen c,rt~dI..a.n, h:a.1ktlgl zaman bHe, var,]Jgn'n SUrdUlmur.

o baldehayvs/udan ins·afia, gege~k®n. zaman ve mekan OWillJ!ljJnd.a:t'Jt bosl uk. ve d,olu~"ugun.tam tersjne £loud UgUll fl. gQ.:rij:y()ru~.HayvaE!ll [.D.,asd "'8a:yii.l;ElWt~, e!}ya~ run drum ~ok. dalD.~, az m.U ... tarlermdan a;yIram~zsa; zaman VB :ffieKi.bn, b o~ ;[,Drmh.'ll:[" o~al['ak" cevrestndeln esyawn 'Kd[O]U!» 11!lgl!.i!.:rud!a.I~bo~,al tamaz; 0, ,Q audaId GirodisinJn SOl1lU t gen:;:o'8,j!Jdi!gi iQin.d.e yac~a!r. Ancak: msanda, b;arakete ge~en bb~akjrD!iIiJl be'kiem,e~e:r! a@;:u:r b<l.st~g]. zaman,-i.tl{inin d.oyund:ma~n aJgl ya. d,a. dUlt'111 yo.[uy la olur-« gijrmIDetmi~,gaf:'ip blr fei])Jo;mJ~'riL ,olt'taY:Ell ~:l.lta.;r· :blJs:ana meMn vez:run~l'l.da.kW. b()~hlk:j. .her turlu. d.uyu ve:rHe:r:i:. ve btUuno b~leleI' d.u~ya;sJndan, lijll1!()e val' DIan. ~hew 1jle,}i'itlt!.eme1inde hu~u:nalD.. hi:~ !ley olarak gorft a nl1]_r. ID6ylece inSaIIIL fOO"IDtmda o~ma!d!an,. kendl kalbinin 'bo~~ngun u -sanki hh;;ib:ir l:;Jey ,O:]maldan d$ bcsluk ola ~ bilUtmi§. gibll~ zaman ve mekanm vsons uz b o~1 ugu~ O]r!1[fa.li!:: gOI'Ul'.. Ancak Qok :soI!llwoa.IanbHim. dogal d linya gO'rU~uniin OU hiiryiik. y,~mLlgts:mlil d:'lizelti1t:"j zaman-me]t:<1run, e~YaJund:ij:zen~, du:rumu ve ssralanmasr olana,bndan b;s,~k,a. bir~ey oImOOIg,mw, tl~y:£lnm d1~md a 'We onda.n 'ba,glmS1Z btl' mekan ve zamamn var olallI!Jyacablm ogretir. DaThia: ij'ncesijy~e.l!i!digi ginl. hayvanda d.'i1ny~ mekfl:;n~ img,esi de yoktuTh:' .. Birk5pek seneleree bm- ibalil~,ede ya~am.l~. b'alficeni}jJJ. her tan.iu1!dabwQok kez, buluDmu~ olsa:bHe, onun, kendl bedsn durumlarmdan ba\g:lmslz o.larak,. b~hq.emn ag~dan ve ,gahllk~ It'linnm d~iz~ni! ba]~l(_lD"da.1! bQ\h9~ ~ne ~k;atleli_r ibnylik, ya d§._

kfi<;uk o,lu["sa> elsun, gelillelli bh' fumgelSi ohnn!,YacM.tR'. Onl,l!U J1.Qm. salC~.'~OiB k€odi~eketrertyle deg,i~e~ 'Q~Vl"e~ ml!llk~n~al1, varOl_lr. 0 ,bunlan, Kendi bedsn durumla", rmden bagli;m,slz, bdr bah!';!El ,melilDil .h;~.I~md€ bli tUDle;yip" b~rle~tirern€z. Bun~n ~~deni.. onun ,lIiel'ldi bacienin.i v,e ]]'S!JIleJt:E:t1ermiobj@ h;al~in!~ geUrem€imeskHr. 'O'yJ~ ld, o, bedeninin durumlaruu, kendt meltolll. algismm 'b;tnd:e ha:reJtet edenbir oge olaeak gOfUp" ksndi durumlarmm :[',8!stbtntcJ.saJ[hgxlilll iQgil!.dftsa~lbiW't?ekHdehesa bettneyi hi~er!)j,yor- M~libuk] insaID,bil:i.me bas v urmadan ijnce de, bl!J[nl!l yapSl.bmyOf[,. B~ ba.~an" ~n:5a~m bUh:nd!e iIerJettig~ ba,ijamtlann ancak btr baslangnndar; Insan hiHminde buyfik oIal'"i, msanm b]lim~.e .KlfndisI(jJJ1" kendi .fli.zik vb> psi~iJ!t: Y'eilPlSl!].U, sank:l bID! b~i;;ik:s:. objle~,ewle kesin nedsnse I l:m_tla:r],s;. ba~h ya.bancl btl' ~€'YMi;~ gilibi ,€1* a;mrp, gUtlikQ€l dana f~zl~ hesiaba k_:a>~m~Y,1 ogre:l!:!!me.si. boy Ieee, ps.[1;;o.fi~hko::rg~niZOOy'OU'I;u;rua,. ,duYl.d,:arm~. d.uyula:r.ID.111 S~n1r~ hhgma., l{endt. gereksanmel®l'm.e. 10 b~el~f\~ 11;ru'~~ buger·ekslnm,eleI'dlen dQgWl :HgUerinel lhit;b.ir :'i.iekndebag!~ l'a1'madM~ - yani kendi. y,eril1lm. durumununva d UyH rug]],armm d.egi~mesIl'iIe ka:r§wn.- d1.~gi~_edl{m_ k;wla.n Kendi b<s\~ma btl(' dUl1.ya imges.~. k:azanm;Qs..ldJlx·. Ya]l!;lj_lZ :lnsan., ki~l (lad uID'l! IO],Gij,d~ btr !canb varilli, olarak-« ke:nd~ kend.i!smi. a~abmt~ boil' rnH~lrkJezdBn. :S£Ilnk:i kendisffi z;am.a:f1L~mekan duny,~.n)]jJ_'l ijlte,s:i1li'oo!dey:m:i1;!gibj. !beOC'.\1eyi, 1bu a.ra.da Jit .. endis]ui de, ibill'~gisinm obj'esi ytllpabilil'.

Fakat OOm;ElII'l{Jez,. j[JJsamn dilnyaylli. lk!Bnd.ii 'b€ld.e::ni'IJl:i. 've 1l:'tlhun.u.olb~ el€~trnDel1!aktla.r.uun bu me.rk€IZ:i, aJ:hk bu dunya;nm bir"paw,r;:alSl", o[mna.z. Onun bu ~unyada her,h~ngi bb" yed ve~an1!nn~ da. yoktil!.U'. Onun ye:rlliamc;1.'1)k en yiiksek 'VM"~l~neme~jj ola.billlr. BI6rylec0 iUSiM, :ke'm~ dlisme V~ d.il.ny.ay.a\ bt:tm. (IiIa:»bir v~tbktlr. Auca,Jt 1b1i5y~ Rebiw- v$rbkoldugu ic:m~lir ki,1nsand,a,~e:ndl:smi .al)~ maYl gerl3lktwll!n~,&1lk~ ve i:r-oni 'v~ .. rmrn,aD.ue:rn.KSi.fi!t~

49

transosnden tru apperception teerisinde, dtiiiurune:min yem brr bir]igini ortavakovdu. Kant'a gore btl birHk, o;:olanagl clan her deneyim:im. bundan dolayr da deney.hnin buWn objleler1nin kcsumdur», sadeee cluj: deneyimin neg]], ayru zamanda kendt ].Q-hayatmnz.I. brze gosteren Ic-deneytmm de ko~uludur. Eoylece Kant ilk kez. geis.til :fUll vru;ibfgJ,nm, 'i.s't€ffie ~kar.D1(!l~ oldUi; geistm ruh cevberinm bit i1}~eV' grubu oldugunu kesln ~ekilde yaIanladi, iste geistm rub cev harlntn bir tslev grubu 01·, dugml b.ayalii t~~risid.ir ki, geis.t"Ui1 aktlleI b:i.rH~iin~ obiel.e~tirmege .kalkrr.n~tu'.

Bummla biz, geistm fi(iUncu ve ,i:lnemlibir tannm ~ III dahayapmJl~ oluyoru.z,: Gea3t, kendi-si obj:e b~Unege~ t:iri~mey,en blrllcik vai]d<::tu", 0, saf ve ltaiUs bir' yalUP - etmedir. On an varbjlj ,kendi alttlanm ozgurce g'er't;iek:le$ tftrm.ElSlIl€ daya.lJ;l~r. G,eistm mer kezoi o~a.n ki~jJjk. ne ,o:biI0, na de e~y agfM bir via!rhktTI.r; 0 ancak kelD,di j'o]ude, Iwndl kendi~i.ru ger'Qe,klBfjtir'{lIt a.ktla.nn H)zler1.. varhkIan baknmndan bem clan ~kUa.rm) bir dii'~nidjl'. Ruh vadugl, ~kendi kellld~sini" .g'iel"~lekle~tweme~; 0 za.mal1l iqinde yer alan brr {!layl~Jr' dixisidir. Biz ena .. getstannzm merkezmden, ilke bakimmdan bakabiltr, iQ algr ve gozlemlerle bilgiLmizin obj,e,:;;;i yapa,bHiriz. Kellldi ki~li. varligmuz kail'".ijlsmdia. tse, kendrmtz! fuop[aYlp yogun'li6'i!}tll",abili:riz; f'a,ka.t onu obtelesnremevta. Yabanc1 kimselerin lkj~ilikled de ,obj'e]e~t:i.r]],em,ez[e:r. Biz yabancl k_i~iille:r ka.ro!}lsmda., onlarr a;marya·o]lmek iil;in,. anoak onlann ozgu.r aktlarmi, s01ll'ildan ve Qnlad.a ibjjdfikteget3 iQekJa.,tlubiliTiz; kle.nillmizl onlarin irede VB sl€vgile'.l.'iy-· ilie,. btlY~E:ce del ki~mkleriy]e OJ;ij.zde::!le~twebiUri~ Te.k~ i!el'in ustunde olan bir geistnl ,aktlan.m a.nl'aya.bUmek

50

iQi:l1, ----eger biz bu d.ii!1l4yada, gellel olamk i»sa-rIa bagh kabnadau" l'ie.l!JJ.dikencl!js~ini geT~1eklel~Uren bir ide~er d.u:z.eni kabul ed!iyoTSa.Kvehunda varltgm temeli olm:l1l Q~'emgi§1o':niYO!rSaJl:, 0 ~atnanid,e][e akt arasmdatam bit verhk. bag.~ ]ra'biU1 ed:i.YQmz demektir-« O:l3:1..m akt~ ]m-m1aJ}cak; b:i:l'Ukte gefi~e'kJ~:M:rmenUz g,et,eki;ir" AUg'tlJstinus' tan ']b ert sump goiden. eski ide, fetseies:'i., .. tdsae ante l'1~s::;<i fe§yad:a.:IlanCB' olen l.a.ey:[} kabul ediyord 11; b:ir oficed@D, gO.rm.®run, bil' ya;rad1111!1 planmm, d 1itnya..linn gffi'Gekle·~me\Sm.d,e,n O:KiJ.'Ce: val' old!.u.gunu ileri su_rij.yordu. Fakat ideJel',~ey[erd.en .ne once, ne ~eyle6n iQinde, ne de sonradrrlar: onb.:da be:rab€If-dtrllilr; sutiipg:iden dfilil~ yalun ge:rr;ekJe1?rne:s;i. ,aktmd.a h:rrea;,Mocon.tinu,~d. ebedl geist'ta. o].u.~U1'.],ar. Bunun 'ir,;imHr ki 'b]rum bu .a1{U~n birU1t:te y~pm:emuz, .. ide-Iert dU~'ii:!]!ebild:igimi~ ij~u.de -bizde'l!l bag-!ID.s.l!z,olan bir varhgl ve ozii kef,!JEltmek deg:il-- , bir b[rUb:.t'e oll~t'I.t'I'Mak. biiI'I~]rto ya:pmalrLl~.i .:$tl}tler1n k~1r~dj kaYDa.kJa;n~da ldeJerr!i,ebedi sevgi ide~ smm ka~~;!P 'Gla.n de,Qlederi.,hi!rIiJld9m!Bydan.a: gctir~ n1i!(;d!I'.til'.

Egerbiz •. «geist~.~d]n1!! verdig.~m:jjz ~eymk@rncnn€1 h.as Q.z:emlder1nl!a:YJt'lfi tlla:nnda. aydmlatmak istiyors:ah:, getstm bir ~ktJJ;Il" idele.;thTne akn:rul e,la alm,ahYlz.. Bu a.kt.f tekn.:ik ~ekadan apayn olal!)!. bir a.kttu·. Zek;arJl]Jl problem] ~&'Ylel ,(Jlabllir ~Slmdi •. kolumun i11l:r"a'Slnda. btr Olin vat. BUU1!.U,1, necle\i!l.Jl nedir ve nasrl g€lqirHfil b:llir? B'u.nu QO~Sik pOiZittf hllUm[e:rin :i.Jiiiilir. Fake. t ben bu .ay.m.~.nYl,~iQk ga.rip bll' ~ekirde, ge~,elolar&k dUn;y,a,nm vat!:ruk-YBl;Pii!Sl hakkmda,. dunyanm a&;fl, l{o~U1U:k V'e ~Cl~ IN:'ia dO:lu olduglJloa. bh" omek clarak .kavr~yabMirim. o zaman scru senna tac:tzlm de.gl!iec!sktll': $inWIii ko]UruUIlL ~lU'asmdalU l\gn d.egH, ~nmn l~endilsi. nedir? $eyJlennteme! yaplSJl nasliQ1.mfl)h ki, .. '~enel (;I]ar~k ;ag~ fb ,olaoli]sin:? BByle birid€~.e§t1rme akh itm en iyi or)];rilk, Buddha'mnr;ok biHnen donme oyru.:5ua.fir. Bftr prans olan Buddha, babasuu.n. s.a:ra.ymd~ ylllarc-a her tfulft olumsua izlerdmden 1.llZak ya§adilktan sonra, bit .gUn biw yoksruu• bih" ll~sta, 'bit 0'[ U gorur.. 0, bu 'U:y rasl!;lutlY;;t lba,gb, ... .,imdi.bu.rada.. b5yl€l:» olup~bite.nolaYl, dUl!j,y.amn enlarda ~~lga. '9lk:an. cKzs!e~ vMhk·:yap~s1!! i~in biiI"e.r i:h"'fl!ek olamk ka vn,yOt.. Deseartee, maddenm esse:ntiasl :]Je varlJ1.k"'yalJf[S'lHll, blr pa.n:;a balmnmunda a.Q)lklam~ya Qah!jnu~m. GeiiShn geist olarak $ordlugu :sorular~~te bu gibi so,mla:rdrf. Bl!1. t'ili' sorutara €fi iyl. OrI'DJ;)IMeri maiooma,Uk v'erir. Insa,·n,oInegin ur;lugu, uQ

~eyin ..:.s,aYl- £il!. olarak b:u obj elerd€!ill afInt'i fie sa,ylS.IIlIla kemd:i. ba~ma. hlr !iey gibi ba1{_,ar; saytlari'a, objellerin S:l~ l'a.lanmASmd.a]d dusunce y8SalaTIna gore, il~]emler y.a~ pa.biUr. HaYVainboyle, bilt !ley yapamnaz. 0 haJ.de id€i~ l0itiinme'. yapt~gU'n.:!l~ ll§:ij~le'mt1Iel'm ~ay"l_5rndan. induktff SOUlilC clk~r:m.a1Ql'\dan ibagungrnz o.Jarak d unyann u:zsel yapll ~lekU].e:rir!ii;, 0 ,ijz ,a]!anl Ile bll:'Mkte, birornlBkte kav~ mmakbr'. Bjzimbu ~ekilde ,e~de etUgim.lz, ,ge.r;:erligi. sonsuz ()~am bilgl, duyumarmUZl!D rasla.JJ'ilblara baglJbgma.. onlarm uYSlnhna yetooekl'el'llinin tarama V'I!! derecesme bagh olrn.adian, .0 02; a1a:runda var (11m ast olasi olanbii ~ tun ob] eler i\;in geQerligi ohm bir h:i.lgidir'. Biztm bu ~e'knde ki:l;.Zand].gl.nuz ibiIDgHer. duyUlla"r.aba,g:b algrlarimizrn suurlarun ~aarillar'., Biz ],else,fe dilinde bu till' bilgJJ!e:re' ;o:ap;!i,orl.. bilgjlel[' admlVlerty'Oruz.

Btl Oz, b,jJlg.llerinin birtliminde:~ QQk ayn iki i~[e~l, vardir, Bir kez btitOn posUi'f'bmniJJ.~m:'i.n aJt:si.yomlar[ul~ zG.kanm ve manbk:sal I~fi:~frnmenm V\erimU gQz!emle~ l'ine, Lnduksiyon ve ,dl!,eduksiy,onuna. yo! gostere:B ,alrsiyomlan varfrler, lkin.cii. ola ~ak da, son amaci rn ut!a;k v,a.xhgln b'lglsi ohm f,elsefi meltai:izilk i¢n. Hegel'tn ,eak dOgFl!l nlarak so'y]edlgi: gibl" "1ilIiI.lutlak obmaa(:-dan pan(lel"e .. djr],e:r.CUnku aklm,ibu d.ti[!lyada kar~ll~t[gl bntun sal: (j,zlenn ne ke:ndU'el'i. De de bunlarla MgUi ~ey~ ]e:rin w.arJiWan. sonlliu ,empmk nadenlere g,ot,urme biltrmer., E,u, ancak t®,lilerin 'ftstoodeb~lUI!lan bir geislta" wl\. ~ mer nstn bir Va.:r~lga.. Ens· a se'y'e,kiendi. bac~lI!La. v&if[lIk olma Cizemgl ;O,larak: v,e,nlebili:t.. 07;. vev,aro!ma:Yl hirb:irinden ·a:y~al yetenegm" msan geistmm, (!Dun bftttin oielti ozoUiilderini t<emelleudlWen bh- 16~elligidir. ins,an

1) 0 h,aldel ilfiS£i!il. Ki(ln~.·I!rn 5cdecQ Il:lir S,lIIilIIr kOVfaml! ola:r~k glllrll",p. ,inscf1da \lorlll~lllru kC,Oyl etmediGi Il]ntellec!us, ,llfchellYpus.» C! safIJ,i;l'llir. 111411· taklm Goethe, d)\ii bUl'lQ] ac:uk bir ",ekii(il'l' k(lt:ill~ ,adlEl'r.

olmamn DZft He Hgili o~an .$ay, msanin bUgi sahlbt 0,1- masa d.eegil, :Lelibniz,'in de dedliiii:i gibi, a:priori bilgi sahlbt olmasi, yM:-1i1t. boyle bit' b]1giYlI1l sahip olabtlmek olana.KUd~r. Burada, Kant"ln, kabul ,e:tigigibi, degisme~ ltdr alnl organiz8,sy,orn u yoktur.. Aklil organlzaayonu, Ukebaklmtndan tarihsel dl~gi$mel,ere bajbdrr. Sade~ ce ak!m kendism,. bij'y]e' btr OiZ;, billigisi:uin i~~eme.s.iy leo dalma yenl d:il~Ul1me, ve gll:!;--: Ii, fO!'11l11an, sevgt ve deg!er forml-an olll1~turm.a,Jl! sagl~yam bir ye'~ene:_ko]arak all:Jm kendis,i, de,gi~eden lcahr,

2. f'enonlenolojiilt ,redu.ll:szyon.~ [Hrend ortadtan ka'ldu·ma telttlLigli. l(g,e~ek1!ik. dir,enr,;:, bem ~ b'lIDincU

E,ger msamn io,z!iine daha detinden bakrnak isdyolr~ ,sak, fillmdi de bizi :iidJi!lie",ticliiI'II'e ak:tn'la, gottlnmaktbw.!!.IlI. yapH~ul1'ncelemeUyiz" Insan biiler,ek 'ljr\eya bilm~yerek o1"'le bit teknfk .kulla.Jl~hr ik:~. buna denems maksadr He gel:1;el· ~ik karaJiterinitl!. ka.~runhnMiI. dene bili:r. HayVan som u t ger~eklik I'Qinde y,a§at'. Gerqeld.H\ demek, mekan ve zamanda y'era.lriilak, ~imdi ve burada 'oli= mak; ikinci olar,a.l( cia val" hgm duyularlaalgdanmas] yoluy],a]ravI';3JlfI an be:m. ib!:i~ yan!!." raslan!;;iya bagb ,otEJk.i.l. lUl,Sllhg:ll demektrr. Imam. olmak demek, bu turden realiteye kuvvefla .. Ha;yu:-JO diy~biJlm.ektlr. Buddl.ha, 19~yalan. lSeyrtl,tfile1lin ~lQk giizel, fa-kat. ;e~y:a olmanm korkune brr ~,ey oldugunu soyledigi zamae, burm anlarrustt. Platon, e~yanm ",~sl.lla.:t.u:n" gorn'ullik jjyin, id@;leri se-yr.et~ mek, ruhun kend!isini dUYll vertlerinden Qev:irmesi ve kenctli iQi:ne domm.esi g,erek:Ugi~i soylerk'~n de ayJnl~eyi gormu~ti1 .s Hu.sse!I"~. de idel'e,r bUgisinci!!e. «'fellom.,yno~ lol~k r,eduktliyo11l."la., yani €!~ynrun ra~tlanbya ba.gh ya· Nllill o<si1melk,. ya da.,«a~rai; ~Cllle almak- la, e~y a.mn

""eSli!enf1a. .. simn elde edilec€gini soyl~me.k1e. EllYru !j!eyi d.il!~unfryo'f. GerQi Husserfin :r,eduksr-yon 1t:eorisi:nin. ay~ rmnlarun kabul etm:i.yorum, fakat bu wonde Insan geistmm Qoll!:ilyi be-tim;[endigine kahllYQrum.

Bu l'(ltt-uksll:,yonalrtwlG. ne b~ard~g:!lU go,rm® k iQilTh. gerQ~k]jgj yt1~amanlll fie ,oMu,gunubHmek ge:rlt!,kir. Ge:r-cskHk izlen:i.mi ji.Qin ij~elo1ar~k gos:ter:ilebUecek btl' duyu I(mav:i, sert glbD yo.ktur. A]gllanJia1!;, a.rll;n].:s:am.~k, d.fi~Unmek ve btiWn o]$s~o.lan (:Uger pe.tCispti.vlakt'latr', bize gen;'ekll:i.k; duygusutm verem.~e:r.Onla.nn verebtldtklert, ~,€y~er.hl sadece Masl~JJ.iu:h:r; Y'Oksa. var][}{lan degH, ]3·ize v,a:rohn.aYl veren, henuz onUInuz;cJe aQdan dUnyflldan g~l!€ln(H:r>Sfi.c.~.y:a~arn.<1fnlZd:l!l". D:imnc:, sade>t4l€l bi~lmbir !i/;a.y i~mQa\Il'a1alu,®uz!\\,!vlt~~ ~it~ h,~yat"1'~ m:wza.. ha:y,a.t~iUdsi mElrkezimiZ;€I l~Et1.·~ldlr. G€n;J€:l~lign.liI YW1a.nmMl.~d::u'll1y'anm bizim km;~.nml.zd.akl.di.l'tmdnin.,. y~'ar.!.m.a911 olarak, her tUJlu lbHm.e,imgelelueve a.]81- lamadan once geltr, Ha,t~2:1Il en. i.Qei~l~yOO'l. dtlYllAia.ra ciay.~man 'Oil:' a,lg]l9.'ITItlI bile, sadece bir u:yanm, ,Siinir. siste._mmde O'[.up-bi ten !!.Ilorma~bir QRay degildjir, Vita.l·it~ }Udertl g$'Ien bit y,(j,n€l']m€l. bu JUilt€'r :lsteme,. tster n:ertret etme ~ek!ind1e olsun, en yBllhn bir d uY'Ilti.a. bile ]o'erruN'. Bizd~.rd lla.yaH€';pltisilnCl@fi gsl€it!L itkil,gt, h~r tUIltii anJ.~ gilamenm kosulu ohiukbtn icln, ,~evredI3Jb1cisiml,ertl], k1l1vvet.;m€(rkecderi vaalanlarmm na:y:aJ:;~tepki.m:iz uzerme yapt.J,klerl l~n l'mryma, direnc, ~clluyulardan Er,elen imgeler talm -aula.mmda y,etk:i_si2ldir1er~ o11:)1~mall:~ ta olan her algmul herha,ngli bir IDllllda.ckiiJ],;il, algJlanan s;,eym. bHimn,esind®.n. chloe ya~aThacaktl!'. En Y'uz~ den, re:a.!ite y~autl!s:l, bize,biz]ID d unya hak.kl!nd.aki ~inlg'1e» ]!E;lrl!.ruizid€n S:OlnF'~ neg-il, once v'€id~til'. 0 hal-

i) Soh alar ~Ik i to ~WICl!t~ (]!'!'Ir'llr. 1. Etrtosyonoil CI ktkllf, 2. P.erooptiv ak!I'ClIw. S@n!JrlJcU~{Ir dar '(m~am,a(lkl b~119i OkW;lI~I,(:lir. (1.. /Nt)

55

d!~, biraz ij.nce :so;zl1Jnlll ettIgim kuvvetle sbylenen ,,!Ia.~ YIr»maruafi1Lll:. nedir? Duny:aYlg;er'gehltginruen sOYDl.ak. ya, da d finya.Yl. «idele~tirmek., nedir? .BuFhl:8S,e:rl'm s'afidlg~gl hi, v.ru.-O:~u:!jha,k_ku'.l;da. y~r~l yiiriiitme!"kten vazg!ecmek degllwr, Bunun anlami, realiite ij,se,siimn kendl,sini,. deneme maksadl He Ol'tadifutrl Im}d.n"m.rut. b Olul!1~ mez ve '\:,0]'( gU·9h.l Qlan reali te Izlenrmmt ai'iektr-v k<11''' ~ltrg:l. He b.irHkte,. yM:l:~ bu d.iI1nya .k.a:r§lslnda du.yuI.s>l1 -korku- ile bi:rUkte yok e~m~r; Scnillel"in dertnrsnlamh S,Q'.zuudek[ gjbli. :~Saf formlarm bnlnndugualanIaea gtrmek-ttr, Eg€!rr' vRf'olma t~:r kar!ifl k!Qyma ise, ashnda askeCik bir .akit, olsn ger.CekiJikt'el1 so,y.m.a akth, lIa ~ y:a>t"'tepki V¢ itkilerirun 'oJr'~ad.an kald:tn.lm.a~lyla olanak kasamr, Cunku dunya Q!ize. h:a.y.~,lt-~epl~is]:ni3 l~&t'~l bill' ",dwe.nQ.. olal'ak g~rtillur.. Hay~t·telP'lti:si aynThzaman.da, Q'bj elerin raslan tJLsalolan.~ID1di ve burada bulunan nasrlhklarun biz€! Vel'\8D d.uyulah"SL, ba.g:h rugxlam.a,mllda kO;lju.~1!ld~u:·. Fillkat bu !a\k~l 'ancall:: "geist~ adnu verdigi ~ mi:z: varhk ge)ilye.kLa§'tireb~lir. A.l''I!I::~ gedst, SM oil' ... isteme.. oluak,. biz!. l"ceaJi 1t®nin reaLIteslna soltau 'vitalfutld me:rkezinlt "",ustil.lrnbHir.

o halde ~:nsa,n .ken.di vitcaJ!.-itki v€ tepltilel".ml iter-eK, bEl;stH'arak, onlarm aQg,dar ve imgela:rle beslenmesine e.lilge] olarak, k®rucUs:lini ~J.dCl!eUe >'!;a.rS$ll!1 .hayattan Une baIumludan va~e(ffebi~en blr canh 'VarImtu.". Tiks1n..~ digi v€ l .. ac;:hgl zaman ~Jle gB1:t;eklige "Evet:» djy®n lbtay~ v;a,DlSl. kar~11a~tU'11chgmda, insan, ~Hay:tr diY'ebi~en;.., «lJJ.ayalttan v~g:e'Cehiilelil.", ~'D;plak .g'\erQekHk ka.q\l,Slnda e bediibirp:rotesUrnt'dlr .. 0 ,Va.rht,gl g:illI.nJl.uk ka;ygilardan b,a~ka bi,r ~,ey o]maya.n b,ttyva_na gore, .€bed._1 bil." «llfa:~ U.8t~ t.ur; yeni olana karl:1!l tutkulubh: bayvan (be5tia.

£lupidl.iSs:ma, tl"ernm »eVahJIfi.l" kendi.sini Qe'i,:rreh~ye:n gen;;eklikle hi,gbir zaman dinginUge u.la(imay~nj varhgm ~:imdi -burada- bo,yl!!!, smU'lannJ!. «Q@'j,Frli?lsinin" hatta Kendi g1f3t.;:elI:Hginj;n SmH'~~nnl ),llmp' ,a.'lmalt igin isbek. dolu btr varliknr; S. Freud, .. Jense1ts des Lustprinzr-ps .. €Haz flksstnin Otes:U adh k.itahmda, inaam, «.i.tkllerinl ba.Bbr.a:n", biT vR:dIk,ol~, g'Or~'. [1ll"lM ancak boyle' WI' varhk oldugu iI;;wdir ki. a1gt dlillnY,illrSlJ.inIn UsUi!ll;d.e blr d iilefin.ce dun.yasl ,kura bUiyoI'" Ote yandan, basn ~ n.lIl,EJi."I]. i'lt.k'iile,vCle' uyumaklta olan BI!I,e:rWiyi geist:u), hizrneti- 00, veriym", yani msan itkilerinm enerjlslni d uqiills,el ba§arIl-ara yiilrn€ll ii.yur.

5'1

W. ENS,A.N HAK.'InND:A. OLUMSUZ Vi KLASlK lEORt1L.ER

Fakat. bu nektada Qolc: ,ouemli bir soruyla. ka.I'~l.s ~alnY'oruz.: Aeaba getst, hayat,taflvazge~me. Itkilerin bastmhnasi .... ze itki ,eneliisin.ilntinsel alandakt basarslara. ~Fiiks~llt,Hme\Si sayesinde mt dioguyo:r? Yoksa Q zatan var da, bu. yoUa,. sadeOe@iD01!:jiil. mi kazamycr? Benlm gQrii§:um.e gore. ge.:rQeklik ka\['~lsmd.a "'Ha:~ di· yen olumsua tutum, geis.tlill vad~ID!m ol~ turmaz, onu enmi:ii i1e besler ·V€: ][,~ndi.s]n~ goste:rm!eS:ini sag-1M. Geis-:I:!in kemUsi, da11.a. ,(h:l.oe· de .soy'ledild:rn1z g:i.bi, en sonunda v aiI'll~]n kendtsmtn bir nltteHgidir; insanda, onun kiSiiHginin merkeemde .. kel1lidis,miL toplayarak» bit b:il1"lik halmda kendisind ar;lfl:& vuran btr varhgm nite]igidir. Fakat geist •.. ·-.at~ bir fm"nl olnralc, Jcaynagmda her t'ur]ii"guQ.>, .. kuvvet- e «aktJifUlc:,.ten yoltslll1dm:- .. En kuCliik btr harekette bu Iunabilmek j:!;in bile, yu. ~ kanda anlanlan vazge~me akti, Jiitkilerin. bastmlmasr Vel yukseJ.tilm.e.6i g.m'eklne).ted.i,r.

U].a~tJ,g:un1lZ bu .sonu;Glw.i':a dalyanar.ak gels t hakkmda ortay,a .abirrUkj ilk ]ki ,onemli gtiru!;l hakkmda bHgi sahibi! >o,lab:ilirlz. ]3t1 gbril.$lertn ikisi de insanhk Idesinin tatihinde, on-emU roller oynam:~ela.IThr. Bu teorilerden b"lrind!l9i. GreId.e:l'.]n. kurdukillan t-€ori,geistta.. sadace kuvvetvel gU!;; gormekle krumaz, onun kuvvet v,e gUC:tinUll€lIl yfiltseli; kiuvve·· 'lie gur; nldugunu ned s:u~ rer, Biz. bu teol'iye, msan hakkmdaki .. kla.siJ.ll: te'ori afu ~ m v,er:i.yoruz, Bu -tJeo,ri dimya hakk!llndlaki bh:: teortntn

bIT pa.rt;amdn"., DunYifJII JhtaJk:lnudak.i. buteoriye gO'fe, .. duny'a;» (kosmos I }j'fljr;11ang]\ita.n bed v,al"olan, tarfhse 1 il~u:fjla cte,gi.~meler g'e:c;:inn'\!lch1lU hepayn:t ka.l~""1 bir varilia sahiptir. On un yap]'sl varhg].I!l e:r.. yilil.sek fOIrm.la~ .rmden, tannsaJohandcm.l' Can(\H:1 maddeye; bunauygun olarak, en yilbelk IDu:vv~t vie gUQDtI]]" yani nsden alan var hk t~[annd,Sl]l z;a;Yllflara.. d.og:ru uzamr; Boy[e 0111" d Unyam.fi tapa Th()kt~sm.da, kusku yok ld, bel' ~eye gu.·frU yetiln, gedst s,aMbi olam tann bulun UI': Gillem, ge:]stn dan gelen t Elillr:t Bu teormtn kar~ltl :o~an, bizim jlnsan hakkmdakteol umsuz teo'rh achnn. v,erd.~gimiz teO'1"l Ise, bunun tam fuelL'silui Jileri surer, Bn teoriye gOife, geish;n. l{endis[,,~§'€I' gene] olarakbu k':1INJ"ama y,er vrllrili~ yors,1lI;~ ya da, lnj;g olmazsa, tnsanm ~k.uH:Ur yaplt:ian ortaya 11!cryan~ a.l!ttivttesi,. yatli a.hlak, ma~td~, esteUk. almlmdakiakUar.l, SMa:t yaratmalan. a¥1caj[ yuka.nda an]a. ulan. ...:Ha,yu·» sa:y®sil:ll1de ortary,a, (,'!lka:r. Ben. by. ~ll!J taorlyi de y<5l>nh~ bllll UYOC:n::! m, usn;]. asJi:nd!a kuvvets:iz clan, sadeee btr takun sal <tifi~antion:»larda:ll. i(Yl5nel~ meJ:ernanJ ba~lra biT sey o[mayan geista b asan saglayan olum:_su~aktra.r~hr; fakat 0 •• bu. al~tJ:a.r sa:y,asincle .. m.eyda::.l.a. ge,JmelZ,»

I. Ollumst1~ 'teol'i ve ele~ti~]Sl

In.saJ1 h!aJl:kl:nclak~ t~o,~!el' i~]n btrbtrmden colt f03l:rlth birka.c;: 6rnek verrnek ve Buddlha'.mn.,kwtrtulu::i" teorisiy h~.. Schopenhaue:r'i:l]j«haya. t k~e,s:bID.nk€.ndl:. kendtsmt 'Yol{ e'tmesh tE:l<O'Jt:i~:ini, Als b®rg' in -Insanhk BHms'C;e18i »a,dlnl t1l~:a:ya.n d'J:kkate deger ki1tabl He flieud· un, son zamanlermda Grta:y.a attJgl du:;;,unceleri .• 6z1;llllikie .. Haz :i:lk08h!li]J[()t;~sb· adh ki tabmi eleetlmak. ~lxJ.tJryarnm. Fakat bu teorn~rin'21Ui uzisn a.n!ai'tro':l,Va,~ Ci~glI!ll.,. Bnd{lli~ ioin. insanm varhgmm antarrn. msa-

mn 'ib:J.f tutku sUJ@sA oha.ra.k ,siOl1lilP bybo~. ya da seyJr'edilen 'bir ,62': dunyasma, ;Vani hJiA,;Hg,€:, Nirvana'ya, u]a~a:l1ada son bulit,:rr. Bl\lddha'da, n€: irffiandakil ne d~ dili1yamn tei.melil1ldek~. g®isth~~nnda olumlu 011' du~ ~uT!J.ce vardir, Fa;kat 0, msamn ~t;;indeki istek~eT1 susturarak, nadens el dUz'€ll!Jl.del1l,. ge:tQeldlikte:n s:oyma~®k:' rugini, enun terim]e:riy[€l, IsI,ek[srin «susadiklarr». ,l}ey~ lerlu, dnyu dUfiyasmm kamelerinin, saklllerlmn, bag~ hhklarnnn, zaman ve me:k~n, baglarimn, p,ar~ a - p;},r.;;a OMIT terke dHecegini Cler]ll b]1'!iieldkle' .k~l,;v:ra.m]~tI. S cbopenl~al!!!er'e go:r€!, insarua,. }] ayvan arasmd!a.k:li {lIZ. farkl, clumsuz birakUa,. h.ayvanm lllEil:ya.b istem.eyi ,SUs·turamamasmda, ·o:kurtui u~'" ~kbfiil g€ll'Qeklelitirememesirudedir. I-ialbukimsan, 'Ytiksel~ 6rneJderind.e, bunu gerQekleSitirebUir. HOOM:uB outerweck gibi $GTI.l0pen ~ hauer'·e gore de, bu olumsuz alit, m®ta.fizikt€, sa . .rlla:t~'a. merha.met s·th.oounda.,b.:llinc V€ bilgm.in ~'Yuks,el~ .fOUOClilarlx>mn 'l!;:aynagld:rr. Sc:bo'p'~!:IJJ.halJH;lr·mogre'lll:cis]. alan A~sberg, Qok d:ogru o,la:ra.k gijrofi }d, msanla hayvan ~ll",~nda li::illtlLlr dun.yasmm VaTI:" oldu,guna ms;~dl1il ijz; iEar!lnm., ne mo:rfoloj]]~, ne £.izy,oloj.ik, ne d@:e,mpj1"il~ ~ p.6Hwloj ilk, blr ozemk s~gIa.ya.b:iJ.Hr. 0, Schcrp €nltA~'lu~;r'm teo:risml geni~letel:'ek, «in:5~nla~ID~ llkdesiIl!i,. ~-und.a' g..orur~. tns~B ya~amlla. s;;llvalf;!mda., tek oma.rak v® ti'll"Un .9Ur~· mesl h;;in, orga;n.lanm,. awl, aU ve kaV'1'am kurruak i~in g'el'H.etl)1JJElSiim hildi, A]sb€ilrg, ka;vnurn klllrma:yJi.. Ma.ch'm duyu. y,er:i1erinm. ~€i!kofllomisi:~ .ilkesme gore, duyu. orgaruo.\l)rli VI;! i~lemleri~ln aaaltilmasa elarak ta.rrtun]~, Alsberg msam Mill ve gelstla tarumlMmYi<1! ke£in bJir §eldkh~ haYJr del'. 0, hocssr SGhopenha.:Il!t.~r gibi, akh Ynlilh~ bur '~I~knd1€l. sadece mannksal dlii~o._:.mr!Ail. ozeUik· me k:s;vnslfll,1 kurma oia\["·aJ~ g'oir'ur. ana gore ZIlru[, dUin. k:ay.nag.~ degn, son!!:tc\ltltll~ .... Dj], duvu org:aI!!larUl,U)) i!2im azaUan, "m~ddesel o]ma>ym:iL bill" aJ!et:.. Hr.. Ai5berg, ~in·

60

sanl~n1i'a ilkes,i~nin" ya.n:i! hayatm canh organ islev~e.ri yerlne, «a.letler ... va .i~aretler~i ge9irnju~k iI;in 01"ganlan gerfletme 'egil!imi ve bunun sonunda insamn morfoJojik va fizyoloj~k anlamda artan .. beyLnle!jme:;; sininnedeni iOcla.mk, il1lSanlD organlarmm Q€lVresir.H:!l uy, .malt b'ak]mmd~n l[yakaWm:na,ya, tU'lnB.nrna.y,a, y,it1Il,ra:y~n ayaJdar;; ple1iJ.(:€il@t'ifi,ko'Pan,cj[di~Jel'in, tu.ymedn e.ksikllgHkendisine yaJl:[m buhman maymunlara gore eksikJiik~eI" gos.tel'mesini gonnektedir .. Alsbel"g icin"geist,. denen $ey, sonradan ortaya ~karak organ eksikHklerinm. yeri!lle ge.;;~r. Alfr,edl ArlIe'!' anlanunda denebtlir ki, getst, msan to:riirniin ya,plI!. bakinnIllldan olan organ eksikhklerfni g:~derel1 bir ,eklcntid:ir.. S. Fre ud 'un son zrunanla([']fidaki dO:~tmceleli de, Insan ha.kk.mdakii olumsuzseort ,ger~evesi~Qine giI:',ar. Schnpsnhauer bile, ke.mdi deyimiHe,.be~U .. ,d!elirnik ~ekllh::rt~, ni a~~k],aJ!:nA:'l;k lQin., Uki ve, .h®y€c'an .. basbr,1l:ma:5~," deyimle:r.inl Jkunan~ m~!iltrr. Freudl'Wl;, bu du.§uncl',etlflti. lli"uh hasta:hklanm~ oda.ya 9]}u~~m aQlklama,k .~.Q.~n .DaIS1} ilerlett1gini herkes bmr ... Faka:t Freud! i!;;In bu. .aym itkJIel"ln basrmlmasa, btr yan,dan ruh hastahklanna" neden olurken, ate yan~ dan. b<\stITtla:n. €lnerji .,yUkseltUiI"-,s.e~. her tur kUltu:r basaralan iqin g9f!ekU yeteneg~, Freud'un kestn d€!yimIy~ Ie.. insamn beden yapHilntn oiZeUi.g:hti mevdana getirlr . .. Haz iUt:€sinin Otesi» adlm kIDtablftdaFreud ~oy[e der:: ",B;ana o'yl€: ,~eHyork~. msanlanl!Jl .!'i~mdiye kadar gectrdlkli;d geJ!i1jma, hayvanl~lDkilld€n bae$1ta olan btr aeiklama.yl. gereJ!t:i.irm,ez. Insan b.irey~erinm ku,quk bi1l" bij,= lum tmde goruJen yet.klinW.e~mey'e karlp dtnmek bilmeyen Qa,banIn" vit.al ~Ukininbast rtlmasmm sonucu 01- du~, kolayllkla anl~lbr. Insan k{i]tUmnun len degerH yapdlal'l, bunun u~erind.ett-U1'iIilinu~tur.. (S. 40)'. r<reud'un son z,iii.rnal1l~l\l!.JIdaki dU$,Wlce[erinde, ild teme~ itkll libidO' veOlum it~[Hed hakkmdaki dualist teod-

sindel, yalmz Schopenhaun.ler~ma degil, dogrudan dogruya Buddha He de gan.p bit bidik g,osbel"digine pek dikkat edilmemisttr, Her ikisilne, gore deaslmda, maddesel e~yada\ll oi Utl.y,e,. hayvana. insana.; Of ad an -kutsal, bUg-i" sahib! bUge [:C:i~ilye kadar, gelsnn butun ,~e~ kH.lel',]. her ~ey;, sankl g-ruprn~r h,aliruie se,!!i$izc~bir hiQUg(:3, ebed1 ij,~iiiJlne giden, kask:atl 'bil" t>oJrlen a,}aYiwr.Be,nee .Fl'~ud. y,a.nl~ o.larak, Oll"ga.n:Ezmd.e genel olarak mil' d!.urnmunu ltO'i'1lm,a, dingmU.k egmmi,«uyar,Ulldan kortmma-, "U.y,E!Xlin'ldan illtacma", ,egilim~ gorfiyor. Ona gore, hlltyva.nda beslenmo, buyOm:e. ~o.galma sistemlertneeklenen bk ku'VV{..-tsiSiilemii, 'Ql1lvre He but slstemler ar·QS]lla giri.yoo:-, (bitkil1~n aksinel i ashnda ylk]}Cl ve sadist olan o:!iifili ~ iij:kisiln]n goreceli basarrem), hayatm, «anorganlk 'Va,rh~a, gerl d(hllme~ t.e:mel ij;z;lero.i 01 u¥tu :ruYOl'.

illniffil.n ha.kklndaki ibuGI umsuz teorflerin lllepsmde· brulunan asil eksiklik..onlarda aJ;1ag:uiIaki !}U sorulardan hi:(lb]ri~l]n.]n yamtmmbulnnma.:m~undlr: Acaba Insands vazg,e-cen $ey n,edir? Acaba liJ.ayab .. istameye kar~l.,;Hayn~" diyen nedrr? ltkUed, basnran nedlr? Hang] derm nedenlerden d1o]a:YlbastInlan. itkilerin enerltst, biirk8<z ruh hastahkl anna, b~ka Ilk ~ez de yi1kselti1.er~k kUltur ba.~ru:'lJarrnlfJiJ olu§ma.s,manedeu o[uyor?' Y'diks,eDm.e· ne~'Ye? Va;rhk ilkes,iyl(!!. geistrn Ilkelerinin. brr boliirmUJi.nliinhkbirine, uyguI!lIugl,]) neden? En sonundlill: Bast.urlmanm, ylilk.se~tnmenin :ncderri nadir? Hayab istemekten ni'~in vazgel;{itir? Hangi son amaelar, ,hedeflsl' iQin? Aisberg'e de ,~u sorulari sormak gerek e Jo\caha organla.n gertleten ned'il"? MBiddeslel ve maddesel olmayan aletlert bu~a:n kLmd.jr?' Daha Lamarok'm orgaalarin yenide:n olusmssi iQ:i.n. gerekUgmden fazla ,i5mml v,e.rdigi, en sonuuda, .. kelildisiui doyurmanede-

ui" dedigiIled~<n.bu:na yeitn':!,ez;. Bajka yUzleI'!ce tUl!:' yak dd.ugu hal.de, nElda]]: Q€iw@sil!lLe bu karlar kijtfi u:yan bu t,lll' g('u;liipgi truedj? Hemen helnenhakkmda. 5IGm yargls1 verilen hma!ItMl,. genl :k;a1m.m~ •. ,aclllal'i!QirIde klwanan. ha:yvan; ana davranl~l. QiElvn8ine uygun olmayan l'Ia'f]itl! erganlarnn, kend:isini, korku i<:'incie $a.:k~ lamak, KO.rumak clan bu yara.·~k,n.a.sll oldu da. b u kor~ Ira Ckllu da vrnn~~ Ile «~n8anb:k nke~ine", u,ygarhR: ve kul tf(i!1e vararak, l~end:i:s.]n]" kurtarl\ibiJd.i? lnsamn ken ~ eli tillFOIl'le .ms bil' t'iZi~rlliige. oil" .iU::Het :II azlaltg:m!'i!l. sahlp Qldugu s6y~endi I(A. SeydeU. :t~te bnadan delay! tnsan bu. itkiler~ ba:5hrmak .z,oiru:ndaydl.fuka:t bu itIti fazla11.@1, onlarm Sa:v.U:'lIUiI. tam tel"'s:ine, i.t;ki1eJ'il'l bastJ.r:l,]masmmbir is onucu QlabiUrdi; y,oJi[s.a, ned.em degil. insan he.kkmda:.ki tecrt, .kendis:i..r.iden .av1k1an:rn:.asl l:Hllldenel:!! sorn~.aI"l. )k;end:iru:n.e· Db:' 'Q,n - ko~.w ,ol'l9lra..kahyot: Akb.. g'eiisb,. g€li~tm kenclj yalsa],an olm.a.srnJJ~ var]lgm Hkelel'i.y le geisbn .m!l:elerlini:n. bill" oolurn;u arasindakt ijZiclle!}~ l~gi. Hal buk:i. itk;ill.@:rin. bast.!l'J.hn9JSWl sagla,ya.n .~eis;tt!!r ~ G®igt say®s:mde ide]@]' v,e d.®geur"h;lr t&,r.a,undM y5fiE!~;i.~ ]e.n irade, kleler'€l kar~(~ kOJl'an vtt.al".itki hayah'rnn tepldlertne, .itk]~erin Ju.u-al~ete g'eQmesa i~in ge;rel~n 'W,M imgelereenge] O[aJ'ra.K :kru~l k.oyar. C'~e y1m.dan lls'l:;eme, id!5 ve deg~rlereuygu.fi. gg~en. imgeleri, yem olaraJ ... , pU· :suda bekle:yell '.i.tkile:rLn goueri (:Inuna koyal' kt, g'leist'[n orta;y~ kO'ycdu:gri is:teme' ph!J:dQinm bu l~birr1ig1, iQfude ger~ekle~,tirebrjJsin. Bu o]aya. biz (;Ie>v:mrme ola,Yl diyo· ruz. B urada il. t.kile:r, «di:zgil1ll€n~p:o>~geV'~etnel'ek". y~n ~ lerinden c;:evrlHyoI"la,J.'·..i tkHarln yijneiUhn.<eli>jndendie. idl:e[€u"in ve d~~\g€rier.lJn vaaJ.~]tk:iTer ta.:rafmctan gB:r'90](.le~Ur.U.n'),ek .iQin .Jltiendilerlni one surm .. elerlnt a~hJllol'tU.!fl. .. GeistI~. b':cl,'~ara:mly~"!Jca~l. !ii€lY, .hertI1El.lillg'.'i: biT v]ta.l~itkinin enerlisin! meydall!.a~tirmek. :va da yak et.rnekt'ir, Sa:,~ deceg;ei.::;;trn.b~sbrmasl olurn1:u btr rullam ta~ilmaZi; ame-

em lrendiei d0 oluml u ibil' anlam tasrr, B n anlam, ic;: b'akrrmndanozgul' ve bagrmsiz olmak, gUlf ve aktiiv~ Iik kazanmak, kls,aca sayler,selt: Ge,istIll canlalld:u'dJnasUllF. Ff;!te bu., nay-ann geista yiiksel.mesl arum 119,.11;:]1 LollaJrak ailab:i.lir; yolksa, sadece g~is,ta has yen.i ntteltkIer ortaya kQy,aC&k olrul mj,st.lk bil" olay deg:H.

2. KIasiik t:eod ve el,eijt.iiris~

Shndi ~lR~ «kl,asik teori»ye done-lim. Dalla once de ,soY]en,CUgi gib~, bu '~eo.ri de, bplu olumsuz teort gIhi yanh~tJr. Fakat bu teori hemen hemen bfiltun Ban f,elsef,esi»de yeraldl~mdan" on.un hrutaB,1 biztm ilQin daha . .tehlikehdir. Bu teort kaynajul!l, Gre~c;;el geist, ve ~de ka vramlarmda bul ur, «ideler~ b:encli cWj-.IDa bit gil ~ -Q,El» , kuvvece, aktifliga" atk:ileme yete.neigme sa,mp 01- duklan dii~,i:incesjne dayamr. Greide.r tarafmdan O~ taya anlan bu teo:r.i, s,onra'[an ]3fJ,t! bur] uvasmm bllyuk bit lnsmmm temel gorO.etl baline ge.hnietir1. Klaatkteort, Platon va A;ristotele's·te., enlarm kIeler ve fcrmlar hakkmdaki gom~lerlndle o!ttaya ,Qlkar. Onlara gore!, ';h.enuz varolmavan-dan tmesu) y.a. da daha dogru brr deyi~i1i. prima materi-a'mn O!:lo,hnaldar va:dlt!;l» ndan, dunyad.a:lti. !}®yleve ~Bkn veren, kuvvetlerdlr. Yahu.d!i.:flristiya.n dtntndekt teist g6rii1:;;tB, tannya, sat bir geist ,ra.rbgl ohm, tanrtya, yaln:tz, y6n verme VB' yij,n)etn1IEl deti'il. l(d.Thzg.ilOlem.!!:,. Sl'Iv1i/ietmaJ. yara..t-lCl clan, hem de hel" ,eye gftcQ YEllten bIT- ist'Cl11(l de. ba,glal!!u;. Klasik teoti J. G. Fichte'de p~teist bir ~eki1l alrr, Hegel'in I1,a.n1Q~ jlism.inde, tanrisal id,e, msaa tar:i.hind.e dilyalektik ya,·: salara gore kendtsim ortalYa k;,oyar. lnsan ise, .ie-var-

II So~.yoIOilk:b·gk~m.dan k:l:asLil'i: teor..i. ,(l\!'111 ~!]mondOi bir Slnlf Ide.oloj Is.ldir: Oell to OOkClnll'l, lburjY¥(Inlin Idleolo~iS.ldi:r.

Ilglbnkl:m.mdan, ebed:igeist olan tanrrnm J.!:i€::ndisim il;imde buldugu., tanrmrn 01 u~ .ba1:i~deki keThdile~m.esJ:~ dj[[,. tet-€t boyl~eeortijlyaQlkblgl her ye:r-de Idasll:t teert, aynl hata:ya, ge:istm.,temei~ bi['g;ii(~H;! sa.nip Clld.ugu hatall du~uucesjne saplann:n~tll". In san h.a.ldundaki kll:ls:ik teori b~hca. ikt ~e:kHde .lka:r~\I.m]j;;a 9Ik:ar:: tn olarak, msaa ruhunun geistla HgiH bir 511,]. bstanzold u,gu teorisaIlde;: ikim:i olarak da. brl" tek g'eis tm v~ro]dugu, ateki buWn bek tek gei.sUarm cia bunun va.rt!j:mm birer .tm-z~ ya. da har~illetme:rk!ezre:r.i oldugu teorismde (Ibni R;ij~t, Hegel, S.pinoz,iiI.\). Ruhun bir sub~tanz. oldl1gu teori.s~., dl~ d Unya.daki e~ya; katego:rlsinin t.a!mrnneu hak.~ srzbir!jiekHde ruh!auygu]JaJumasma day~. En eskl ~ek.il1eriJi],de tse, bed®n,vE5 ruh ararnnLiaki 'bag:h~iga. ·t~plnorgan_i7imde old l!J.g1!1 gibl <tm~ll!(.id!.e,. V@ ,,~,eki[» ka~ tegOO'il.@rll bftrbll'l:ni1ena.yr]larak uygl!.danm~~t.Ji[· (Tho~ mas von Aq!,lJi.no) .Insam va;rhg~ merkezlne kosmolojik }rategorller'i:n her 'Jild uygulanm~ >$ekl1 deemaema U~iIil\~ :!jamiyor. lnsamn ki~iUg::i. b]r~sl1 bstanz, degili, iQl!erinden birinifi yahut i'5t€l;;:.intn. yane-EmiL elealdE.g:l btr aktlar diizeni. mO~eY\'~i'5~dj;r. Fa-kat biz, bwada bu teo:rj~ lerin teke.r teker ele_'UnS]DiyapMlya;caglz. lnsan hak.kmdaki "kl~ik" teormm ~1!ata;sl,. blltiin bir d unY<:al g5~ rtt:}u He tlgilt oian, de:rifi,"ll!emeUi. brr hataoo.r..Bu hata, b;;inde y~.adtgml:1Z dunya.:mn ba~tan bl!iri dw:~;:rrul'!zbfr ~eklrrde dfrzenlenmi~, bufundugunu, 'V'a:rhk Iilekm~n yu.ks€lldik~,e, onlarm sadeee deger ve a..n!aTI.TI, bakuu..Jndan. degil, ku vvet '\{,e .lmdret bakirmndan d.ol:ll gUQ.]endlkle:rin1 k~tfu'I etmesindedir.

Birlm hQhl dacha yfiI\Jsek. varhk §,ekmeriniu---iitrl.eg:illn, nnorganikvarW:r: k.ar~lsLnd!&h:~y a t, h.ayat .ka;r~lsan ~ 4ahilin~,. :insC'tndaoo. ve:h'lI.Satn dl~md~]d yah.l[!!. wnn.Q karr~1Smd,';J) g€i8t gfbi- a~",,@.lL va.rhk~,®kme'rindalrT!ohl§~

65

tU;b~ (m.ateti.yrui~, n:atlllra]lzml' d u~fuitCJesi ysm.h~ 01- du.gu gibi, bununtiers:li. yalO.i .a~a,gl varltk §®kiUl!'rin:Ln nedenmhl yuklsek v\9X]:lk "liekiBerii oldugu -OrDegm btr h~yat gU(lu. birbillhlQ eyl@fffili, her',;;eryi ynps"tJi]!en gu!r;:ru ve kuvvetU bi:r geist old!.ugu (vitaliizru. idealtzm) - dil$Virwesh de: ym1!~:tu". NM:i.l Ol:UIDS"UZ teori hell':=j€lyi a.Qlklayan mekafiist bir teQ{riy,€: varrrsa, k1asil:t teort de, Banrnn butun t@]st f,elsiefe,sine egeroell alan «teleolojik .. blr d fu!!ly.a, go'ru~ l!1nUn srmr tmllmayan .~nltJ;mSlzh,gm,a. u]a~lr.. Kendi "Ethik" J!l:j:tabilmda ort<ltya KoydUglinn bu du~.unceyi.. N. Hartro;3)t!lo'Oa ·~ok dogru olarak ~,{jy[e o%:nlat]:r't «Yukse]!!: alan degar ve varhk kategorile.ri" as ~ Imda daha za~f clan Imwg'o::rile:rdir.»

3. Geislt v€: gi:h;; .iu'a;s:mndaki haghl1l1t ~ Do~a4a., in~ ,!lj,snda, tcal'il~:~e ve d;t~.r.!;yanl:ll temelrli':n;die

YtJ;~adlg]Jri1z dunyadal. varhgll ve varhgm l'MIIDl" t~ym,bagh nas:li11tll:ll'l1 meyd'mlnag,etir~ 1Ylille~ek oh1l'ngiir; ve 'etki aknn:mJin yl5o. fi, yukandialn!. O'l!)(1aga"ya degM! asa ~ gUlan yukar.l.~radu;;! ]Pek kiiQ1Iik bk aJ,Q,tiU''L.Q!;GI.«c,anh .. denen varI1kla.rll'l y€r tuttu~t ~nQl"ga.lLL:ik dOnya" ksndtsine ij:.i:,~1PLil YMa[any]aba.gunsl~hgm gururu i~in:de kar~lmllZda dut'l!lsor. .Blitkl ve hayvan da, tnsanm k~l~ sma bag:!;n.w!zhgu!I gu.ro:ru.i[e dhlldljyof. l"aka'~ burada hayvanm varhglb.i tkiye -hi UdDin bayva;~a O:b:l!iL~gUft·, da:n- dal.la 9o.k ba~lm.hdn·. H:ayv<.'tIl.m hayatnl olusu y6·, n unde b1.tkiye gore alcl!lg] yrl, sadece bir kazan~, de . .., gU .. aym zamanda bk .k~YIDbr. C~inku l1ayv'an, b:itld~ ntnbeslenmesmde old.ugu gib:i. anorgaatk varhkla d.ogrudan doil,rruya alan ilg1si:ni OSi.frtJ.k k~y betmi~ tir. Bl:.u1a, benzer bk bajpmslzhkm insa..n' vaJI'hgnull, yilksek !i'e~, JHUenkal1il,slnaJ, Ylgm, tarih te go,ruler!, bareket1e.rkl:fn kendlne ozgi\" y Bl~j,i:l.ilia.nyla, dikilh:-. Insan tarilif:nd.e kill~·

66

tth'iln ,r;:h;:e.k1en:me ~a.gjan flak. iilsyrek ve krsadrr ~ GU~elobmmcedir, ~'fiJb!tikk[nJ~t1~lww;. bun,tm.i9ill aeendeI' vesQFeks~m~.yuk8e:k 'Ve~a.g~va.rMt :fo.rm[,ar1ylm". d aj~r kateg'O'fne~m. tll,nl!~an g~e~ejlde.(\lt.ireifl gu~ V~ ltud:rertlede o]an bagJll~Itmllin dD",Mi ~<oy ]!e dit :«;M·a:~ G~an gOi{!Iu.. e!ll yUKsek olan. d:a p!~s1i:iZid:ur,:,. Her yu.kselh: :farxll,. J!l:endisine gOre alc:ak olanda,ng'Gr9c;eH ala ... rak daha g11~suz;dUr; kendislni kendl gu~ler[yLe d.egH. dana a~a:~daknerwn gUcu He ge_~IQekl!9~,t~rh·. Ha;yatm alusu, asUnda,. .kend~sine 'oz,gli y:rupllil ,sa..y€ls:i.ncie, zama:o. i~ind€l ~ekH l~alZamm]J$bir olaydJ.:f, Fakat 0, ancak [Jlno!rga(oik d.unyanm Ma.c1d€l' Vie gU.g].eld tarafmdangerQeklle~ti:rneb~~iI' .. Ge:]sUa.m:a.yatgrasi[I:lJlaki baghllk, cia bru:"adru{inin l:I.yr.n(hr,. G(§['"-Q€(k;oon. ge:li8t. ylikse[ t.:ilule He gu,~ ka.~ac;wa;biliir,. Ha:yat~i~kileri, .geist tarafmdan ~r&ne~ tilerek kendilerme go.:;;wri.W!en Y£lYSa.~a.r, ide ve anlam yaplm,r.ma l~atl:la bir~rler yahut ka trlmazler. Onlarbu keli uhnOS!l, ir;iQEl girme OI""y.1Udl?)), :ister te,kIexcle, istell'" tay]litKe OIStIn, gej.~t6.lguQ ,sagiaml~ G,l urhur. YoJma ge,:i!stm kend:ffibac~u:lav:e asl~Dda l~i~[bI&· IBlI:1!@rjilSi y:o!ktru,r~. Ger;gi yHksek varhk fcrmlari, va:rhk ~ekiHexjnl:fJLOzlerlni. ve Gel; alanlarrm ,"yonBtkllier". faka,!' on:[ar ha:~kabk !?By. iklnciveas.]]lnd<lil ana':-'"\~'l'~lg.a has ohm b:ir tlke tarafmdan ger.;:eklef[tirr'i..ah!,,~!e\lr:. Bu m •. e, l,:,~nn.i fueyi ya;ra tan. cluny.anm rasJa:tllbya bagb yanlI!lm. IOrfi€:ln®I'il1i yone~ too Uk,e, de:p\kii:<> adU1J:l 'v'erd~gjmtz. durmadan yeni ornekler yaratan haya]!. gu,a~~dUr. .

o hmJde d finyada val'·oJa.:n ~eylerin en gth;;rn:uSili, bu tepklnJn ell a:fjagi. ,et:k~. no.ktala:o., nnolrgartik d unyamn fudelere, t'orm]ar v'!,! .~Ie:k.m.er€:"'kijr i!I)~Ql]h lk!uvvlet·~ ni)e,l"~ kezlerid:lir.Bugunku teorik ftzigifi gltt:i1tJQe l{uvve/t leaz&.nan VB ya:yd~n gO:tu~une, gote, ku'Vvet-merkelderi bill birleriy]eve 'lbd:rbir:Ier.lne ka1",61 bag:hl~kt1ill,rmda. Ott tik y.a~ sai],arSl degi]" ancak .istat-istm Qlas.~hk: yas:flIlanna iba,gh

67

buluauycrlar. Ancak Ilk kez CRIlh varhk, sah:ibo.klu,gl:l duyu org~la.n V~ i~k:vleriyle, dlillyamn dnzensrz 0:1:, :m,ayan., d'llzell,~9kiJld.e ak1.p gitlen Qlayl:a;n de. old.iU,gu~ nu go'sterir veanlS>Yl~ ye'teI1l1:e,g:i:nin. bulci.ugu"doga ya,~ salarim, d illLnyaya geultir. Ras'h~lJ]tl ve gelijj;~i ~gU:Z€lmJk kaosunun arkasmda bulunan ~ey,' ontolojih: anlamda bit yas,1E!.\ de'gH, form,al rnekanik ti(i.rden clan yasanln ~J'k~nd,a bul unan ~ey, koo.stl!.l.t,.Eg,er formal me kanik yaplQa alan. bd tUn, doga yas1ltlanmn 'Son temelle ~ r:mde sadece ists;Hstige day,a.llJ,[l:.n bit Ol!].€!m It~~l(bkkl)n; bitnn d);.)ga. olay.larmm (rnlkl:'\O$f,erd®kilerin deJge:li~ §l ~'giiZiBlo],an kuvY@I~,~b:irliknerri:nifi kar~llilkh etkHe*1m" len. son u.Guolduklian. gtlru~u kendfusini kabul etUrsery· di, bizhn d,oga gtlru~umuztin, bl1yuk bir deg:i1iiklik gaQirmesi g:erell::.ec:ekl:;i~ >0 zaman gest&lt yM al an , ger· Q~l\. OliJltil!:: yasa[ru: otal'all!: yera.lacularru (gesta.U. yaSal~::t:'l.l olup- bitenin, i~inde 01 up-bi ttigi bedli bir .2iaman ritmine. maddesel var~lg-,]].1. belli ista,tJ:sUlt g;estal1laJ'1' run. tra.gliam:nas:l d@:m€!ktirl. FizYiO]Oj ik v,a 'p£i~ik hayat aJ:~]!),m,da {yalm~ :fizij:j:in ID,1lI!,dldle a.lanm,daki yasalan degiLU sadeee gestalit y;fllsalan geQ'~r.Hkte oliaca.g:md;au, dogadak:i ya:sa1l1hlt bu. gO!ri~~ ~ayes~rJ:(je yeniden tam bir bir1!ilt kazanacaktr. 0 zaman yil1ltlieli;,]Deka, WeffiLm mssktl baklmmda..n, bm5n d:W1Y.a,· oiI.;;tylnnna 'I!lsgulian.nJ!as~ olanakSJ;z:olrruya.c:~ktll yiikooH:Ilmeher ternel fenomen'de yGr alacak, anorganlk d:Ul!JJ.YllJ:nn kuvveUer:l., hayat1D. yaplS]Ln.J.m hizmettne gireceklerdi. 0 zaman msan clma ve :g'eis,t ollmay.~. do~a.k:i e'lfl slln yii~elWme a:]aym olarak gOrnl,ek ge.rekece:kti. Bu oh\ty' (ins,an olma). organj.'~m t,ca:rafmdu.u d,,-~andan ahnan enarjinin, tamdlgim~z en. karli~lli:: oJa.yAar sonunda, D0yin ~annm g1mk~e d,aha ~ok uya.n.!masmda k:uU~lmasl. ve vitali tkinin yukse,:rtilm.esi pS;[llik olaymda.. iUdElnerj isinin «g>eisb b'a~arllianna <;~'Vri1llnesi d:€mek ohu::aktJ..

68

'Ge~SIl)la bayahn :hJesa,pl~:masl olayrmn ba~1~a bir ~eKJJi ilemsffiibk tarmmd[,e del .kan~lla~r.yo:ruz. KU!1ku.SiUz tarfh, He~e['m itenude oldugu gibi, sId ideJeQIIL kar~ll!1.kh btr t'a.tJ~ma:5l1 d.egikHr. " \'r'i.sse.nssotz:1o]ogie" de etr~:HJa g~o,sterd[gim. g]bi, Karl ;Mar;l('JJ~, a:rkai]_arm~ da MQb:k .i[gi ve tuUm -yani insar-run 'ilitaJm it.ki §feri:l!1~ den doga.n g1li\:lerii~ tasrm ayau idekll'in. lienal ],erin:i d:l],nya tarihinde kacunlmez bil' ~ea!!:ircle~maskara" ettikleridf1.~ u~lces:i: ,gOR doglrudur., Bun unla beraber tarth, aklmg1'tt>iklQe gij~; ka~dl~~ gos~eriy.or. Fa.l~at bu anca.k 'g'f'iLlplann i tkHere da,yanan 'egHimle:rt ve bunlar al'<.lsmdak:i.cdl:a.r 'Q'at~ma.lrut1Ild,Sl. idleler V€ d.ege:r~ leri.~ benilnsenmelSiniu. gtiC kazanmssa te.m,eHiiZierind€1 olanaj( Ka;zaml1'. li:-nsa.u.m ~ejstt ve ,b,Adesmm tarihin gid!i~mdeki 6nemi kOlnt!.8m'lda, 9O:kru.~ak gonl/1 nu olm'B.lt:z:oru_nda~ iliHl,a.ngeistJ.v€ insan tradesmin -.00- Jila onceCLe soyledigim g]'bi~ yo:n.elJtm.e ve ~e, .. 1:nne~ den bai~k~ bEr $ey eUndil5..r.! gelmez, Bun un aalam; ~iU ~ dur : Ge~t i tkig;(1Qlerikar~lslr.ul1.. ideier.l., Ziil; ten varolan vital-mul®r Itat\]lS1:l1a daJ lradeyi koyar; b6y1€o€ imge" lerden bylel,erin], nee]'] S,UI'€l" va oy~e[€ir.ir.d, SJerli.~e][er ki.~de]!e:rin somut olmak ge[\(;.le.k]e~mesi olanagl olur, F.a,l{at, fiaf b:ii:r ira~d@imn iitKiigUccleriyle dog:ru.dan .aog~ rnyas,a_,va-sma,sl oJa.lJitaksiD::;t!du;; 0, boyle, btr S<\1Jva~a. gi" ri~ t-igi zaman istedjk.inhjJ; tam toers,); clur, Jl:tki gUQl€:ri kendi g.idt;;ier.md~daJha. da ilel:':]Y€! vanrlar. I\1l . ulus .• .. y.titSainSaIH gunafikar yaprnak :i cm, .kukreyen bir ars~an gibi 'otrafl dQ:ra~~YQ:r» dedigi zaman, bunu kendi d.eneyimlerinden. biUYO/l1d.U.. .So.n samanlarda 'l,V.iUialll James b_u noktade dertn du.~u~oele:r ortaya koyd~," lrade, g®r~ €tkle~tirihn®ru l~QUj alan. bir' ~eyi unutturan ve illlsamue.n.e:rjisini kendt tistfinde toplayan yuksek blr ~eyin .gerQekle,~th"nmesin!3' Qevri1\eoegi yerde, ins~ yic" danm:m, «,k:6tii,. dedJg:i bir ~'eyle~ lJtr itltiHedogrudan

dogruya sava~,a. g1n~]rse, i5tedij:I .~eyi:n tel'S mi 15M.€: eder, Bu yl1zdell insan, k;endis:lnd@1 kotu V€ Yllnm b ul ~ dug:u itJtil€c'1'e IGfur~\l salnr gost@rmel:l ogrenme.Ud:ir. 0, onunl am Ita~l dog-rooan d.ogruy.a. 8a;V'~,a gtrismemsli, onl~t~ lb£'~k<Jl) ycku!deD. ye:;amey:i. ogrenm,elj, ener] isln.i. vicdanmm iyi ve dogru. buidugll, kendrsmln de yapabHecegi dBgEl:rli lslerde kullaamahebr; Spmoza.'m.:n ethigU].~ d®. o,rtaya. .. k.oydugu«l-l:.otuye h:ar~l kOYIlll'am.ak" d~ili:!L~ cesmde buytltk bit gerQekHk sakhchr.. YukseltjJme kavr'arni altmd.a." bizce biJinen e·n yiiksek yiU'tSeIUlm.~, olaraJt insaa (lImaYl; a;ym zamanda doganm li'utfiu OZ alanlanmn. en. igte-.n baguiJ: ka.vrryoru.z, Boyl€: orr dnnyaanlaY]:\jil kar~;!sl!1!JLdaj aynl aamanda yuzyllla:rdan 'ben s,ure g;eleu 0]1'" Ita,r§:lthk, d Unyaru.n .. teh!lolo~'ilt~ yo ahut ... mekanik" bill" gjj:rft.~]e a.(,;Lkl;anmMl a.ra.su;1d,1!i\ki kar~l.t:blt, eriy:[p kay bclacaktir.

KU$kU8UZ., bu dfi~unc:e yoltA, an yfiksek varbk.. dUll ~ yanm temeli ka~lsmd,a dUfUP kalmlyMaktlr. Her~e,~ yin ,k~ndis:md€ll ~)lktjJgl ~l;;:flfid.i ba~m.a varolan, va-rill!::. da, geil\lt on un attr:i.butu old UglJJ.'la, gor,e, bit' geist var- 11&fh alam o.Larak,.asll])}(!la. MQbil[' gUQ ve kuvv€:t€J .sahip olamaz, Bnna S <lhip o],ru), onun .:ikfnc:t btI' a.ttI'jbutu, kent" disinden evvelce 602:, ettig.imiz «fiatUii"'a l'1atllr,a:n:3"', her~eye gtu::tt yeten, sonsus 6:fneklerle dolu ol8!J1.., reaUtenin, 6~. yasakbrn ve ideler tarafmdan youetilmeyM., :Fas1I.allltlYa., bal~;h yacnm.a,. egemen elan tepkiidir. Eje:r bfiitun 50:111 u v<tllrJJklal'r.~nen yuksek nedenme sar brr geist attritlJ'utu verir ve oga ·",d!5iUS~· dersek, gais!; VEl tanny.a. asl~ olumln yar~tli!c.l blrguQ ta.mml~ olmaylZ. Gfulku bu du~ti~oelli.n mentiksal SOllUCU, ",dih].ya·mn ]J1i~te.u yar.ahlm.asJ..>!- dUOiU]JIoe:sinin alMw,,~hgu:br. Egar ~~eillcH b~ma varolan» varhkta, 8'ei:stv~ tepk~ .. arasrn'00 bir tame\[ gerginligin bul nndugu kabuledilirse, Q

saman bu varhkla dunva arasmdaki bait bambaska bir ~19kilallT. Buna gOre. eg'~r h®~g-1in temeli elan varhk, kendl dettas'im, kendlsfnde bulunan Ide ve degerlerigeI"(:,ekl~til'mek istiyor'sa, d ftny.ay:u. y,aratan tep~ Idyi diz,gIulerindien bO!ialQna.~l kii, saman ir;inde, olupbrten dunyanm elusu da ,kendi varl glnl getQek1e~ti~ rebilsiuj yani 0, dunya.mn olusu OIa.yH11, ,kel!llli varhgUll g<B~~kle~t1rebnmek iQill ,gtize, acImalt zorundadm ve «;k€,ndlt ba~ma V.aro~1S111l;> varhk ancak d(],EiLya tari~ hhldeki tepkide, insanda ve msan y~)~uyla. ebedli de'h" t9.S'1 ger'i;ekleo~tiI"cUgi ol!9ude., 'tannsal v-arkk adim almaga hak lk"l.,~anab]J.h~. ABlmda. zamane bagh olm.a.,. yan, fakatJk:.endisini snurh Y'a~anblm-da. zaman iQ1nde ,o:daya kay an bu O]U.§ i~inde dii_Dya, e bedi g,eis,tSl ve te,pl{iy~ 00 uygun ge']ell bir bed en o]dugu o10ii.de, bu olus, tanrrealhgm kendism! ger(tekJeljitilf'mesil amacma yak].a.~ a. bUJ::r .. Ancak kelodwi «dh[h:Ilya~, clan bu r;ook flman- 811: flrtU'la lcmde, varbk formlsny]a de"gerle.nn duzemntn, gerQ€lr:t-en EltkHil o.]an gftCl'6r1~ dange kurmasi. ya da. bunun tersinm olup-bitmesibek1enebilir. Belld de bu gell1ilffi€lnin olu:/iu j:Qil1cle, balilangu;tBki d nzen -y01:::s®k varlik ii,eh:iliel!"inm zaYl:f; a'hQakJarm daha giiQ= 10 olmaa d uzeni ~ tersine done bthr, Ba$ka tiirl'U soy~ le:r.sek, b~i'iila.ngu;;ta r{uVV'~ttem ~rolunm alan {teiLst M0. getstm \'lfitu..n. Idslertne ve die'geI"lerine kat~l .hoI" oJ,an tElpltinin d~"ymonca va.'irh~ull __ m birbirl@lini kar.!jlhkb etk1leme~€ri senunda, $eylerin g;odintiller:i.nin arka.sU),dB; saklanan tepkinin ya;1i.r~, yava!i idele.$ip. g:ei~a::!jmasl ve gEl tstm gUQ yani tla.nhjl~&: kazanmas», sonlu varhkve olaylarm amaci ve sonucudur. t~te it~izm. YaJlll1~ -olarak, hunu kendisme .h,areikot RQkitfl.$l yapm9.kta:dl!t'.

Biz. bira.z f~zlaoa yiU~sel!dik, tekrar de:neyimala~ nma ya-Ibn bultman problemimize, illS ana done-Jim. IiIn ~ san hakkmdak; kia-sHe tead, Y 0l:Jti.~~gda. .D~sca.rt:es·m teorisiud!,E! en etkiH ~lekUD.i .akfui.; oy~e kl, btl dU?}u:!llce~ leri a:ru::ak. Qok yalo.n bir" gec;:rn.i~te s:a:tsmaga b~laya.billldiik. Deseartes, substanzlan "dtl~U.JillJ~lli .. y,e ~Ier kap~ay,an~ su bstanzl ®lr olar·~.'l:. Udye a.;YU'1l1Ji1kJa, B,atl danyasmm .J1nsran.1ln GZ baklWJ.1daki bilgisi.ne, bil' siirii ve I~ok .a.gl.I' l"tcilta]a.nn y,00"1e~m:e8jlt1e, ned.en olmu~tut', B~ a.Y1rmadan, dolaYl, kerndisi de, hayva.n Vel bttltile:rinpsti ~ ~ik Va:rhglfJtl yadsun.alt anlamSlzhgTI,l,1La, diii~~1t ill, K:endllsfnden qnceki zamanlarm bit' g~r~®ld:i.k Qla:rak. kabul e~tHder:i. hm.yv.SI1l1. ve bl tkideki c.a.nllll!J.guJlgBc'dn."0~t@n baJ~m k.1ili" btr ~.ey o]machgml Uer.il .SUf'U.P, btmu, y·a~runa ctu.y~ g-um.U~U1iit cH."ganikdo.ga gor'iUn tule'rilfl!i insa._nla$1l.1rma>7.1 Q1a.~ak aQ:~Jkl'al'nakz,oruuda ka].d!1.,. CIte ya.]J[d~n, linsan bllinci VB d u~Un(JBsi dl~~nda bulunan her!$€'yi, s~f -mel'rauist,. bit t€or:ilye gore, a<r;t]kl~J)m.81yaQalU~h. lIBlI.lnl.m. :50" nucu, sadece Insanm oZJeI 1(1arifllin anlameiz bir ~;ekjk!e yillrnlekUl!m.e.si. veonun doga ananil.J1L ku,ea~lndan lx.cpanh.p almmasr olmadr, ~y:rn~ .zrunMda haya.tl!I!I. tenlel k<ltegudler:1 v,efenom@nleri de biramda diinyallllD, dlSiUU1) atl.bvetdi. Descartes iQin dii:uya., dti~tlnen ,l!JJ.o:kta[alJ:lda.~ ve geometrmm itlLc:eleyeceg.llQok triiyil1k bi1t mekanizm ~ den bfl§kabiir §ey' degiidir. Bu teortd.e dege:rli clan s a-

dec)'e' ~udur; (;e~tm yeni bir !fizerklLk ve .kaklIIlik: kazsnmesn onun kendi:smin hiitfin organik ve sadece can]]l elan vuhkJa:rdan daha!Il:stftn. o~dugu ha·kklDda bir bilgllye varmasidrr; yo.U~ bu te'Qr'lideki, bU'tGn ~teltl d11- ~fi.n()eJer yan_hju;r"

Bug-un. arbk, yuzYl]la['boyunca, d.u§,ij.Il1.u.dere nef,es aldirmayan rUb..~ be-d!em pri)b~,emm:ifl btzim i9itn eski metal'JizHc yerr,tni kaylJ!etugini soyleyebUiriz, Bu soru i 1 eluID'~~ln filoz,o.flar, dokroil"la_l" 'fl,e dog-a ara§~nc:dan> gitUJ!!;'r;:e aym t®me1ll gfiru~ etra:lfmda bfrle!;1,iyodaJ.-.. BN guru:;;, Descartes'm kabul eU.gi gibi, yeri belli btr ruh cevherinin b1JlIl!lnma,'hg~ gijr~ud~. ~u]J[ku. @e:r,ek beyinde!,gere'k~\H9 insane bedenmin herhangf bir ye:a: Inde, biitiln duyarl!. stnlrlerm bide~t:Wg:i. b(itun sink ola.yIarimn topla.n.dJ.gl bi;r merkez yoJ!ttur. Deacartes'm, psiilk olanm .. bilmqten.. b~kabjir !iSY olma.dJgl,bunun. da bl!liyfik beyin. kabuiuna 'bagh bulundugu dUi'i:uncCe~ si, tamamen yanll~br. P.s,wklliyatrininetrafh arastirmalRl'illblze' gO$,te::rdl ki, tnsan ;;;karaikteri~nin temel:i. bakunmdan 6.nellllli O:~a.n ruhsaJ. i~1e'''lerin!, .ozelHkle bizrm pS:JJijik: varhiln. '0(1). ve tem.eJ fonnbU'lo]'a;l;'ak g3r-dfilfl liz. :i tki ve,cllu.y gu. b.a\yahiille UgiU, b11i1tfin psi:~dl;;:. !o[nylm."u!l! :it'b::~ yoloj'ik pal'aleUermirn bayinle bir b'agllbklarl yoktuI'~ onlar beynin soganclli kls,mly~a i1gilidh']'er; btl' lnsnu liiQiinct1 beyin od.acJ:g,mda. bir kisrru da duygularla vttaJl·ha~at~n bagb ]~g,~ru sa.gillay.an Thalarn us' da bulunurlar. Bundan ha~:Ira. dl~anya aC'lllmaya.n SWIgl bezt 818- temlertnm H.iroid. bipo:f~z, einselhk, bd brek &tu,!be.zD h;;lev lert, vi tal ~itl!l:i. ve .any-gUi. hayatml ,etkHedigi ,gi ~ bii; uzun 'bo1ylll olma, ~l$manliik. dey ve cuce olmalflJ belki Jrk Qz'eUlklerlnw de beliirlerler. Bundsn ba.~,ka bun[a.r]n, roll hayatmm. ,ku~fik bill:" o~aYlolan uyau.1k !IiIDma adml verdlgimiz durumda, organ~m;in bi11tt1nit ile

onun organizasyolil ~·ekilleri ara.srndaki b~gbbg:i kuran me:rk·ezler o;Wtik]an d.a ort~tya Qlkt~. lBUgU.ll artlk. ruh ola.y]mrmm pa.ra.~!el~lam beym degil, bfitO_ll vicuttu.rj ruh ile bedentn Descartes'm zannettill?ii SiM btr dl~.;lbta.i:la bag]'!' o]<li()a~mdanciiddi bIT f;ekUdJe ll:o](I1li~u ~ la.maz.."i'o~varhgl" bakunmdan bit' ruh-varhgma, bask.~..J:~n -:li(,;in ohm vall'iIgl haktmmdan da btr beden ~ekItna sa-hip olan,bir ve .aY-U1 J1ll.ayathr.. Buna karsr olara.k. ·~lb:eu",inh]r vo ya.lm, bedentnsekarmasik bir .. htioreler d®v]eti.. o]dugu. Ilert surlilelnez.. Bugij.nkii fi.:;yoloji, hucreler devletl :i.mge8:ini tumden terk,etmj~Ur .. Ni tekim, ['l.i:;n:b; sisteminfn ilis:teklenn]I1 summativ olduklari, yami hir btltunlfil{ SQstermedliklleri, sadecs bir Y1ere liagJl ol:a:rak birlikte may-dana i~lktlldan ve morrolo'j.li.k bakl!mdan Qil~ nOmttaJ:~n taranndan belrrlendikleri go,r:U$u de bugun artlk. terkedilmiF;tir.

Eger Descartes gibi fizik organism bir t.ur .makina olar.a!J&: g6riiJiirse --:bem. del bugiinlrul teerlk fi>'lik va' kimyamnQokta.n terk,eUigi Galtlei-Newton zaman nm kat] mekamik. do.ga. temisi anlammda-c, Descartes Vii' onu izleym:iJerin yaptlgJl gilb~,. «b.li1h:u;:li" knrulan imgelerdsn once gelen vi ta1-int~ ve duygu ha.yat mn ba,g.M1SuJljp ve ijncengID g:.O!Zd.an ImcmlU';; hiltOn ruh hayatI uy.a:mk: alma balinden iha-r,et s.aydJ!r, bilincin benine attruh omylarmu!I hirbtrtne bagb. Islev gruplart a:nllsmda.ki buyiik .;;aUaklar goriilmez. Bundan ba§ka duy gularm baetrrilmasa y.adiSllll:!r; hilincin bsnmde or" Itaya ~ka.n. ~atlakilla.rda oM.ugu giibi, bazan btr ha..yat evresi IleIlgill olan be11ek: bozukluklan da gozd@n ka·QIT.:illI';.bl!lndan. sonra ,a,a 'Ym1~]~ (I1~an ~u. Imr.~I!ttli:~ va:rdn- : Burada, birUk ve temeUi btr sadelik; orada, son ~ rao-an birbirine 'baglaI1lml~ P,a!"·f;a.~ann.bU't;iokl ugu ve te:melilli bu PM~a:.~ru:' 'Qokiul;und.a. bulan O~GIi'J''l..n alo!}l.

·Boy.!e hIT ruh imgssl, eskl nzy:oloj inin flziy,olojilk olay~ Iar h . akkiadaki d"U:;\unce.si kada:['y·anh(}h:r.

Yuk.a;n:dial:::i teorllerin tam tB:t'sm.e,,§ul1u s8y~eyeb:iMriz: Kant'm cia tahmtn etm:i.$ oldu gu gi oft, fi~olojijjk ve p'5ikolruj:iJk IUlyat (I'~$}'~a\n, 'Gnto~ojiiJk baiKI1'Dd:linta.mQ ~ me.n ome!}1lirler. Onlar sadecB f'otil.<Dlmen o:~a:ra.k bll:'birin~ den .a'3i'rllU"lru.-~; fakat fenomen olaralc cia. yapl ya·gala>R ve alu~],a.rmm rittmi bakmli.mdan ozd!Je'~tider. Her [lid lli'1z.yo'[o]lk ve p:si.koloj ik 018;Y da mekamk ohnayan 1Q.[a,y~ la.rchr, her Iki o.L:ll:yda an iIJ&"hedaf,e ~une,mmG VB' btl:tlin.liili vardrr, FJi.z;:yonojiiliLolalylann bu .lillUeU~l, oagh o[~, duklan s,]nl!r slstsmmtn yarnsl {yuksek degiD a:..5j~gro Qldu.,gn 6IQutle ;Il;["t~,I". Ayn:~ ~eknde,tuh ola,ylarmm da i1ke1. oklluldan GI~fide ~m~m 'bagh]lld~, v,€, btlttluliukled c;;ogahr. Her iti olay da, ,~ekmeri ve ];:i}le,v[erlnin 031';" na.cilglrol ba.knnnldan, .meka;nik oimayan h<lty,a,[ ola'1lmn sa-dece ik:i. a.yn y]uzudil1T. 0 halds b~zl.m "fiz.yo~ 101 ~Jk" ve «p$ik.QlojLk,. a.d!Ul:l vermemis, b.ir vea:ynl hayat 0] ay.ma ii.kiayn" yondOH hakfiHUnl~d..am:lhl·. Bit "'i'g ~ h]yolc~isho., 'bt!." de ..-.:dl§' ~ Ibiyo[oji,si,., vardir, Gen;;i biyo~ loj,inlLn dIS yaJJ::lLla u!:rasaru, o:rganizmil!JJ. .form y<JJp181~ mn bllgisinden, ,oze] hay fIlto'].aY]:rI a]md,a.:r H@rl!llI', FaJ:::a t unutmamalidirjn, brill" canh fCftmun birb:irlncielll aYlr~ dedHebHen ensonh u{lre o.gBTherirudfm, d.o.kulian:li, org<Ilodar.a. oradan or ga:-nizm.in Dutiin U!n.€lkada.rher~ey. hay,at oIaYl~Oitra.fmdan her an aktif bir ~ekilde ta~mmakta ve yen~de\1U foo:'Dl k.a.za,nu1R.lII:;tadu·; ve crganla« rrn, or g.<.im olarak i§lev]ermd€n ba~ka., bundan kesin bir ~ekilde aynlm.asl gel'e~en.,~e:k:il verici i~levleti;» VMO'U." ki,.bu ].§le'llle.r Ukke!Z, fizH~8,el" Idn:1lyasru ~d.iLl ~ rumun- birlikte etl~ilt5mesi sa:-yesmd€l organili: maddenin .statik ~akineri}]Ji Qlu~~tu:ruJrlar. Beiide]berg'H anatom Braus'liaJ. f:iz,yoldjii al!l.ar:l1i.mda ~ah,$an K l"sch.er.m,tlk • . ~iI;n"tI1,El.],a..rmdaJ Qok haldl olarak but gor~t€:n ho;J;:re~

kelt etm~~erdjr.Bug(i!n bodum problemle Ugis:i olan hindu blillimJe:rs bu go:ru~fin ye.tle§'Ug:i. sijy]!en,®billr.Bu~ gUn ari:DJk. ,~sk1~psikl)·meikannt paraleltsm» teo:rislyle. Lg~e t.aranndtHl. YElni ha!it-an tazelenen ,orka..rijihkh et·ki~ teorts], ya. da ruhu bir "forma eorporttatta» ola.nUt .kabul edl.en s.koJMtik. teorller .• d,egerleriJ1i kaybederekter'kednln.h~lerr-dir.

DeSicartes'm baden ve rub arasmda RiQtIgl ueurum, 1ili,a;yatul!. Ibb'l\iltilnde hemenhe:r.nen e]l]!e tutulurcasma kapannnstrr, Blr P~1it iet gO'l:-en tiir ~oJPe~d.n midesinde derb<.1.1 mide s~lIDsmm Q:kJ'lHltS][,rnhtan blllttin Uki ve duygu bayntJi.nl dJ:.ilEU1Iya atan, biiti'in, hay,a.t fenomenIocmi. fizik ve kim.yamn y,a,salanyla a~lklamaya ~b~ ~an Descartes .+C;;h:t tam hi!' taJil6w.ktw. Nic;;·n? Cu.nkft 0, orr yand.anfu$taha. v.itaH tkis.iini nrtadan kakhrd];. hal ~ buki bu itki, yem~lde i'lg.H:i. optik algmm y.a.plla bilmesl iQl!n dl~ uyanm kacl!a.:r ge:reMid ir~bundan b~liikabu at parC<lSl, Des,ca;rtes'm sandJil gib~. a-lglla:n'a,fi IlEi,yjn ko~ull!l deil:H, sa\c]~oebu:nun !1imcilH:i'urooa algilanmasirun --ne' O]dUgUllUO ... biUnmes,ine.~, ba,gh ,Q1m.ayalD1- btl' ko~ull1ld W:'. 'Oteya,ndan Descartes, i~f;ahawn btr ,anla· tUTU olatak raids .s:algls.IIn1n c~l[masml. kok"il fizyoJ.ojlik i~levbirligj ve yaplsmdia, bulunan halts bir bayat f,E.lnomeni olarak gtirmedigiic;:in,bu.lliu merkezt sinir ststeminden baglm_,Slz olan fizikeel- ik.li.mY,s!'sal bir ola.y oi<.'1.r-ak giJrUr. Faka.t Hey,(l.ers'in sapttad..[~ olay.geDglek y,e:meldn yacpacagl 'etkinin.a,yrnIU.. yendigi telkin edt ~ len bir yemeS1n de yaptlgl olaYl Descartes' a gosterll s sleydi" 0 zamanrie diyecekti? t§:te Descartes'm asil hatesi, ins,aa ve haryvandak1 v:i;tal ~ itldl siJsfBminii gorme·mesidir. Ha]buki canhmn bildi,gi !iey[e.~le, halls hay-at hareketleri arrunndak~ ba~ ve bwdigi, bu sWorn ,i'liag" tar .. Fiz-yolojlik "is.lev,., keDc!I,~. temel ka.vr:amma.gOr,e.

kendine o:zgu" ritmi clan bir oiaym g~sta:lit:l., bir zaman ge'stalhda·. Bu j~~ev,asJmda bRir yern lie atl bir ~'ekjldre lJi~llUJLm]9 c1I,eg.iil.dilt'j d,ana,. Qo:k, melv,out ola.u IJru.cre[er~ de kendl il~.[ev alarum ke,ndilsi a:YlrabUir.;. hatta. ana. ilk 6nce ~ekU k$~ndU'aJ;lillir. :l3eHl: ve sta.tUl tllrden alan surnmatl v Oil' org.an tepkisi, bilinme koitrelatltUlj. sahlp olmayam fizyoloJ]1t i~levlerdre bile yoktnr. I!,oy]rE! bkr tepki, son z:am,an]arda gos,terHclJgi .&tib:i., Qok yillI]]! b]w Jl."'~f:[!1Iks DIan patalarreflekate bHe y,r;;lktul'. Org:an.iJzmcleM r.i~yolo'I Ik Qlay ,fena-men olara.kbi.Hll1.rEm,. ol,Slylar .ka ~ dar -anlamh», bil1nen olay] ar da, org:anik ola,y Kadar "'aTIllam~z);> olaoiITI.r.

Bence bug-un ificeJeroelerin dah~etrMh y-apdabilmestIcm, su yii:ntlilntin uygulaillmaSl. ge(['elkiyor ~ Olrg',anizmdeki d8l>vra_Y,U§i :t.al'Zlu~m, btr )~€Z dl~~ar!L Iiz]l'l:se 1 ~ krmyasal u:yarnnla:rla meycI.o.a g'et:1rn-u;:kj bi:r .k®z de aym da'iO!'"l'a.m~ tiil..rzlanm, i<.;ten fiz.ikseR uy anm.l~da ....,..",,;te·lkftu,hlp:noti.ze e1lm.(~'. her turden ps,nC!ota-apJi., ,SOSyhl ~evre.nilDL degi~ ttrllmest, (buna, bir~()rk l1,a,:\l.taJlldar bai;th ol.ab:ilir)' g1 bi~ m.eydan.ag;etirmelq ve .:!lJ:e1ecln I;legi~tiri~.eb:l.1ecegirri s aptarna.k, Ji'a.ka t lYurada. snf«psi· kolojiik~ B.<t;nl!::]amalar ya.pmak yanlJ.!;j-lli!gJltl!.'lll! da. d{l~rne· melidir. Denernelsre garre,b:ir mtde cibam, fizik8.e[~ itimYMa.[. etkilerlie meji'da~a ge]e bi1ecegi gothi; ruhsal nectenler]re de 01 u~ a blUr. YaJn~z stnir has tallikJ~.mm degil, o:r~ik ha8tahtla:nn da belli psi§ik k~bkla;r~ v<'llrdlr, Hatta birbirRik ve bu t~l~[ ul!: g6s.t€!:t'Ien llay.at. ola.ylar.l. u.zerindeki ,e~kimiZ:ln her ikiWroniil de ,_;yani i~'erden bilrne kl!)rid,@'~u ji'oluyla.,. Ya, da vii.cud. un dl§.~Irtdan uyan]mns~,ym- miktarbakl!mJ.nd1ill oyle (lUzoe.n~ leryebUb,-:i!z; ki, b]':r u,y-al'm1L kom.pl:e:ksilni azalb!P. ijt;ektni aym Ol~ude- QogaUa.biUriz.,. Glum. adnu al.an. ·onemU hay,al; olaymln nedent, o.~r hey€,c-a.ri ~oku olabHece!d gibt,

btr tabanca ku~un u de. olahiHr. Cinsel cluyg:tll~nn uyru:J:h)[laSl" b BIn ilagla:rla, sag ],8lJJJ.fIlbl1ecegril gi h:U.;agrnk,~ .saglllt: y;aZl ve resanlerle de yapliabilir. Bu y.o,ua:rln hep~ si,illr v,e ayHlontHr: bn tunl uk clan haya t Olay-ma, l!.\hl~ ~ an. 1Jtl:rt'11 yon~(br., Bn yonan bizkendi den€lyimleri.· m:izden de bilrr ve yfule1l.e biHriz. "Bag],ar kuran du ~ §uume» g:i.bi en yuk:se,.k ruhsal i~[€!'V[erJn hUe fjzyolo~ jill: pa.raJelled vardsr, En son unda,.bizimteQrimiz.e .g!Q ~ re de, geisifn:n aktla'nl1!Jn daim.a f'izy()]Qjik·psi~11{ paraleI bIl' kar~llrgu1Ulbul unmasr g€lJtlekir.CDrnkti. bualtt~ Iar, «ener] i" lerirril C3nh vital"'itki alanmrlan ahrlar, Boy]e birenertiden Y(l"k;sun olduklan sur(!:c~e, ken.dim:mz iCl:n bile giz1i ka:ill., ortg,ya c;:lliamazAar. 0 balde ps:liko~· :fj;,dk haya't bir lrutoBdO::r.Bu. teoriy.iJ burada fe:!seff,iSl 01'· ]nmll.1.clWl daha CIa deril],le~t:irme'YB girl~.iyo.rum.

Ji'izik ve ps:i.~lk i~lei'vle:r araslludaki bu 'birlit, blltun: canhlarda hattainsa:l1Lla:rda., da k®~ln olarak ge~G.rHgt olay bdr olaydll'. fMa.nla. ug:r~'7an Bah bUiminin, dogEl! bil imleriyle t~ b bm, he:r~eyden once tnsamn s adeca· bedeniHe ugral!ilmalan, onu {h~ koridor yoluyla. etki'lem€!y€: 9a.l1~malThrt, g;en!el olarak Bail tekuiglnin her' ye:rue Qok tek yal'l.h (It~n ilgismi.n bb:, sonueudur. lEger'bizi na,ylll:t olaynJl,s, (tI~ tar,ruitan g:5ttir'E!]'I yol,. iQerd~ll bilme yolundan dah.a I3lvt5l'ir;;U g6~uuuyoI["S<Thj bunun; ruh He fizik·ya.Pl arasmdaki ge.l"'Qell:: baghhg:a da:yan,a masrgerekmez. Bunun nedent, yiizy:n.Uar boyutl.casii:riip gelentek ya.nh Ugi. ol.9lbHir. ili:ll1egin dacha az t'.ek Yf;I;JITlh OkIil~Y~U Hint; t]'bbili, bunun tam tersine, ruh .ala!~· nma ~gevl'Hrui~.tjt, S1liregelen ve t,€list. bir gDr~ DIan. ",yarat1clhk" V€«olit'unsuzluk,. teorismtn kabul ettiid gi tli, ]JlSarILJ" 1"ld.Jl l:!!Jl,ya;t,l baJ.unundan hs:.yv,';1Iil:Jldml dlerece fark"mdan daha, btilyuk bir farkl:fil ayu,".mak., msanm ruh ve be geJliine 6ze[ 10mI' ge~mi~, 5zeli btr g'Bleoak tammak

78

lQJjllI., hicbir neden yokmr. Me:m;].e,1 yas.alarl, ruh.sa~ k8,~ ra.l.terin Y:Slpl£md~beden. ,o!ZlelUkIer]nde old ugn kadar ge~m"]ftktedir..Ps]~:ik ~~Je'Vl€I' oakmuncian Insanla hay~ van ara.sUildak~ b~kabk. b~yilt,tfi:r:; faltM f:izyolo.ii:ta y~ nhk, Jnsanla l'layv,an arasmdakiffiJorf,oloj ik fliynhktan QlOJf,.p!eIit!QOk. fadarur. lfisandJa lDJaJvan.a; g'Oif\e stndtrlrn maddslermln Qo.k.buyuk b.:il· b51fimti ~intrle.r1.a iJ,gili madd~!ler .].91.n kullamrlar, Fakat bu s:iu:dirimmadclelerininMla.tomJk bakrmdan g6de ,goorulebHir Itl:5]m.laI'm. fnrm Y'e y,ElllJ.Thtla,I'Iilllda K:u.ll<llntillIaSI, ~:lJB ~arp~It ,ij~~u.de a:w:fi' .Cfinkili bu malaementn btiy~rik bb1timili,. salt i:;;]ev].'enl!, b~yjn eWJ:Jerjjsin:e~e~m:r. Bu olay. bi:z:im psikoiolit d.m:lJ!de .. ba-st~['rnru1J,alO ya. da~¥ukseiltiilmB", dadj,llhnjz olay]].). :fiz:rolojik. k~]I11!l!dll.r • lnsan organi.z'miniin d. uygu.ve harel!ti€!t, i~ev~e.r:i. bakinnndan hayvan'· dan onemh btr ustiilinl ugu 'olm::~Ji,d~gl hakle" onda aner:jinLFl! bey.if.!. ile organ s:iswmleri a.rtM3,mda d&~ltlhnJi.'31 bam ba~ka.dl!:r. lns.an b tilry'ninm besinlerden ytll.:.r.a.rlan:ma: b"a.ltlJlnmda.n, hayvaIl bey:ninegol"€: ~ok buyiik bir' u;S<tJl1l:ru~."ij,itiJ. vardrr. Cii:nku~I!Isan beyn.h'ld:®, 90k yo.gun V~ Qo'k yanh. sru.er'j i yUiltsekHld.€rr.:il vardtr ve uyar:illmasl yet basnnmdsn daha az: snnrhdir. Genel ozu.m~eme Ow z:uklukJarmd;:l.l, beyinde de, o.zullnlsIlu!ml.n durmesi, en sou ve ijt®ki ofJ['gamJara gore em. a:/:: olur, tns'all bey:l.l!.i.nin z;a.t.l!., orga::n:i7...ro.ID bOton ge'r;m~~ini.,bUtiin hayat tarihint kendi \1.<;tfinde saMa;r v's' t<'l.~tr .B€ytndek[ her: uyanm,butfin uy.anm sJsrem]n:il deg~"itird.igiiqin, ayru ola.yfiz:olOijlik baknl],d~ yin.el!elil..i1!].lI;:!z. Bu o[,a,Y. rrrh <.'t];a~. nmdald nedensellfk ·yasas:m~ tam. tll@.r~k uvgund ur .. ID.ir, rub! olayuu, sadeee za,m~bakrmIn.~. kend:isinden_ o:-nc:e,~le~ ruh o.].a,p degH, ge>Q:mi~h'l bijUin yflo~'anhta:r. :zi:r.!.cid a~klaJy~bi1i:r. Bey-in .:z..:aw-.mdaJri. uy:ru::l.mlar ardi-. arkasikelsUm.eden,. u.ykuda. b:iil.e sarer; yapl. 6geleriher. an y€\lJ!Uemr. 'lEIn ba.lm:n.dan. h~valledn~ln d~Bc,ede ~,.

':;;'9:

ga:ffimasmrm fizyolo'Wik bir kaJ"~lhg,mm clmaai bslclensb~lh:. l"Ia.yaUe~, bh' dI!:!.~ uyanm o~mad<l!.!:tii. da ak:n.~lanm sUrod'Ol'1Iirler: msamn ke:m:lJinde, elmasmm ve, bun 1.Lt!!. yap,tJtl. leon too] Ql'1;a;d,an .~aldl'flld:rugJ. ant F~~eudJ, hamen o!t't<'!!lya: ~lkarl~. I!undanba~ka.. ba.!}ka btr yaZlm.cw.~os~ terdigjm gfhi, h,&y,aUeri~. hi.:; durmaden birbir'in€:l.'llf' [,e[nID€lsi, temeUi birQIa.yd~rt duyulara d:ay.a:nan algtlarna ta:r-mmdian 5JliI]Jd~1flI.,a!biM~; fak<'il.t on1ar tarefmdan ollll~tur1!lla:mazl ar, Rub o[aylarmm" alu~~, fizyo[oji.k claylaJflXl. ak:t~l gibi,'uyklll ve uyamk elma rinnt fgtnde .ke~ s]i]mebizjjn 5iinIip gld,ew. in:sa;udet ibeylu, .hayv:a.ndwl daher. y1liks€k hl:r dereced.e ij~ij:m'orm:'gam olarak gijrfin. N ~ yoc. ~ns:amd a. bfltth1l1 hayat olay larmm bir merkeze, bevne b~lanm,a,S'~., hayvana g'iO;fe, dailia;kuvve:tU o.1d:ugUl1JJ.~ daD,. bu $onw;:b(5ldeneb]U~a:]. Ya..pil,an hiriQok ara.§tu·· m.ala:rtda:n. 'biHyo:ruz .ki, beyni ~kan]!m:~ bir ~o:pek, y:a~ hut oirat.i Slym dU:n;J:mda.kibir insa.ndabulUl!.'lr.nayan. biltQok ba~~lb.lf'a1 sahipUr.. .0 balde, tnsandakt enuk li:ar~J.U_j,k, ruhla bedeifJ., ya. dabsdenle roh. beyh~le ruh araSJ!udabl:Jl.lunmaz·.

Biiz.im i]1[sam.da.kar~lWa~~t],grm]Jz, ve su.bj'ektif ·olar',stl{ da y.~a.dIJ:?;uruz. ka['~IUlk daha yl@iKsek. olan ve de.rln ~ Iere giden bkr d1li"~iende.n. g,eIir.. BU,haya,tv'e :geiist<1J"a,S1Illdal{ii. ka,r~~:tthKtIl'. Bu l{.a~JJ!tM~. zamanmuzda H. D.rlsch'in yanl!!:;i olMak daha da Qogalthgl .a:norganik va:rlli,kla h,s;YiSl;t <!li:ras:~nd:ak..i kar~~thktan 'QQk da,ha IdieJti!n.diil' v:e Ii€YI.erin 1fuem,eUnB k.<.'tdar me bm:r. Eg& biz, p~J6Jk olan],t\lI. fizyo]o,j It olan]!., ayn:ru ha:y.at olaym.:tn ik:lt ayn yfu.ii, ikiayn. b:ab~ taJ~ o,la:r·ak goruxsek,bu heir iki «:l:J,Slkl§ ta:m~nl @ieF>Qe,kJ!~tiren. :X~artilk baden v'.; :ruh bI'$Jit]J.glmn. tts:Llln.Jj!edll". Bu X, kendis.ihh;blr zaman obj III o]m.-®YEtln, fakart heq:e;yi"'O b~,e y~an~.g.eis;t,.. Lanb~k.a 'blr ~.ey. de~l~dir. y,ennj,g'B hakh ola,w;ak -er-

gan]zm oil:' olaY'dl[,:~' der. Gij'rful~te dlngm :form,her an bu. ha;y,at ola,Ylta\f',eUmda.n tat;1umutkta,vlE! beslen ~ mektedtr, ,B,oylecebayat gleka'DiS Z 'fa-k.at zaman i9wde ge~,el1 bit v,arhk orudu!u haldle. geis,t ~d1l:H verdigimi~ ~ey., yalmz mekanii!su.iIi degil, a:ym samanda zaman Ustfi,dftr de" Geistm, yomlllmel~ed; hayatm zaman akl~1 ile k'es:iJ!ilil'~&., G~iSUfi ;aktUlik kazanma, beldeyen bir aktl, a,.ncaik do]ayh bU:'~ekHd.e zaman icinde ge~en bir' hayat olayma. ba,gruarur; ve tm olay ona sanki yatakhk eder, Pakat ozb~Jnm~ndan "hayat. .. ve {~ge.isL blrbtrtnden ne kadar Jarkh oIDud.awsa. olsunlar, blztm gorO:!jumilze gti,re, insandaki bu iki Ilke y'ine de blrb!i;rine multtaql\lda:r! Geist" bay:ab iid0l~r,ir::, faJkat ge:iistl """,,·OnU)Iil en yaJiln. b:~I' ~1ttt_1l1i1l. lh3l"eKIBte ~ecml{!si a.mndlan"ken ~ 'c:Hsillde yul!:5ek bir d'eger"g;otidlUgtiJ...mtlz bi1" yapd:!II.lt g:(fr~ '(!ekle~tiirilmes:me kad~l"'--- hm;ekete g'la-UrBnWI basenya. gutut'enan(!ak ha(y;,t~ ..

2. N a.tUJ:rali!iSt ~,6'ril~iemn eiel\litiri~i. N atu~al1zmjjJi1 ~'~)rmal mekanJst UlrQ. Ueritallistu(l t"u.rft.

,Geist Ile halya,t ,a:rasmda b:ulundUgunu gioste:rd:iigiDliiz, 'bu bai~h.~1Ik,. tnsan bakk1fida o,rta;ya konulan bil' grup feh,0f:i: teari tamfmdan gOizdloo l~acn".i.l~t oUen1- senm€,m.ii$Ur_ Burada ilk on,oo"n,a;turaUst., adnn alab:Uacek teoriler ktsaoa H,n:matrnl~[;ak. Naturalist teorile:r bashca ildyeayrlhd.ru-: blSaD.JlD da vramslaruutek yanIr e,],e alan .forma.} - mekanllgt gorit§ ve yiRle tek yanll alan vitalist gorul'1.

Bati d:unya.s1l'u.n dftllunce mriilrwndJe, g'eist vie lw.yat 'W"alsmdal{i bagJan f!1lll'llla(J!, ~ mekM!iwt; bir g![jri:i-i~e ele a]aln va daha ilk ,ad~m.da. hayat .. Iffttegoris.'min lo~em.gbti go.zden k:w;m:m!, bu yl1zd!.e:-o. de, geIsh yanhlij an-

]ayan forma,].~mel(anist· t~orinm ikli. ~ekn va.tdu·\ BW1 ~ larda:n. 'b~rinC]3i ilkcag'daD g(f;~Thr. De:mokrtt,.Epitu:r V!l1:

Ll!lCf'et~us C'a.rlilS'UIl d;u\iiib,).oele!rme daY~:U;!r; tam ~ek· I'll'll L1M'n.Btb'.ie'nha. ... L'h()mm~ mac]_ljne~ adh kUalJ!:nd~ buiu!". Burnd.a ]dtabm. ,lsmmoofl deanla.~JLh,lcail gibl, rub. ,olay[a:.n gei-st~, a.ynlm.,aks~z:~n orglSlnizm,de ,e'gemen clan fiziksel-kimyasam yasalaw-lS! birlfkte ortaya glKan olaylar olarak gbI'uluyor.h .. ar, Pormal-mekantst g.o.]·'u~Jun jjJit:ind ,~ekU illn.gH[z: se:nsuaU'zminde 'en keskin a:n.la;bmmJ; bulan. O. Hume'un .insa:n. Dogas~ Hakk.mda- a.dJl Itrn.taln bu gO:f'd!;M~' ena~~:k $€ltHn:i ka:zandn'dl. Son zruna\rila.:rda Emsl~ M<illch.'l~. msan hakkllldak:i go:riillU de bf!.uteo:riye 'Qok yaIl!:]a§tJ:,.Ona gQr'e .. ben", duyll!.lary'oluylaeM(5i ed.ltlen dUlJIya., ij~:€~e:rmin ozel bir yo~ gunlukla bi:rl~~ bk[e!'l bir d ugtim noktasidir. He~ iki teoJ'],de de, orad_aoldillgu glbibura.:d:adil;, formal-meleElnist Hke[e:-r €in .soJiltmakada,[' ne;rletnm[~ler-dir; yal~ mz bir far kla , ]kincl ~e;tHd€d.uyu~Zi'.r_[a ilgili ol~yb[:I', :fiiz~gm. formal ~mel{a;f1Iik ilk:elen!ne gore OhlP bittlk:tar'i. halde, bir.~nci ~,l5ikilde, argo,ml{ dogabmimlerinin&na ka,vramlarr,Ji, ve..rHe:lJiJ ~,ey~e:rinen ,g(!l:n~~ele:ri, o]arak kabul ,edHen, d uyu -vertlerindea, imgelertn (la.gr1$Uifi. ya~ sa.lB.!nndia>n C'3ubsmnz ve nedenselhk kavramlaruun ~tk]s]yl€)' ~akartdn'~al\ Her ikil tip formal-mekanistteertmn de h'atasl,: haya'il1llfio~emgilJ];i ve ozel -yasab,_[' ~'~in' delki azunu g6rzde'll ka.Ql:rmaiktll.""

N .s!tUf'al~t t'eo:rinin bo!Z.u~m u~ ikind 1bi~ ~ek:[i elan vital]!fstteorl,. mekanistteo-rinin tersine, <o:hayat~~ kate. g-orisini, tnsamn butu]l u. hakkmdaki gDI'a~'ij_n'Un, boy,· Ieee de~eist hakk~ndald gijf~~fi.nu_n temel kf!;te~ori:si YS!,flM', h<1i\yat il~e:s"me karudrfOlt,bHeo®gi:nd€!n fa'rlasml yukle:r:'. Dna goreinsan. ge:istl, iasamn vital "'ltki ,ha:y:e!l'~ u..:ncl3:n d.o,gm1il~ tur ve ge~.:St.. vUa:Htkiler.m. ,en so:~o;:ge~

l~me uFtWii~ olarak allila-fJdabiUr. Boyle btr sa. V1, ingil.iz ~ Amerfkan pragmatizmi ortaya anvor. ,Once Pierce sonra "\iVilUam James, F'. C. Schiller ve Dewey" ~:tO~ilrrl!ce ~@.kmeljr.iyle du~unce yas:alarun, iinsanl!ll 0 .f!Ji.rQ.d.a;ki i~ ~ekillermd,efi 'C.1kfil'1yo'l"lal'. lholll;() faL"hel'lJ • Nie~ tz.sc.be de .. Willa zur' Macht- ta, d.ii~il:nme ~ekille'r1Di. ha,yat i9in ~ok ,(j'll:emH,. ger-ekh ]!;ile-vle:r olarak, baya.tm l:rndl"(:'t~itki:5i ille ~Qddam:aga ~all~Ji.yQr. Onu biraz degi~.i.k bir ~,ekild.e Hans Vaihinger lzUyor. lnsan hak~ lilDaa naturahst-vitallst bir idey1e dayanan bu teorilere genel olarakbakihrsa, bunlarm, ata~bncllann beslenme, E;;,ogaJma. ve .k.mll"et ~tkis,i ~sm;temJer1n.den 0.1- risin€i' vea-iliklerioDlema, bUlllal"dan biri@ni Itki-sistemle;rinjn temelt ya da yomrticisi sa:~rrn,~larm.el> gtlro, iiQe aY1"lldilkla.n goriiltlr. Vogt kabaca, -msan, ne y®-rS€l; odurjOcl.er. 'Oze'Uilde Karl Marx buna benzer bir garu~ i{i" r:akat He\g~l'in truiJ'J. hakkmdaki t®orisi ile iiilenmj~ ve derinle..~tirl]]nj~ ~bir' g{iru~ii bemmser, Bunu gore tnsan, tarihi yapm.az; tersine, infiMa. her ({agdald deg~i]t: ~,ekm.ru:'ini veren, tari.l!];Ur. Bu tarHl ij~eUik[e elmDoml 'tarihi. <fI:Jl"L'EIlddesel uretim urtl.nleri arasmdakt m$kUI~r»in tarthidtr .. Bu sarth gOrii.~ii, g,eistm basarrIari, ~Blna.,t, bilim, fiB'~s:e':f,e" hukuk vb, i~in ke,ndisii.ne Oz·· ,gu btr man tilt ve sureklilik tamma:z. Marx' a gore 'bill alanlardaki basarrlarm surmesive gen,ek nedenlsrini

. ekonorni biQim[e:ri beHr1m:'. Ekcnomi sektllsrt, tarfhsel forman kara,kterilstiklerini, her \laga ozgii geist danya~sull, bir «il:8t-yapl.io olarale olustururlar.

Inseru h€Igeyden once bir kudreti- itklsme .. kendtsim kabul ettlrme-ttktsine bagh btl',' v,al'hk sayan goJii6l. tarth te ba:.I1aket noktasnu, M ac[;biaveD.i,. Thomas, H:obbes va d,ev[atin m u "l:!Elik oldugu g 01' u:!} Un ftbe,nim ~ seyen bii~r;(ik poUUka,cal."wdan anr .. Zamarumizda, bu

83

du§un.oe 'd1eVamml, Friedr]cll. NietcZSollLe'uin kudret teedSi:!J!del, daha Qok Ub .edanl]JJ.3) yoneU:nd:~ bul tmnn Alfred Adl.er·in ke:ndini kal'td ettU'me," itldsini:n her~eyde(lloDl' ce ge1dJgi glo!rij~ulJlde huldu. IDu ~-erQeve iQmdsl alas]. ft.;:HlIlcii ibiir goru~ .;;oldi, dii:~u:nce hayatnn Ubidlornun yU!kseUihn:j~ b~r. fo:rm.u., S,llinigesa ve gev$ek bk ust":yapls,1I! .ala,.J.·ak gotilr .. Bu yllizd[e,n d.e bu.'tun :ins<lIlIil .. kffituriinu 'lie k'll!1 t'lif ba~aJ:'11anrJil, bas,tJl'.lJ1lill~ ve yukse\ltiLmi~ Ubid,Q QJ.arakk:av.rar. Schopen.]1aue,r naturalist ·oJm.acirgl hal ~ de· =-inaen haklnnd:aki oFUfiMlUZ gijru~u buna €1lg®ldlCllnse,l sevgIyi, «l1.R.y:al.t lre:u]:.€ls;in:in rnedl:l~zi"" o]a:rak g:o.s ~ terml§8e .• Freud da genJ;;l.iii~de .• hennz .kendi 'b~m~ llk olt1m IJ;,lds.inden soz.etm.edj,gi :su·ala~da.. bu insan serij!junu en. s on s:onlu;;la.nn~ Kalcllar gOjj;fu'm;(l~I;U_l'.

B:l!z bUtthl. bu naturalist :worllBFlj is1i<®r meka:nist,. i:;;ter vi talllst olsunler, kabul etmemek zorund!.aYl~. Ger,-;;i«v1 tallst» tflro.ea. D2!l;t,uxruist gGri~erlin ins an QJjI.la~ ~larmlubb; h1!zmeU oll.nl!l!~~ur~ btl d.a:, insanclla ge~gek ~ti!l'am.da y,a.rEliltlCl ve, gUQ1u alan §€yln g,eist (ve bilmen.~n yiLksek :foo:-mlan J degU. ruhan kJaral'lh_k bilh~I;)-.aUl itkile.nnm gUolel'.~. alduS/unu o.gretm.es:i. va ins ankade .. n.rutn i,ster t@lk. is,ite:r tQP~um halindeolsun,. her~eyden 'Once bu olaylarlm. kes:int:tsiznfg:ine va bunlar.m kar~lh~ olan s:img@iSI®lornekler-e ba~h oldugunu gos'tenn€sidh".; mtekrm karranl1k oianIDjU:l,Q5, ta.rilii'n bir utiinu oltn:a,hg~ haJ:deuluslarlr.i t..-u-ihlerinill. g'id~ini biliyillt ol(fti:~ de yonetmj:~bt .Fa.k&~ bfitt:m. bu te()ri1er,. su noktada Ndandllar: Onlar sadeee geistm., idele:rJ:uin. ve dager~ . IeriliLin aldif'Iill: ve giiQ ka;za:.nmasm~ d@t'ti,. bn ld.el®i.rin kendJle:r.:lrr:l., taL$ld ... dtlan amlanu, bundan bru;:ka geist. ya~ ~alanm ve geU~mesin._i de bill .itki-gUg],eriurle~. ~]kar~ :m.akistedH€f.. Eg€;1' .. MasCiK:l' teo.ride Batmm idealist go.rn~ugel_rstCil)old.~~unda\fi fazb. d:e;.~e'r v€il'iyorsa; Spil-

84.

no~·n]ED:,. ak]rn kendis.1 tl!l!tkiU !;!ek·lme, girmC3dikQe =-bugUllku dey~miyl€!gUde[' ytikseltilm..ediln;;e~ onun gil ~ eu tutltu]an duzen.~.e:meyle, yetme~, d il~il:f1loeslnde.ki detin ha.kn~a;ti g5rmuyo.tsEl), matu.T<t1w,t achm ruan.teori'[eI' de geist]~lke:n.disiDe ozgU v'al']:~g:ml ve l)~lmslz[l~l~ mUimili.yllEl yad.sldl~g[(r.

3. 'uudw1g K]~ge.s'u. An.t:n!YpoIOO:Uk teOi.nsinlin e]e..,·tl_rl_s:i!

Iddfah dllii~lIince.~m- j]led s'U['Gn fakat delr]n~ikfi;en y6k:.~ SUl4! olm.a:yWl Ye:IlJ.i ibilil' yaz:9..r, ,Ludwig Klages, bu tan bu tel~~~:iJe!'ii.D.~ers:Lne. i.[)jS<allll (b~:im. gQr:rti~Um.ti~ebeiIJJ.:zier bh:' ~eknde} 1 hf'i:r§<~yden ijnc:eb~a, buo .;;!eye .~i),tilrUle.lneYle:m iki tJe.m®[ ka't@gorld.en, ... ·ha:y:a,t "View~[st» tan ha.reke:t ederek alIl.la:nlaga '~a~l~~yo':r.BULnda:xTJ! ba~ka! insarnn GZ yapIS!DJ. ba\kkmdakiJ. panllam,aiJjJj;tiik ou:~tm:metar:zml A~~ In-amya'da fellsErE·e ba.kulllmdW.te:meUendlre.ll'l. die od.:ur. Bu till' du~unm.e tar.~lY~~. b~lg~llu~e~jitJj. bmmlerle lIlgra$.an. hkrCoQ,l{ ar.a.~trl1!mda.kar~11a~lYoru.Z~· Orn!e'gin Th, LeB:s:~ng2, IPJrjizln.or.n, Jung, Fro-be:~ius, Dacgue ve beUft. bit' yonda O. Sp€!llg]e:-r"d€. B.urada; uzun UZUJ)J., Incelemtyeoeghnbu gon1sfm o:ze'Uigli ba~bca ilti notd:ada top~ la.l:lJ!r": Bu gijru~e ~5.Wle g.er~fu gel~stmke:ndisin:e 6.zgu. bir va.rh£;1l v:ar&m::-. fakat poru.tivisUe.:it'\de' veymg.mat:ist],t..'I'd€

1]1 .AnlDoil:: IKlltlges i~~fI. g;enst ~ ze[If.!tli, i)etl, isteme,a.it.

2:) lh.. L~·s~~ng ~'Gescl:1i[o'tue a reS ~:;HWlng,!!b~n9 dsiS Sllti'lIlIO$~I'I» (11"1]" rHl: A,nTo!'llslj,l Qlil;l~~ l';I!'lrOIl1I ·I.!'·erlililel-;J odllll'kUIJI:billlill'il 4" i}(l$kls~m~ M .. $!;Iyf(;l~mdl(]ll!;i ~l!:I S<J!Zh~!IVI~ ~emisinilill tcemel dil $U tilGesiin~ (]n!(!nIH~t~tr:

Gieist dUlnyasmm \!'e on1.m Ilom!onmnl. lwsondia hCI'I>!lUll,t;'IlrIml~ @Ign" hey'a~.m va;::gleoJI:m~z: blr yt;tAj~~ di:ill!.ljlt;'lSUI @ldI!)I~[I; geJlStll'l.,. kel'ildli ke'nd~si Ileln ~~~helli bir ¥'illl'lllk OhJlmJ,. 'i'asosillran bn~~yamlk:hkt[llf! SOllIrn te'kml' I~ bll'ill-li'lil,adJan batgn !)Ii Ii' Wlr.. bilime ba'h~rlJlk ~ijy~'kli:ik aalllls~na kQ" l:J~liC1;1:1I Ylr~Iil::.11 blr may l'Ilun ~CIJtl !:II r kUriluh.!!, arocmd(!n t)iJi~lkJc ~k~ey o~· madil{jil nokkmdio'ki t~m~1 di.iJ,~~ncem. glUiltce, guO kj]~amY'OiI'.

85

!oldugugibi, zeka V0 Se~m0 yelensgi. He bit' tl:ltulmU~Itu,r" Bundan 'bta~ka Klages, sedeee g€list;m obj e halma gertirUmelmesiru Yflid~.mna.kla. kaJm~yo'r, aym zamanda iOO)el€)r ve ijr.dcdn, gij,riUJelillmesi ir;m. d(i,nya. g,e.rQtilkU~ ginin terkedtlmesi gerektigitni dekabw 'etmiyo:r. Boylece kendi ij,z:e] iCl~nden yoksu biralnlan gei.st, onda degerini tftmden kaybed.~y'or. :Kma.ges'€l gore gi!i.8[~, ,ha.yat ve h,a.:yatla Ilgilt [1.em',~eylei ruh l1aya.ull,m en ya.]m otomatik .anla.tnlJ]anyla bile" temelli bir cansma halind,adjrj onlarm aralartada bic;:bir tamamlayun baglruhk yoktur. Btl, ;g:atrulim,arlla, geist, 11ID:.."lan tarthintn a.l~M~l boyunc81 ha;yatl. ,v,a, ruhu ,dalm,a, derinde:n, kemiren },1lloCI bir iilklll olarak orta.ya., QIka,r; byle ki, insan tarih i, tnsanda ortava ~ll}~a.lllbay,atm bir ~kOntii, hatta iler'~ ley!;!" bill" hacSta.hk feeo:menidir. lEge:r K'ttlgles tutarli ols~yrn =-halbukt degil~'f'; 'Qiinku. 0, ,garipbir ~eknd,e 'har~;ket ederek, ge~sh ~U~k!~z tnsenlasma fel110m €nln ~ darn sonra, ta\I']h]n beim blr y'erind,eE!!. .,; h8l.~latlyor»; @ger .Bachofen'in go~uyte g6riiliirse. homo sapie:nsin tarfhmden .once koskoca bir tru".lli ilncesi 'c;agl ,glegip- gitmi'6 Dhlyor~ 0 zaman «li.ay,attln bu t1r'aJ®disi"ninba~lan= gu:am.,bll traiedi onun ~Qm msan o~du.guna gore,insan olmaya kedar gert g6tUrme-si gerekirdi.

HayaUa geist arasmda boyle dmamik ve dusmanca bk QSlh~nul" kabul elm.eye, geisUa hayat hakkmda yUkanda a~lk_la.JiJi,an gijf'U~llm frze, ,gore~u olay engeldjr, Geistm aslmda bu ··-ylluct1~J." ger~e]d.e§tire,bIHecek bir;~ bil"'ku v vet lie> gucu"', aktjjf alima-klQin enerrisi voktur,

KJ:agss'.in inee goil!ern.llerbaknn_n~dan zangin olan yaz;aJ,a.I']ndatarili'~~kj ktwH:OderDl SQn ,!#~glanndft crtaya, ~lItan ~erQekten a.cmacHk ola,ylax geista S:W;l n]a;ra.k yuldenemez. TarS,line bunla,l", ashnda bamb~ln\. blr olaya, bentm a~m yiikBelt'dmle a:dhru ve:rdigim olaya

bag[anmahrur. Bu durtlmda hersey 0 kadaraam' derecede zih1nle~tirUm4tir lti, buna tepki o~ara'k romantik bir go~e bUerek 9lg.nlhr.. Cok. kez, tarihin herlb.'angi bir cagmda bulundugu SaBJJan bir dueuma, gerektigin.cien fazla. yukseltilmenin, oz:ellikle asm derecede djS1ku~.siv bir diil§iinsel gelismentn henilz bulunmad~gl orr hale kaQ~ baslar, Yunanistarr'daki DlnnYSOfi haLreketi, boyle btl' ]ta91,~ haI'elt:etiydl; bundan ba$~k...a Helenist dogmatizm, Grek IOasikCa.ifma, Alman Romantizmi de Ortagag:' a. bu go.de bakml~lardl. Biz oyle saniyoruz .ki, Klages, tarihtekr bu tur orneklertn genii' ol~tide ve sadeca Intellektualtamm son simrlarma ulasmasmden dog-an btr "gencljk ve HkeH.igi" ,1):zJemeye dayandllglUl gozde n k,a~nnaJtta vs bun un tarihin g;erQekleromlil' uyma.d$n 1, gonnemek~e dir; KJ~ges.'in ,gels tin Ylinc:a.hgl olarak gotd ugu bAr gTUp :£'e,· nomen vardir ki"a,shnda. buular ibamb'a~ltaolaylardir, Geistm aktifll!k:kazanmas.~. vital alenm "otomatik olarak ClAUP biten o[81ylanm:'" ~eilli~, oAciild.a, aksll1.(trr .. Onu)'f;in en Y~llrU, kalb ataslarmm, netesalmanm ve tam yahut yan ctomatlkolan. hareketlerin, dikl{atin, yogunla~ma.Q~ nedeniyl,e bozufmaet, bundan baska, iradeninyeni de,g:erl'E'l,re, yonelecegl yerde, '1li'tal-itkilye dogrudan dogruya ka:rfjl ~l{tI.g:g, hallerde ortay.a ~lkan bozu.ki uklar gi bi. Klages'in burada g~ist dedi.gi !ley" aslmda, daha once an]atug~mlz; unlaruciEl. ka.rma:fSlk 'tebikze,k~d.l]r. Her tuJthlpoziti vist msan anlaYl$m,a" msanm brr "homn faber" olarak aI!!I~~lmasllDla kl1.~I olanKlag;€ s, ~iddede sav aiit~~ ~ok(lnem 1i btr noktada, kend! kendisirdn, kendisi11~ iy.ltI:H~emeyen orr ogrencis! oluyer, Klages su ,noktay.ll da gormuyo,r; Insan varhgmdak:i. diy,onizik yam, dlyonizik form, temeni ve l1I.ruv oldugu aamanlarda bile, -bun.a tam anlanu '~e olanak yoktur, QUlLrI.ku vitajll.-itkUerin ba~~ ~ b,o~ birakil-

B'i

m,as::!rngeist y6netir~ t1.pJ}n rasyo.nel olarl;l.k it..TI.s::U(Hin djjzg1n:lernll'eS~Dd.e oJ1dugugi bi.; ha:jTVa:IJI, l~kj]e:rln bo~le ba§lJlwbo~ brraJ{].hnru;li haJ]ni tUIIDU- diyonizik durum bi],erek uy gruanan kaJt":ma~lkbir Jrada telm~gil!.1I,e deyamrl yan[ te;rkedHm.ek istenen aym "geist" tD.rruln~ dan yonetHir. Geist Vel hayat birbi~~edne' gOre .a.ya,r~ lanml1$ia.rdil.l".. O-~lar 'a·rasmda; temembir diiL~man]}k ve sav.~ h'al:i g5rme.k ~ok buyitk btr yanlil~ tir. "En dJ0~ lin olamd:'IM;Wl.en" ~nE,al:d1 ol~nlsevl@ir" U151de.rtnJ.

88

VI. INSAN METAF'iZlGt, 1vIE!'AFIZiK.

VEDtN

FelS:tt..fl bi11"~Ultcn:lpO,loj~n:ffil'l ij,d.ev:la, dil, vicdan, araQ" stlah, hak ve hakslzbk idest, devlet ve yijnat][tJ:!I~ sanen, sanaelarm i(ijolevleri" mites, din, biltm, tartll,s,eUik va topb.HD. ha:y~tl. gi hl msana ,i)zgii ba~anlm'ru. vemsQ.1ll.1lll yar,altulIt:l. yap:!.tia.nn, cnun varhk Yal[JRiHldan 'Cyukanda anlatdan yaplslI.ndan_)nasd !;aktlgml ek:siltsiz olaralt goS terme kUr . Geir(;:i, burnda bIDinla.:r €lie aluurnyacak~ tIl': :fa Iud ya$lIn.lzU"!. huson bOhJDlUnde. ~:imdilye ko'll.~ dar ortaya koydugumuz dO~iinc,elar& day.an,a:rak, her,~eyin_ temeli. olall v,ad,!!J!da" msalll al'~illdal~i metafiziik ba.g~an ,~le uw,alk ]sUyor-lillm.

:;;imd:i:ye l~Q,dar g,ostel.'"meye Qa.lI~tt,glm g1bl. insan var]],gmm, keno!. aH,mda;ki varhk t.abBlll!:ala.nill!l.l!l asMis~ te geJmesi.yle oluetugu g'ijrU~imun eo. vertmli sonueu sudur = Buna dayanMak:, Insanm dililyaYl ve kendlstni. bihnesi. kendl ps1!kafiiz:ll:. dogasnn 0 bjoe yap:mMlyla ~bu..I' g;eistm b:ir o!1:!.elUgidir- aym anda onun insam oJma'Sl ve bu d iinyaY1.~an~ S:~,1!lZ Ve mtd;~ak bir Va.dln gm en jf'onnall idesh:li. de ka,vram3S1 ,ge:rektigi_ gostertlebilir.

lnsan ke:ndisini dogaD1D bntnnunden ayU"lll --bu, om,lnozii Ile ilgili msan olrna a-k'hdrr-doga.,yt kendj;. SIDe <o;obj e,~ yapa.rsa, 0, kenai kenC'lisine d6tner~ k den::iJ:et ilt;:mde sorar :~.Neredeyin1? Banim yerim nel'es:i?!>

O. m'tlk, .;Be'll. hen:i: QillIvxe1leyen dnnyanm btr parQ'a-' Sl.j"lID.;l' dlIyeme,z.CMkil 011l1ilJl. g'ebbnm g'~l'\Qek v,arhib, kiliiiliigl. bu zaman - mekAna bag.h -dunya-nm varhk ~elU]}erinden colt iistUndOx. BUi cevrtlme tle '0, san kt hj~lige oakma,kt2lldrr .. Bu bakl~tao, .. muttak hh;:.Hgin.; ola.na.lua,\.lli!l bulur veyelrnden sorar : .. Neden blr' dunya.,v,ar? Nicin, nedl~l1I. "ben' varnn?,. Dunya -ben.- tanri bilgisjj erasmdalet bubagm"v,arhgm temelinden gelen ke..sD gerekUl~gl btr kez b:81VranSU1! Burada artrk sao, dece «,kutsru" nIteHgi veJrllebUlS<cek olan tanrr, .. k;eru:'U b~lIut varolan viiirbk,.. iblirullej['\ce~;il!:n:~!en !,}'ekle buruntir, BlllfOuUak varh~' ~ ~dam. iste.r Yaijamaya., ister bilgiy,e ~t!;;lk elsun, ya da olmasan, Insamn vil-rh.k ~ yaip(~m~". -U.pkl onun.bembij]in(:i ve dCluya. bUinci 'gibl ba.g~ h:i1l'. 'Iiv. von Humbeld'un dil hakkmda &oyledigJi, ",tnsan d:i.l sa.Y€lsinde insan ollid,ugu, ir;;ilOl, dill 'icadetm:ir;;' ·Q.[ama.z., ciimlesi, srrarh denelyim vertletrlni. msamn varb~hnla~an ve korkulu blir saYSl duygusu uyandll'9.U;r,kendJbaLljU'lfl) V arol,ful v.aI'bgrn~ foOl"ma] v uh k - alam iCill de 8.\yn kestn]]ikl,al gel;erliktedir ... Metafizik ve dinjnkayna\fp~ s:ozle£~nden, bua,.la;nmbirta.kmiI. inane 'V8 ka,bul etmelerle do~d.uru]masl degU ld'e, bu. a.lia.nlll. kenai kayna@;ll, anlasihrse, 0 zaman bu kaynak]a"msaDOllnamn bkleliitigi gMUll1r_ Insan «dtinya~y.n. ve kendis:ml bildigi a.nda."g,enel olarak d.Ufiyamn varo]d.lIlgu. ve tersinin u,la'm.Ayac~l\~I"'. «.k!endt.siTIljn varoldugu 1be teil'sinin Ohll'!i1l!iY'ac~" o~aymdaki rasla.ntllYl, bu c;;:ok gari.pra..slan Uy]l elle tu tnlllii bir gereklllikla k~v'I'8J'. B1!l.l yuzd!.£lU, .. Ben'im" m:es,ca,de.s} ya da ,,,D'Ullya var-dn'~ (Thomas von Aquin) gi~bi pestnen kabul edilen ,g'e:nelcU.mle:lert~del1l. , .. Mutlai({ilYir varhk: v ard n':!; cum)es~injj mannk yoluyla 'Clk~mal{, boyle,ee man-Elk yO'luyla mu.tlal vadlk g,f'e:-fme vB.lrmak. ts~emek,. tamamen y,an]lli\ur.

00

Diitnya." beQvflI ·ta«n bak.knulwd bilgii,p~alana,'· Elaz htl' yap.ll ~·b:id:i:g,i gtIstel'~:r ;tI.pk.J «uQuncfi d\U~un ~ :me:-o aktmda, 'insa.na" ben,n:Elikkm,dlaki btlgt Ue Obj:1f31ei['in. ~b:'a_n:Scendeifit yatlHUll :a,Y.r.il1 Qf1Ida V1€<rHme,si:nrie oldugu glibt <;ev;r®,nm som t1:t ger~ekUgine"'Ha.:Ylr, haYlt:l) den ~ .d]g~> g,eis:tmaktuel vad]:k~~lrut~nm,bua.l:anm ideel ob] elerlnin. kUXl1Jclu.glJI a;n,d!Ei\, dunryQiy<lt a~llan ve drnme:yen gfir;;lubk tutkumm do.gdug:u, yeni }[:ce'.9fedile:n d.ii'tl· ya, ka,t~a:t.ma ,sml1'ta,J!ilJiln:~d,aH g:iri.Idigi vaelda edHein][,e ml~bh" zaman yetinHmed~gi a:nda;; olmakta. o[M. insanm, onundle bulunan hayva.nm ~:evTh"eyi kedtsrne > .k.en.~ d:is.in.:i.cev-veye uyd.1I!Ju:':a.ll. y,ij([J[temlBr!i:niklif~p tersyone cl6udt'lgii, yen];, ilI!;:e~rettig:i,*dun;ya»y.a ve crgantkbaknn ~ da:.n kat!. btr ~ekU kazanm~~ elan hayauba,u.yaugua,ru1a, dOg:aYl ~endti ,ege.rn!E;m]igi altma aitmaK,. on u btrtakim yeni t,r;lkrdk va stmgelere d~\Y:alnan ilkelerin o1iJj«:i y a.pmal!:: i~~n, tn.5antn mt:\eDd~jlli~;[ doga.nm :t'lI~f_~,a. attTI.g.l .a:yru anda,O:l.l unkendksio']., k.e:~di merkezinii. bu d imy.anm dHjt11d.81 'VS' ijte!l'Lnd.,e. bujW1an btl:" yere demirl.~n·l!esiga~kird.i. Arbk o,kendllsilill e,lbettebu kadar (;u:ret1e. tl:s~ titne ~dalg1 OU diJJLiI!y:a:ru:o y.a]m b:ht" '~Qrga.nb" y.a..bn bk

· .. ~ar~asi,.. o,r a:rru'i:go[\e,lue:zdH

.Ins.andfinryanl]1 JraS:~;a\N!b.ya. 'bag:bLbjpiy[a.k;end:is]niTIl. ~imdi garip biT ~aknde diiu.yarnn dh:J~ijln~atdl1:n .kendt varldr. - ,cekirdsginin ras.1anhrya. ba,g11hgUll ke,!}fetUkten senraancak 1M tfirla hare~et edebUi1rldil 0, bir l~e!z:bLlna .bAYfflt ede bilUr j. muflak clam k1.1Wanf!J.a,k, O.Th9. k.ar hlmak]9u'l. kellldi geistJ.n1!. - harekete getireb&.lirdi. t~te her tftrlii metafiz~gin k~yDn@~.b1lldu:il"', tar.ihte pek geQ ve pek az ulusta o:rt:ruya>~;akH:m~trr. F:al1:at msan ]k:eindi~ sindeltion.une ge~l!:nelZ. ,l!lorunm9.!~akisi. tru:-ailndOO; ga, l'lJU'~kBte g~~irile b:ilird!i, t 0 za.ma.n. y~lr.u::t l~!!indi. tek. Villil'~ ]lgml ci.!3Igil, i~inde y:a!ladwgl toplumu da korum.rut i~l:n,

'911.

h'a:yvamll!. tei~sine o,l~!'ak. .keudismcie ba:.~tan lberibulunan a..!JllI'lhay,a.l·~ gii.cij]]!u. b~e~eteg;eQk'.i.r" bu VAr"" hk: .~ aJ.a:nnn say--nnz. i!je.kiUro-:rne do,ldm'abHjirlc]:h d ua va lio~ renlede. bu gfll.:;re ,kendilisiu€! 'birs~tmnk bulmaya, SlI''' tun k€indisinE!1 ya-nl!lfld. ,edec;ek. btr gUJ::!el daya.J(!la~ ~a!l ~ ~abmrdi. lnsamn dogaya, y&ba.nc]]ja~fi.!L~ VI;! doga;~nCl bW€il y ~p,m<ll.l temel aktryK:a., ya:-m kermdi ke:ndis~ olma ve k:e:ndisih.'l3lklnnda:M, bilinc;1e, igine yuv,a.rlan:llr' .gO['u:t1Ldugu ,b:iQli@ dU$memek iQ:1ln ba-§,vurdLliru korunma, :s]<~nm.a ~ekme:rinm a.!'ka.su~d<9! btr nihnizm sald:l:rur.. ~te bu ntThJJiliz:!]'lil1. yanflInes;ine, ibiz .. dh'!!;..adml ve:r[yOO'uz. Din, birln.ci derecede birms,a"t~ grn.ibm1un, bfuI- «ulusun dini» dir. On un devllet:1e.bh'rne~me.s1. ..mUl:t'flliCUhi:rin dh.!lh haliDi. aJ!m~sa" a:lu;rak 'r;okSJOn.iF'Si.dllr'.

Nas]l dunyamu:n, bize, ha,:vatta:R~ pr~ttilk: varh~mHZi i.Qill, Hk olar.5!lk,. bd,rbjjt~c bjlesi olmadan 6nce,b.~rkID'~ fjlkoymlil>, diIFecn.9 ,o~a.rak vletnd~gi~de.n k1U~;ku d uy u_lamazsa;~ a"ym ~'eki]de]n8~1 bill:' $<eiY oIclu~u1flaman~ dirra.n. ona gu.~ kaza.nduari ~in:sa.l!JIbg'2ll bu yare-urn! hi:rincl derecede m,rutoo:yaplliYord~; SO]:lii!:',M;a;n ke.ndisil".li mltl').Stan :ruYlnrm dip :s.yru6,eyi y.aptl-' bu. Y9ni ke~:aTeru ~ lell. ala.ndaki. Ci€l~itH d~1J)nceve imgelerh'!L, aadeoeha:I!::iik~t~ y8netra~, clan bUg]den VB: «metafiznt,,: HlrUn~ de den8me\lietd~lfi, tm:ih .. ibaknnmdla;n .Q!l!JJ.De Oklluti;undan an ku~ku duyu.lama.z.

Simdi 'biz.. msamn, .ke:ndisi[yille ;§~y~e:rin e'n yul{s€lk temelt ru"Cl\S:[oda;]J;utd'llgu baglan, bu ib~glarman~ or). neklartnt, Il,at~ Avru.[l:a He KiilQ[lK. Asya'oald InJl)l1iJote:ist dinJ!~ni elealalnn . BU.I',ada f,iijyl~, btl' imgeyJ:€lkar'-$lla~l ~ yO<T'U z ~ 'J['!a;nn" be&Ii bi:m:' ulU5uke:nciis;iJn,e kendi ulusu QRarak se,ctikte'n sonra, inslln '~a.:rln .He bir ~ma. yaplyor (Eshl. Yal1J:udiJ1.kJ ~ ya d~, ~ lnsen i.gj!n,de YQi!iiw;hg~ top~umum ya]l'lSma ,g6I'e ""'tanr~nn kQlesiii~·Oilarak ottn-

'92.

y,a, r;lkl(yor; llHi3I ile •. kendisini kuc;;iilteIl@!k, onun onu..Bde 'y'ere kapamyor". yalvarm~daI" •. k.orkutmalar]a y.a, da sthtrle onu haI'ekate, getirmeye, ~ah~yor.Bu tip:i.n daha yukseik bit !ieklinde msan, yuksek: ve adU clan bir "",efendinin" .. sa4!dthizmetQisi:. !l'ekl1ini ahyor. MOinOt.eism, Itendi Blmrlan i~inde ,O:la.Da..gl olan en yuksek va halis Imgeye, biil!iln :insanlarm blr baba clan 'i'.anrmm (!ocuklan oldugu :li.dlesmde varnustar, Burada tann, araIarmda oz birUgi elan .. ogillw> yol ruy],a, insanlara se .. sleniyor, ·"ogw~ kendi~Q varhgmda insanlara t~nYIYl gos:00l']Yo.:r'; tanrrsal btr otortte tle, dinsel iill\nQ vebuy~ ruklari gosleriyoI'.

Biz, bfiUin bu tUl:' id,ele'r,e ba:f1t' d,cmek zorunda)'12:. 'Ciinku teizmin on kosulunu, tanrmm "bit geLst v·ar. biu olaI'all: k~iUgilillhll. sonssz kudret Scahih:i.:<> old ugu

. du~i:inoei51nikeJJbul etmly,oru.:z. Bi'z;~m igm i!l1lJsanla dUD.~ yMilUl. t~m.e~i a\f'atSulI.diaki!. baj'1ldlk .1JU ~Ie'kilded.ir: Bu te .• me], kendisini.. h~m~eisu~ta;~lyul!Sl, hem de, bir canh var~lk ohu:a.k Insanda, sadeCEl,"'!it,ell.di ba~ma varolan varhgm» tB}lKii v9 g~istm brirpa.l'I~aslilllfi mel'!kezi alan msanda, evet Insanda dlyorom. dogrlld.a.n dogruya kav~ :rra",,, ve ger~ekle\ijtil'ir_ Insaam kendisint tanrida temel- 1,enmi§ gOll'dugfi anda, -nsanm bu akt:mcla, temel va:r~ hk da. k'El'ndl.' kendlisioiJ liusamd,a, bi1.i:r. du~Lmcesi, Spl· lJl(}Za. Hegel Vi] daha biirQoklan:r.H}]eski hilt du~uncesJidir .l"akat ~,inld]ye :k~dal' I(;:ok tek yan]].. ele 'abnan VlS kawamlara bag'll krua,o. budlii.i§'tll1iLceme:Ji'I€ biz. vemden sekill vern-leliyjz; -tj,yle kit tnsamn ]iiendisiill tanrida temellenmis gon:nesi,. U,eribJ.s'QiI. 'bizdeH ger,~e'k~J~tirmemiziJ. bekJ.edlifP ii.d1eler tcio. k!elldilvadik lnerkezillMizi oet[ly.a .atmam Zln. bu iideleri ge'l~'Qellde~tirmeyeQQ·hlima.m]zu;,.!. brr s·onUCll ola:rak anlasrlsm, olmakla olan -tant'l:.;. Uk :ke!Z bu ge:-fi;iekle,tiJrmed,e. tepkii 'VB ge:iistm iciQe gi:rme'siinm gl"'tlik~, i1}ogalm.asJ.Dd,a,i 'ol~lu:!J o~s.un,.

o halide, kendj b~ma. V'all'iOlWlI voffirhgm. kendt kend.isiliuJ. gero~kl~~,tirm.ek ,-tM_l"11:a~.m.ak diyeUm- ftgin arlltci:lg.]. yer·,.bt!;;an., w,aDlm~i.'emdWSilj omin b:albidir. Bunu bulmak tcm 0, d uny'a .. I:airjjh~nj>} gaze ,alnu~t-ll'. In!Hl:ll kalbi" ta,Dnbl.imOOln bizjmhHebHd.i,gimiz birici.k: ye:ridrrj 00, transcendentoll1ll~un ger~€!'k bir pareasidir, Cilnkii, her nE:ka;dlar'bN~ie~~. sump, gtden bir yara W ~ rna. iy]ndie" her an" ke.ndi baqll!l'a varolanvarhktan, tepki Ue geiS't.llnbirJ;ikte 1"01 oy-nadlkl.an btr i:fjlev s;ay,esinde DJiieyda:na, gelfynrsa da, kend! basma varolan varhBln lIizce, bilmen her ]k~ M1.iteW~:I, ancak ilk kez ins:~d.a.c:anb ol~ilrEilt bide.~:ru:deJr: Insan onlarm bMef}tig'~_ noktedir, Dtiny anU} h:andii:sh:~e go,l'"e O'j't'ilkU ka.zanm['p_ Logos, insanda birlikte ~,J'ce\kle~tirlihnesi. olallagl olan hjr~kttrl'. 0 halde bmm. gOru~iimiize gore, Insaa olma,ve, 'trutn~a~m.a, b~t~be'rl kll,l'1jlliikh b~rbil;'liJne mullta.;:brIDar;: N ~ :lID11I,an. bu. en yuks'ek. v ad]J~'m, ke;nd.i ba~Ina varolan varhgm Uti nlteligini kendisinde ta.l;\llh~ gtm bilrnedell msan olma ama rna ula.:'labUir; ne de Ens a se, insamn bit~ik te .;ah~m.asJ, olmadan kendi am acmavarahtlir, Geist ve tepkt, vru-[j,gn'l bu iki nttehgt, -onlann. OhlP dunnakm ohm ,i,ci,ce glrmelert biT yan.a. brrakrlrrsa-c- ulasmak istedilde:IL] hedef balcmmdan, k€udi i~;lerin>de tamam1a\lll!l'l!l!Ill de~ndidler.; unlar, kendilertni ortaya. Koyd.o.kla.Fl Insan geistmm tarihinde V'E!! d.Ouyadald hayatm ~elj,~nlesinde geJ.iii!!;lip. ol u~~l!il,aktadn'-' Itlr.

Buna ka~l.]nsal1l!Ull. tamamlanmamrs, olmakta. alan bir tannYl k'aldJi rmasuun o~a.nH\iP- olrmyacagt si)lir~ illenecek:; gaI\lekte:n soylandi del Benim onlara verilecek yam tun, ~;udur: Metafizjk Z;;iIYlf ve 4ayallaga muhta~ iDs,nm.la.,r ~.Q]n bir si,gOrta kurumu de~ildfr'. Metafizilt. insanda.npe~ll'i1en gii.c;;Uiv,e eesur bir Hlilit,y~ tater, Bunun :iQilldir k1" msan aneak k!endi kendism! ta-

nrmasmda .. tauruaTI! vm'hl~ lao ol.an s aVaij, bjid~ginm. et'ki birlig-inin billgilSiffineula."Pl'. Insanm msan lis t.v., d~ILn ~ ya "@:stu. he~€'Y,e .g"ru1c:u y,eten" a:yIlLlza:manda iyiHli!; ve bHgeHg.in ke:ndjsio~an, btr guce BjJfliImlak:, dayal'!mak gereksmtrnl 0 .kftdar Q,uyiil'l;tur k], bunun, :J:ll-samn. doo<'il1 o2#erk ol:m.ad]~ Qa.gIar-da, IYnunanla.y]c~ ve d:O~unme ye~ tenegLnln bU\Min seUerinli pa,i"ya]ayrp y.dun,a:n1Lasma, olanak yoktul'. Halbuki biz, k{ln~emp.lasJ'nm, dna" yalva.t~ rna g:i.1bi, tnsanla tanrrsal varhkarasmdakt b~lanQlb~ jek:~lv]eij't]ren, bu yUzd!.e.n de onlari birbirinden aYlran~ ;}'1an. 9Qcuk:t;;a, y~n ,myli, a:1r,aya.. uaakhk SOKro.1. nftr baglihk yerirH~. meanm kendiBini,. Kendi ki!iil~i tann :iQm orl~ya. KiO>yn1&S1Il ak.bn~, geis!. aktlan yonunde tanH He ll1i,s·a.mn her ~lamdR birle$mes.ini koyuYQ,flJz;. Kendi b~Jl111l, var-o]a;n varilgm. en s on ..ge:rqek~ V'!U"~ hg~ obj e ya.;Pllamaz ~ Tl.pkl y~ bsnm l'ti:i}mg:in o:bj ele~tirtlsmemest gibL Onun h~yaitilnda!l), onun manevt vfH'" Ilgmdal'il. ssu:ll€1ce pa.y almabfhr , Bn da .an06Jk O~ unla bh'U:Jrtc yapmaJda, ke.ndli.s~l'iI:il on.lHiJ.li.;:in m."tayn atma 8.1l::bfit1l ave'aktif ibih' ~~rle;l1IDe :i1eol.w"mllr. Insamn du:n.lP din1el¥medlfJll ob~e yapmaya 'QSIlh~~gl rnuHak. VllI!r~ hk,. in.s~itlI. ic;;in bil' ciefStek,. onan zaylfllklru:'], gooel:rshil'meleri iQin bit dSlyamak; degildk. Belld bi~im«d.aya.na· ,c:~gunlZm. hu' ·!i!€:oY vardlr.. ,Eu day.anak, ~in'Ji11y0 lU'lda,y ki. d.unya tarlhi:nde,.4ann:nm tffilnn. ol1l15}un U» llerlettiklerl oicfidle ger~e!kle~!e:n d€gederhl, yapltlarIn biitUnu~ diir.F~kat bu ~]an.da. Jms!Ul1iIJl, kendi k.endisinil orl3y.a l!ioynll~mdan once, t€'Ol'ik kes;in:li1i!:ler aramasa bosu ~ nadrr; ~ca,l'!; Ilk kez lk;~mi!n k:endl 'ke.ndisim ort:a;ylt\i koyma.slyla,k~ndi b~~ma varohm varIlgl «b~i1De.. olanaJkbtnona, a~laJC'aktU',

Bu m~etaiizm tsmel imgelertn oziindle dana driP. derinl€t~mek. bn y.aznun smrrlar; dM~J.:ndladlr"